Naukowcy odkryli, kim byli zmarli z wiszących trumien. Geny potwierdzają legendę
Tajemnicze trumny wiszą wysoko na ścianach skalnych w Chinach i w Azji Południowo-Wschodniej. Ten niezwykły zwyczaj pogrzebowy trwał kilka tysięcy lat. Teraz, dzięki genetyce, naukowcy odkryli, kim byli ich twórcy. Wyniki są zbieżne ze starożytnymi legendami.
Tradycja tzw. wiszących trumien to jeden z najbardziej niezwykłych zwyczajów pogrzebowych w Azji Południowej. Polegała ona na umieszczaniu trumien w trudno dostępnych miejscach, jak jaskinie lub półki skalne. Jeden ze średniowiecznych skrybów pisał, że im wyżej umieszczono trumnę na półce skalnej, tym było to bardziej korzystne dla zmarłego lub zmarłej. Historyczne zapisy sugerują, że za tym zwyczajem stoi lud Bo. Jednak ta grupa etniczna niemal zniknęła z kart historii do końca istnienia chińskiej dynastii Ming (1368–1644 lat n.e.). Ale czy tak było naprawdę? Genetyczni detektywi tropią zaginiony lud Naukowcy podjęli się zadania rozwikłania tej zagadki, używając nowoczesnej technologii analizy DNA. Przeprowadzili kompleksowe badanie, sekwencjonując jedenaście starożytnych genomów z czterech stanowisk tzw. wiszących trumien. Porównali je z trzydziestoma genomami współczesnych ludzi ze społeczności Bo. To porównanie miało kluczowe znaczenie: pozwoliło sprawdzić, czy lud Bo był zbliżony genetycznie do starożytnych społeczności praktykujących niezwykły rytuał pogrzebowy. Wnioski opublikowano na łamach „Nature Communications”, a autorami jest kilkudziesięciu chińskich badaczy między innymi z Chińskiej Akademii Nauk. Początki nad morzem i zaskakujący goście Badania genetyczne wskazują na to, że kolebka tradycji wiszących trumien znajdowała się we wschodnich Chinach w czasach starożytnych. Najstarsze ślady tego zwyczaju pochodzą sprzed ponad 3 tys. lat z gór Wuyi w prowincji Fujian, niedaleko południowo-wschodniego wybrzeża. Ludzie ci byli genetycznie podobni do neolitycznych populacji, które żyły na wybrzeżu. Są to przodkowie współczesnych grup, które dziś posługują się językami Tai-Kadai i austronezyjskimi. Tradycja ta rozprzestrzeniła się następnie na zachód i południe. Co zaskakujące, analiza DNA ujawniła, że społeczność ta była otwarta kulturowo. Około 1200 lat temu, w czasie panowania dynastii Tang (618–907 lat n.e.), dołączali do niej ludzie z bardzo odległych regionów. W próbkach z Yunnan znaleziono dwie osoby o bardzo odmiennej genetyce. Jedna z nich była blisko spokrewniona z rolnikami z doliny rzeki Żółtej. Druga wykazywała silne powiązania z populacjami z Płaskowyżu Mongolskiego w Azji Północno-Wschodniej. Świadczy to o kontaktach na dużą skalę i włączaniu obcych w obręb tej kultury. Ciągłość niezwykłej tradycji Najważniejszym wnioskiem z analiz genetycznych jest potwierdzenie ciągłości historycznej. Współcześni ludzie Bo, żyjący w odległym powiecie Qiubei, są genetycznymi potomkami starożytnych twórców tradycji zwyczaju umieszczania pochówków na ścianach skalnych. Jest to jednocześnie dowód na prawdziwość przekazywanych z pokolenia na pokolenie legend. Choć obrzędy pogrzebowe ewoluowały – bo w późniejszych czasach pochówki umieszczano w jaskiniach – to nadal pod względem genetycznym i kulturowym był to ten sam lud. Co ciekawa tradycja „wiszących trumien” nie ograniczała się do Chin. Badanie wykazało wspólne komponenty genetyczne z populacjami, które umieszczały zmarłych w kłodach w północno-zachodniej Tajlandii. Także na Filipinach można znaleźć „wiszące trumny”. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli ozdoby z chrząszczy w pradziejowym grobie w Polsce. Błyszczały jak szkło
Ozdoby wykonane z części pancerzy chrząszczy złożyli żałobnicy do grobu dziecka ponad 2500 lat temu. To pierwsze potwierdzone wykorzystanie tych drobnych zwierząt jako elementów dekoracyjnych wśród pradziejowych społeczności. Znalezisko pochodzi z woj. dolnośląskiego.
Spis treści: Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Naliściaki w urnie Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Magia w polskich pradziejach? W przeważającej większości grobów odkrywanych przez archeologów w Europie znajdowane są naczynia ceramiczne, narzędzia kamienne lub niewielkie przedmioty z metalu. Tym razem archeologów czekało zaskoczenie. Badając nekropolę z wczesnej epoki żelaza, natknęli się w jednym z grobów na coś, co ich zdziwiło. Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nekropolę w Domasławiu naukowcy badali w latach 2006–2008 w związku z planowaną budową obwodnicy Wrocławia. Archeolodzy wkroczyli na ten teren przed budowlańcami. Wiele cennych odkryć dokonywanych jest w naszym kraju w czasie tzw. badań ratowniczych, które poprzedzają wielkie inwestycje. W Domasławiu dokonano wielu cennych odkryć z różnych epok. Była też nekropola funkcjonująca około 850–400 p.n.e. z ponad 800 grobami ciałopalnymi. W grobach znaleziono liczne importowane przedmioty, do których należały miecze, naczynia z brązu i ozdoby. Zaświadczają o intensywnych kontaktach społeczności pochowanej w Domasławiu z ludami z regionów podalpejskich, a nawet śródziemnomorskich. Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Grób, któremu nadano numer 543 był pod wieloma względami wyjątkowy. Był bardzo głęboki i obudowany drewnianymi balami. Wewnątrz znajdowały się trzy ceramiczne urny, w których znaleziono spopielone ludzkie kości. W przypadku jednego z naczyń szczątki należały do osoby w wieku 20–25 lat, w drugiej było ich za mało, by powiedzieć coś więcej o zmarłym. A w trzeciej były to kostki należące do dziecka w wieku 9–10 przemieszane ze szczątkami owcy lub kozy. To w urnie dziecięcej było też coś, co przykuło uwagę badaczy. – W momencie odkrycia pewne elementy wyposażenia wyglądały jak wykonane ze szkła. Tymczasem okazało się, że były to przedplecza owadów, czyli części ich pancerza – relacjonuje dr Agata Hałuszko z Fundacji Archeolodzy.org i Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Jest ona współautorką artykułu na temat tych zagadkowych przedmiotów, który właśnie ukazał się na łamach czasopisma „Antiquity”. Pracowali nad nim też dr Anna Józefowska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN i prof. Marcin Kadej w Wydziału Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego dzięki środkom z Narodowego Centrum Nauki. Naliściaki w urnie Dr Hałuszko, która jest antropologiem fizycznym i badała kości z urny, dopiero w czasie szczegółowej analizy ustaliła, że te części pancerzy należały do naliściaków wielożerków, czyli chrząszczy Phyllobius viridicollis. Występują do dziś i są one szkodnikami krzewów i drzew liściastych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/5-ea385de.jpg" width="3189" height="2653" alt="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" title="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" /> Dlaczego chrząszcze znalazły się w urnie? Czy był to przypadek? Wygląda na to, że nie. Zdaniem badaczy ich pancerze złożono tam celowo. Było ich w sumie aż 17 – 12 całych i 5 zachowanych fragmentarycznie. Zachowały się do naszych czasów zapewne w wyniku szczęśliwego zbiegu okoliczności – zostały „zaimpregnowane” dzięki związkom chemicznym, które uwolniły się z metalowej fibuli, również znajdującej się w urnie. Badacze sugerują, że były to ozdoby. Świadczy o tym ich jednolity wygląd. – Głowę i odwłok owadów celowo usunięto. A niektóre z pancerzy były nawleczone na zachowane w urnie źdźbło trawy; widoczny jest nawet zawiązany supełek – wskazuje w rozmowie z National Geographic Polska dr Hałuszko. Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Naukowcy uważają, że te elementy owadów pełniły funkcję ozdób. Te nietypowe świecidełka być może włożono w postaci naszyjnika do pudełka wykonanego z kory brzozowej, której fragmenty znaleziono w urnie. – Albo pancerze ozdabiały ten pojemnik – sugeruje dr Hałuszko. W przeciwieństwie do zwłok nie spalono tych przedmiotów, tylko dołożono do kości. To odkrycie to ewenement nie tylko w skali Polski, ale i świata. „Do tej pory nie uzyskano jednoznacznych dowodów na wykorzystanie owadów jako elementów dekoracyjnych przez społeczności prehistoryczne” – piszą badacze na łamach „Antiquity”. Magia w polskich pradziejach? Jak należy interpretować to odkrycie? Badacze nie dają jasnej odpowiedzi. Wskazują, że owady odkryte w kontekstach pogrzebowych są najczęściej kojarzone z praktykami magicznymi i interpretowane jako symbole przemijania życia i śmierci. Inną wskazówkę dają badania etnograficzne. Na przykład wśród Hucułów, słowiańskiej grupy etnicznej zamieszkującej obszary zachodniej Ukrainy i północnej Rumunii, zauważano naszyjniki wykonane z innych niż w Domasławiu chrząszczy. Składające się nawet z około 80 owadów, były noszone przez dziewczęta jako talizmany zapewniające im dobrobyt. Naturalnie połyskujące chitynowe pancerze chrząszczy i pokrywy ich skrzydeł inspirowały też ludzi ery wiktoriańskiej w Wielkiej Brytanii. Używano ich do wytwarzania ozdób lub części biżuterii i kostiumów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymscy żołnierze i dziecko pod podłogą koszar – tajemniczy rytuał sprzed wieków
Hiszpańscy badacze dokonali interesującego odkrycia. Okazało się, że szczątki znalezione w trakcie wykopalisk należały do starożytnego niemowlęcia. Nie spodziewali się ich głównie dlatego, że prace prowadzone były… w rzymskim obozie wojskowym. Jak kości dziecka znalazły się między żołnierzami?
Naukowcy z Uniwersytetu w Burgos i Leon przeprowadzili badania dotyczące szczątków, które odnaleziono w castrum legionu VI Victrix – obozie wojskowym w najstarszej rzymskiej osadzie w północnej Hiszpanii. Okazało się, że to kości dziecka, które – ku zaskoczeniu badaczy – złożone były w kwaterach żołnierzy niższej rangi. To pierwsze tego rodzaju odkrycie. Naukowcy opublikowali wyniki w czasopiśmie „Childhood in the Past”. Rzymianie w Hiszpanii Rzymski legion VI Victrix został założony przez cesarza Oktawiana Augusta i wysłany do Hiszpanii w I wieku p.n.e. Castrum zlokalizowane było w malowniczej przełęczy prowadzącej przez góry Asturii. Obecność szczątków dziecka w forcie była tym bardziej zaskakująca, że ten sam Oktawian August odpowiedzialny był za wiele reform w rzymskiej armii: między innymi te regulujące obecność kobiet i dzieci w obozach. Za czasów Augusta żołnierzom zakazano między innymi zawierania małżeństw w trakcie służby, co uniemożliwiało zakładanie legalnych rodzin w armii. To wszystko określało tzw. Lex Iulia et Papia. Nietypowe szczątki Kości, które badał zespół pod kierownictwem Marty Fernández-Viejo, należały do 38–42-tygodniowego niemowlęcia. Badacze chcieli szczegółowo przeanalizować szczątki w kontekście przyczyny śmierci i miejsca pochówku. Ich analiza wskazała, że dziecko nie było w pełni rozwinięte w porównaniu z szacowanym wiekiem. Wnioskowano, że mogło być niedożywione, chore lub przechodzić dużo stresu w okresie prenatalnym. Nie zaobserwowano jednakże zewnętrznych śladów urazów fizycznych, więc być może nie padło ono ofiarą dzieciobójstwa. Badacze wskazują jednak, że uduszenie czy utonięcie nie zostawiłoby śladów na kościach. Dziecko w kwaterach żołnierzy Szczątki niemowlęcia złożone były w rzymskiej dachówce umieszczonej pod podłogą. Nie byłoby w tym nic dziwnego – to ugruntowany w tradycji sposób chowania małych dzieci w Imperium Rzymskim. Specyficzna była jednak lokalizacja: do tej pory nigdy nie znaleziono kości w samych kwaterach żołnierzy, a już na pewno nie tych niższego szczebla. Zazwyczaj niemowlęta chowano w pomieszczeniach domowych, w pobliżu pieców i palenisk lub na specjalnych cmentarzach. Szczątki dzieci w fortach brytyjskiego Wału Hadriana składano właśnie na specjalnym cmentarzu zewnętrznym czy w okolicznych osadach. Kości mające przynosić szczęście Ustalono, że niemowlę żyło w okresie przejściowym. Dawne zwyczaje zezwalające kobietom i dzieciom wstęp do twierdz legionowych przetrwały mimo nowych praw. Badacze sugerują także, że miejsce pochówku może mieć związek z rzymskimi wierzeniami o duchach zmarłych – zwłaszcza tymi zmarłymi przedwcześnie. Zakłada się więc, że niemowlę mogło być częścią pochówku fundamentowego. To zwyczaj składania szczątków ludzkich lub zwierzęcych pod budynkami, którym miały zapewniać boską ochronę. Szczątki mogły także przynosić szczęście jednemu, konkretnemu żołnierzowi – najpewniej ojcu dziecka. Taki pogrzeb zmieniałby nasz obraz dotyczący rzymskiej wojskowości. Do tej pory uważano, że w rzymskich legionach życie wojskowe było ściśle oddzielone od życia domowego i religijnego. Oznacza to także, że reformy Augusta nie miały takiej mocy, jaką chcielibyśmy im nadawać. A już z pewnością nie na rubieżach Cesarstwa Rzymskiego. Źródło: Childhood in the Past, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czaszki ludzi i kości psów w dołach. Zagadkowe odkrycie sprzed 5 tys. lat
Kilkanaście jam, w których spoczywały czaszki ludzi i kości psów w towarzystwie naczyń ceramicznych – odkryli archeolodzy w pobliżu Gerstewitz niedaleko niemieckiego Lipska. Niektóre ze szczątków były przepalone. Czy to ślady po rytuałach?
Spis treści: Elektryczność ujawnia pradziejowe rytuały Jamy pełne czaszek i kości Wysublimowane rytuały pogrzebowe Gdy nad Nilem i w Mezopotamii kwitły wielkie cywilizacje znające pismo, Europa pozostawała niepiśmienna. Z tego powodu ciągle mało wiemy o wierzeniach i światopoglądzie ludzi żyjących kilka tysięcy lat temu. Tak też jest w przypadku społeczności określanej przez archeologów jako kultura pucharów lejkowatych. Jej przedstawiciele zamieszkiwali w IV–III tysiącleciu p.n.e. duże obszary Europy, w tym dzisiejszą Polskę i Niemcy. To właśnie zagadkowe instalacje związane z tą społecznością odkryli właśnie badacze niedaleko Lipska w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Elektryczność ujawnia pradziejowe rytuały Wiele z ostatnich odkryć archeologicznych jest dokonywanych z uwagi na prowadzone wielkoskalowe inwestycje, np. autostrady czy budynki. Budowlańcom towarzyszą archeolodzy, którzy prowadzą nadzór – spoglądają, czy pod ziemią nie ujawniają się zabytki, np. naczynia ceramiczne. W tym przypadku szczęście uśmiechnęło się do badaczy patrzących na ręce budowlańcom wykonującym SuedOstLink – to linia przesyłowa, która będzie transportować energię elektryczną z turbin wiatrowych, w tym z farm wiatrowych zlokalizowanych na morzu w północnych Niemczech, do południowych regionów kraju. Jest to kluczowy projekt dla niemieckiej transformacji energetycznej, mający na celu przesyłanie dużych ilości energii odnawialnej na duże odległości. W czasie nadzoru eksperci z Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhlat dostrzegli szereg zagadkowych jam. Znalezisko określono nawet jako „sensacyjne”. Jamy pełne czaszek i kości W sumie archeolodzy naliczyli 12 jam. Z analizy fragmentów naczyń ceramicznych wynika, że korzystali z nich przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych około 3400–3050 lat p.n.e. Zawierały one pozostałości spalonych domów i ofiary. Wśród znalezisk wyróżniają się kości psów i ludzkie czaszki. Jamy mają średnicę 2-3 metrów i głębokość od 2 do 2,5 metra. W jednej z nich znajdowały się dwa kompletne naczynia ceramiczne, które, biorąc pod uwagę ich lokalizację i stan, prawdopodobnie były ofiarami. W innej jamie znaleziono zwietrzałe kości należące do psa ułożonego w porządku anatomicznym, ale ze śladami ognia. Ludzka czaszka znaleziona obok nosi ślady, które sugerują badaczom, że jama była otwarta przez dłuższy czas, co być może było związane z jakimiś rytuałami. Jamy zostały następnie wypełnione gruzami spalonych domów. Co ciekawe, archeolodzy mają tez dowody na to, że dwóch zmarłych przełożono z innego grobu. To sugeruje złożone rytuały pogrzebowe sprzed 5 tys. lat. Wysublimowane rytuały pogrzebowe Ta społeczność kultury pucharów lejkowatych z Niemiec znana jest z wyszukanych rytuałów pogrzebowych. Z innych stanowisk archeologicznych znane są pochówki w pozycji kucznej, niektórzy zmarli zostali umieszczeni pod grubymi warstwami skorup ceramicznych. W tych grobach często znajdują się też ślady przemocy widoczne na szkieletach. Najnowsze odkrycia archeologiczne z Niemiec do dowód na to, że społeczności żyjące przed tysiącami lat w Europie nie były prymitywne. Ich świat wierzeń mógł być równie złożony, jak w starożytnym Egipcie. Niestety, nie znali pisma, więc wyjaśnienie rytuałów przepadło na zawsze. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt - Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pogrzeb papieża Franciszka. Cały świat żegna Ojca Świętego
Na sobotę, 26 kwietnia zaplanowano pogrzeb papieża Franciszka, który zmarł w drugi dzień Świąt Wielkanocnych. Sprawdź, jak wygląda ostatnie pożegnanie Ojca Świętego.
