Potężne nawałnice przeszły przez Polskę. Grad wielkości piłek tenisowych zniszczył domy i samochody
Grad wielkości piłek tenisowych przetoczył się w czwartek przez Polskę. Najmocniej ucierpiało województwo warmińsko-mazurskie, gdzie niszczycielski żywioł uszkodził m.in. samochody, dachy i drzewa. Policja w związku z burzami przeprowadziła ponad 1000 interwencji.
Pogoda tego lata ma charakter iście sinusoidalny. Po dniach ekstremalnych upałów przyszedł czas na silne burze z gradem osiągającym nawet 7 cm średnicy. Takie zjawisko meteorologiczne jest w stanie wyrządzić wiele szkód. Gradobicie na Mazurach Najmocniej – przynajmniej według liczby zgłoszeń – ucierpiało województwo warmińsko-mazurskie. W czwartek przed godziną 19 straż pożarna poinformowała, że w wyniku ekstremalnych burz uszkodzonych zostało 19 budynków mieszkalnych i 10 budynków gospodarczych. Występujący tam grad mógł osiągać nawet 7 cm średnicy, co dokumentują liczne fotografie internautów. Takie opady znacząco przyczyniły się do uszkodzenia dachów wykonanych z dachówek oraz eternitu. Lodowe „piłeczki tenisowe” rozbiły również szyby kilku znajdujących się w tamtym regionie aut. Szkody wyrządził również wiatr, który według IMGW może osiągać prędkość do nawet 100 km/h. Jak przyznaje rzecznik warmińsko-mazurskiej straży pożarnej mł. bryg. Łukasz Wróblewski: „Dotychczas odnotowano 180 interwencji związanych z usuwaniem powalonych drzew i wiatrołomów (fragmenty lasu powalone przez silny wiatr), 70 zdarzeń dotyczących drzew blokujących drogi, lokalne podtopienia posesji i przypadki drzew, które uszkodziły budynki”. Poszkodowani w gwałtownych burzach Z informacji przekazywanych przez Straż Pożarną w wyniku gwałtownych burz ucierpiała jedna osoba w regionie Warmii i Mazur. To 57-letni kierowca, który w trakcie nawałnicy zatrzymał się na bocznej drodze, aby przeczekać ulewę. W wyniku silnego wiatru jedno z drzew stojących w miejscowości Polany koło Korsz przewróciło się na zaparkowany samochód, w którym siedział mężczyzna wraz z żoną. Pasażerce nic się nie stało, a kierowca z obrażeniami głowy został przewieziony do szpitala. Ekstremalne zjawiska pogodowe przetoczyły się również przez inne regiony naszego kraju. W województwie śląskim zerwany z drzewa konar spadł na grupę pielgrzymujących do Częstochowy osób, raniąc dwie z nich. Na Podlasiu jedna osoba została poszkodowana po tym, jak w wyniku wiatru spadł na nią fragment dachowego poszycia. Na mazurskim jeziorze Seksty na skutek silnych podmuchów wywróceniu uległa żaglówka, wrzucając aż 30 osób do wody – służby ratunkowe odnalazły i przetransportowały na okoliczną plażę każdego pasażera. To nie koniec burz Sezon burzowy ma się nie skończyć na czwartku. Synoptycy przewidują na piątek burze w południowo-wschodniej Polsce. Ma tam spaść grad z opadami do 30–50 mm i porywami wiatru do 90 km/h. Na zachodzie i w centrum wystąpi małe i umiarkowane zachmurzenie z rozpogodzeniami. Temperatura maksymalna wyniesie od 19°C na Pomorzu do 29°C na południowym wschodzie. Noc przyniesie spokojną pogodę w całym kraju z zachmurzeniem małym i umiarkowanym. IMGW na terenach zagrożonych burzami wydało alert drugiego stopnia. Komunikat ten prognozuje zjawiska, które mogą powodować szkody materialne, utrudnienia w komunikacji drogowej i lotniczej, przerwy w dostawie prądu czy lokalne podtopienia. W obliczu takiego zagrożenia apeluje się o szczególną uwagę na drogach i unikanie przebywania pod drzewami oraz w pobliżu niestabilnych konstrukcji. Źródła: IMGW, RMF24, Polskie Radio 24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nad Polską pojawiły się niezwykłe chmury. Wyglądają jak folia bąbelkowa
W niektórych polskich miastach, wraz z nadejściem gwałtownych burz, pojawiło się spektakularne podniebne zjawisko. Z pod puchatych chmur zawisły formacje przypominające worki lub krowie wymiona. Proces powstawania tych anomalii nie jest nadal w pełni poznany.
W poniedziałkowy wieczór w sieci zaczęły pojawiać się liczne zdjęcia portretujące nietypowe zjawisko na niebie. Internauci z całej Polski chwalili się kadrami, na których udało się uchwycić tzw. mammatusy – chmury o charakterystycznym, przypominającym bąble kształcie. Meteorolodzy radzą jednak, by nie zapatrywać się na ten intrygujący widok zbyt długo – chyba że chce się zmoknąć w opadach intensywnej, letniej burzy. Czym są mammatusy? Zwisające worki, folia bąbelkowa, a może poduszki? Brytyjskiemu meteorologowi Williamowi Leye’owi podniebne formacje (nazwane później mammatusami) przypominały wymiona krowy. To właśnie od tej części krowiego ciała wzięła się nazwa wyjątkowych chmur – mamma w łacinie oznacza wymię lub pierś. Choć zjawisko to posiada swoją nazwę, proces jego powstawania wciąż nie jest naukowcom do końca znany. Wielu badaczy twierdzi, że wybrzuszenia tworzą się, gdy masy chłodniejszego powietrza nachodzą na cięższe fragmenty chmur pełne kropelek wody lub kryształków lodu. Inne hipotezy odnoszą się do silnych różnic prędkości wiatru w górnej części chmury burzowej, które mogą sprzyjać powstawaniu mammatusów. Wielość teorii wiąże się z uniwersalnością „chmurnych wymion”. Te powstają bowiem zarówno w kłębiastych chmurach deszczowych (cumulonimbusach), jak i przy znacznie cieńszych cirrusach czy nawet smugach kondensacyjnych tworzących się za lecącymi samolotami. Mammatusy a superkomórki Niektóre mammatusy – jak te, które nawiedziły w ostatnich dniach nasz kraj – są ściśle związane z burzowymi superkomórkami. Chmury w kształcie krowich wymion pojawiają się zwykle po przejściu ekstremalnego zjawiska pogodowego, wyrastając spod skłębionych obłoków. Ich pojawienie się wskazuje na silne kontrasty temperatury i wilgotności wewnątrz oraz pod chmurą, co samo w sobie jest oznaką intensywnych procesów atmosferycznych, takich jak burze z intensywnym deszczem, gradem i bardzo silnym wiatrem. Samych mammatusów nie ma się więc co bać – są raczej potwierdzeniem siły superkomórki, aniżeli zagrożeniem samym w sobie. Warto jednak pamiętać, że pojawienie się tych charakterystycznych chmur oznacza, że w atmosferze panują warunki sprzyjające bardzo silnym, częstym w lecie burzom. Kapryśne lato Tegoroczne lato zdecydowanie wyróżnia się jako jedno z intensywniejszych w naszych doświadczeniach. Już w czerwcu w naszym kraju (i w wielu innych) zostały pobite rekordy najwyższej zarejestrowanej temperatury powietrza. Obecnie IMGW ostrzega przed ekstremalnymi upałami, które w najbliższych dniach przekroczą 30°C w większości kraju. Wraz z nimi w niektóre regiony Polski (zachód, północny wschód oraz Podhale) uderzą burzowe fale z porywami wiatru sięgającymi do 90 km/h. W związku z tak skrajnymi prognozami Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wystosował alerty 3. stopnia – oznaczające poważne zakłócenia w funkcjonowaniu całych regionów – dla województw południowych, centralnych i wschodnich. Źródła: Fakt, Łowcyburz.pl, National Geographic Polska Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Upały stają się coraz trudniejsze do zniesienia. Możemy winić rosnącą wilgotność powietrza
Coraz bardziej duszne lata to jeden z wyraźnych skutków ocieplającego się klimatu. Naukowcy wyjaśniają, dlaczego rosnąca wilgotność powietrza jest coraz większym zagrożeniem dla naszego zdrowia i jak ograniczyć jej skutki.