W tym artykule: Ostatnie pożegnanie papieża Franciszka Gdzie spocznie papież Franciszek? Pogrzeb papieża Franciszka. Infolinia dla polskich pielgrzymów Żałoba narodowa w Polsce po śmierci papieża Franciszka Kto zastąpi papieża Franciszka? 21 kwietnia 2025 r., w Poniedziałek Wielkanocny świat obiegła smutna wiadomość o śmierci papieża Franciszka. Następca św. Piotra zmarł o godz. 7:35 w Domu Świętej Marty w Watykanie. Jak poinformowało tamtejsze biuro prasowe, bezpośrednią przyczyną zgonu był udar mózgu, który doprowadził do śpiączki i nieodwracalnej niewydolności krążeniowej. Wraz z odejściem Ojca Świętego w Stolicy Apostolskiej rozpoczął się czas tzw. sede vacante („stan nieobsadzenia stolicy”) i przygotowań do uroczystości pogrzebowych. Zgodnie z watykańską tradycją, ceremonia ma odbyć się w przedziale od czwartego do szóstego dnia po śmierci papieża. Pożegnanie Franciszka zaplanowano na sobotę, 26 kwietnia. Poniżej prezentujemy najważniejsze informacje dotyczące przebiegu pogrzebu. Ostatnie pożegnanie papieża Franciszka Papież Franciszek wyruszył w swoją ostatnią drogę. Do Watykanu przybyły tysiące wiernych, duchownych oraz głowy państw z całego świata. W pożegnaniu Ojca Świętego udział biorą m.in. Donald Trump, Wołodymyr Zełenski, Emmanuel Macron, Frank-Walter Steinmeier i Giorgia Meloni. Nie brakuje również przywódców krajów Ameryki Południowej oraz delegacji z Azji i Afryki. Polskę reprezentują prezydent Andrzej Duda wraz z małżonką Agatą Kornhauser-Dudą, marszałek Sejmu Szymona Hołownia, a także wicepremier i szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz. Uroczystości pogrzebowe zmarłego w poniedziałek papieża Franciszka rozpoczęły się punktualnie o godzinie 10:00 mszą świętą na placu św. Piotra. Liturgii przewodniczył dziekan Kolegium Kardynalskiego, 91-letni kard. Giovanni Battista Re. Po nabożeństwie trumna z ciałem 266. zwierzchnika Kościoła katolickiego została przetransportowana do bazyliki Matki Bożej Większej. Ze względu na rangę wydarzenia, okolice Watykanu zostały objęte nadzwyczajnymi środkami ochrony. Dlatego każda osoba wchodząca na teren uroczystości poddawana była szczegółowej kontroli. Gdzie spocznie papież Franciszek? Po raz pierwszy od 120 lat papież nie spocznie w Grotach Watykańskich pod bazyliką św. Piotra. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą, Franciszek wybrał miejsce inne niż jego poprzednicy – rzymską Bazylikę Matki Bożej Większej. – Czując, że zbliża się zmierzch mojego ziemskiego życia, i mając mocną nadzieję na Życie Wieczne, pragnę wyrazić moje ostatnie życzenia dotyczące miejsca mojego pochówku – zaznaczył w spisanym w czerwcu 2022 r. testamencie. Dodał, że „grób powinien być w ziemi; prosty, bez szczególnych ozdób, z napisem: Franciscus”. Bazylika Matki Bożej Większej już wcześniej była miejscem spoczynku papieży. Jako pierwszy został tam pochowany Honoriusz III, a w kolejnych wiekach dołączyli do niego Mikołaj IV, Pius V, Sykstus V, Klemens VIII, Paweł V i Klemens IX. Warto wspomnieć, że papież Franciszek w swoim testamencie wskazał także, kto pokryje koszty jego pogrzebu. – Koszty przygotowania mojego pochówku zostaną pokryte z funduszy dobroczyńcy, któremu poleciłem, aby środki te przekazał Bazylice Papieskiej Matki Bożej Większej. W tej sprawie udzieliłem odpowiednich instrukcji ks. Rolandowi Makrickasowi, Nadzwyczajnemu Komisarzowi Kapituły Liberiańskiej – podkreślił. Żałoba narodowa w Polsce po śmierci papieża Franciszka Przypomnijmy, że w dzień pogrzebu papieża Franciszka – zgodnie z decyzją prezydenta Andrzeja Dudy – w Polsce obowiązuje żałoba narodowa. – Oddając hołd i wyrażając żal w związku ze śmiercią Jego Świątobliwości Papieża Franciszka, zarządzam wprowadzenie żałoby narodowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 26 kwietnia 2025 r. – brzmi fragment opublikowanego w Dzienniku Ustaw rozporządzenia. W dokumencie podkreślono, że na czas trwania żałoby, flagi na budynkach urzędów i instytucji państwowych zostaną opuszczone do połowy masztu. Z kolei media proszone są o uwzględnienie potrzeby godnego uczczenia pamięci Ojca Świętego. Pogrzeb papieża Franciszka. Infolinia dla polskich pielgrzymów W związku z pogrzebem papieża Franciszka, Ambasada RP w Rzymie uruchomiła dla pielgrzymów z Polski specjalną infolinię. Pod numerem +39 06 362 04 323 Polacy wybierający się do Watykanu mogą uzyskać niezbędne informacje i wsparcie organizacyjne. – W związku z zaplanowanymi na sobotę uroczystościami będziemy na bieżąco publikować i aktualizować komunikaty dla pielgrzymów – zaznaczył Wydział Konsularny i Polonii Ambasady RP we Włoszech. Szczegóły do sprawdzenia na stronie gov.pl. Kto zastąpi papieża Franciszka? Konklawe, które wyłoni następcę papieża Franciszka, musi zostać zwołane nie wcześniej niż 15 i nie później niż 20 dni po śmierci głowy Kościoła. Jak podają media, zgromadzenie kardynałów-elektorów prawdopodobnie odbędzie się między 5 a 10 maja. W gronie faworytów do objęcia tronu Piotrowego najczęściej wymienia się nazwiska Włochów – Pietra Parolina i Mattea Zuppiego – oraz Filipińczyka Luisa Tagle’a i Petera Turksona z Ghany. Do momentu wyboru nowego papieża władze w Watykanie sprawuje kamerling. Tę funkcję od 2019 r. piastuje kard. Kevin Farrell, który w czasie sede vacante, czyli okresie, w którym Stolica Apostolska jest nieobsadzona, może liczyć na pomoc jednego z trzech kardynałów wspierających. Wśród nich znalazł się Polak – kard. Stanisław Ryłko. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Archeolodzy odkryli w Anglii wielki artefakt. Waży tyle, co dorosły niedźwiedź polarny
Wielką kamienną trumnę sprzed ponad 1500 lat odkryli archeolodzy w Anglii. Waży 750 kg, czyli tyle, ile osiągają niedźwiedzie polarne. Zagadkę stanowi, kogo pochowano w środku. Ciało zatopiono w płynnym gipsie.
Spis treści: Niewielki, ale intrygujący. Rzymski cmentarz z kamienną trumną Zagadkowa kamienna trumna. Ciało zatopione w gipsie Wyposażenie trumny i pozostałe pochówki. Co udało się znaleźć? Archeolodzy bardzo często uczestniczą w badaniach poprzedzających wielkie inwestycje drogowe. Tak też było w tym przypadku. W czasie poszerzenia autostrady A47 w okolicy Peterborough w Anglii badacze przeszłości natknęli się na niezwykły starożytny cmentarz. Niewielki, ale intrygujący. Rzymski cmentarz z kamienną trumną Trumnę znaleziono na cmentarzysku położonym tuż przy starożytnej rzymskiej drodze. To, co niegdyś było rzymskim traktem, obecnie stanowi część autostrady łączącej Wansford i Sutton. Antyczna nekropola była niewielka, ale odgrodzona rowem granicznym. Za nim było kilka kolejnych pochówków. Wewnątrz badacze z Headland Archeology odkryli czternaście pochówków skupionych właśnie wokół wielkiej kamiennej trumny. Historię tej nekropolii przedstawia jeden z najnowszych odcinków serialu „Digging for Britain” w BBC2, którego narratorką jest prof. Alice Roberts. Zagadkowa kamienna trumna i ciało zatopione w gipsie Trumnę wykonano z jednego kawałka wapienia. Jak podano w komunikacie prasowym, waży około 750 kg, czyli tyle, ile dorosły niedźwiedź polarny. Okazało się, że trumna nie była pusta, mimo że od pogrzebu minęło ponad 1500 lat. Archeolodzy dostrzegli w jej wnętrzu zaschniętą masę gipsową, w której zatopiono zmarłego lub zmarłą. Taka praktyka znana jest z innych cmentarzysk bogatych Rzymian. W ten sposób powstawał odlew umarłego zachowujący nawet zarys jego sylwetki i odzieży oraz przedmiotów złożonych wraz z nim na ostatnią drogę. Badacze liczyli na odkrycie w gipsie przedmiotów wykonanych z materiałów organicznych, które rzadko zachowują się z czasów starożytnych. Pochówki zatopione w gipsie są rzadko spotykane na obszarach wiejskich rzymskiej Brytanii. Z reguły są znajdowane w ważnych ośrodkach miejskich. Na przykład z Yorku znanych jest blisko 50 takich trumien. Zmarli potraktowani w ten sposób cieszyli się wysokim statusem. Co ciekawe, z analizy gipsowych odlewów w Yorku dowiedziano się, że składnikiem masy były również drogie olejki i perfumy. Gipsu nie naruszono w terenie. Stało się to dopiero w czasie badań laboratoryjnych. Sporym wyzwaniem logistycznym był transport trumny do siedziby Headland Archaeology w Silsoe. Wyposażenie trumny i pozostałe pochówki. Co udało się znaleźć? Do wnętrza trumny zajrzały konserwatorka Morgan Creed z York Archaeology i osteolożka Dona Walker z Museum of London Archaeology. Udało się dojrzeć fragment odciśniętego całunu. W środku nie znaleziono żadnych zabytków. Natomiast obok trumny leżały szklane naczynia, zapewne użyte w czasie libacji, fragmenty skóry, ceramiki i kości zwierzęcych. „Pomimo braku darów grobowych, zarówno pięknie rzeźbiona kamienna trumna, jak i gipsowy pochówek wskazują na osobę o wysokim statusie. Gips do pochówku wiązał się z wysokimi kosztami, a kamienna trumna była nie tylko pięknie rzeźbiona, ale także wykonana z kamienia wydobywanego około 50 km dalej, co zwiększało koszty transportu. Czynniki te w połączeniu z centralną pozycją pochówku na cmentarzu wskazują na ważną osobę, być może głowę znanej rodziny” – podali archeolodzy w komunikacie. Jednak kilka grobów położonych obok należało również do osób o wysokim statusie, o czym świadczy bogate wyposażenie: duże ilości biżuterii i innych przedmiotów. Jeden z nich miał złożone dary w nogach zmarłej kobiety w wieku 16-20 lat. Był tam m.in. srebrne kolczyki, dziewięć bransoletek ze stopu miedzi, trzy pierścionki ze stopu miedzi oraz srebrna opaska. Archeologów zaskoczyło to, że wśród 14 zmarłych zastosowano bardzo różne rytuały pogrzebowe. Niektórych ze zmarłych spalono, jednego złożono z obciętą głową, zachowały się też pozostałości po drewnianej trumnie. A jedna z jam grobowych była zupełnie pusta. „Podczas gdy wszystkie te praktyki pochówku są znane z okresu rzymskiego, bardziej niezwykłe jest znalezienie ich wszystkich reprezentowanych na tak małym cmentarzu, zwłaszcza że wstępna ocena wyników stratygraficznych sugeruje, że cmentarz nie był szczególnie długowieczny” – zauważają badacze. Źródła: National Highways, Headland Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli elitarny pochówek w Mongolii. Pochodzi ze słabo poznanej epoki
Zagadkowy grób kobiety, umiejscowiony w murze obronnym fortecy z epoki Kitan, odkryli archeolodzy w Mongolii. Pochówek pochodzi z XII wieku, czyli z okresu bardzo słabo poznanego przez badaczy przeszłości.
W tym artykule: Pochówek w murze twierdzy Pochówek z okresu przedmongolskiego – enigmatyczna epoka w dziejach Mongolii Kobieta w murze. Jak do tego doszło? Do znaleziska doszło na terenie badanej od kilku fortecy Khar Nuur w prowincji Dornod w północno-wschodniej Mongolii. Badania prowadzi zespół archeologów z Izraela, Mongolii i USA. Naukowcy ogłosili na łamach czasopisma naukowego „Archaeological Research in Asia” niezwykłe znalezisko z tego stanowiska archeologicznego. Pochówek w murze twierdzy To było dla archeologów spore zaskoczenie. W czasie badania jednego z murów natknęli się na pochówek. Składała się na niego wąska trumna drewniana wykonana z modrzewia (Larix sibirica) lub sosny (Pinus sibirica) o wymiarach 182 × 53 cm, zorientowana na północny wschód. Wewnątrz niej znaleziono dobrze zachowany ludzki szkielet dorosłej (40–60 lat) kobiety w pozycji leżącej, częściowo przykryty cienką warstwą kory. Zmarła miała bogate wyposażenie w postaci m.in.: złotych kolczyków, paciorków ze szkła, złotej bransoletki, złotych tabliczek, srebrnego kubka. Zdaniem badaczy pogrzeb nastąpił w czasach, gdy twierdza nie była już użytkowana. Kim była zmarła? Należała do elitarnego rodu o znaczącej pozycji politycznej. – Pochówek Khar Nuur stanowi wyjątkowe okno na złożony krajobraz społeczny i polityczny XII-wiecznej Mongolii. Pokazuje, w jaki sposób lokalne elity mogły wykorzystywać symboliczne powiązania z dawnymi imperiami, aby legitymizować własną władzę i status – mówi jeden z kierowników wykopalisk, prof. Gideon Shelach-Lavi. Warto przypomnieć, że były to czasy tuż przed przejęciem władzy przez Temudżyna (od około 1200 r. zwanego Czyngis-chan). Był on jednym z najsłynniejszych dowódców w historii. Zjednoczył koczownicze mongolskie plemiona. Następnie rozszerzył swoje imperium na całą Azję aż do Morza Adriatyckiego. Pochówek z okresu przedmongolskiego – enigmatyczna epoka w dziejach Mongolii Grób ten pochodzi z czasów przedmongolskich. Był to okres od upadku Imperium Kitan około 1125 r. n.e. do powstania Imperium Mongolskiego pod rządami Czyngis-chana w 1206 r. n.e. – Odkrycie to dostarcza kluczowych informacji na temat lokalnych społeczności, ich sieci i organizacji w XII wieku n.e. Czyli o okresie naznaczonym postimperialną destabilizacją i intensywną rywalizacją polityczną – uważają naukowcy. Ostatnia królowa Mongolii była inspiracją dla postaci z „Gwiezdnych Wojen”. Jej koniec był tragiczny Życie ostatniej królowej Mongolii jest pełne smutku i cierpienia. Najpierw została zmuszona do małżeństwa z chanem, a wiele lat po oddaniu władzy została stracona przez komunistów w ramac... Kobieta w murze. Jak do tego doszło? Zaproponowali kilka hipotez wyjaśniających nietypowy wybór miejsca pochówku. Być może koczownicy stepowi postrzegali opuszczoną twierdzę Kitan jako część ich własnej historii i rdzennego terytorium. Fakt złożenia zmarłej w jej murach miał potwierdzić jej lokalną tożsamość. Jednocześnie twierdza mogła być prestiżowym miejscem do pochówku dla elitarnego członka społeczności. Jest też inna możliwość. Pochówek ten mógł być celowym pokazem władzy i posiadania terytorium w czasach silnej rywalizacji politycznej przed powstaniem Imperium Mongołów. Być może jednym ze sposobów na zamarkowanie potęgi były wystawne i publiczne uroczystości pogrzebowe w widocznych miejscach, mające na celu przyciągnięcie uwagi pobliskich grup. – Teorie te, choć nie wykluczają się wzajemnie, oferują połączone wyjaśnienie procesów społecznych i politycznych zachodzących na wschodnim stepie w okresie post-kitańskim. Gdy władza cesarska słabła, a grupy stepowe rywalizowały o kontrolę, pochówek Khar Nuur stał się przejmującym symbolem tożsamości, pamięci i władzy w okresie przejściowym – uważają naukowcy. Źródło: Archaeological Research in Asia. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Vulcan wystartował. Rakieta wyniosła prywatny lądownik księżycowy, który jednak nie dotrze na Księżyc
8 stycznia rano, dokładnie o godz. 8.18 czasu środkowoeuropejskiego, miał miejsce pierwszy w historii start potężnej nowej rakiety Vulcan Centaur firmy United Launch Alliance (ULA). Rakieta wyniosła prywatny lądownik księżycowy Peregrine, na pokładzie którego znajdują się m.in. łaziki księżycowe, roboty, szereg instrumentów naukowych, a także ludzkie prochy.
W tym artykule: Nowa rakieta Vulcan Prywatna misja księżycowa Meksykańskie roboty na Księżycu Kosmiczne pochówki na Księżycu Kontrowersje wokół pomysłu Awaria lądownika Rakieta wystartowała z Cape Canaveral, ze stanowiska należącego do Space Force. Odliczanie przebiegało bez zakłóceń, a silniki rakiety odpaliły się na kilka sekund przed startem. Niecałe dwie minuty po rozpoczęciu lotu dwa mniejsze boczne boostery rakiety odłączyły się. Rakieta napędzana ciekłym metanem i ciekłym tlenem rozbłysła na niebiesko. Opracowywany od dekady Vulcan Centaur zastąpi wysłużone i zasłużone rakiety ULA Atlas V i Delta IV, które wysłały w kosmos wiele cennych ładunków. Wśród nich m.in. łaziki marsjańskie NASA Curiosity i Perseverance, sondę New Horizons i misję OSIRIS-REx oraz Parker Solar Probe NASA. Nowa rakieta Vulcan Vulcan Centaur ma 62 metry wysokości i składa się z dwóch stopni. Ciąg rakiety może być zwiększany przez maksymalnie sześć silników rakietowych na paliwo stałe. Pierwszy stopień rakiety Vulcan jest napędzany dwoma silnikami BE-4 firmy Blue Origin. Dodajmy, że BE-4 jest również wykorzystywany w pierwszym stopniu silnika New Glenn – dużej rakiety wielokrotnego użytku Blue Origin, która pozostaje w fazie rozwoju. Górny stopień Vulcana jest znacznie mniej nowatorski, za to sięgający do sprawdzonych mechanizmów. Jest po prostu częścią sprawdzonej już rodziny Centaurów. Prywatna misja księżycowa Ale dzisiejszy start jest nie tylko debiutem Vulcana, lecz również lądownika Peregrine (Wędrowiec). Jest to automatyczny lądownik zbudowany przez firmę Astrobotic z siedzibą w Pittsburghu. Ma być pierwszym prywatnym statkiem kosmicznym, który miękko wyląduje na Księżycu. Przypomnijmy, że ta sztuka nie udała się niedawno Japończykom i Rosjanom, a wcześniej Izraelowi i Indiom. Dopiero lądownik Chandrayaan-3 dokonał tej sztuki w sierpniu 2023 roku. Jednak ta misja nie zakończyła się pełnym sukcesem. Peregrine, który leci na Księżyc w ramach programu NASA Commercial Lunar Payload Services (CLPS), ma utorować drogę do załogowych lądowań na Księżycu. Czyli kolejnych etapów programu Artemis. Jeśli się sprawdzi, następne jego wersje będą dostarczały na Księżyc instrumenty naukowe oraz wszystko to, co niezbędne do utworzenia tam bazy załogowej. W tej chwili lądownik przenosi aż 90 kilogramów różnorodnych ładunków dostarczonych przez NASA i inne agencje kosmiczne, a także przez firmy komercyjne. Meksykańskie roboty na Księżycu Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na autonomiczne mikroboty. Zostały one opracowane przez Laboratorium Instrumentów Specjalnych (LINX) na Narodowym Uniwersytecie Autonomicznym Meksyku (UNAM). Misja COLEMNA ma stać się pierwszym latynoamerykańskim instrumentem na powierzchni Księżyca. Ładunek składa się z pięciu małych robotów, ważących mniej niż 60 gramów i mierzących 12 centymetrów średnicy. Po wylądowaniu Peregrine’a na Księżycu roboty zostaną dostarczone na powierzchnię za pomocą maleńkiej katapulty, która dosłownie wyrzuci je na księżycowy regolit. Następnie mikroboty przeprowadzą eksperymenty, mające zademonstrować zdolność autonomicznych robotów do przetrwania w księżycowym regolicie. Ich zadaniem jest analiza wykonalności budowania struktur na powierzchniach planet przy użyciu samoorganizujących się robotów pracujących w roju. Kosmiczne pochówki na Księżycu Oprócz meksykańskich robotów, pięciu eksperymentów NASA i szeregu innych ładunków, lądownik Peregrine przewozi również kilka ładunków dla klientów komercyjnych. Należą do nich m.in. Celestis i Elysium Space. To firmy, które zarabiają na kosmicznych pochówkach. Oczywiście nie wynoszą ciał, by te orbitowały w przestrzeni, lecz ludzkie prochy w specjalnych kapsułach. Na pokładzie lądownika Peregrine firma Celestis umieściła prochy 69 osób. W tym: twórcy Star Treka, Gene’a Roddenberry’ego, pisarza science-fiction Arthura C. Clarke’a, psa o imieniu Indica-Noodle Fabiano. Elizjum nie podało szczegółów na temat swojego ładunku. Kontrowersje wokół pomysłu Jednak pomysł umieszczenia ludzkich szczątków na Księżycu budzi sprzeciw plemienia Nawaho. W czwartek w ubiegłym tygodniu przewodzący Nawaho Buu Nygren poinformował media, że wysłał list do NASA oraz do Departamentu Transportu Stanów Zjednoczonych. Wzywał w nim do odroczenia startu. – Księżyc zajmuje świętą pozycję w wielu rdzennych kulturach, w tym w naszej – napisał Nygren. – Akt złożenia na Księżycu ludzkich szczątków (…) jest równoznaczny z profanacją tej świętej przestrzeni. Nygren dodaje, że sytuacja przypomina misję Lunar Prospector rozpoczętą w 1998 roku przez NASA. Wówczas celowo rozbito sondę o powierzchnię Księżyca. Na pokładzie znajdowały się szczątki znanego geologa Eugene’a Shoemakera. Wtedy też Nawaho wyrazili sprzeciw. NASA przeprosiła i zobowiązała się do konsultacji z rdzennymi Amerykanami w przyszłości. Zastępca administratora NASA ds. eksploracji Joel Kearns powiedział, że międzyrządowy zespół zorganizował spotkanie z przedstawicielami Nawaho. Dodał też, że agencja nie ma kontroli nad ładunkami prywatnego partnera. – Traktujemy obawy narodu Nawaho bardzo poważnie i będziemy kontynuować rozmowy dotyczące misji księżycowych – powiedział Kearns dziennikarzom. Miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne. Na jego południowym biegunie znajduje się cenna substancja Południowy biegun Księżyca budzi ogromne zainteresowanie agencji kosmicznych. Ma być miejscem lądowania misji programu Artemis. Również tam mają powstać pierwsze ludzkie osady na innym ni.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-miekkie-ladowanie-na-ksiezycu-jest-trudne-co-takiego-znajduje-sie-na-jego-poludniowym-biegunie-fot-jamie-cooper-sspl-getty-images-d34410c.jpg" width="911" height="700" alt="Dlaczego miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne? Co takiego znajduje się na jego południowym biegunie? (fot. Jamie Cooper/SSPL/Getty Images)" title="Dlaczego miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne? Co takiego znajduje się na jego południowym biegunie? (fot. Jamie Cooper/SSPL/Getty Images)" /> Przedstawiciele firmy Celestis skomentowali sprzeciw w znacznie mniej pojednawczym tonie. – Szanujemy prawo wszystkich kultur do angażowania się w praktyki religijne. Jednak żadna pojedyncza kultura ani religia nie powinna korzystać z prawa weta wobec misji kosmicznych, które nie są oparte na zasadach religijnych – oświadczyła firma. Zaprzeczając, że misja „bezcześci Księżyc”, podkreśliła, że materiał ma pozostać na pokładzie lądownika, a nie zostanie osadzony na powierzchni. Dodajmy, że funeralny ładunek Peregrine’a nie będzie stanowił pierwszego ludzkiego DNA pozostawionego na Księżycu. Znajduje się tam prawie 100 worków z kałem i moczem, pozostawionych przez amerykańskich astronautów podczas lądowania misji Apollo na Księżycu w latach 1969–1972. Awaria lądownika Data lądowania Peregrine’a wyznaczona była na 23 lutego. Wiadomo jednak, że do tego nie dojdzie. Po starcie rakiety pojawiły się anomalie w działaniu lądownika. Najpoważniejszą z nich jest wyciek paliwa, spowodowany awarią zaworu. To uniemożliwi mu miękkie lądowanie na Księżycu. Firma Astrobotic nie rezygnuje. Jej specjaliści pracują nad alternatywnymi scenariuszami misji, zakładającymi przeprowadzenie niektórych eksperymentów bez lądowania. Wygląda jednak na to, że Peregrine podzieli los wcześniejszych nieudanych misji księżycowych, takich jak Hakuto-R czy Łuna 25. NASA zapłaciła Astrobotic 100 mln dolarów za dostarczenie sprzętu naukowego na Księżyc. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tafefobia to lęk przed pogrzebaniem żywcem. Czy takie przypadki naprawdę się zdarzały?
Osoby, które nigdy nie cierpiały na żadną formę tego schorzenia, rozpatrują fobię jako irracjonalny, niezrozumiały lęk. Dla dotkniętych tym zaburzeniem, ich choroba jest walką z własnym umysłem, czyli z przeciwnikiem, z którym najczęściej nie da się wygrać. Nie bez specjalistycznej pomocy. Ludzie od zarania boją się różnych rzeczy i zjawisk. Jedną z najcięższych form niekontrolowanego, paraliżującego lęku jest tafefobia.
W tym artykule: Geneza i objawy tafefobii Skąd wzięła się tafefobia? Historyczne przypadki pogrzebania żywcem Tafefobia – rytuały i praktyki stosowane w leczeniu lęku Znane osoby cierpiące na tafefobię Tafefobia we współczesnym społeczeństwie Fobie przybierają różne oblicza. Niektórzy panicznie boją się owadów (entomofobia), inni odczuwają lęk przed brudem i zarazkami (mizofobia), jeszcze inni nie mogą zapanować nad strachem na samą myśl o ciemności (nyktofobia). Czego boją się osoby cierpiące na tafefobię? Pogrzebania żywcem. Geneza i objawy tafefobii Trudno jednoznacznie wskazać, kiedy na świecie pojawiły się pierwsze przypadki tego schorzenia. O lęku przed pogrzebaniem za życia pisano już w XVI stuleciu. Tafefobia przybrała na sile w epoce oświecenia, trwającej od końca XVII do początku XIX wieku. Wówczas chrześcijańskie dogmaty zaczęły być poddawane w wątpliwość, a o śmierci coraz częściej mówiono jako ostatecznym końcu życia. To dodatkowo podsyciło strach. XIX wiek to z kolei czas, w którym panika osiągnęła apogeum i przybrała formę masowego zjawiska. Dlaczego? Właśnie wtedy Europę nawiedzały kolejne epidemie cholery. Ciała zmarłych grzebano w pośpiechu. Należy podkreślić, że wówczas zgon stwierdzano na podstawie braku wyczuwalnego tętna i oddechu. Pośpiech połączony z raczkującą (w porównaniu z dzisiejszą) wiedzą medyczną prowadził do sytuacji, w których w grobach składano wciąż żyjące osoby. Zdarzało się, że medycy stwierdzali zgon na podstawie mylących dowodów, podczas gdy diagnozowany człowiek znajdował się w stanie śpiączki, letargu, katatonii lub nawet omdlenia. Można więc powiedzieć, że u podstaw tafefobii leży brak zaufania do lekarzy i innych przedstawicieli służb medycznych. Nie całkiem umrzemy. Życie po śmierci istnieje – choć nie takie, jak sądzisz Nasze ciała zamieszkują miliardy mikroorganizmów żyjących z nami w symbiozie. Pomagają nam trawić pokarm i wytwarzać niezbędne witaminy. Chronią nas przed infekcjami i pełnią wiele inny... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-calkiem-umrzemy-zycie-po-smierci-istnieje-choc-nie-takie-jak-sadzisz-fot-stephencdickson-wikimedi-commons-cc-by-sa-4-0-fa7d292.jpg" width="938" height="625" alt="Nie całkiem umrzemy. Życie po śmierci istnieje – choć nie takie, jak sądzisz (fot. Stephencdickson, Wikimedi Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Nie całkiem umrzemy. Życie po śmierci istnieje – choć nie takie, jak sądzisz (fot. Stephencdickson, Wikimedi Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Jak objawia się to zaburzenie? Symptomy tefefobii są zbliżone do tych, które pojawiają się w przebiegu innych zaburzeń nerwicowych. Należą do nich: drżenie rąk, nadmierna potliwość, kołatanie serca, bezsenność, powtarzające się ataki paniki, epizody depresyjne o różnym nasileniu. Wiele osób cierpiących na tefefobię omija wszelkie miejsca, które wzbudzają skojarzenie ze śmiercią. Mowa o cmentarzach, szpitalach czy hospicjach. Skąd wzięła się tafefobia? Historyczne przypadki pogrzebania żywcem Współcześnie, opowieści o przypadkach pogrzebania za życia brzmią na tyle nieprawdopodobnie, że mogą wydawać się legendami powtarzanymi tak często, że ludzie zaczęli w nie wierzyć. Nic bardziej mylnego. Historia zna wiele przypadków błędnego stwierdzenia zgonu i złożenia w grobie wciąż żyjącego człowieka. Jednym z najgłośniejszych jest pochówek Mary Hart z 16 października 1872 roku. Sierota, którą opiekowała się jej ciotka, Sarah Hart, wykonywała prace domowe, gdy nagle padła bezwładnie na ziemię. Pogrzeb dziewczyny odbył się jeszcze tego samego dnia. Jej opiekunkę przez całą noc nawiedzały koszmary. Następnego dnia poprosiła duchownego, który odprawił ceremonię, o zgodę na odkopanie grobu. Po otwarciu wieka trumny jej oczom ukazał się przerażający widok. Na deskach widoczne były głębokie ślady zadrapań. Palce Mary były zdarte aż do kości, a jej twarz zastygła z grymasem paniki. Cofnijmy się do XVI wieku. Andreas Vesalius, flamandzki uczony, twórca nowoczesnej anatomii, potajemnie wykonywał sekcję zwłok. Gdy naciął badanego szlachcica, ten nagle ożył, a raczej odzyskał przytomność. Przedwczesny pochówek miał spotkał także Mikołaja Gogola, rosyjskiego pisarza i dramaturga (4 marca 1852 roku). Kilka lat po pogrzebie przeprowadzono ekshumację jego grobu. Okazało się, że ciało zmarłego było ułożone w nienaturalnej pozycji. W tej historii najbardziej przerażający jest fakt, że Gogol cierpiał na tafefobię. Jeżeli więc ułożenie jego ciała rzeczywiście wynikało z tego, że obudził się w trumnie, ziścił się jego największy lęk. To tylko kilka przykładów pochówków za życia. Czy są prawdziwe? Trudno to stwierdzić. Historia nie zawsze jest jednoznaczna, o czym świadczy choćby tzw. czarna legenda o pogrzebie ks. Piotra Skargi. Polski jezuita miał być pochowany w stanie letargu. Nigdy jednak nie zostało to jednoznacznie potwierdzone, a wielu wskazuje, że pogłoski te rozpuszczono specjalnie, by uniemożliwić proces beatyfikacji duchownego. Nie każdy przedwczesny pogrzeb można potwierdzić, jednak historycy nie mają wątpliwości, że do takich przypadków dochodziło. Wskazują przy tym, że nie były one tak powszechne, jak sądzono. Nie ulega wątpliwości, że panikę podsycała XIX-wieczna prasa, dla