Spis treści: Co powoduje wilgotność? Dlaczego wilgotność sprawia, że czujesz się tak źle? Czym jest „efekt mokrego termometru”? Czy wilgotność pogarsza się z każdym latem? Jak stworzyć plan działania na wypadek upałów Pierwsza poważna fala upałów tego lata objęła znaczną część środkowych i wschodnich Stanów Zjednoczonych brutalną „kopułą” rekordowych temperatur i wysokiej wilgotności powietrza. Zjawisko kopuły występuje, gdy warunki pogodowe powodują, że wysokie ciśnienie atmosferyczne pozostaje w miejscu, zatrzymując pasma gorąca i wilgoci w danym regionie przez dłuższy czas. Eksperci ostrzegają, że choroby związane z upałem, w tym wyczerpanie cieplne i udar cieplny, stanowią poważne zagrożenie. Nie jest zaskoczeniem, że wysokim letnim temperaturom towarzyszy przytłaczająco wysoka wilgotność, ale co powoduje te duszne warunki i dlaczego sprawiają, że czujemy się jeszcze gorzej? Co powoduje wilgotność? Wilgotność pojawia się, gdy para wodna dostaje się do powietrza poprzez parowanie wody z powierzchni. Kiedy temperatury rosną w miesiącach letnich, więcej wody paruje niż zimą, kiedy na zewnątrz jest chłodniej.– Im więcej pary wodnej w atmosferze, tym większa wilgotność powietrza – mówi James Marshall Shepherd, dyrektor Programu Nauk Atmosferycznych na Uniwersytecie Georgii. W regionach kraju, które są zazwyczaj bardziej wilgotne, jak wschodnie Stany Zjednoczone, na powierzchni znajduje się więcej wody, która może parować, co skutkuje większą wilgotnością. Letnie wzorce pogodowe pochodzące z rejonu Zatoki Meksykańskiej, wywołane przez ciepłe temperatury wody i dominujące kierunki wiatru, prowadzą do dodatkowego napływu wilgoci z południa, co może przyczyniać się do parnych warunków. Dlaczego wilgotność sprawia, że czujesz się tak źle? Kiedy twoje ciało się nagrzewa, obszar mózgu zwany podwzgórzem wysyła sygnał do gruczołów potowych, że nadszedł czas, aby się ochłodzić. Pocenie się jest podstawowym mechanizmem organizmu służącym do obniżania jego wewnętrznej temperatury. Wysoka wilgotność oznacza wyższą wilgotność względną – stosunek ilości pary wodnej w powietrzu do ilości, jaką powietrze może utrzymać, zanim osiągnie punkt kondensacji i zacznie się opad. Zbyt duża ilość pary wodnej lub wilgoci w powietrzu oznacza, że nie ma możliwości, aby pot mógł odparować z twojej skóry. Innymi słowy, możesz się pocić, ale pot nie ma dokąd uciec. W warunkach suchego gorąca, takich jak na pustyni, twoje ciało nie odczuwa aż tak dużego gorąca, ponieważ parowanie odbiera wodę – a w rezultacie również ciepło – z powierzchni skóry. Czym jest „efekt mokrego termometru”? Termin „efekt mokrego termometru” lub „temperatura mokrego termometru” odnosi się do tego, jak skutecznie organizm może się ochłodzić w warunkach wysokiego gorąca i wysokiej wilgotności. Gdy ciepło i wilgotność są zbyt wysokie, ludzie nie są w stanie skutecznie się schładzać. Powoduje to przegrzanie organizmu, co może prowadzić do wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. – Kiedy nie schładzasz się wystarczająco szybko, wtedy bardziej odczuwasz objawy stresu cieplnego – mówi Lemcke-Stampone. Niektóre z tych objawów to zmęczenie i nudności. Czy wilgotność pogarsza się z każdym latem? Ilość wody, jaką powietrze może utrzymać, zależy od jego temperatury – im cieplejsze powietrze, tym więcej wilgoci może wchłonąć. Eksperci twierdzą, że klimat się zmienia, a atmosfera przeciętnie się ociepla, co skutkuje wzrostem wilgotności. Badanie z lutego 2025 roku wykazało, że w ciągu ostatnich 40 lat fale gorąca o wysokiej wilgotności zwiększyły swoją intensywność, szczególnie na wschodzie USA. Jednym z najbardziej podstępnych aspektów fali gorąca o wysokiej wilgotności jest to, że upał nie ustępuje w nocy, szczególnie w miastach, które są pokryte asfaltem i betonem. – Wysokie temperatury nocą to absolutnie efekt zmian klimatycznych – mówi LeGrande. Jak stworzyć plan działania na wypadek upałów W miarę jak wilgotność się pogarsza, wzrasta ryzyko nadmiernej ekspozycji. Wysokie temperatury oznaczają, że wielu z nas będzie musiało mieć plan na wypadek ekstremalnych warunków pogodowych. Poleganie wyłącznie na klimatyzacji może nie wystarczyć. Bądź przygotowany – nawadniaj się, miej pod ręką lód i wentylatory, które zwiększają prędkość przepływu powietrza wokół ciała i pomagają obniżyć temperaturę wewnętrzną. Nie tylko najbardziej wrażliwi członkowie społeczeństwa, jak osoby starsze i przewlekle chore, są narażeni na choroby związane z upałem. Nowe badania pokazują, że coraz częściej również młodzi ludzie są fizycznie przeciążeni z powodu upałów. – Upewnij się, że kontaktujesz się z przyjaciółmi, rodziną i sąsiadami – nawet tymi, których normalnie nie podejrzewałbyś o to, że mogą być zagrożeni – mówi LeGrande. Źródło: National Geographic
Niebezpieczne „chmury ognia” we Francji. Czym jest ten niszczycielski żywioł?
Na horyzoncie pojawia się potężna, kłębiasta chmura, która z pozoru zwiastuje deszcz – to pożądany widok w sezonie pożarowym. Nie spada z niej jednak ani kropla wody. Zamiast tego sypie się gęsty popiół, a błyskawice podpalają kolejne połacie lasu. Chociaż chmury ognia terroryzowały do tej pory zwykle Amerykę, kilka dni temu wytworzyły się w Europie. Francja właśnie oficjalnie potwierdziła pojawienie się pierwszej w historii tego kraju chmury pyrocumulonimbus.