której sensacyjne historie były motorem napędzającym sprzedaż. Swoje „trzy grosze” dołożyli także pisarze specjalizujący się w literaturze grozy. Temat przedwczesnego pogrzebu w swoich dziełach poruszał choćby Edgar Allan Poe. Tafefobia – rytuały i praktyki stosowane w leczeniu lęku Doniesienia prasowe i mroczne opowiadania tworzyły atmosferę strachu. Ludzie panicznie bojący się pogrzebania żywcem zaczęli szukać rozwiązań, dzięki którym mogliby uniknąć strasznego losu. Zapobiec temu miał rytuał kilkudniowego czuwania nad zwłokami. Choć ta tradycja ma inne korzenie, to w okresie powszechnego strachu przed pogrzebaniem za życia, zaczęła służyć potwierdzeniu, że osoba zmarła rzeczywiście jest martwa. Stosowano też inne metody, z których wiele ocierało się o makabrę. W celu potwierdzenia zgonu, lekarze wcierali w dziąsła zmarłego tabakę. Zdarzało się też, że ciało nakłuwano igłami, wylewano na nie roztopiony wosk lub przypalano metalem. Drastyczne? Bez wątpienia. Najstraszniejszą praktyką było jednak obcinanie palców nieboszczykom. Dziś wiemy, że brak reakcji na bodźce bólowe nie jest dowodem zgonu. Jednak w czasach, w których wiedza medyczna nie mogła równać się z dzisiejszą, mylne diagnozy wciąż doprowadzały do występowania przypadków przedwczesnego pochówku. Zaczęto więc szukać innych, bardziej praktycznych rozwiązań. Jakich? Żeby pochowani mogli skontaktować się ze światem zewnętrznym, do trumien zaczęto doprowadzać sznurek połączony z dzwonkiem zawieszonym na powierzchni. Taką samą funkcję miały spełniać gwizdki. Instalowano też kanały zapewniające dopływ powietrza. Mauzolea były budowane w sposób umożliwiający wydostanie się na zewnątrz. Takie rozwiązania cieszyły się ogromną popularnością w Anglii i Stanach Zjednoczonych, ale nie tylko. Patenty na tzw. trumny ratunkowe mieli także Polacy. W 1892 roku taki wynalazek zgłosił poznaniak Wojciech Kwiatkowski. Jego trumna była wyposażona w rurkę, z której pogrzebany za życia człowiek mógł za pomocą sprężyny wystrzelić pęk kolorowych piór. 5 lat później swój wynalazek przedstawił Michał Karnice-Karnicki. Wyposażył trumnę w dopływ powietrza oraz w system sygnalizacyjny: chorągiewkę i dzwonek. 1 stycznia 1848 roku na poznańskim Wzgórzu Świętego Wojciecha zakończono budowę przysionka śmierci. Inicjatorem inwestycji i fundatorem obiektu był hrabia Edward Raczyński (budowę dokończył jego syn, Roger, po samobójczej śmierci ojca). Niewielki budynek był miejscem, w którym przed pochówkiem przetrzymywano ciała zmarłych. Do ich palców przywiązywano dzwonek, którego dźwięku nasłuchiwał dozorca. Znane osoby cierpiące na tafefobię Tafefobia dotykała przedstawicieli wszystkich klas społecznych. Na paniczny lęk przed pogrzebaniem żywcem cierpieli prości chłopi i znane osobistości. Choroba ta dotknęła choćby Hansa Christiana Andersena. Duński bajkopisarz bał się, że jego bliscy mogą pomylić głęboki sen ze śmiercią. Kierowany lękiem, obok łóżka zostawiał liścik, w którym wyjaśniał, że wciąż żyje. Gdy zbliżał się kres jego dni, w swojej ostatniej woli poprosił o otwarcie mu żył. Podobną wolę i z tej samej przyczyny wyraził przed śmiercią Alfred Nobel. Innym wielkim tego świata, który cierpiał na Tafefobię, był Fryderyk Chopin. Największy polski kompozytor na łożu śmierci nakazał zgromadzonym otworzyć swoje ciało i wyjąć z niego serce. Inne znane osoby dręczone przez paniczny lęk przed pochowaniem żywcem to między innymi George Washington, Fiodor Dostojewski i Artur Schopenhauer. Tafefobia we współczesnym społeczeństwie Czy wciąż boimy się pogrzebania za życia? Tak, tafefobia nie odeszła w zapomnienie. Choć raz na jakiś czas zdarza się, że osoba uznana za zmarłą „budzi się do życia”, to do takich przypadków dochodzi bardzo rzadko. Obowiązujące prawo zabrania pochówku przed upływem 24 godzin od stwierdzenia zgonu (z pewnymi wyjątkami). Mimo to wciąż odczuwamy lęk, a świadczy o tym choćby fakt, że w Irlandii nadal istnieje zwyczaj doprowadzania do trumien sznurków z dzwonkami. Na całym świecie zdarza się, że zmarli są grzebani z telefonami komórkowymi. O tym, że strach jest wciąż aktualny, świadczy choćby zainteresowanie, które temat przedwczesnego pogrzebu wzbudza u prozaików i filmowców. Z fikcyjną historią człowieka, który za życia został uznany za zmarłego zmierzył się choćby Stephen King. W opowiadaniu „Prosektorium numer cztery” (opublikowanym w zbiorze „Wszystko jest względne”) mistrz grozy opisuje mroczny i budzący przerażenie przypadek mężczyzny, który trafił na stół sekcyjny po ukąszeniu przez pająka. Można zastanawiać się, czy kultura popularna rzeczywiście sięga do naszych lęków, czy raczej sama kreuje strach. Tak czy inaczej, mroczna wizja pochówku za życia nadal wzbudza silne emocje. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego w Peru malowano szczątki zmarłych na czerwono? Naukowcy mają kilka teorii
Peru słynie z odkryć archeologicznych. Wiele z nich dotyczy nietypowych pochówków. Co naukowcy zbadali tym razem?
W tym artykule: Jak wyglądały relacje mieszkańców Peru ze zmarłymi? Pomalowane szczątki tylko dla wybranych Co oznaczały zafarbowane kości i czaszki? Odkrycia archeologiczne w Peru Miejsca starożytnych pochówków wiele mówią o lokalnych zwyczajach i wierzeniach. Szczególnie w Peru archeolodzy dość często odkrywają intrygujące grobowce i szczątki ludzi. Tylko w 2022 r. naukowcy opisali szkielety 76 dzieci, które zostały złożone w ofierze. Wszystkie miały wyrwane serca. Wcześniejsze odkrycia to między innymi ludzkie kręgosłupy nabite na trzcinę czy mumia pochowana w pozycji embrionalnej. Najnowsze badanie peruwiańskich tradycji pochówkowych dotyczy malowania szczątek zmarłych na czerwono. Co miał symbolizować ten zwyczaj? Jak wyglądały relacje mieszkańców Peru ze zmarłymi? Praktyka nie była stosowana w całym Peru. Wiadomo, że kości i czaszki zmarłych malowali na czerwono starożytni ludzie żyjący w dolinie Chincha. Wyniki badań zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Anthropological Archaeology”. Archeolodzy odkryli szczątki w chullpas, czyli naziemnych konstrukcjach grobowych. Wewnątrz chowano większe grupy zmarłych. Tego typu grobowce zaczęto budować około 1000 r. Projekt powielano przez ponad 800 lat. Pomalowane szczątki tylko dla wybranych W ramach badań naukowcy przyjrzeli się 38 próbkom pigmentu. 25 z nich wykorzystano do malowania ludzkich czaszek, pozostałe użyto na kościach. Badacze przeanalizowali je dzięki technikom ablacji laserowej czy rentgenowskiej dyfrakcji proszkowej. Jak ustalili, szczątki zostały zabarwione pigmentami wykonanymi z cynobru i hematytu. Po zmieleniu substancji powstaje ciemnoczerwony proszek. Co ciekawe, cynober nie pochodził z doliny Chincha. Musiał być więc importowany, a to według naukowców podkreśla jego wartość. Możliwe, że był zarezerwowany wyłącznie dla zmarłych z elit. Sproszkowane pigmenty prawdopodobnie przechowywano w muszlach. Przed malowaniem szczątek mieszano je z wodą, a do samego rozprowadzania po kościach wykorzystywano palce lub liście. Malowano zarówno szczątki mężczyzn, kobiet, jak i dzieci. Odkryto kolejne rysunki z Nazca. Co przedstawiają geoglify? Na pustyni w Peru naukowcy odkryli nowe geoglify, czyli ogromne rysunki wyżłobione w ziemi, jednak widoczne tylko ze znacznej wysokości. Jak poprzednie przedstawiają różne zwierzęta, ale tym... Co oznaczały zafarbowane kości i czaszki? Autorzy badań interpretują nakładanie pigmentu na ludzkie szczątki jako „część przedłużającego się procesu społecznego umierania, który zmieniał status ontologiczny zmarłych i przyczyniał się do rozwoju różnic społecznych i tożsamości grupowej”. Praktyka miała też nadać nowy rodzaj egzystencji. Inne teoria mówi o tym, że malowanie kości miało zapewniać duchową ochronę przed groźbami profanacji i grabieży ze strony europejskich kolonizatorów. Część zafarbowanych szczątek umieszczano nad grobami, w których znajdowały się „zwykle” szkielety. Najprawdopodobniej w celu ochrony przez nieznanymi siłami. Bardzo możliwe, że wykorzystywano je także podczas ceremonii. – Pomalowane szczątki ludzkie są łączone z miejscami pochówków, które mają place i dziedzińce. To sugeruje związek między wydarzeniami przeprowadzanymi w tych przestrzeniach a pośmiertnym postępowaniem ze zmarłymi. Niewykluczone, że organizowano tam uczty i tańce, a zmumifikowane szczątki mogły być wynoszone na lektykach – tłumaczą autorzy badań. Odkrycia archeologiczne w Peru W Peru dokonano jednych z najciekawszych odkryć archeologicznych w historii. Historyczną wizytówką kraju jest oczywiście Machu Picchu. Położone wysoko w Andach ruiny miasta Inków co roku odwiedza ponad milion turystów z całego świata. Za największą tajemnicę Peru uważa się jednak rysunki z Nazca. Ogromne linie na pustyni układają się w geometryczne figury i kształty zwierząt. Badacze cały czas odkrywają nowe rysunki. W 2022 roku, po 100 latach ponownie odkryto zaginione znalezisko. Pochodzi sprzed czasów Inków. Co to takiego? Sprawdź TUTAJ. Źródło: Journal of Anthropological Archaeology Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wiszące trumny na Filipinach to nie atrakcja turystyczna. Tak chowa się tam bliskich od tysięcy lat
Turyści odwiedzający filipińską wyspę Luzon chętnie podróżują do prowincji Sagada. Na klifach i w jaskiniach znajdują się tam wiszące trumny. Co wiadomo o tej tradycji pochówku?
W tym artykule: Skąd na wyspie Luzon wzięły się wiszące trumny? Można zwiedzać, ale z szacunkiem Pogrzeby na świecie kiedyś i dziś Na całym świecie różnie podchodzi się do śmierci. Sam rytuał pogrzebowy również wymyka się europejskim normom. Jedna z najbardziej brutalnych tradycji to tzw. powietrzne pogrzeby. Praktykuje się je w Tybecie. Podczas chowania zmarłych wysoko w górach kluczową rolę odgrywają sępy. Ptaki zabierają ciała zmarłego do nieba. Skąd na wyspie Luzon wzięły się wiszące trumny? Zamieszkujący Filipiny lud Igorot także pielęgnuje starożytne pogrzebowe zwyczaje. Chodzi o społeczność z położonej wysoko w górach prowincji Sagada. Znajduje się na północy Luzon, największej i najbardziej zaludnionej wyspy Filipin. Od stolicy kraju – Manili – dzieli ją ponad 8 godzin jazdy samochodem. Mimo to wielu turystów podejmuje wysiłek. Na końcu drogi czeka ich fascynujący i przerażający widok. Zgodnie z tradycją starsze osoby same rzeźbią własne trumny. Jeśli nie pozwala im na to zdrowie, przygotowaniem trumien zajmują się bliscy. Zmarłych nie grzebie się w ziemi, a wiesza na zboczu klifu. Wcześniej jednak zwłoki składa się na tzw. krześle śmierci, wykonanym z drewna. Następnie obwiązuje liśćmi winorośli i przykrywa kocem. Aby opóźnić gnicie ciała w trakcie wizyt bliskich, okadza się je dymem. Społeczność wioski Sagada chowa zmarłych w ten sposób od ponad 2 tys. lat. Najstarsze trumny zostały powieszone na początku XX w. Co ze starszymi? Cóż, po pewnym czasie drewno niszczeje, a „nagrobki” po prostu spadają z klifu. Można zwiedzać, ale z szacunkiem Wieszanie trumien na wysokościach miało swoje, można powiedzieć, dość racjonalne wyjaśnienie. Duchy zmarłych miały dzięki temu osiągać wyższą naturę w zaświatach. Wiele trumien zawieszono w miejscach trudno dostępnych. Można je zobaczyć tylko z daleka. Turystów uprasza się o to, aby nie przechodzili pod trumnami i ich nie dotykali. Aby okazać szacunek zmarłym, najlepiej podziwiać miejsca ich pochówku z dystansu przez lornetkę lub teleobiektyw. Jak mówi cytowany przez BBC Siegrid Bangyay, lokalny przewodnik, w przeszłości bliscy musieli łamać kości zmarłych, aby zmieściły się w pozycji embrionalnej do trumien o długości 1 m. Obecnie wiszące trumny są zwykle większe i mają około 2 m długości. Dodaje, że obecnie tradycyjny pochówek na klifie praktykuje się coraz rzadziej. Ostatnią trumnę zawieszono w 2010 r. Wieszanie trumien na skałach było historycznie praktykowane w regionach Chin i Indonezji. Nietypowe nekropolie zachowały się między innymi w środkowych Chinach. Głównie w odległych dolinach na południe od rzeki Jangcy, która płynie od podnóża Himalajów do wschodniego wybrzeża Chin. Santa Muerte – meksykański kult śmierci potępiony przez Kościół. Czy naprawdę jest niebezpieczny, jak twierdzi Watykan? Kult Świętej Śmierci z roku na rok zyskuje w Meksyku kolejne rzesze nowych zwolenników. Kim jest Santa Muerte i dlaczego wzbudza tak wiele kontrowersji szczególnie wśród duchownych Kościoł... Pogrzeby na świecie kiedyś i dziś Historia zna wiele innych rodzajów pochówków. Przykładowo, w krajach nordyckich w rytuałach związanych ze zmarłymi wykorzystywano wodę. Niektóre ludy zostawiały ciała dryfujące na „statkach śmierci” albo wzdłuż rzeki. W ten sposób oddawano cześć bogom i miejscom najbardziej cenionym przez mieszkańców okolicy. Podczas gdy niezliczone tradycje pochówku na całym świecie obejmują kremację, mieszkańcy Korei Południowej poszli o krok dalej, zamieniając prochy zmarłego w koraliki. Paciorki są dostępne w wielu kolorach, od różowego lub czarnego po turkusowy. Umieszcza się je na przykład w szklanych wazonach. Mogą zająć centralne miejsce w domu, co jest bardziej dekoracyjnym wyborem niż tradycyjna urna. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Naukowcy trafili na pierwsze dowody użycia opium w starożytności. Okoliczności? Nietypowe
Zastosowanie opium w starożytności może zaskoczyć. Co sugerują autorzy badań przeprowadzonych w Izraelu?
W tym artykule: Pogrzebowe opium znalezione w Izraelu Narkotyki w starożytności i czasach biblijnych Odkrycia archeologiczne w Izraelu Naukowcy prowadzący badania terenowe w Izraelu odkryli ślady opium w ceramicznych naczyniach z XIV wieku p.n.e. Ich znalezisko to jak dotąd najstarsze dowody wykorzystania narkotyku w starożytności. Artefakty wykopano w Tel Yehud, mieście położonym około 18 km od Tel Awiwu. Naukowców skłonił do badań ich kształt – odwróconych kwiatów maku. To właśnie z tych roślin produkuje się opium. Właściwie mak lekarski jest jedną z pierwszych roślin na świecie, które zaczęto używać w celach medycznych. Opisane odkrycie jest najwcześniejszym dowodem na istnienie samej substancji. Badacze twierdzą jednak, że jej historia może sięgać jeszcze dalej w przeszłość i w głąb Azji. Eksperci stawiają hipotezę, że opium powstało na terenie dzisiejszej Turcji. Stamtąd przez Cypr narkotyk miał trafić do Izraela. Pogrzebowe opium znalezione w Izraelu Jak można przeczytać na łamach czasopisma „Archaeometry”, naukowcy z Izraelskiego Urzędu Zabytków, Instytutu Nauki Weizmanna i Uniwersytetu w Tel Awiwie zidentyfikowali ślady narkotyku w ośmiu naczyniach. Nie wszystkie powstały na miejscu w Izraelu. Część z nich została sprowadzona z Cypru. Miejsce odkrycia może wskazywać na zastosowanie opium. W okolicy chowano Kananejczyków. Archeolodzy przypuszczają więc, że środek halucynogenny mógł być używany do rytuałów pogrzebowych. – Być może podczas tych ceremonii, prowadzonych przez członków rodziny lub przez duchownego w ich imieniu, uczestnicy próbowali podnieść na duchu swoich zmarłych krewnych w celu wyrażenia prośby. Wpadali w stan ekstazy za pomocą opium – mówi Ron Be'eriof z Izraelskiego Urzędu Starożytności w oświadczeniu prasowym. Nie wyklucza również, że narkotyk mógł „pomóc duchowi wstać z grobu, przygotowując się do spotkania z krewnymi w następnym życiu”. Narkotyki w starożytności i czasach biblijnych W rozmowie z „The Times of Israel” Amanda Borschel-Dan Vanessa Linares, archeolożka z Uniwersytetu w Tel Awiwie i główna autorka badania, podkreśliła, że to „pierwsze możliwe do zidentyfikowania użycie opium bez cienia wątpliwości w Lewancie”. To nie pierwsze narkotyczne odkrycie w Izraelu. W 2020 r. naukowcy zidentyfikowali ślady konopi w liczącej 2700 lat świątyni w Tel Arad w południowo-wschodnim Izraelu. Badanie wykazało, że na jednym z ołtarzy marihuana była zmieszana z odchodami zwierząt. Miał to być sposób na ogrzanie wnętrza. Na drugim ołtarzu odkryto z kolei ślady kadzidła wymieszanego z tłuszczem zwierzęcym. Badacze sugerują, że konopie indyjskie były używane w biblijnej Judzie jako środki psychoaktywne, do stymulowania przeżyć podczas ceremonii religijnych. Ślady opium są o około 600 lat starsze od dowodów na wykorzystanie marihuany w świątyni. Wygląda na to, że historycznie narkotyki cieszyły się większym przyzwoleniem społecznym. Wiązało się to zapewne z tym, że były wykorzystywane w ściśle określonych sytuacjach, związanych najczęściej z rytuałami i religią. Obecne podejście społeczeństwa i środowisk naukowych względem używek i środków psychoaktywnych cały czas ewoluuje. Marihuanę możne legalnie kupić i palić rekreacyjnie między innymi w Holandii, Portugalii czy niektórych stanach USA. Coraz częściej badane są też środki halucynogenne. Testowane jest między innymi zastosowanie ich w leczeniu depresji. Odkryto fragment tronu króla Salomona? Archeolodzy odnaleźli tajemnicze płytki z kości słoniowej opisywane w Biblii Zaskakujące odkrycie dotyczy fragmentów boazerii. Archeolodzy uważają, że płytki mogą pochodzić z czasów Pierwszej Świątyni w Jerozolimie zniszczonej w 587 r. p.n.e. Odkrycia archeologiczne w Izraelu Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Izraelu mają pełne ręce roboty. Nawet odkrycia sprzed kilku lat, po kolejnych badaniach mogą zaskoczyć nowymi faktami. Wiele emocji wzbudza między innymi poszukiwanie biblijnej Betsaidy, wioski, w której Jezus miał dokonywać cudów. Tam też urodził się święty Piotr. Niedawno badacze zbliżyli się do poznania prawdy o miejscu narodzin apostoła. Oczywiście nie wszystkie odkrycia archeologiczne na terenie Izraela dotyczą chrześcijaństwa. Archeolodzy znaleźli też rzymską monetę z wybitym znakiem zodiaku. To pierwsze takie znalezisko w kraju. Źródło: „Archeometry”. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Pogrzeby łóżkowe praktykowano w całej Europie. Dlaczego w Anglii chowano tak tylko kobiety?
Pogrzeby łóżkowe nie przetrwały do czasów współczesnych. Co wiemy o tej praktyce?
W tym artykule: Pogrzeby łóżkowe w Europie. Kto mógł liczyć na taki pochówek? Jak Anglia grzebała chrześcijanki? Nawracanie Europejczyków Znaleziska archeologów odkrywają przed nami tajemnice naszych przodków. W zrozumieniu ich historii cenne są nie tylko ruiny zabudowań czy przedmioty codziennego użytku, ale też miejsca pochówku. Sposób, w jaki grzebano ludzi, może zdradzić między innymi, jakie podejście do duszy, ciała i ogólnie do życia po śmierci miały badane społeczności. W Peru na przykład znaleziono mumię liczącą 1200 lat. Zmarły został pochowany w pozycji embrionalnej, a dodatkowo był związany sznurem. W Anglii z kolei wykopano niedawno 40 szkieletów z odciętymi głowami. Pogrzeby łóżkowe w Europie. Kto mógł liczyć na taki pochówek? Opisane sytuacje to pojedyncze przypadki. Nie odpowiadają powszechnym praktykom w Europie czy Ameryce Południowej. Co innego tzw. pogrzeby łóżkowe. Na Starym Kontynencie zachowało się przynajmniej kilkaset dowodów na to, że w średniowieczu ludzi chowano nie tylko w trumnach. Oczywiście nie wszystkich. Łóżko było luksusem zarezerwowanym dla najbogatszych. Dr Emma Brownlee w artykule dla „Medieval Archaeology” tłumaczy, że obrzęd grzebania w łóżkach miał stwarzać wrażenie, jakoby zmarli tak naprawdę spali. Ciała często układano w pozycji leżącej na boku, z jedną lub dwoma rękami przy twarzy. – To wynikało też z troski o wygodę nieżyjących – dodaje. Nie była to częsta praktyka, ale dotychczasowe odkrycia wskazują, że powtarzała się na przestrzeni wieków. Jeden z najstarszych dowodów tzw. pogrzebu łóżkowego pochodzi ze Wschodniej Europy z przełomu IV i V w. Najstarszy – ze Skandynawii – jest około 500 lat młodszy. Najwięcej dowodów datuje się na VI i VII. Pod względem zasięgu geograficznego, można mówić o całej Europie, ale najwięcej tego typu pogrzebów odprawiano w Niemczech. Jak Anglia grzebała chrześcijanki? Co ciekawe, w kontynentalnej części Europy w łóżkach chowano zarówno kobiety, jak i mężczyzn, dzieci i dorosłych, za to w Anglii praktyka była zarezerwowana wyłącznie dla dorosłych kobiet. Brownlee tłumaczy, że w średniowieczu kobiety chętniej niż mężczyźni nawracały się na chrześcijaństwo. To chrześcijanki, a mówiąc ściślej misjonarki, miały nieświadomie przyczynić się popularyzowania chowania zmarłych w łóżkach. Z tego właśnie powodu w Anglii praktykę pogrzebów łóżkowych zaczęto kojarzyć głównie z kobietami. – W VII w. Kościół na kontynencie wywierał nacisk, by nawracać miejsca, które nie są chrześcijańskie. Papież Grzegorz I forsował tę ideę. Jednym z nieco mniej oczywistych sposobów, w jaki Kościół próbował nawracać ludzi, było zachęcanie do małżeństw chrześcijanek z niechrześcijańskimi mężczyznami – czytamy w „Medieval Archaeology”. Co się dzieje z mózgiem w momencie śmierci? Życie faktycznie może nam stanąć przed oczami Badacze przypadkiem odkryli, jak zachowuje się ludzki mózg na chwilę przed i po śmierci. Okazało się, że faktycznie odtwarza wspomnienia! Nawracanie Europejczyków Grzebanie zmarłych w łóżkach nie zawsze było praktyką stricte chrześcijańską – przynajmniej w Europie kontynentalnej. W Anglii praktykę przypisuje się tylko chrześcijanom. Nie chodziło jednak wyłącznie o wyznanie, ale też o pochodzenie. – Pochówki kobiet w łóżkach w Anglii reprezentują imigrantów pochowanych zgodnie z rytem, który był powszechny w ich miejscu pochodzenia – przypomina Brownlee. Archeolodzy zwrócili również uwagę na to, że w większości europejskich krajów pogrzeby łóżkowe były odprawiane przez wieki, natomiast w Anglii zwyczaj nie przetrwał dłużej niż około 100 lat. Dlaczego? To jak na razie pozostaje kolejną zagadką do wyjaśnienia. Źródło: „Medieval Archaeology” Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na czym polega powietrzny pogrzeb? Wyjątkowa forma pochówku jest praktykowana od tysięcy lat
Podczas chowania zmarłych wysoko w górach kluczową rolę odgrywają sępy. Ptaki zabierają ciała zmarłego do nieba.
W tym artykule: Powietrzny pogrzeb, czyli pochówek, który wcale nie jest końcem życia Gdzie odbywają się powietrzne pogrzeby? Nie tylko powietrzny pogrzeb. Tak w Tybecie żegna się zmarłych Na przestrzeni wieków podejście do grzebania zmarłych ujednoliciło się w większości kultur. Są jednak miejsca na świecie, gdzie ostatnie pożegnanie nadal ma spektakularny i brutalny – zwłaszcza dla Europejczyków – charakter. Tam, gdzie śmierć nie oznacza pożegnania [REPORTAŻ] W odległym zakątku Indonezji zmarli – i ich zwłoki – pozostają częścią rodziny. Powietrzny pogrzeb, czyli pochówek, który wcale nie jest końcem życia Część Tybetańczyków wierzy, że powietrzny pogrzeb był praktykowany przez ich przodków już 11 tys. lat temu. Nie ma na to jednak żadnych dowodów. Archeolodzy również mają niewielkie szanse na odkrycie rozkładających się szczątek, ponieważ te już dawno temu zostały… zjedzone. Dla porządku, cały rytuał pogrzebowy zaczyna się od poćwiartowania zwłok. Następnie są one zabierane w wybrane miejsce – zazwyczaj wysoko w górach. Im wyżej, tym większa szansa, że sępy zjawią się jak najszybciej, a to one odgrywają tu kluczową rolę – zjadają ciało zmarłego i odlatują z większymi kawałkami. Tybetańczycy wierzą, że ptaki zabierają wtedy ciało do nieba. Tam dusza nieboszczyka czeka na reinkarnację w nowej postaci. View oEmbed on the source website Taka forma pochówku ma wymiar nie tylko duchowy, ale również praktyczny. Ziemia często jest zmarznięta, przez co kopanie grobu bywa bardzo pracochłonne. Powietrzny pogrzeb może za to odbywać się bez względu na warunki pogodowe. To też nawiązanie do tybetańskich wartości, które dotyczą pokory i szacunku do natury. Karmiąc sępy ciałami zmarłych, Tybetańczycy wywierają znikomy wpływ na Ziemię. I wreszcie, według wierzeń społeczności, śmierć nie jest końcem życia, a jedynie elementem przejścia między wcieleniami. Aby reinkarnacja się udała, po ciele fizycznym zmarłego nie powinien zostać żaden ślad. Gdzie odbywają się powietrzne pogrzeby? Rodziny zmarłych najczęściej wybierają na miejsce powietrznego pogrzebu klasztor Drigung Til, położony w okręgu Maizhokunggar około 150 km na wschód od miasta Lhasa. Sprzyja temu położenie na stromej skalnej ścianie klifu, z którego roztacza się widok na malowniczą dolinę Mum Pa. Inna prestiżowa lokalizacja to największa na świecie akademia buddyjska Larung Gar. Mieści się ponad 20 kilometrów na południowy wschód od hrabstwa Sertar, w prefekturze Garze w prowincji Syczuan. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... Nie tylko powietrzny pogrzeb. Tak w Tybecie żegna się zmarłych Powietrzny pogrzeb nie jest jedynym rytuałem pogrzebowym w Tybecie. Za najszlachetniejszy i najświętszy uchodzi pochówek w stupie, buddyjskiej budowli sakralnej. Ceremonia jest zarezerwowana dla wybranych, w tym dla Dalajlamy i Panczelamy. Zabalsamowane zwłoki duchownych są owijane leczniczymi ziołami. Nierzadko obsypuje się je też płatkami złota i szafranem. Nieco mniej honorowa jest kremacja. Palenie zwłok praktykuje się wśród mnichów i arystokratów. Prochy zmarłych są przesypywane do drewnianej skrzyni lub glinianego dzbana, a następnie zakupywane w ziemi. Czasami popioły rozsypuje się na wietrze lub wrzuca do rzeki. W miejscach, gdzie nie występują sępy i pogrzeb powietrzny jest niemożliwy, zmarłych chowa się w wodzie. Ta forma ostatniego pożegnania wzbudza jednak sporo kontrowersji. Niektóre społeczności uważają, że to sposób na pozbycie się żebraków i osób o niskim statusie społecznym. Grzebanie zmarłych w ziemi również jest rzadko praktykowane. Najczęściej chowa się tak tych, którzy zostali zamordowani lub zmarli na choroby zakaźne. Według Tybetańczyków ich ciała nie są wystarczająco czyste, aby można je było przeznaczyć sępom. W niektórych regionach społeczności mają własne unikalne rytuały pogrzebowe. Przykładowo w Nyingchi zmarłe dzieci chowa się w drewnianej skrzyni i wiesza głęboko w lesie. Z kolei w południowym Tybecie zabalsamowane zwłoki umieszcza się w drewnianej skrzynce i zawiesza na wysokości od 50 do 300 metrów nad ziemią. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Rakieta Vulcan wyniesie w kosmos DNA twórców i fanów "Star Treka". Czas na kosmiczne pochówki?
Po kosmicznej turystyce przyszedł czas na kosmiczne pochówki. Jeszcze w tym roku w kierunku Słońca powędruje 150 kapsuł z prochami, próbkami DNA oraz wiadomościami od fanów i twórców kultowego „Star Treka”.
W tym artykule: Firma Celestis oferuje kosmiczne pochówki Rakieta wyniesie w kosmos prochy aktorki znanej ze „Star Treka” Na pokładzie rakiety znajdą się prochy twórcy „Star Treka” Za 12,5 tys. dolarów można wysłać swoją próbkę DNA w kosmos – Jeśli kiedykolwiek pragnąłeś podróżować w kosmosie lub wyszedłeś na zewnątrz w gwiaździstą noc i poczułeś się jak w domu, zapraszamy do rozważenia jednej z następujących usług lotów kosmicznych dla siebie lub ukochanej osoby – zachwala swoje usługi Celestis. Firma Celestis oferuje kosmiczne pochówki To firma, która nie grzebie prochów zmarłych pod ziemią, lecz wysyła je w kosmos na wieczną tułaczkę. Firma przekonuje, że chce pomagać ludziom z całego świata świętować, honorować i upamiętniać życie poświęconym eksploracji, przygodzie, pasji i obecności ludzkości wśród gwiazd. Gdzie zaczyna się przestrzeń kosmiczna? Niedawno Richard Branson, a krótko po nim Jeff Bezos razem ze swoimi załogami polecieli w kosmos. Co to jednak tak naprawdę oznacza? Co znaczy to, że odbyli loty suborbitalne a nie orbitalne? J... Najbliższe kosmiczne pochówki będą odbywały się za pośrednictwem ciężkiej rakiety Vulcan Centaur. To konstrukcja amerykańskiej spółki United Launch Alliance. Pierwszy człon rakiety wykorzystuje silniki BE-4 produkowane przez należącą do Jeffa Bezosa firmę Blue Origin. Natomiast drugi stopień bazuje na sprawdzonej konstrukcji rakiety Atlas V. Vulcan pomyślnie przeszedł testy. Pierwszy komercyjny lot rakiety ma odbyć się w połowie roku. Zważywszy na nazwę – nawiązującą do planety, z której pochodził serialowy komandor Spock z USS Enterprise – nie powinno dziwić, iż pierwszy historyczny ładunek rakiety będzie miał całkiem sporo wspólnego ze „Star Trekiem”. Rakieta wyniesie w kosmos prochy aktorki znanej ze „Star Treka” Na pokładzie Vulcana w kosmos polecą m.in. prochy Majel Barrett Roddenberry, aktorki nazywanej Pierwszą Damą „Star Treka”. Roddenberry, prywatnie druga żona twórcy serii Gene’a Roddenberry’ego, zagrała w kilku telewizyjnych seriach „Star Treka”. Kobieta, która podbiła kosmos. Uprawiała triatlon na orbicie Jako dziecko Sunita Williams myślała, że "Jetsonowie" i "Star Trek" to zapowiedzi przyszłości, w której podróże w kosmos będą rutyną. Nigdy nie przypuszczała, że znajdzie się w gronie... W pierwszej, „Star Trek The Original Series”, wcieliła się w rolę pielęgniarki Christine Chapel. Podkładała również głos pod postaci serii animowanej oraz zagrała w dwóch pełnometrażowych filmach opowiadających o kosmicznych włóczęgach Kapitana Kirka i jego załogi. Jednak największą rozpoznawalność przyniosła jej rola charyzmatycznej i nieokiełznanej Lwaxany Troi. To matka jednej z głównych bohaterek „Star Trek Nowe Pokolenie”, pokładowej psycholog i empatki Deanny Troi. Na pokładzie rakiety znajdą się prochy twórcy „Star Treka” W kosmicznej włóczędze ku ostatecznej granicy będzie towarzyszyła jej prochom kapsuła z DNA męża Gene’a Roddenberry’ego. A także druga – z prochami serialowego głównego mechanika statku, czyli Scotty’ego, granego przez Jamesa Doohana. Do tego 150 innych kapsuł wykupionych przez fanów „Star Treka”. – Jesteśmy bardzo zadowoleni, że dzięki tej misji spełniamy obietnicę, którą osobiście złożyłem Majel Barrett Roddenberry w 1997 roku. Obiecałem, że pewnego dnia polecimy razem z nią i z jej mężem w kosmos – powiedział Charles M. Chafer, dyrektor generalny Celestis. Za 12,5 tys. dolarów można wysłać swoją próbkę DNA w kosmos Warto dodać, że prochy samego Roddenberry’ego zostały po raz pierwszy wyniesione na orbitę wahadłowcem Columbia w 1992 roku. Powróciły jednak na Ziemię. Na orbitę trafiły ponownie pięć lat później, wraz z prochami m.in. Gerarda O’Neilla – fizyka, wynalazcy i propagatora eksploracji kosmosu. Jak przebiegał kosmiczny wyścig? Najpierw roboty, potem zwierzęta, na końcu ludzie Historia podboju kosmosu pełna jest różnych nazw i nazwisk. Mercury, Gemini, Apollo - znacie wszystkie te nazwy? A czy mówi wam coś imię Ham? A skoro ciągle mówimy o „Star Treku”, nikogo nie powinno dziwić, że lot cmentarny nazwano Enterprise. Na cześć jednego z serialowych statków kosmicznych. Gdyby ktoś chciał dorzucić do lotu własną kapsułę, Celestial informuje, że ma jeszcze wolne miejsca. Koszt wyjściowy to 12,5 tysiąca dolarów. Zdaje się, że pozostaje już tylko zacytować kapitana Kirka i powiedzieć: „Kosmos, ostateczna granica…”. Źródło: Celestis.