Trwający w Europie sezon pożarowy bije tragiczne rekordy. Płomienie we Francji i Hiszpanii strawiły już ponad 1500 km² terenu (obszar wielkości trzech Warszaw), co wymusiło dramatyczną ewakuację aż 330 000 osób. Ogień nadal nie daje za wygraną, a ekstremalne temperatury wywołały zjawisko, które dotąd było na Starym Kontynencie ogromną rzadkością. Chmury ognia, znane nauce jako flammagenitus lub pyrocumulonimbus, są dowodem na drastycznie zmieniający się europejski klimat. To kamień milowy w historii pożarnictwa. Czy musimy się do nich przyzwyczaić? To kominy pełne popiołu i dymu Jak powstają chmury ognia? Naukowcy niekiedy nazywają je „ziejącymi ogniem smokami”. Formują się, gdy ekstremalnie wysoka temperatura gigantycznego pożaru wypycha w górę dym, popiół oraz parę wodną. Wznosząca się kolumna gwałtownie ulega ochłodzeniu, a para wodna kondensuje wokół mikroskopijnych drobin popiołu i dymu. W efekcie powstaje zjawiskowa chmura, która potrafi sięgnąć dolnej stratosfery – wznosząc się na wysokość od 9 do nawet 15 kilometrów nad ziemią. Badacz pożarów z australijskiego Uniwersytetu Tasmańskiego, David Bowman, w wypowiedzi dla agencji Reuters porównał ten proces do wielkiego komina. Ogień znajduje się u jego podstawy, a niebezpieczny dym jest wyrzucany prosto do stratosfery. Uczony stanowczo podkreślił, że choć to zjawisko fascynuje badaczy, w rzeczywistości jest ono „absolutnie katastrofalne i potworne”. Żywioł, którego nie da się powstrzymać Gdy pyrocumulonimbus w pełni się uformuje, zaczyna żyć własnym życiem. Chmura ta generuje swój własny wiatr i pioruny. Zachowuje się jak pochylona wieża, która zasysa powietrze i rozsiewa żar. Takie komórki burzowe są niemożliwe do powstrzymania. Potężne prądy zstępujące sprowadzają na ziemię rozżarzone węgle, wywołując całkowicie nowe pożary przed głównym frontem ognia. W najgorszych scenariuszach chmury te są w stanie wygenerować nawet własne tornada. To prawdziwy koszmar dla służb ratunkowych. Ogień przemieszcza się szybciej, niż trwa ewakuacja ludności, a drogi ucieczki mogą zostać nagle odcięte. Rzecznik Krajowej Federacji Strażaków we Francji, Eric Brocardi, przekazał agencji AFP, że służby walczące z żywiołem dotarły do punktu „operacyjnej niemożliwości”. Sytuacja przypomina wojenny scenariusz ciągłego bombardowania, wymuszając na strażakach działania wyłącznie defensywne i zarządzanie strategicznego odwrotu w celu ratowania życia. Nowa rzeczywistość Europy i ostrzeżenie dla Polski Termin pyrocumulonimbus wszedł do powszechnego użycia naukowego dopiero w 2004 roku. Zjawisko to kojarzono do niedawna głównie z USA, Kanadą czy Australią. Tam, podczas słynnego „Czarnego Lata” (2019–2020), odnotowano ponad 20 takich burz. Rok później gigantyczna ognista chmura przykryła kanadyjską Kolumbię Brytyjską. W Europie chmury ognia należały do absolutnej rzadkości – udokumentowano je m.in. podczas tragicznych pożarów w portugalskim Pedrógão Grande (2017 r.) oraz w Hiszpanii w 2025 roku. Dlaczego nagle pojawiły się nad Francją? Czy chcecie czy nie, winne jest globalne ocieplenie Europa ociepla się dwukrotnie szybciej niż wynosi średnia globalna – i to niezależnie od tego, co akurat twierdzą niektórzy politycy. To stwarza idealne warunki dla ekstremalnych anomalii. Eksperci, tacy jak Víctor Resco de Dios z hiszpańskiego Uniwersytetu w Lleidzie, w rozmowie z telewizją CNN ostrzega: wkroczyliśmy w erę megapożarów, których nie da się ugasić. To mroczne ostrzeżenie powinno głośno wybrzmieć również w Polsce. Choć na naszej szerokości geograficznej tak gigantyczne „chmury ognia” wciąż brzmią jak fikcja, i u nas się to zmieni. Polskie lasy – osłabione przez postępujące, wieloletnie susze – z każdym rokiem stają się coraz bardziej podatne na ogień. Czas przygotować się na gniew natury, jakiego Europa nie widziała od stuleci. Wciąż jednak nie jest za późno, by coś zmienić. Ale zegar tyka. Źródła: CNN, france24, NBC, New Scientist Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Burzowe anomalie pojawią się nad Polską. Synoptycy ostrzegają przed niszczycielskimi zjawiskami
Na przełomie lipca i sierpnia niektóre regiony Polski zmierzą się z iście tropikalną pogodą. Do zapowiadanych od dłuższego czasu upałów dołączą intensywne burze przełamujące fale gorąca. W niektórych regionach wystąpi ryzyko pojawienia się gradu oraz punktowych intensywnych opadów.
Po intensywnych nawałnicach, które na początku tego tygodnia przeszły przez wschodnią Polskę, czas na kolejne gwałtowne burze. Wysokie temperatury przyniosą silne opady, miejscami mogące współwystępować z nawet sześciocentymetrowym gradem. Tak nagłe deszcze mogą okazać się utrapieniem dla mieszkańców najbardziej narażonych na opady regionów. Przełamanie pogody po antycyklonie Napływ zwrotnej, ekstremalnie gorącej masy powietrza przynosi do Polski podwójną falę upałów. W większości regionów kraju termometry już teraz wskazują wartości powyżej 30°C – na niektórych obszarach wynik ten ma osiągnąć nawet 37°C, co jest wynikiem pojawienia się antycyklonu Olaf – ośrodka wysokiego ciśnienia, który wtłacza w danym rejonie stabilne powietrze, osłabia wiatr i przegania chmury. Okazuje się, że tak skrajne warunki pogodowe przyjdą w parze z innymi – diametralnie odmiennymi – zjawiskami meteorologicznymi. Wszystko przez chłodniejszy front atmosferyczny, który w kolejnych dniach nadciągnie na teren naszego kraju. Związana z tym wzrastająca wilgotność powietrza przyczyni się do zwiększenia ryzyka gwałtownych burz – szczególnie w najbliższy piątek. Burzowe anomalie pod koniec lipca Miejscami, gdzie zaobserwujemy najintensywniejsze występowanie burz, są: Dolny Śląsk, Mazury i Podlasie. Zjawiska zaczną rozwijać się tam od późnego popołudnia, szybko łącząc się w większe układy oraz niebezpieczne superkomórki – najgroźniejszy typ burz, charakteryzujący się dużą trwałością oraz ekstremalnymi zjawiskami (gradem, huraganowym wiatrem, a nawet trąbami powietrznymi). Najbardziej krytyczna sytuacja wystąpi w piątek wieczorem i w pierwszej połowie nocy na południowym zachodzie kraju. Głównym zagrożeniem będą niszczące porywy wiatru, które lokalnie mogą osiągać nawet 100–110 km/h (na morzu taka siła odpowiada stopniom od 10 do 11 w dwunastostopniowej skali Beauforta). Mieszkańcy zagrożonych regionów muszą przygotować się także na ulewne opady deszczu rzędu 25–35 mm. To ilość odpowiadająca połowie średniej sumy opadów dla całego kraju w czerwcu tego roku. Z kolei w rejonie przechodzenia superkomórek spadnie duży grad, którego średnica może przekraczać 5 cm – to wielkość porównywalna do piłki golfowej. Burzowa perspektywa W niedzielę czeka nas chwilowe uspokojenie aury i ochłodzenie, a przelotne opady deszczu wystąpią jedynie lokalnie. Jednak już w poniedziałek i wtorek dynamiczna pogoda powróci, przynosząc mocne burze na zachodzie i północy Polski, podczas gdy w głębi kraju utrzyma się słoneczna aura. Kolejne nawałnice mogą nieść ze sobą – podobnie jak wcześniej – bardzo silny wiatr przekraczający 80 km/h, ulewne deszcze oraz duży grad. W ciągu najbliższego tygodnia opady będą mocno zróżnicowane – od słabego mżenia na południowym wschodzie po lokalne ulewy powyżej 50 mm wody na północnym zachodzie. Dopiero w okolicach przyszłej środy chłodny front przesunie się w głąb kraju, co sprawi, że niebezpieczne burze mogą pojawić się już w każdym regionie. Ostateczne ustąpienie groźnych nawałnic i fal upałów prognozowane jest dopiero pomiędzy 5 a 10 sierpnia. Źródła: Meteo IMGW, Onet, Fani Pogody Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Upał postarza organizm jak palenie papierosów. Naukowcy ostrzegają
Nie tylko odwodnienie i udar cieplny. Najnowsze badania pokazują, że długotrwała ekspozycja na wysokie temperatury może przyspieszać biologiczne starzenie organizmu. Zmiany zachodzą nawet na poziomie DNA, a ich skala może przypominać skutki palenia papierosów lub nadmiernego picia alkoholu.