Ekolodzy zachęcają do wodnej kremacji. "Płyn wraca do środowiska – wylewa się go w parku pamięci"
Całopalenie spopularyzowano na Zachodzie do tego stopnia, że coraz częściej dyskutuje się o jego węglowym odcisku na środowisku naturalnym. Czy to w wersji ”zachodniej” w piecach krematoryjnych, czy ”wschodniej” na stosach, proces palenia zwłok prowadzi do emisji szkodliwych gazów, zatruwania wody a do tego jest energochłonny. Dlatego zarówno w Indiach jak w Stanach Zjednoczonych poważnie myśli się o ekologicznych alternatywach dla kremacji ciał.
O powszechności tej metody pochówku w Indiach świadczą choćby dymy unoszące się nad miastem czy liczba nadpalonych ludzkich szczątków płynących Gangesem. W USA o popularności kremacji zaświadcza Krajowe Stowarzyszenie Dyrektorów Domów Pogrzebowych (NFDA). W ostatnich 4 latach Amerykanie częściej palą swoich zmarłych niż chowają ich w ziemi. Do zmiany obyczajów zachęcają, poza kwestią finansową (coraz trudniej o miejsce pochówku w miastach) oferty wykorzystania prochów do stworzenia pamiątki po zmarłym, np. w formie płyty z muzyką, fragment rafy koralowej czy w diament . - Niektórych motywuje też dbałość o środowisko naturalne – przekonuje w ”National Geographic” Nora Menkin, doradca pogrzebowy z Seattle. Napełnianie ciał formaldehydem i wsadzanie do betonowych sarkofagów nie brzmi jak ekologiczna opcja. Sęk w tym, że kremacja też szkodzi środowisku. Jak bardzo? Według Menkin do spalenia zwłok potrzeba tyle energii, ile wyprodukuje silnik samochodu osobowego wypijając dwa baki paliwa. W Indiach pali się drewnem i często 400 kg nie starczy do pełnego spopielenia zwłok. Poza koniecznością wycinania lasów, ustawione na otwartym powietrzu stosy pogrzebowe wypuszczają do atmosfery potężne ilości dwutlenku węgla. Do tego zwyczaj nakazuje by to, co pozostanie z ciała wrzucić do rzeki. Nowoczesne piece krematoryjne nie są specjalnie lepsze. W USA obowiązują przepisy nakazujące montować systemy filtracji, ale maja one neutralizować toksyczne emisje np. z popielonych wraz ze zwłokami plomb dentystycznych. - Systemy oczyszczające gazy emitowane w czasie palenia zwłok skupiają się na metalach i tlenku diazotu – wyjaśnia Payl Seyler z Matthews Environmental Solutions, firmy produkującej sprzęt krematoryjny. Nie neutralizują jednak dwutlenku węgla, a tego gazu cieplarnianego w czasie spopielania ciała ludzkiego wydziela się bardzo dużo. Seyler szacuje, że w konsekwencji kremacji przeprowadzanych w USA każdego roku do atmosfery trafiła 360 tys. metrów sześciennych CO2. Świadomym konsekwencji takiego pochówku dla środowiska, mieszkańcom Stanów Zjednoczonych, ale też Wielkiej Brytanii, oferuje się od niedawna eko-kremację. Procedura nazywana też wodną kremacją lub resomacją, polega na rozpuszczaniu miękkich tkanek ciała komorze ciśnieniowej. View oEmbed on the source website Do jedwabnej torby chowa się zwłoki, umieszcza na metalowej ramie i wkłada do resomatora. Urządzenie wypełnia się mieszanką wody i wodorotlenku potasu. W temperaturze 160 st. C. przeprowadza się proces alkalicznej hydrolizy. Utrzymuje się takie ciśnienie, by nie doszło do wrzenia. Po ok. 3 godzinach po ciele zostają białe kości oraz niewielka ilość biologicznej mazi złożonej z aminokwasów, peptydów cukrów i soli. Delikatne kości kruszy się na proch i oddaje rodzinie w urnie. - Płyn wraca do środowiska – wylewa się go w parku pamięci, czasem na pola (ponoć to świetny nawóz) albo po prostu do kanalizacji. W czasie resomacji ludzkiego ciała nie podgrzewa się tak bardzo, jak przy tradycyjnej kremacji, więc i ślad węglowy jest mniejszy. Nawet 10 razy – wyjaśnia Nora Menkin. View oEmbed on the source website Wodna kremacja jest legalna w 18 stanach USA. Dużo bardziej kontrowersyjny typ pochówku, ale zdecydowanie najbardziej ”eko” – promesja – został po raz pierwszy dopuszczony przez lokalne władze w stanie Waszyngton. Od maja 2020 roku będzie można poddać ciało zmarłego procesowi wychłodzenia w ciekłym azocie i rozbicia na proszek poprzez silne wibracje w komorze próżniowej. Po odparowaniu płynów do atmosfery trafiają naturalne gazy a z ciała zostają prochy stanowiące 30 proc. wagi zwłok. Chowa się je w ziemi w biodegradowalnej trumnie tak, by stały się nawozem dla nowego, roślinnego życia. Zachodnia kultura dopuszcza większą ”elastyczność” w sferze tabu, jaką jest pochówek zmarłych. W Indiach podobne pomysły nie zostałyby zaakceptowane. Bardziej ekologiczna alternatywa dla kremacji na stosach musi dopuszczać zachowanie choć części elementów tradycyjnego obrządku. W 1992 roku zaproponowała ją organizacja pozarządowa Mokshda Green Cremation System. Skupiono się na bardziej wydajnym stosowaniu źródeł energii. View oEmbed on the source website System zakłada używanie stale podgrzewanych metalowych konstrukcji z ruchomymi platformami, na których umieszcza się zwłoki. Przygotowanie ciała i sama kremacja zajmują mniej czasu, do tego wymaga mniej drewna. O ile tradycyjny stos dla jednej osoby wiąże się z koniecznością kupna przez rodzinę 400 do 500 kg drewna, to urządzenia fundacji Mokshda potrzebują na cały proces od 100 do 150 kg. Dzięki platformie na ciała łatwo kontynuować palenie i obsłużyć kolejną rodzinę bez utraty energii i rozpalania kolejnego stosu. - W tej chwili w 9 stanach Indii działa 50 takich punktów kremacyjnych. Według szefa fundacji, Anshula Garga, jedno urządzenie jest w stanie spopielić 45 zwłok dziennie – zauważa ”National Geographic”. Choć, co potwierdza Garg, napotkali silny opór ze strony tradycjonalistów, od lat 90-tych fundacja pomogła przeprowadzić w bardziej przyjazny środowisku sposób 150 tys. kremacji. - Oznacza to uratowanie blisko pół miliona drzew i niedopuszczenie do emisji do atmosfery dodatkowych 60 tys. metrów sześciennych gazów cieplarnianych – przekonuje menedżerka NGO’sa, Chitra Kesarwani. Jan Sochaczewski
Kompost z ludzkich zwłok będzie legalny? Coraz więcej Amerykanów chce "wrócić" pod postacią drzewa
W amerykańskim stanie Waszyngton trwa debata na temat wprowadzenia możliwości legalnego kompostowania ludzkich zwłok.
Aktualnie w świetle tamtejszego prawa po śmierci ciało powinno być skremowane lub pochowane. Senator Jamie Pedersen przekonuje, że w USA jest sporo ludzi, którzy bardzo chętnie wybiorą ostateczny powrót do natury. - Ludzie z całego stanu, którzy do mnie pisali, są bardzo są bardzo podekscytowani perspektywą zostania drzewem lub inną możliwością – mówi senator. Nowy sposób pochówku nazywałby się po angielsku „recomposition”. Ten termin znany jest z muzyki i dotyczy utworów muzycznych skomponowanych na nowo. Wyraz bezpośrednio związany jest z „decomposition”, oznaczającym rozkład. W języku polskim znacznie trudniej znaleźć podobny przypadek dobrze i blisko brzmiących wyrazów. Na potrzeby tego tekstu użyjemy sformułowania „użyźnianie”. Nie można tego procesu mylić z promesją i resomacją, które wymagają dość skomplikowanej infrastruktury oraz są bardzo drogie. Coraz więcej Amerykanów korzysta z platform do internetowych zbiórek pieniędzy by opłacać koszty pogrzebowe bliskich osób. Według National Funeral Directors Association średni koszt pochówku w 2017 wynosił ok. 7 tysięcy dolarów. Użyźnianie zwłokami wyliczono na około 5500$. Kremacja to koszt około tysiąca dolarów, pod warunkiem, że liczony jest sam proces, bez obsługi ceremonialnej i zakupu urny. Proces polega na wstawieniu ich do specjalnego kompostownika w zakładzie pogrzebowym, gdzie będą swobodnie podlegać naturalnym procesom wraz z towarzyszącą im materią organiczną: na przykład trawą lub słomą. By przyspieszyć proces co jakiś czas instalacja będzie wymieniać powietrze w komorze i wspomagać pracę mikrobów. W około miesiąca zwłoki mają stać się mniej więcej 2/3 metra sześciennego kompostu. Pomysł nie pojawia się pierwszy raz, w 2017 został odrzucony w głosowaniu. Obawiano się, że kompostowanie może być niebezpieczne dla społeczności. Sprzeciwiła się także Stanowa Konferencja Kościoła Katolickiego, argumentując to obawą przed dostaniem się rozpuszczonych zwłok do miejskich kanałów. Teraz wątpliwości ma rozwiać nauka. Prof. Lynne Carpenter-Boggs przeprowadziła studium na czterech ciałach, które trwało pięć miesięcy. W tym czasie dokładnie mierzono poziomy szkodliwych patogenów i sprawdzano, czy proces nie zagraża bezpieczeństwu sanitarno-epidemiologicznemu. Uniwersytet Stanowy w Waszyngtonie przeznaczył na program badawczy 75 tysięcy dolarów. Wyniki prac badaczki mają być opublikowane w tym roku, a jeśli będą pozytywne i senator otrzyma poparcie to od 1 maja 2020 będzie można w USA użyźnić swoich zmarłych bliskich (albo użyźniać nimi... przydomowy ogródek czy miejski park). Źródła: NBC News
Chiny: Na łasce przodków. "W tradycji chińskiej umierasz, ale pozostajesz tym, kim byłeś" [REPORTAŻ]
Praktykowane przed tysiącleciami składanie ofiar z ludzi Chińczycy zastąpili wyjątkową troską o groby. Ich zmarli mają swoje wymagania.
We wsi Wiosenna Dolina ludzie rzadko mówili o zmarłych. Nie lubili wracać do przeszłości. – Tu zawsze była wielka bieda – odpowiadali na moje pytanie o minione czasy, po czym milkli. Mieli tylko kilka starych fotografii i jakieś zapiski. W pobliżu wznosił się Wielki Mur, ale nawet jego imponujące ruiny nie wzbudzały ich większego zainteresowania. W 2001 r. postanowiłem zamieszkać w tej osadzie. Przyciągnęła mnie historia regionu, jednak po niedługim czasie zorientowałem się, że migawki z przeszłości bardzo szybko ulatywały, a ludzie żyli tu teraźniejszością. Tak jak większość Chińczyków obecnego pokolenia wieśniacy skupiali się na tym, co mogą dać im dziś i jutro. Myśleli głównie o rosnących cenach lokalnych plonów czy budowlanym boomie w odległym o niecałe dwie godziny jazdy Pekinie. W jeden tylko dzień w roku wieśniacy patrzyli wstecz – w kwietniowe święto Kwingming, „dzień czystej jasności”. Przez ponad tysiąc lat świętowano go w całych Chinach, w każdej części kraju w trochę inny sposób. Na osi czasu początku kultu przodków trzeba jednak szukać jeszcze dalej. Przeszło 5 tys. lat temu w kulturach północnych Chin zmarłym oddawano cześć za pomocą wyraźnie zdefiniowanych rytuałów. Echa tych tradycji żyją do dziś. Podczas pierwszego roku w wiosce towarzyszyłem moim sąsiadom w ich obrzędowej wędrówce na cmentarz. Iść mogli tylko mężczyźni (wszyscy nazywali się Wei). Kilkunastu członków tego rozrośniętego klanu wyruszyło przed świtem, wspinając się na stromą górę położoną za wioską. Mieli na sobie zwyczajne robocze ubrania, nieśli łopaty i płaskie wiklinowe kosze. Maszerowali w ciszy, bez przerw na odpoczynek. Niczym brygada robocza z zadaniem do wykonania, bezrefleksyjnie mijali drzewa morelowe ze świeżymi pąkami świecącymi jak gwiazdy w brzasku poranka. Po 20 minutach dotarliśmy na wiejski cmentarz. Położony wysoko na górze, składał się ze zwykłych kopczyków ziemi starannie usypanych w rzędy. Każdy szereg reprezentował inne pokolenie. Mężczyźni rozpoczęli pracę od najnowszych grobów – ojców i matek, wujów i ciotek. Wyrywali trawę i chwasty, po czym sypali na wierzch świeżą ziemię. Kładli podarunki, takie jak alkohol czy papierosy. Palili też papierowe pieniądze będące – jak wierzyli – w obiegu w zaświatach. Miały znak wodny z nazwą „Bank Niebiański Sp. z o.o.” Każdy z wieśniaków najwięcej uwagi poświęcał grobom najbliższych krewnych. Stopniowo przechodził od rzędu ojców do dziadków, potem pradziadków. Groby nie były oznaczone. Cofając się w przeszłość, coraz rzadziej było wiadomo, do kogo należy dana mogiła. Wreszcie cała wioska pracowała razem, wszyscy wspólnie krzątali się przy pozostałych grobach. Ostatnia mogiła, usypana osobno, reprezentowała czwarte minione pokolenie. – Lao zu, przodek – powiedział jeden z chłopów Pierwszy członek klanu pozostał anonimowy, wszystkie wiadomości o nim z upływem lat zaginęły. Kiedy wieśniacy kończyli pracę, wschodnie szczyty gór były już skąpane w jasności poranka. Niejaki Wei Minghe wyjaśnił mi, że każdy kopiec to dom zmarłego, a miejscowa tradycja nakazywała wypełnić obrzęd Kwingming przed świtem. – Jeżeli usypiesz ziemię na grób przed wschodem słońca, zmarły będzie miał na dachu swojego domu dachówki – wyjaśnił. – Jeśli nie zdążysz, przykryje go strzecha. Wei Minghe miał pod siedemdziesiątkę. Wciąż był po chłopsku kościsty, ale mieszkał w mieście, pobliskim Huairou. Co roku wracał jednak do wsi, z której pochodził, żeby wziąć udział w Kwingming. Tego dnia odwiozłem go z powrotem do miasta. Spytałem, czy tęskni za Wiosenną Doliną. – Skąd, dopiero teraz, pierwszy raz w życiu, mam w domu ogrzewanie. Jego potrzeby były więc takie same jak jego przodków – mieszkać w domu z dachówką zamiast strzechy. W chińskim spojrzeniu na życie pozagrobowe zawsze zaznaczały się wartości, które wielu ludzi Zachodu uznałoby za wyjątkowo przyziemne. W dawnych czasach wizja zaświatów oparta była na pragmatyzmie, materializmie, a nawet biurokracji – tak przynajmniej możemy wnioskować ze współczesnych odkryć archeologicznych. Gdy otwiera się groby monarsze, widać na ogół drobiazgowy porządek i imponujące bogactwo. Tradycja grzebania ciał wraz z cennymi rzeczami sięga piątego tysiąclecia przed Chrystusem, kiedy do niektórych grobowców wkładano nefryty i ceramikę. Pierwsze pisane świadectwa o wyobrażeniach życia pozagrobowego pochodzą z kultury Shang, która kwitła w północnych Chinach od około 1600 do 1045 roku p.n.e. Najstarsze znane chińskie zapisy pojawiają się na kościach wróżebnych Shang – łopatkach wołów i pancerzach żółwi, których używano w rytuałach na dworze królewskim. Łamane i odczytywane, były środkiem komunikacji ze światem niewidzialnym, w tym również kanałem posyłania informacji do przodków rodziny monarszej. Jak nakazują obrzędy, zawiadamiamy Dziadka Dinga o chorych oczach króla; Co do najazdu Shaofanga [wroga], sporządzamy obrzędowy raport dla Ojca Dinga. W tamtych czasach wierzono, że zmarli mają ogromną władzę nad tym, co dzieje się tu i teraz. Nieszczęśliwi przodkowie mogli zesłać na żyjących chorobę lub katastrofę. Wiele zapisów na kościach wróżebnych odnosiło się do ofiar z ludzi składanych dla zjednania sobie duchów. W kompleksie grobowców w prowincji Henan wykopaliska odsłoniły ponad 1200 dołów ofiarnych, z których większość zawierała ludzkie że naliczył 60 różnych sposobów zabijania ludzi podczas rytuałów Shang. Podkreślał jednak, że były to obrzędy, a nie morderstwa czy pospolite masakry. Z perspektywy Shang ofiary z ludzi były po prostu częścią nadzwyczaj dobrze zorganizowanego systemu. Trzymano się precyzyjnego kalendarza, który określał właściwe dni na składanie ofiar poszczególnym przodkom. Skrupulatność wróżbitów przypominała niemal naukowe podejście do tematu. Jeden z nich 70 razy cierpliwie łamał kości, by dowiedzieć się, który z przodków odpowiada za ból zęba żyjącego króla. Zmarli funkcjonowali w rozbudowanej, niemal biurokratycznej strukturze. Imiona królewskie po śmierci zmieniano, aby zaznaczyć ich nowe funkcje. W kulcie przodków nie chodziło o to, by utrwalić pamięć o tym, jacy byli za życia. Celem było wejście w łaski zmarłych, którzy otrzymywali znaczne prerogatywy. Wiele inskrypcji na kościach wróżebnych to prośby do przodka, by poprzez własną ofiarę zwrócił się do jeszcze wyższej instancji. Davida N. Keightleya, historyka z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, w zapisach na kościach wróżebnych szczególnie uderzyło to, jak oddają one sens hierarchii i porządku. – Ci, którzy zmarli niedawno – zwrócił uwagę – zajmują się rzeczami drobnymi. Natomiast ci, którzy odeszli wcześniej, mają pieczę nad sprawami większymi, ważniejszymi. Tak ułożony jest ten świat. Po upadku kultury Shang w roku 1045 p.n.e. wróżenie z kości przejęła dynastia Zhou, która panowała nad częścią północnych Chin do trzeciego stulecia przed Chrystusem. Jednak ofiary z ludzi stawały się stopniowo mniej powszechne, a w grobowcach królewskich coraz częściej umieszczano mingqi – obiekty duchowe będące substytutami rzeczy materialnych. Ludzi zastąpiły ceramiczne figury. Najsłynniejszy przykład tego procesu stanowią terakotowi żołnierze cesarza Qin Shi, który w 221 roku p.n.e drogą podbojów zjednoczył kraj. Ta ogromna armia, której wielkość szacowana jest na 8 tys. naturalnej wielkości figur, miała służyć imperatorowi w zaświatach. Po następnej dynastii, Han, pozostał zbiór dóbr funeralnych o mniej militarnym charakterze. Grobowiec Han Jing Di, który rządził od 157 do 145 roku p.n.e., zawierał dobytek o zdumiewającej różnorodności. Był zbiorem wszystkiego, co potrzebne do zaspokojenia codziennych potrzeb. Zawierał podobizny świń, owiec, psów, rydwanów, łopat, pił, toporów, dłut, pieców, przyrządów mierniczych. Do tego nawet urzędowe znaczniki i pieczęcie do przybijania przez nieziemskich biurokratów. W kulturze tak bogatej i starej jak chińska nic nie jest jednak proste. Tamtejsza wizja życia pozagrobowego kształtowana była przez rozliczne impulsy z zewnątrz. Niektórzy filozofowie taoistyczni nie wierzyli w życie po zejściu z tego świata, ale buddyzm, który zaczął wpływać na myśl chińską w drugim stuleciu naszej ery, wprowadził pojęcia związane z odrodzeniem po śmierci. Idee wiecznej nagrody i kary przenikały także z chrześcijaństwa. Wiele elementów wczesnych kultur, takich jak Shang i Zhou, pozostało jednak w świadomości ludzi przez tysiąclecia. Chińczycy trwali przy kulcie przodków i materialno-biurokratycznych wyobrażeniach życia pośmiertnego. Przeżycia tych, którzy otarli się o śmierć, dały z kolei początek popularnym legendom o urzędniku z zaświatów, który błędnie zapisał nazwisko w księdze zmarłych i, nim pomyłka została wykryta, niemal pozbawił kogoś życia. David Keightley jest pod wrażeniem optymizmu w tradycyjnym chińskim spojrzeniu na śmierć. Nie ma tam bowiem pojęcia grzechu pierworodnego, a przejście do życia pozagrobowego nie wymaga radykalnej zmiany. W tym wyobrażeniu świat nie jest padołem łez, a raczej wiernym odzwierciedleniem kolejnego etapu. – Na Zachodzie – twierdzi Keightley – ciągle mówi się o odrodzeniu, odkupieniu, zbawieniu, nowym życiu. W tradycji chińskiej umierasz, ale pozostajesz tym, kim byłeś. Keightley sądzi, że takie idee ustabilizowały chińskie społeczeństwo. – W kulturach, w których obecny jest kult przodków, dominuje konserwatyzm – twierdzi. – Nie poszukuje się w nich nowych, atrakcyjnych rzeczy, bo mogłoby to zostać potraktowane jako kwestionowanie dorobku przodków. Ci ostatni mogą mieć problem z ogromnymi przemianami, jakie zachodzą w dzisiejszych Chinach. Stare cmentarze są niszczone, a ich miejsce zajmuje nowoczesna miejska zabudowa. Wielu Chińczyków przeniosło się ze wsi do dużych aglomeracji. Nie wracają już do korzeni, żeby uczestniczyć w Kwingming. Niektórzy idąc z duchem czasów, próbują alternatywnej formy pielęgnacji grobów – za pomocą internetu troszczą się o wirtualne mogiły. Trudno jednak myśleć o przeszłości w tak błyskawicznie zmieniającym się kraju. Wiele tradycji po prostu zanika. Z roku na rok na obchodach Kwingming w Wiosennej Dolinie pojawia się coraz mniej osób. Święto jednak przetrwało, a jego niektóre elementy wciąż nawiązują do dawnych rytuałów. Wiejskie groby ustawione są w dawnym, chronologicznym porządku, każde pokolenie w osobnym rzędzie. Ważne pozostają materialne potrzeby: papierosy, alkohol i grobowe pieniądze dla zmarłych. Trzy lata po moim pierwszym święcie Kwingming już tylko siedmiu wieśniaków wyruszyło w drogę na cmentarz. Na szczycie w pierwszym rzędzie usypano nowy grób. Ozdobiony był świecą z napisem „Wiecznie młody”. Spytałem sąsiada, kogo tu pochowano. – Wei Minghe – odpowiedział. – Kilka lat temu po uroczystości odwiozłeś go do domu. Zmarł w zeszłym roku. Nie pamiętam, w którym miesiącu. – Po raz pierwszy zajmujemy się jego grobem – dodał ktoś inny. – W tamtym roku to on sypał ziemię, teraz my rzucamy ją na jego mogiłę. Wziąłem łopatę i sypnąłem ziemią. Ktoś zapalił i wetknął w kopczyk papierosa. Wei Minghe musiało się to podobać, podobnie jak nasza punktualność. Zdążyliśmy przed świtem – on i inni przodkowie będą mieć dach nad głową, przynajmniej przez najbliższy rok. Peter Hessler, 2012
Święta woda - w każdej kulturze czci się też żywioł
Od kropel w chrzcielnicy po świętą rzekę, do której wrzucamy ludzkie prochy – woda błogosławi nasze ciało i nasze życie.
Człowiek odczuwa potrzebę przeżywania sacrum – to nieodłączny element jego duchowości. Obszary świętości w rozmaitych kulturach były lokowane różnie, ale bardzo często status świętych zyskiwały rzeki. Głównie za sprawą pierwiastka kosmogonicznego, jaki stanowi woda. W kosmogonii, w mitach i rytuałach niezależnie od kultury spełnia ona te same funkcje: jest zaczątkiem stworzenia, udziela „nowego narodzenia”, użyźnia, wzmacnia siły witalne, leczy, zapewnia odrodzenie po śmierci. Płynąca woda rzeki symbolizuje przemijanie, upływający czas, a więc drogę, życiową wędrówkę. Ma swój początek (źródło) i koniec, którym jest powrót do stanu chaosu, śmierci, gdy uchodzi do bezmiaru oceanu. Ponadto koryto rzeki rozcina obszar na dwa odrębne fragmenty, stanowiąc wyraźną naturalną granicę, której przekroczenie związane jest z niebezpieczeństwem. Pokonanie brodu czy mostu stanowi zatem ważne doświadczenie egzystencjalne na granicy świata żywych i krainy śmierci. Rzeka trafia do sfery sacrum zwykle wtedy, gdy wyróżnia się kształtem i wielkością, posiada „moc”, została konsekrowana albo znajduje się na obszarze przepojonym sakralnością. Wiele kultów i obrzędów było skoncentrowanych wokół rzek. Ich przekraczanie wymagało fizycznego trudu i miało sens symboliczny: oznaczało przejście do innego świata. Zgodnie z tą logiką droga w zaświaty musiała wieść przez rzekę. To dlatego Egipcjanie przenosili zmarłych na zachodni brzeg Nilu, tam gdzie zachodzi słońce. Z tego też powodu w mitologii Greków Hermes odprowadzał dusze nad brzeg rzeki Styks (Znienawidzona), a przeprawa łodzią Charona pozbawiała umarłego pamięci o poprzednim życiu. Afrykańczycy wierzyli, że dusza przeprawia się promem, którego przewoźnik pobiera opłatę w muszelkach. Dobrzy ludzie trafiają na drugi brzeg szybko i bez przeszkód, natomiast źli wypadają z promu i muszą płynąć wpław nawet trzy lata. W dawnych wyobrażeniach rosyjskich zmarły przekraczał rzekę Zabyt (Zapomnienie), by po 40 dniach zapomnieć o wszystkim. Skoro po śmierci człowiek wyprawiał się za rzekę, automatycznie stawała się ona granicą oddzielającą żyjących od zaświatów. Na Białorusi wycinano na kładce ślad stopy na znak, że jest to kładka „zaduszna” i przechodząc przez nią, należy westchnąć za duszę zmarłego. Indianie byli przekonani, że woda ma zdolność zatrzymywania duchów i nawet pokonując kałuże, kładli na nich źdźbło trawy – pomost dla duszy zmarłego. Na Słowiańszczyźnie w chwili śmierci lub podczas pogrzebu nad potokami przerzucano kładki, by dusza mogła opuścić świat żywych. W tym samym celu ludy syberyjskie chowały swoich zmarłych wzdłuż rzeki. Do dziś żywe są pogrzebowe rytuały Hindusów (śradha), którzy na brzegach swoich świętych rzek urządzili miejsca kremacji zwłok. Zamienione w proch trafiają wprost do wód Gangesu, co pozwala zmarłemu dostąpić wiecznej szczęśliwości. Podanie umierającej osobie świętej wody z Gangesu lub śmierć i kremacja ciała na jego brzegu zapewnia wyzwolenie z łańcucha kolejnych narodzin i śmierci. W Gangesie dokonuje się też rytualnych obmyć. Takie ablucje oznaczają odrodzenie, porzucenie dawnej postaci i przejście do nowego, dziewiczego kształtu. Oczyszczają ze zbrodni, ze zgubnej obecności zmarłych, z szaleństwa i przygnębienia. Szczególne znaczenie ma obmycie się w rzece dokonane w wyjątkowych okolicznościach. Według wierzeń słowiańskich nabraniu mocy witalnych sprzyjała kąpiel w noc wigilijną, w Wielkanoc, gdy uderzy pierwszy wiosenny piorun, w wigilię św. Jana – w czasie, gdy woda miała niezwykłą moc sakralną. W Judei mieszkańcy przychodzili do św. Jana i przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swoje grzechy. Takiemu ponownemu narodzeniu, swoistej inicjacji, poddał się Jezus, nim rozpoczął działalność misyjną. Inną postać przyjmują obrzędy inicjacyjne w Afryce: dziewczynę po obcięciu włosów zanosi się na plecach nad rzekę, gdzie trzykrotnie zanurza się ją w wodzie, składając w ten sposób ofiarę duchowi. U dawnych Karelczyków, Mordwinów, Estończyków, Czeremisów i innych ludów ugrofińskich kobiety zwracały się do Matki Wody, aby mieć dzieci. Z kolei niepłodne kobiety tatarskie klękają i modlą się o potomstwo w pobliżu stawu. Tradycje starochińskie nakazują, by państwo młodzi odbyli wspólną kąpiel przed obrzędami weselnymi. Także według starych wierzeń słowiańskich młoda para powinna poddać się rytualnemu oczyszczeniu, do którego drogą było umycie się w rzece lub źródle. Na Wołyniu wylewano na rozebranych do naga młodych konewkę „wody żywej”, symbolizując w ten sposób wyzbycie się poprzedniego stanu. Swoją moc woda objawia przez zanurzenie: dochodzi w niej do rozkładu każdej formy, wszelka historia staje się przekreślona, to, co się zanurza w wodzie, umiera, a wynurzając się, staje się podobne do dziecka bez grzechu i bez historii, zdolne do rozpoczęcia nowego życia. W religiach starożytnych zanurzano w wodzie głównie boginie płodności i rolnictwa, żeby zregenerować ich