Spis treści: Jak bardzo upał skraca życie? Tak gorąco działa na ciało Ciepło przedwcześnie starzeje geny Czy wszyscy starzejemy się od gorąca? Nie tylko gorące tropiki – średnie temperatury wielu miast w Polsce rosną z roku na rok. Wiedzą o tym np. mieszkańcy Wrocławia, w którym średnia roczna temperatura w 2023 roku znacząco różniła się od średniej z lat 1991–2020. Powodem są nie tylko łagodniejsze zimy, ale także nachodzące Polskę fale upałów. To nie koniec złych wieści: według najnowszych badań długotrwała ekspozycja na podwyższoną temperaturę może mieć katastrofalne skutki dla organizmu. Jak bardzo upał skraca życie? Coraz więcej badań udowadnia, że długotrwałe przebywanie w gorącym klimacie niesie za sobą nie tylko oczywiste zagrożenia, takie jak utrata wody czy powodowane przez słońce choroby skóry, ale także… wpływa na ogólne starzenie się organizmu na poziomie komórkowym. – Nasze badanie wykazało, że wiek biologiczny osób mieszkających na obszarach o ekstremalnie wysokich temperaturach jest nawet o 14 miesięcy starszy niż tych, którzy żyją w znacznie chłodniejszych rejonach – mówi Eun Young Choi, gerontolożka z USC Leonard Davis School of Gerontology i współautorka najnowszych badań. Naukowców zaskoczyło to, że efekt utrzymywał się po uwzględnieniu dochodów, stylu życia i stanu zdrowia badanych. Tak gorąco działa na ciało Według Amita Shaha, geriatry z Mayo Clinic, długotrwałe narażenie na gorąco wywiera wpływ na wiele układów narządów. Wszystko przez to, że nasz organizm walczy o utrzymanie niskiej temperatury. Serce pracuje intensywniej, jak najszybciej kierując krew do skóry. Układ nerwowy jest nadmiernie pobudzany, przez co doświadczamy zawrotów głowy, dezorientacji czy zaników pamięci. Nerki pracują na zwiększonych obrotach, by oszczędzać wodę. Nawet układ odpornościowy może wywoływać stany zapalne, próbując poradzić sobie z ciężkimi warunkami. Ciepło przedwcześnie starzeje geny Najnowsze badania udowadniają jednak, że to nie wszystko. Wysokie temperatury mogą zmieniać funkcjonowanie naszych genów, działając jako czynnik stresogenny, zaburzając równowagę hormonalną i wywołując uszkodzenia oksydacyjne. To tzw. „starzenie epigenetyczne” – forma starzenia wewnętrznego, które może wyprzedzić wiek chronologiczny. – Odkryliśmy rozległe i długotrwałe zmiany w metylacji DNA, szczególnie w genach związanych ze stanem zapalnym, metabolizmem, funkcjami odpornościowymi i naprawą komórek – mówi Choi – Z czasem może to zaburzyć sposób, w jaki organizm reaguje na przyszłe wyzwania, takie jak infekcje, obciążenia układu sercowo-naczyniowego czy normalne procesy starzenia. Czy wszyscy starzejemy się od gorąca? Okazuje się, że… nie! Ludzie, którzy od pokoleń mieszkają w gorących i suchych regionach, zdają się mieć wykształconą adaptację, np. wydajniejsze pocenie się czy lepszą regulację przepływu krwi. Wszystko ma jednak swoje granice – nawet w tych dobrze przystosowanych społecznościach wskaźniki demencji i zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych gwałtownie rosną podczas fal upałów. Warto więc uważać i upewniać się, że wiemy jak radzić sobie z gorącem. Szczególnie, gdy jesteśmy przyjezdni. Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zielone dachy i starożytne metody. Jak skutecznie walczyć z upałem w mieście?
Letni skwar w betonowej dżungli staje się coraz większym wyzwaniem dla mieszkańców. Aby chronić zdrowie obywateli, urbaniści sięgają po innowacyjne i historyczne metody chłodzenia. Od roślinnych dachów po podziemne kanały wodne – zobacz, jak nowoczesne metropolie walczą z ekstremalnymi temperaturami.
Miejskie wyspy ciepła to zjawisko polegające na tym, że temperatura powietrza w obszarach zurbanizowanych jest wyraźnie wyższa niż w otaczających je terenach podmiejskich czy wiejskich. Przyczyn takiej sytuacji można szukać w wielu czynnikach. Są to zarówno ludzkie działania, mające miejsce obecnie w miastach, jak i sam kształt metropolii, który sprzyja podwyższaniu temperatury powietrza. Skutki powstawania miejskich wysp ciepła mogą być niezwykle szkodliwe dla ludzi, zwiększając chociażby ryzyko udarów cieplnych. Z uwagi na to zagrożenie bardzo istotne jest budowanie infrastruktury, która mogłaby „ochłodzić” miasto. Zielone miasto, to chłodne miasto Jednym z popularniejszych rozwiązań radzenia sobie z miejskim gorącem jest budowa zielonej infrastruktury. Parki, skwery i ogrody nie nagrzewają się w takim tempie jak asfaltowe powierzchnie, rzucając dodatkowo cień. Trawy pochłaniają również wodę, która, gdy paruje, ochładza powietrze w tej części miasta. Tworzenie miejskich stref zieleni towarzyszy miastom na całym świecie od tysięcy lat. Legendarne wiszące ogrody Semiramidy w Babilonie (ok. VI w. p.n.e., Mezopotamia) miały dawać cień, parowanie i chłód w gorącym klimacie. Podobne zastosowanie do tej pory spełniają np. wewnętrzne dziedzińce z roślinnością i wodą, czyli tzw. riady w Maroku. Miejska zieleń to jednak nie tylko specjalne zielone enklawy, lecz także mniejsza infrastruktura wkomponowana w urbanistyczną przestrzeń. Roślinność nie musi być planowana strefowo, może przenikać się z miejską tkanką, pomagając w ten sposób w ochładzaniu temperatury powietrza. Rozwiązaniami takimi są np. hiszpańskie emparrados (dosłownie: winne zadaszenie), które chłodzą ulice andaluzyjskiego miasteczka Jerez de la Frontera. Winorośl tworzy na tamtejszych uliczkach gęsty, zielony dach, który zatrzymuje promienie słoneczne i daje cień. Dzięki temu temperatura powietrza przy chodniku spada średnio o 6–8 °C. Tradycyjne rozwiązania pomocne i dziś W dawnych perskich miastach stosowano system podziemnych kanałów wodnych, które prowadziły chłodną wodę ze źródeł w górach do miast na pustyni. Woda płynęła głęboko pod ziemią, nie nagrzewając się, a następnie była wypuszczana w studniach czy basenach, tworząc chłodniejszy mikroklimat. Współcześni hiszpańscy urbaniści czerpią z tych rozwiązań tworząc nowe rozwiązania chłodzące. Tak powstał chociażby projekt Qanat 2.0, który – póki co – pilotażowo jest stosowany w opuszczonym sewilskim amfiteatrze. W nowym systemie chłodne powietrze z kanału wodnego (transportującego chłodną wodę około 20 m pod ziemią) jest wypychane na powierzchnię przez pionowe szyby wentylacyjne – to naturalne chłodzenie bez klimatyzacji. Nocą schładzanie odbywa się poprzez rozprowadzanie wody po dachach paneli słonecznych. Wszystkie te środki umożliwiły obniżenie temperatury powietrza o 6–8 stopni Celsjusza. Architektura rodem z Bliskiego Wschodu Innym architektonicznym rozwiązaniem stosowanym od lat są mashrabiya, czyli ażurowe drewniane osłony na oknach, które dawały cień, a jednocześnie przepuszczały powietrze. Współcześnie wiele arabskich budowli czerpie z tamtych rozwiązań, używając drewna jako materiału chłodzącego wielopiętrowe wieżowce. Architekci inspirują się również irańskimi badgirami, czyli wieżami wiatrowymi stosowanymi do naturalnej wentylacji i chłodzenia budynków. Źródło: Guardian Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Meteopatia to nie jest wymówka na gorszy dzień. Zaskakujące wnioski badaczy
Spada ciśnienie, nadciąga front, a wraz z nim ból głowy, rozdrażnienie i zmęczenie. Dla jednych to oczywisty dowód na działanie pogody, dla innych – efekt sugestii. Naukowcy potwierdzają, że warunki atmosferyczne mogą oddziaływać na organizm, ale zależność jest znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerują komunikaty o „złym biomecie”.
Spis treści: Meteopatia – choroba czy potoczna nazwa dolegliwości? Czy spadek ciśnienia naprawdę wywołuje ból głowy? Pogoda wpływa na organizm, ale nie zawsze przez ciśnienie Dlaczego szary dzień odbiera energię? Czy prognoza biometeorologiczna może pogorszyć samopoczucie? Najlepszy test? Dziennik objawów i pogody Co pomaga na „zły biomet”? Kiedy nie wolno zrzucać objawów na pogodę? Czy meteopatia istnieje? Nauka odpowiada ostrożnie Deszcz stuka w szybę, niebo od rana zasnuwają chmury, a barometr pokazuje gwałtowny spadek ciśnienia. Czujemy senność, trudno się skoncentrować, zaczyna boleć głowa. Czy to rzeczywiście wina pogody, czy raczej znaleźliśmy wygodne wyjaśnienie gorszego dnia? Meteopatia – choroba czy potoczna nazwa dolegliwości? Meteopatia, nazywana również meteoropatią lub nadwrażliwością pogodową, nie oznacza jednej, ściśle określonej choroby. Termin ten opisuje dolegliwości pojawiające się lub nasilające w związku ze zmianami warunków atmosferycznych. Osoby uznające się za meteopatów najczęściej wymieniają: ból głowy lub napad migreny, zmęczenie i senność, rozdrażnienie, trudności z koncentracją, zawroty głowy, wahania nastroju, bóle mięśni i stawów, pogorszenie jakości snu. Nie istnieje jednak jeden test, który pozwalałby jednoznacznie rozpoznać meteopatię. Objawy są niespecyficzne – mogą występować również przy niedoborze snu, odwodnieniu, infekcji, przewlekłym stresie, migrenie, anemii czy zaburzeniach nastroju. Dlatego lekarze częściej mówią o wrażliwości na bodźce meteorologiczne niż o osobnej jednostce chorobowej. Biometeorologia bada natomiast, jak temperatura, wilgotność, wiatr, promieniowanie słoneczne i ciśnienie atmosferyczne wpływają na organizmy żywe. Czy spadek ciśnienia naprawdę wywołuje ból głowy? To właśnie ciśnienie atmosferyczne najczęściej trafia na ławę oskarżonych. Wraz z nadejściem niżu barometry wskazują niższe wartości, a część osób niemal natychmiast zgłasza ból głowy, osłabienie lub problemy z koncentracją. Badania nad związkiem pogody z migreną przynoszą jednak niejednoznaczne rezultaty. Przeglądy naukowe wskazują, że u części pacjentów napady mogą współwystępować ze zmianami ciśnienia, wilgotnością, opadami lub silnym wiatrem. W innych badaniach nie udaje się potwierdzić wyraźnej zależności. Najprawdopodobniej nie istnieje jeden pogodowy wyzwalacz działający identycznie na wszystkich. Zmiana ciśnienia może być jednym z wielu elementów, które u osoby podatnej dokładają się do braku snu, stresu, odwodnienia, głodu czy zmian hormonalnych i w ten sposób zwiększają ryzyko napadu migreny. Nie oznacza to, że ból jest „wymyślony”. Migrena jest chorobą neurologiczną związaną między innymi z działaniem układu trójdzielno-naczyniowego. Pogoda wpływa na organizm, ale nie zawsze przez ciśnienie Skupianie się wyłącznie na barometrze może odciągać uwagę od znacznie lepiej poznanych zagrożeń. Temperatura i wilgotność mają udokumentowany wpływ na fizjologię człowieka. Podczas upału organizm próbuje odprowadzać nadmiar ciepła poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych i pocenie się. Jeżeli powietrze jest bardzo wilgotne, pot paruje wolniej, a chłodzenie staje się mniej skuteczne. Rośnie ryzyko odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ból głowy, osłabienie i rozdrażnienie przypisywane „złemu biometowi” mogą więc wynikać nie tyle z niżu atmosferycznego, ile z utraty płynów, przegrzania albo pogorszenia snu. Szczególnie narażone są osoby starsze, dzieci, pacjenci z chorobami układu krążenia oraz ludzie przyjmujący niektóre leki. W czasie gorących dni warto sprawdzać nie tylko temperaturę, lecz również wilgotność i tzw. indeks ciepła. Dlaczego szary dzień odbiera energię? Gorsze samopoczucie podczas pochmurnego dnia nie musi mieć nic wspólnego ze spadkiem ciśnienia. Znaczenie może mieć mniejsza ilość światła docierającego do oczu, szczególnie rano. Światło pomaga synchronizować zegar biologiczny, który reguluje sen, czuwanie, wydzielanie hormonów, temperaturę ciała oraz wiele innych procesów. Gdy rano długo pozostajemy w półmroku, możemy czuć się bardziej senni i mniej skoncentrowani. Nie należy jednak utożsamiać pojedynczego pochmurnego dnia z depresją sezonową. Sezonowe zaburzenie afektywne jest postacią depresji, której epizody powracają zwykle jesienią i zimą. Mogą jej towarzyszyć długotrwałe obniżenie nastroju, brak energii, nadmierna senność, trudności w koncentracji i utrata zainteresowania codziennymi aktywnościami. Jedną z metod stosowanych w leczeniu jest terapia jasnym światłem. Jednak powinna być prowadzona zgodnie z zaleceniami specjalisty – zwłaszcza u osób z chorobami oczu, chorobą afektywną dwubiegunową lub przyjmujących leki zwiększające wrażliwość na światło. Czy prognoza biometeorologiczna może pogorszyć samopoczucie? Może zadziałać także psychologia. Gdy rano słyszymy ostrzeżenie przed „bardzo niekorzystnym biometem”, zaczynamy dokładniej obserwować własne ciało. Zwykłe zmęczenie, napięcie karku czy chwilowy spadek koncentracji mogą zostać uznane za dowód, że prognoza się sprawdziła. To przykład efektu nocebo – negatywne oczekiwanie może zwiększać prawdopodobieństwo zauważenia lub nasilenia dolegliwości. Nie oznacza to udawania. Oczekiwania, lęk i koncentracja na sygnałach płynących z ciała mogą realnie wpływać na sposób odczuwania bólu. Działa również błąd potwierdzenia. Zapamiętujemy dzień, w którym bolała nas głowa podczas burzy, ale rzadziej odnotowujemy wszystkie burze, podczas których czuliśmy się zupełnie normalnie. Podobnie możemy nie zauważać napadów bólu występujących przy stabilnej, słonecznej pogodzie. Dlatego samo przekonanie, że „zawsze reaguję na niż” nie pozwala jeszcze ustalić przyczyny objawów. Najlepszy test? Dziennik objawów i pogody Osoba podejrzewająca u siebie nadwrażliwość na pogodę może przez kilka tygodni prowadzić dziennik. Warto zapisywać: godzinę pojawienia się dolegliwości, rodzaj i nasilenie objawów, długość oraz jakość snu, ilość wypitych płynów, posiłki i spożycie kofeiny, aktywność fizyczną, poziom stresu, przyjmowane leki, temperaturę, wilgotność i zmiany ciśnienia. Dopiero porównanie wielu dni pozwala ocenić, czy widoczny jest powtarzalny wzorzec. Często okazuje się, że większe znaczenie niż pogoda mają niewyspanie, pominięty posiłek, alkohol, odwodnienie lub napięcie emocjonalne. Dziennik może być szczególnie przydatny w przypadku migreny, ponieważ pomaga lekarzowi rozpoznać indywidualne czynniki wyzwalające. Co pomaga na „zły biomet”? Nie istnieje tabletka na meteopatię. Można jednak ograniczyć czynniki, które zwiększają podatność organizmu na zewnętrzne bodźce. Najważniejsze są regularny sen, odpowiednie nawodnienie, posiłki o stałych porach i umiarkowana aktywność fizyczna. Podczas upałów trzeba uzupełniać płyny i unikać intensywnego wysiłku w najgorętszej części dnia. W pochmurne miesiące warto wychodzić na zewnątrz rano lub przed południem. Nawet rozproszone światło dzienne jest zwykle znacznie intensywniejsze niż typowe oświetlenie w domu lub biurze. Kawa może chwilowo poprawić czujność, a u części osób wpływa również na ból głowy. Nie jest jednak uniwersalnym lekarstwem. Nadmiar kofeiny może powodować niepokój, kołatanie serca i problemy ze snem, a jej nagłe odstawienie – ból głowy. Kiedy nie wolno zrzucać objawów na pogodę? „Zły biomet” nie powinien zastępować diagnostyki. Z lekarzem należy skonsultować powtarzające się lub nasilające bóle głowy, omdlenia, wyraźne zaburzenia równowagi, długotrwałe zmęczenie oraz objawy utrudniające codzienne funkcjonowanie. Pilnej pomocy wymaga między innymi nagły, wyjątkowo silny ból głowy. Zwłaszcza gdy towarzyszą mu zaburzenia mowy, opadnięcie części twarzy, niedowład, problemy z widzeniem, utrata przytomności, sztywność karku, wysoka gorączka lub ból w klatce piersiowej. Długotrwałego obniżenia nastroju, utraty zainteresowań czy trudności w wykonywaniu codziennych obowiązków również nie należy tłumaczyć jesienną aurą. Pogoda może wpływać na samopoczucie, ale nie wyjaśnia wszystkiego. Czy meteopatia istnieje? Nauka odpowiada ostrożnie Nie ma podstaw, aby uznać wszystkie dolegliwości przypisywane pogodzie za wymysł. Temperatura, wilgotność, światło i ekstremalne zjawiska atmosferyczne rzeczywiście oddziałują na organizm. U części osób zmiany pogody mogą też współwystępować z napadami migreny lub nasileniem przewlekłego bólu. Jednocześnie badania nie potwierdzają prostego schematu, według którego określony spadek ciśnienia wywołuje te same objawy u większości ludzi. Nadwrażliwość pogodowa jest zróżnicowana, trudna do zmierzenia i podatna na wpływ oczekiwań. Zamiast pytać wyłącznie: „Jaki jest dziś biomet?”, lepiej przyjrzeć się całemu zestawowi czynników – snowi, nawodnieniu, stresowi, światłu, aktywności i chorobom przewlekłym. Barometr może być jedną ze wskazówek, lecz rzadko daje pełną odpowiedź. Źródła: Journal of Medicine and Life; Current Pain and Headache Reports Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajfun Bavi ponownie uderzył, tym razem w Chiny. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy
Tajfun Bavi, który wraz z początkiem lipca sieje spustoszenie na północno-zachodnim Pacyfiku, wciąż stanowi poważne zagrożenie. Dotarł do Chin, gdzie doprowadził do ewakuacji setek tysięcy mieszkańców i spowodował potężne szkody w infrastrukturze. Żywioł nie zwalnia tempa i zmierza w kierunku kolejnego państwa.