siły i zapewnić dobre zbiory oraz rozmnożenie dóbr. Chrześcijaństwo wzbogaciło symbol zanurzenia nowymi wartościami. Chrzest miał na celu przede wszystkim zbawienie duszy i odpuszczenie grzechów, nie zaś leczenie chorób. Chrzest uprzytamnia nam śmierć. Zapowiedziany był już w Starym Testamencie przez Ezechiela: …Wyleję na was wodę czystą i będziecie oczyszczeni i ukazany przez św. Jana w Apokalipsie: …I ukazał mi wypływającą z tronu Boga i Baranka rzekę wody żywota, która jaśniała jak kryształ (...) i po obu stronach rzeki stało drzewo żywota. Rzeka i jej brzegi były ważnymi miejscami w praktykach ofiarnych, bo tu powierzone dary szybko nabierały właściwości przysługujących światu duchów i bogów. W starożytnej Grecji armia nie przechodziła przez rzekę, zanim nie złożyła ofiary jej bóstwu. Według Hezjoda nie należało przeprawiać się bez wcześniejszego umycia rąk i modlitwy. Trojańczycy składali Skamandrowi ofiarę ze zwierząt i wrzucali w jego nurt żywe konie. Inne ludy indoeuropejskie, np. Frankowie, Germanie, a także Słowianie, również składały rzekom ofiary. Masajowie wrzucają do wody pęk trawy, Bagandowie przynoszą w ofierze ziarna kawy. Gesty ofiarne zapewniały ludziom bezpieczeństwo w wodzie: Rosjanie przed wyruszeniem w podróż rzeką wrzucali w jej nurt drobne pieniądze, Serbowie także chleb, zaś rybacy – jagnię, kurę lub inne zwierzę. W starożytnym Rzymie co roku westalki w obecności kapłanów zrzucały z mostów do Tybru Argei – kukły ze związanymi rękami i nogami. Ceremonia ta była reliktem pradawnego zwyczaju składania bogu rzeki w ofierze ludzi (prawdopodobnie byli to 60-letni starcy, usuwani z miasta ze względu na wiek). Ofiary zapewniały także płodność: bezdzietne małżeństwo udawało się nad Dunaj, do którego trafiało zwierzę ofiarne i nad którym wznoszono modły. Sposobem na sprowadzenie deszczu w okresie długiej posuchy było pławienie w rzekach dziewcząt i kobiet. Celtowie składali ofiary w postaci przedmiotów codziennego użytku, o czym świadczą znaleziska wzdłuż brzegu Wełtawy i Łaby. Z drugiej strony rzeka i jej brzegi były miejscem pozbywania się nieczystości, usuwania poza granice obszaru zamieszkania wszystkiego, co zaburzało ład. Obrzędem tego rodzaju jest choćby znane na Słowiańszczyźnie topienie marzanny. Do rzeki wrzucano również prochy heretyków i czarownic. W Finlandii w ostatni dzień roku dziewczęta wypędzały demony kijami, które potem wrzucano do rzeki za wsią. Wiedza o przyszłości powinna pochodzić z tamtego świata, zatem rzeka jako element otwierający drogę w zaświaty była wykorzystywana do praktyk wróżebnych. Na Słowiańszczyźnie obserwowano wianki puszczone na wodę w wigilię św. Jana lub w Zielone Świątki albo na św. Andrzeja. Dziewczyna, której wianek zatonął, mogła spodziewać się śmierci lub chorób i nieszczęść. Obracający się wianek zapowiadał dolę dziewiczą, zaś ten, który odpłynął hen – przybycie swatów z daleka. Uprawianie praktyk leczniczych nad rzekami bierze się z wiary w magiczne właściwości wody. Szczególne moce przypisuje się tej czerpanej z rzeki przed wschodem słońca bądź o północy, wtedy bowiem woda „odpoczywa”. Taka woda według np. Białorusinów miała zdolność leczenia wszelakich chorób, co wynikało stąd, że pochodziła z zaświatów i była napełniona ich mocami. Cechy magiczne i uzdrawiające posiada woda zaczerpnięta z poświęconej przez kapłana rzeki w dzień prawosławnego świętego Jordanu (na pamiątkę Chrztu Pańskiego) obchodzonego 19 stycznia. Lud ruski przechowuje tę wodę w domu jako gwarant zdrowia i błogosławieństwa. Leczniczymi właściwościami odznacza się woda w strumyku wypływającym z cudownego źródełka na zboczach Grabarki. Pątnicy przybywający tam w przededniu święta Spasa, tj. 18 sierpnia, dokonują ablucji, obmywając twarz i chore miejsca. Służą do tego płócienne chusteczki, które po obmyciu pątnicy pozostawiają na brzegu. Według polskich tradycji ludowych krosty i „bolaki” leczyło się w Wielki Piątek, stając nad rzeką płynącą z południa i mówiąc: Witam cię wodo rejna [czysta], co omywasz kamienie i krzemienie, obmyjże i mnie grzeszne stworzenie. Na Śląsku uważano, iż woda czerpana przed wschodem słońca w Wielki Piątek leczy choroby oczu, usuwa piegi, czyni płeć piękną i powoduje porost włosów. Idąc po nią, nie należy się oglądać za siebie i nic mówić. Wodę są kultury azjatyckie, zwłaszcza hinduska. W tradycji wedyjskiej każda kropla objawia wartość absolutną. Wodo, ty jesteś źródłem każdej rzeczy i wszelkiego istnienia! – mówi jeden z tekstów Bhawiśjottarapurany. Rzeki są jednym z najważniejszych symboli kultowych hinduizmu, w którym woda stanowi źródło boskości, bo oczyszcza i karmi. Większość cieków i zbiorników wodnych ma właściwości nadprzyrodzone związane z konkretnymi bóstwami. Najstarsza cywilizacja hinduska rozwinęła się nad Indusem i Saraswati. W czasach wedyjskich należały do grupy siedmiu „rzek- -matek” albo „świętych rzek” (sapta-sindhava). Do rzek przyrównywano Sansarę, czyli „kołowrót istnień” związany z wędrówką dusz, ideą ponownych narodzin, stąd odległy brzeg rzeki (para) stał się symbolem docelowego życiowego pielgrzymowania każdego Hindusa. Na samym szczycie w hierarchii wodnych świętości Indii znajduje się Ganges. Nazywany przez Hindusów Ganga Mai lub Ganga Mâtâ (Matka Ganga), czyli rzeka – dawczyni życia, zapewnia łaski i wieczne zbawienie. Kult Gangesu, utożsamianego z boginią Gangą, rozwinął się zwłaszcza od czasów najazdów Ariów (ok. 1500 r. p.n.e.). Według wierzeń i mitów po zstąpieniu na ziemię Ganges został rozczłonkowany na siedem strumieni, z których trzy popłynęły na wschód, trzy na zachód i jeden na południe, tak że każda z siedmiu rzek jest lokalnym Gangesem. Ganga zeszła na ziemię, by wymazać grzechy ludzkie, jej dotknięcie daje gwarancję zbawienia. O nieziemskim pochodzeniu Gangesu świadczą liczne nazwy tej rzeki zachowane w tradycji hinduskiej, np. Alaka – nandi (płynąca z loków Śiwy), Bhadra – soma (błogosławiony napój), Deva – bhuti (pochodząca z nieba), Hara – śekhara (grzywa Śiwy), Khapaga (płynąca z nieba), Tripathaga lub Triśrotah (potrójnie płynąca, tzn. przepływająca przez niebo, ziemię i piekło). Według mitu Ganges został spuszczony z nieba za przyczyną Wisznu, który podczas pobytu w niebie spuścił wielkie strumienie wody na głowę Śiwy, sprawiając, że jego włosy rozsypały się na wszystkie strony świata. Czczenie Gangesu nie przeszkadza Hindusom zanieczyszczać go niemiłosiernie. Rzeka należy do najbrudniejszych w Indiach, co nie dziwi, zważywszy, że spływają doń ścieki z ponad 100 miast i 130 dużych zakładów przemysłowych. A że do nurtu wrzucane są także prochy i zwłoki zmarłych (np. przez Waranasi przepływa rocznie około 33 tys. ciał), zagraża to zdrowiu milionów pielgrzymów, którzy oprócz rytualnej kąpieli także piją wodę z Gangesu. Na szczęście rzeka odznacza się dużą zdolnością samooczyszczania. Inną świętą rzeką Hindusów jest mityczna Saraswati, opisywana w Rigwedzie. Saraswati – według mitologii wedyjskiej – bierze swój początek w niebiańskim oceanie i przepływa przez trzy sfery świata, tocząc swe wody pod ziemią. Ma moc oczyszczania i obdarzania nieśmiertelnością i bogactwem (Saraswati – bogini nauk, literatury i sztuki, córka lub żona Brahmy, personifikacja najświętszej rzeki). Według wierzeń Hindusów Saraswati uchodzi do Gangesu w Allahabad (Prajag). Jest to miejsce „potrójnie święte” ze względu na spotkanie trzech świętych rzek: Gangesu, Saraswati i Jamuny. Jak dowodzą wyniki badań naukowych z przełomu XIX i XX w., Saraswati istniała w rzeczywistości. Jej źródła znajdowały się w Himalajach, w rejonie obszarów źródłowych współczesnej rzeki Satladź. Gdy wraz z końcem epoki lodowcowej klimat stawał się wilgotny i coraz cieplejszy, z Himalajów spływały na południe rzeki. Około 8 tys. lat p.n.e. zachodnia część Radżastanu stanowiła żyzną i zieloną krainę. Nad brzegami Saraswati – w coraz korzystniejszych warunkach klimatycznych – powstało około 1600 osad, w tym wielkich miast (m.in. Rupar, Kalibangan, Lothal, Dholavira, Banawali) tworzących jedną z największych starożytnych cywilizacji. Badania archeologiczne wykazały, iż większość miast kultury harappiańskiej położonych jest po wschodniej stronie Indusu w Pendżabie i Radżastanie. Ich lokalizacja nawiązuje do przebiegu Saraswati, która niegdyś przepływała przez te obszary i stanowiła kolebkę – jak niektórzy twierdzą – cywilizacji przewyższającej tę wyrosłą nad Indusem. W takim ujęciu Mohendżo Daro i Harappa wydają się być peryferyjnymi ośrodkami znaczącej cywilizacji Saraswati. Jej największy rozkwit nastąpił między 3000 i 1700 r. p.n.e. Pod koniec tego okresu rzeka Saraswati zaczęła zanikać, aż w końcu wyschła. W obrębie jej dawnego koryta zachowało się kilka jezior – obecnie słonych – których osady denne świadczą o tym, iż były to niegdyś zbiorniki słodkowodne. Kilka innych rzek zmieniło wówczas bieg. Znaczna część niegdyś zielonego obszaru Radżastanu stała się pustynią. Ludność związana z cywilizacją Saraswati zaczęła migrować w poszukiwaniu lepszych warunków życia, kierując się głównie na wschód – do dorzecza Gangesu i Jamuny, oraz na południe – do Godawari. Okres migracji ludów wiązano początkowo z inwazją Ariów, jednak jest bardzo prawdopodobne, iż jej główną przyczyną było wyschnięcie Saraswati i innych rzek. Co spowodowało tak drastyczne zmiany środowiska? Dotychczasowe badania pozwalają przypuszczać, że zanik Saraswati nastąpił wskutek nałożenia się kilku czynników: tektonicznego (zmiana biegu rzek źródłowych), klimatycznego (ocieplenie, spadek opadów) oraz hydrologicznego (odcięcie odcinków źródłowych wskutek kaptażu, czyli przechwycenia ich wód przez inne rzeki). Godne uwagi są analogie między ustaleniami nauki a opisami mitologicznymi: siedem boskich rzek wypływało z powoli poruszającego się węża, który może odzwierciedlać ruch lodowca w Himalajach, natomiast „drżące góry”, w których gnieżdżą się demony zwalczane ogniem przez bogów, można wiązać z epizodami sejsmicznymi. Czyżby zatem język nauki nie był jedynym, w którym daje się opisać dzieje Ziemi? O sakralnym charakterze chińskiej Huang He zadecydowała rola żywicielki, a także fakt, że płynie ona przez pustynię Ordos. Za sprawą dobrego ducha jej wód żyzna gleba była transportowana i osadzana na chińskich ziemiach. W przedmuzułmańskiej Arabii panował politeizm, a każdy szczep miał swoje główne bóstwo. Często było nim źródło lub studnia. Starożytni Egipcjanie przez tysiąclecia boską cześć oddawali Nilowi, który ich nie tylko żywił, ale i bronił. Wylewy rzeki zapewniały obfite zbiory. Jej przybory regulował bóg Hapi rezydujący na wyspie File blisko pierwszej katarakty przy Asuanie, zamykającej z południa przed wrogimi plemionami nubijskimi drogę wodną do Egiptu. Chrześcijański Kościół abisyński utrzymuje do dziś, że przystanią Arki Przymierza jest klasztor koptyjski na wyspie na jeziorze Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Najdłuższą rzeką rosji, piątą pod względem długości na świecie, jest Jenisej, święty dla ludów Ketów i Nganasanów. Uważają ją za odpowiednik osi kosmicznej prowadzącej z nieba do podziemnej krainy bogini Chośadam, która została zesłana do dolnego świata za zdradę z Księżycem. Bieg Jeniseju symbolizuje ucieczkę Chośadam po wygnaniu przez herosa Albę na wyspę zmarłych na północy. Niebiańskim symbolem Jeniseju są tęcza i Droga Mleczna. W mitach ludów syberyjskich często pojawiała się rzeka łącząca trzy światy: górny, średni i dolny. Jej źródło znajdowało się w świecie górnym, zaś ujście w dolnym, pod którym rozciąga się podziemne morze. Szaman chcąc dostać się do krainy duchów, musiał przejść przez most „cienki jak włos z końskiego ogona”. Według Ewenków podróżował zwykle rzeką po wszystkich światach w łódce z kory brzozowej. Udawał się w dół rzeki, żeby odprowadzić dusze zmarłych do dolnego świata lub ku górze, by zdobyć wiedzę i moc. Jenisej stanowi ważny szlak żeglugi śródlądowej od Krasnojarska do ujścia, lecz tylko latem, gdyż na długich siedem miesięcy zamarza. Prowadzone jest tam również intensywne rybołówstwo – łowi się jesiotra, bieługę, sterleta. W górnym biegu rzeki znajdują się dwie wielkie hydroelektrownie: Krasnojarska i Sajano-Suszeńska. Jordan jest wyjątkową rzeką dla chrześcijan i wyznawców judaizmu. Nad jej brzegami działali św. Jan Chrzciciel i Jezus, przekraczał ją naród wybrany pod wodzą Jozuego, gdy wchodził do Kanaanu. Przeprawianie się Izraelitów przez Jordan interpretowano w czasach chrześcijańskich jako sakrament chrztu. Ryby uświęcone Jordanem można było jeść nawet w dni postne, co przeszło potem do tradycji chrześcijańskiej. Nad jego brzeg ciągnęli Judejczycy, aby św. Jan ich ochrzcił (…przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swe grzechy). Był wśród nich także Jezus. Na pamiątkę tego wydarzenia grekokatolicy obchodzą święto Jordanu. Oczyszczanie z grzechów wywodziło się z prastarej idei ponownego narodzenia przez wyjście z macierzyńskiego łona wody. Dziś Jordan, intensywnie wykorzystywany do nawadniania i celów energetycznych, niesie coraz mniej coraz brudniejszej wody. Świętymi rzekami chrześcijan są też „cedrony”, przepływające przez kalwarie, odwzorowujące układ przestrzenny Jerozolimy i okolic. Współcześnie Cedron w Kalwarii Zebrzydowskiej traktowany jest jako rzeka święta głównie przez pielgrzymów odbywających Dróżki Męki Pańskiej. Ludzie mieszkający nad Cedronem uważają go za zwykłą rzekę, choć niektórzy pamiętają dawne zwyczaje kąpieli uzdrawiających i zabierania wody z Cedronu w Wielki Piątek do celów leczniczych. Skoro w wielu kulturach i religiach rzeki mają charakter sakralny, wydawałoby się, iż powinny cieszyć się czcią i poszanowaniem. Tymczasem na ogół są najbardziej zdegradowanymi elementami środowiska. Współczesna kultura duchowa, do której zalicza się naukę, sztukę i religię, została zdominowana przez ten pierwszy składnik, co doprowadziło do jednostronnego, wąskiego rozumienia człowieka, przyrody i ich wzajemnych relacji. Człowiek cywilizacji naukowo-technicznej zdesakralizował świat. Zagubienie świadomości duchowego wymiaru rzeczywistości, odcięcie od transcendencji, prowadzi do zagłady wielu ekosystemów. Tymczasem istnieją różne drogi prowadzące do poznania – komplementarne w stosunku do siebie. Jak pisał Jan Paweł II, …między rozumem […] a wiarą nie może być istotnego konfliktu. Wiara uznaje autonomię naturalnego rozumu […] wiara i nauka należą do odmiennych porządków poznania… Drogą do przezwyciężenia obecnego kryzysu ekologicznego mogą być tylko zmiany w sferze moralności i etyki. A rzeki, ze względu na ogromne znaczenie w życiu człowieka, powinny być otoczone poszanowaniem i ochroną ze względu na wartości uniwersalne – nawet bez uzasadnień mitycznych i religijnych.
Trumny Lecha i Marii Kaczyńskich spoczęły w sarkofagu umieszczonym w pomieszczeniu przed kryptą Józefa Piłsudskiego pod Wieżą Srebrnych Dzwonów.
W mszy św. W Bazylice Mariackiej udział wzięli najbliżsi Lecha i Marii Kaczyńskich, przedstawiciele polskich władz i kilkanaście delegacji zagranicznych. Z powodu zamknięcia lotnisk na uroczystości pogrzebowe nie dotarli m.in. prezydent USA Barack Obama, prezydent Francji Nicolas Sarkozy, kanclerz Niemiec Angela Merkel, premier Włoch Silvio Berlusconi, książę Karol oraz król Szwecji Karol XVI Gustaw. Wizytę odwołały delegacje ponad 30 krajów. Prezydent Gruzji – Micheil Saakaszwili spóźnił się, gdyż utknął na lotnisku w Rzymie. Włosi nie chcieli wyrazić zgody na dalszy lot Gruzinom z powodu chmury pyłów wulkanicznych przesuwających się na południe Europy. Gruziński prezydent wylądował na lotnisku w Balicach dopiero około godziny 17. Na uroczystości nie dotarł też legat papieski kardynał Angelo Sodano, który miał przewodniczyć nabożeństwom pogrzebowym w Bazylice Mariackiej. W uroczystościach na Wzgórzu Wawelskim nie wziął udziału prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew, który po mszy pogrzebowej odleciał z Krakowa. Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz również opuścił Polskę po mszy w Bazylice. Po złożeniu trumien w krypcie oddano został salut narodowy. W hołdzie parze prezydenckiej, rozbrzmiało 21 salw artyleryjskich oddanych przez 6 armat salutacyjnych Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego, wzorowanych na haubicach z 1939 roku.