Podczas gdy w Europie okres od maja do września kojarzy się z najbardziej słonecznymi dniami w roku, w Azji trwa wtedy pora deszczowa. W tym roku szczególnie daje się ona we znaki. Na początku lipca w Chiny uderzył tajfun Maysak, w wyniku którego zginęło co najmniej 39 osób, a także wiele zwierząt gospodarskich. Niecałe dwa tygodnie później do kraju dotarł kolejny żywioł – Bavi, jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych w regionie w 2026 roku. W miejscach, przez które przeszedł, zmusił do ewakuacji setki tysięcy. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy z powodu tajfunu Bavi Zgodnie z przewidywaniami tajfun Bavi, który w pierwszym tygodniu lipca uderzył z ogromną siłą w Wyspy Mariańskie na Pacyfiku, a następnie zagroził Japonii i Tajwanowi, sparaliżował część Chin rekordowymi opadami deszczu. Jak podaje PAP, najtrudniejsza sytuacja wystąpiła w mieście Fushun w prowincji Liaoning, w północno-wschodnich Chinach. To właśnie tam ponad 265 tys. osób zostało zmuszonych do ewakuacji oraz prowadzono zakaz opuszczania domów bez pilnej potrzeby. Stan wody w rzekach w całym regionie drastycznie się podniósł, w wielu miejscach przekraczając poziom alarmowy. Główne ulice miast oraz pola uprawne zostały zalane. Wstrzymano kursowanie części pociągów i autobusów, a w niektórych miejscach także metra. Momentami nurt wody, której wysokość sięgała nawet dwóch metrów, był tak silny, że porywał samochody. Bavi kieruje się w stronę Korei. Meteorolodzy ostrzegają przed ulewami Tajfun Bavi, jak podkreślają meteorolodzy, należy do najdłużej utrzymujących się cyklonów tropikalnych w rejonie Azji w tym roku. W szczytowej fazie był klasyfikowany jako supertajfun, ponieważ towarzyszyły mu wiatry przekraczające 241 km/godz. Uformował się pod koniec czerwca nad Oceanem Spokojnym i objął obszar porównywany do wielkości Francji. Mimo ciągłego przemieszczania się jego struktura przez długi czas pozostawała wyjątkowo trwała. Według meteorologów swoją siłę zawdzięcza między innymi ciepłemu rdzeniowi oraz dużej ilości wilgoci. Obecnie zagrożenie przesuwa się w stronę Korei Północnej, przed czym ostrzegają tamtejsze władze. Szczególnie niebezpieczna może być sytuacja, w której Bavi zwolni i zacznie uwalniać nagromadzoną wilgoć. Może to doprowadzić do jeszcze intensywniejszych opadów oraz gwałtownych powodzi. Gdzie występują cyklony tropikalne? Cyklony tropikalne, do których zaliczają się tajfuny, to potężne układy niskiego ciśnienia o ciepłym rdzeniu, rozwijające się nad ciepłymi wodami oceanicznymi. Charakteryzują je silny wiatr, intensywne opady deszczu i niskie ciśnienie atmosferyczne. W konsekwencji mogą powodować powodzie, fale sztormowe i osuwiska. Aby cyklon mógł powstać, konieczna jest między innymi woda o minimalnej temperaturze 27 st. C na głębokości co najmniej 50 metrów. Takie zjawiska rozwijają się nad ciepłymi wodami oceanicznymi w strefie tropikalnej, w okolicach równika. Basen północno-zachodniego Pacyfiku to region, w którym cyklony tropikalne występują regularnie przez większą część roku. Ich aktywność nasila się zwykle właśnie od lipca do listopada, a szczyt sezonu przypada między końcem sierpnia a początkiem września. Źródła: PAP, BBC, The Straits Times, NASA, Britannica, NOAA. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Naukowcy użyli lasera do sterowania piorunami. Test przeprowadzili na szczycie góry
Czy laser może przejąć rolę tradycyjnego piorunochronu? Eksperyment przeprowadzony na szczycie góry Säntis w Szwajcarii pokazał, że odpowiednio dobrana wiązka lasera potrafi stworzyć w powietrzu przewodzącą ścieżkę, którą mogą podążać pioruny.
W tym artykule: Jak się chronić przed piorunami? Co to jest piorunochron laserowy? Jak testowano nowe urządzenie? Czy piorun to rzadkie zjawisko? Nic podobnego. Nasza planeta jest stale bombardowana przez pioruny. W każdej chwili nad Ziemią szaleje średnio 2 tys. burz. Może z nich bić nawet kilkadziesiąt piorunów na sekundę. Szacuje się, że co roku pioruny zabijają na całym świecie aż 24 tys. osób. To nie wszystko. Pioruny mogą wywoływać pożary, niszczyć drzewa i budynki, a także instalacje i urządzenia elektryczne. Są gwałtownymi i potężnymi wyładowaniami elektrostatycznymi, w ułamku sekundy wyzwalającymi energię ok. miliarda dżuli. To właśnie sprawia, że w miejscu, w które uderzą, dosłownie sieją zniszczenie. Jak się chronić przed piorunami? Najlepszym sposobem ochrony przed piorunami pozostaje piorunochron. Został wynaleziony jeszcze w połowie XVIII w. przez Benjamina Franklina. Jego najważniejszą częścią jest ostro zakończony metalowy pręt montowany na szczycie budynku, który ma chronić. Tak skonstruowany przyrząd przechwyca wyładowania. Następnie prąd płynie innymi częściami instalacji odgromowej do ziemi. Jak skuteczny jest piorunochron? Przyjmuje się, że w przybliżeniu chroni obszar o takim promieniu, jaką ma wysokość. A zatem piorunochron mający dziesięć metrów zabezpieczy teren o promieniu dziesięciometrowym. To pokazuje niektóre z ograniczeń tego urządzenia. Nie sprawdzi się tam, gdzie na niebezpieczeństwo trafienia piorunem narażona jest duża płaska powierzchnia, np. lotnisko czy farma wiatrowa. Pioruny strzelające z chmur w kosmos. Skąd się biorą „gigantyczne dżety"? Mało kto widział „gigantyczne dżety” na żywo. To dlatego, że trudno je zauważyć zza chmur. O zjawisku wciąż wiemy niewiele, ale najnowsze badania przybliżają nas do poznania elektryz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gigantyczne-dzety-to-pioruny-strzelajace-z-chmur-w-kosmos-rekordowe-wyladowanie-mowi-wiecej-o-ich-powstawaniu1-1519ffa.jpeg" width="938" height="528" alt="„Gigantyczne dżety” to pioruny strzelające z chmur w kosmos. Rekordowe wyładowanie mówi więcej o ich powstawaniu" title="„Gigantyczne dżety” to pioruny strzelające z chmur w kosmos. Rekordowe wyładowanie mówi więcej o ich powstawaniu" /> Co to jest piorunochron laserowy? Naukowcy już od kilkudziesięciu lat pracują nad nowymi urządzeniami mającymi usprawnić klasyczne piorunochrony. Opracowaniem jednego z nich zajęło się konsorcjum, w którego skład wchodzi kilka europejskich ośrodków naukowych, m.in. Uniwersytet Genewski i francuska École Polytechnique, a także firma TRUMPF Scientific Lasers. Tym urządzeniem jest piorunochron laserowy. Idea nie jest nowa: zakłada zmianę toru, po którym porusza się piorun, za pomocą lasera. Biegnący w kierunku Ziemi piorun porusza się po drodze najmniejszego oporu. Można na nią wpłynąć, jonizując powietrze nad chronionym obszarem krótkimi, ale silnymi impulsami laserowymi. Koncept testowano już w Meksyku i Singapurze. Jednak stosowane tam urządzenia się nie sprawdziły. Teraz naukowcy udali się na szczyt góry Santis w Szwajcarii. Znajduje się tam 124-metrowa wieża telekomunikacyjna. Średnio każdego roku pioruny uderzają w nią aż 100 razy. Pod wieżą badacze postawili specjalnie zaprojektowane urządzenie, nazwane Laser Lightning Rod (LLR). Po włączeniu jego wiązki strzelały w powietrze. – Prowadziło to do zjonizowania azotu i tlenu, od których odrywały się elektrony. Tak powstało zjonizowane powietrze, które stało się przewodnikiem elektrycznym – wyjaśnia prof. Jean-Pierre Wolf z Uniwersytetu Genewskiego, jeden z autorów badań. Zjonizowane powietrze stawia mniejszy opór, a więc jest idealną drogą dla pioruna. Jak testowano nowe urządzenie? Użyty do badań terawatowy laser skierowano nad szczyt wieży wyposażonej w tradycyjny piorunochron. Testowano go pomiędzy czerwcem a wrześniem 2021 roku. Gdy nad Santis przechodziła burza, laser był włączany, strzelając w chmury ultrakrótkimi impulsami. W ten sposób wytwarzał nad wieżą utrzymujący się zjonizowany kanał, skierowany w górę. Był to potencjalny tor dla pioruna, który powinien zostać ściągnięty nim do klasycznego piorunochronu. Okoliczna przestrzeń powietrzna była na czas testów zamykana. Okazało się, że w czasie testów piorun udało się przechwycić czterokrotnie. Raz uderzył, gdy niebo było czyste, i naukowcy nagrali, jak podąża wzdłuż lasera. Dwanaście razy piorun uderzył w wieżę, gdy laser był wyłączony. Czy pojawienie się lasera powiększyło chroniony obszar? – Ustaliliśmy, że wyładowanie może podążać za laserem już prawie 60 metrów przed osiągnięciem wieży – mówił prof. Wolff cytowany przez serwis phys.org. – Tym samym powiększyliśmy promień chronionego obszaru z 120 do 180 metrów – dodał. Okazało się również, że urządzenie działało nawet w trudnych warunkach atmosferycznych, takich jak mgła. Celem badaczy jest powiększenie chronionego obszaru tak bardzo, jak to możliwe. Docelowo naukowcy chcą, by urządzenie takie jak LLR „wydłużało” 10-metrowy piorunochron o pół kilometra. Badania przeprowadzone w Szwajcarii zostały opisane w czasopiśmie naukowym „Nature Photonics”. Źródła: phys.org, Nature Photonics Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Tragiczny wypadek po słowackiej stronie Tatr. Ratownicy apelują o rozwagę
Początek lata był prawdziwym wyzwaniem dla ratowników górskich. 13 lipca po słowackiej stronie Tatr doszło do tragicznego w skutkach wypadku. Kiedy ratownicy słowackiego HZS przybyli na miejsce, okazało się, że turysty nie udało się uratować. TOPR ponownie apeluje o rozwagę.
Początek lata mógłby się wydawać idealnym momentem na górskie wędrówki. Doświadczeni turyści, którzy co roku wracają w Tatry, wiedzą jednak, że pogoda nigdy nie jest tam pewna, a z pozoru prosta trasa w trudnych warunkach może stać się jedną z najbardziej wymagających. W rezultacie liczba akcji ratunkowych na przełomie czerwca i lipca była naprawdę wysoka, a niektóre z nich zakończyły się tragicznie. Śmiertelny wypadek pod Czarnym Szczytem W poniedziałek, 13 lipca słowackie Górskie Pogotowie Ratunkowe (HZS) poinformowało o tragicznej śmierci w Tatrach. Do wypadku doszło podczas wspinaczki dwójki turystów w rejonie Czarnego Szczytu. Turyści znajdowali się poza znakowanym szlakiem turystycznym, bez niezbędnego sprzętu i lin bezpieczeństwa. Jeden z nich, 40-letni Polak, spadł z wysokości około 200 metrów do Doliny Dzikiej. Po otrzymaniu zgłoszenia ratownicy przybyli na miejsce. Jednak okazało się, że nie byli już w stanie pomóc. Czarny Szczyt to masyw położony w głównej grani słowackich Tatr Wysokich. Choć otoczony stromymi urwiskami wygląda imponująco, na jego wierzchołek nie prowadzi żaden znakowany szlak turystyczny. Na wejście w ten rejon mogą pozwolić sobie jedynie doświadczeni i odpowiednio przygotowani taternicy. Ratownicy TOPR mieli wyjątkowo trudny początek sezonu Wypadek pod Czarnym Szczytem to nie jedyny taki przypadek. Początek sezonu letniego pod względem liczby akcji ratunkowych był dla Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego bardzo wymagający. Już na początku czerwca doszło do dwóch dramatycznych wypadków z ofiarami śmiertelnymi pod Staroleśnym Szczytem i Rysami. Odbyła się również nocna akcja ratunkowa w Jaskini Czarnej, zakończona szczęśliwie, w której wzięło udział aż 13 ratowników. W ostatnich dniach miesiąca ewakuowano wyczerpaną po burzy młodzież, która bez właściwej opieki znajdowała się w rejonie Orlej Perci, przez co zaangażowano również policję. Początek lipca był dla TOPR także trudny. W pierwszym tygodniu ratownicy udzielili pomocy 55 osobom, w tym 25 jednego dnia. Powody wezwań były różne – od urazów kończyn dolnych, przez zaginięcia, po zasłabnięcia spowodowane chorobami przewlekłymi. Z tego powodu ratownicy ponownie zaapelowali o rozwagę przy wyborze celów górskich wędrówek oraz o racjonalną ocenę własnych możliwości. TPN ostrzega przed warunkami w Tatrach Ostrzeżenie wydał również Tatrzański Park Narodowy (TPN) w związku z ostrzeżeniem meteorologicznym 2. stopnia. Prognozowane na 14 lipca burze na terenie Tatr są szczególnie niebezpieczne dla osób przebywających na graniach, szlakach z łańcuchami, a także w pobliżu wody. Towarzyszący burzom wiatr może łamać gałęzie i strącać kamienie ze stromych zboczy. Właśnie z powodu obrywu skalnego TPN odradza wędrówki w rejonie wschodniej ściany Wielkiego Szczytu Mięguszowieckiego i zaleca szczególną ostrożność na Przełęczy pod Chłopkiem. Należy też pamiętać, że po intensywnych opadach mokry i śliski szlak może stać się dużym wyzwaniem nawet dla dobrze przygotowanych turystów. Dlatego przed planowaną wędrówką należy zapoznać się z komunikatami na stronie TPN oraz ostrzeżeniami IMGW. Źródła: TOPR, Tatrzański Park Narodowy, TVN24, Portal Górski. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Jedna trzecia Polski na pomarańczowo. Przez południe kraju przejdą gwałtowne burze i ulewy
Wyjątkowa sytuacja w polskiej pogodzie: po chłodnym i deszczowym okresie przyszedł czas na ciepłą, wilgotną i niestabilną aurę, sprzyjającą tworzeniu się potencjalnie groźnych burz. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej ogłosił alerty pierwszego i drugiego stopnia, obejmujące całe południe kraju. Tłumaczymy, czy naprawdę wszędzie będą burze i jak czytać prognozę pogody.
Wtorek 14 lipca przynosi w Polsce niestabilną pogodę, która z letniej może szybko zmienić się w groźną. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia pierwszego i drugiego stopnia przed burzami i ulewami, a prognozy wskazują, że kulminacja zjawisk przypadnie na popołudnie i wieczór. Mogą wystąpić burze, intensywne opady deszczu i gradu oraz porywy wiatru sięgające około 70 km/godz., a przy wolnym przemieszczaniu się komórek burzowych rośnie ryzyko podtopień. IMGW wydaje liczne alerty Ostrzeżenia IMGW obejmują rozległe obszary kraju w różnym czasie. Najczęściej obowiązują między 13:00 a 23:00, choć w części regionów kończą się wcześniej (miejscami około 20:00) lub utrzymują do późnego wieczora. Najwyższy, pomarańczowy stopień, dotyczy przede wszystkim pasa południowego i części centrum: między innymi województw dolnośląskiego, opolskiego, śląskiego, małopolskiego i świętokrzyskiego oraz wybranych obszarów lubuskiego, wielkopolskiego i łódzkiego. W tych strefach prognozowane są opady deszczu rzędu 25–40 mm, lokalnie około 55 mm, przy porywach wiatru do około 70 km/godz. i z możliwością gradu. To wartości, które w krótkim czasie potrafią spowodować zalania ulic czy piwnic. Żółte ostrzeżenia obejmują m.in. części województw lubuskiego, wielkopolskiego i łódzkiego, a także części Lubelszczyzny oraz Podkarpacie; tam może spaść 20–35 mm deszczu. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa rozesłało alerty z ostrzeżeniami przed intensywnymi opadami i burzami oraz możliwością podtopień. Komunikat trafił do odbiorców w województwach podkarpackim i świętokrzyskim, a także do części województw łódzkiego, lubelskiego, małopolskiego i mazowieckiego. Wskazano też, aby nie zbliżać się do wezbranych rzek i stosować się do poleceń służb. Burze są nieprzewidywalne, ale ostrożność nie zaszkodzi Czytając te alarmistyczne prognozy trzeba pamiętać, że burze są nieprzewidywalne. Ich dokładne prognozowanie jest póki co niemożliwe – alerty IMGW mówią jedynie o prawdopodobieństwie, sięgającym 75% przy ostrzeżeniach drugiego stopnia. Nie znaczy to jednak, że ostrzeżenia można zignorować. Burze mogą „przejść bokiem”, ale mogą też być silniejsze od przewidywań. Komórka burzowa zawsze jest zjawiskiem niebezpiecznym, z silnymi porywami wiatru, ulewnymi lub nawalnymi opadami i niebezpieczeństwem uderzenia pioruna. Dokładne lokalizacje opadów i burz można śledzić w serwisach internetowych i aplikacjach mobilnych pokazujących tzw. radar pogodowy. Czym jest konwekcja? W tle dzisiejszych prognoz stoi konwekcja, czyli pionowy ruch powietrza: ciepłe i wilgotne masy unoszą się, ochładzają wyżej w atmosferze i formują chmury burzowe. Gdy do kraju napływa cieplejsze powietrze, rośnie tempo konwekcji, a burze tworzą się łatwiej, zwłaszcza po południu. Jeśli jednocześnie panujący układ ciśnienia przesuwa się wolno, komórki burzowe także nie wędrują szybko. Wtedy silne opady potrafią długo utrzymywać się nad jednym powiatem czy miastem. To właśnie ten mechanizm sprawia, że nawet lokalna burza może doprowadzić do podtopień i powodzi. Śledzenie aktualizacji ostrzeżeń i reagowanie na zalecenia służb jest kluczowe dla naszego bezpieczeństwa. Warto zabezpieczyć luźne przedmioty wokół domu, unikać drzew podczas najsilniejszych porywów wiatru oraz zrezygnować z jazdy samochodem w trakcie ulew. Nigdy nie lekceważmy burz! Źródła: Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, IMGW, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W kilka dekad liczba upalnych dni w Polsce wzrosła o 100 procent. Naukowiec opisuje dramatyczne zmiany w naszym klimacie
28 czerwca 2026 roku odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Zdaniem klimatologa nie tylko sam rekord jest jednak problemem. Zmiany są naprawdę dramatyczne.
W minionych tygodniach w Polsce pojawiła się niepokojąca fala upałów. Wydawać by się mogło, że ciepłe dni latem są czymś naturalnym, jednak tak wysokie temperatury to alarmujący sygnał, szczególnie dla klimatologów. Prof. Bogdan Chojnicki w rozmowie z PAP przyznał, że w tym roku został pobity rekord temperatury, ale nie tylko on jest prawdziwym problemem. Nowy rekord temperatury w Polsce W minionych tygodniach do Polski napływało suche i gorące powietrze z Europy zachodniej. W połączeniu z bezchmurnym niebem oraz przesuszoną, nagrzaną glebą przyniosło to jedne z najgorętszych dni. 28 czerwca 2026 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej odnotował najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Po 105 latach rekord został pobity w Słubicach, gdzie termometry wskazały 40,5 st. C. Było to o 0,3 st. C więcej niż poprzedni, zarejestrowany w Prószkowie w 1921 roku. Liczba upalnych dni w Polsce wzrosła dwukrotnie Rekordowo wysokie temperatury są mocnym sygnałem zmieniającego się klimatu, jednak zdaniem eksperta nie sam rekord jest największym problemem. Znacznie bardziej niepokojące jest to, że dni z temperaturą przekraczającą 30 st. C jest coraz więcej. Nie chodzi więc wyłącznie o to, że jednego dnia odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów, ale również o to, że zwiększyła się ogólna liczba dni upalnych. Według klimatologa prof. Bogdana Chojnickiego w latach 60. i 70. XX wieku w centralnej Polsce rejestrowano od kilku do około 10 takich dni rocznie. Obecnie liczba ta może sięgać od 20 do nawet 30 dni. Zdaniem eksperta to naprawdę dramatyczna zmiana. Noc tropikalna w Polsce Podczas podwyższonych temperatur wiele osób narzeka również na problemy ze snem. Jest to związane między innymi ze zjawiskiem nocy tropikalnej, które w ostatnim czasie występowało także w Polsce. Kiedy w ciągu dnia temperatura zbliża się do 40 st. C, wieczory i noce również bywają znacznie cieplejsze niż zwykle. Nie jest to obojętne dla ludzkiego organizmu, ponieważ według ekspertów prawidłowa regeneracja podczas snu zachodzi w temperaturze około 19 st. C. Tymczasem noc tropikalna oznacza sytuację, w której temperatura w nocy nie spada poniżej 20 st. C. Jeszcze do niedawna było to zjawisko bardzo rzadkie. W obliczu coraz częstszych fal upałów staje się jednak realnym problemem. Jak organizm reaguje na upały? Upał związany ze zmianami klimatu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Według WHO wysokie temperatury utrzymujące się zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy mogą powodować kumulujący się stres organizmu. To z kolei zwiększa ryzyko chorób, zwłaszcza wśród osób starszych i szczególnie wrażliwych. Brak odpowiednich warunków snu, związany z nocami tropikalnymi, zdaniem prof. Chojnickiego może powodować zmęczenie i rozkojarzenie. Dlatego podczas fal upałów tak ważne jest przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa oraz minimalizowanie ryzyka niepożądanych konsekwencji zdrowotnych. Źródła: naukawpolsce.pl, Obserwator/IMGW, WHO. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Polska w objęciach cyklonu Bernadette. Porywy wiatru do 120 km/godz., ewakuacje obozów i zamknięte molo
Niż Bernadette przyniósł gwałtowne załamanie pogody na północy Polski. Nad Bałtykiem trwa sztorm, a porywy wiatru mogą sięgać nawet 120 km/godz. Na Pomorzu służby notują dziesiątki interwencji, zamknięto molo w Brzeźnie, a w Krynicy Morskiej ewakuowano ok. 400 dzieci z obozu harcerskiego.
W środę 8 lipca północ Polski znalazła się pod wpływem głębokiego układu niskiego ciśnienia, nazwanego Bernadette. Nad Bałtykiem trwa sztorm, a w pasie nadmorskim porywy wiatru przekraczają lokalnie 100 km/godz. i mogą dochodzić do 120 km/godz. Najbardziej narażone są rejony Zatoki Gdańskiej i Puckiej, Pobrzeża Gdańskiego, Mierzei Wiślanej i Żuław. W regionie wprowadzono ograniczenia, a służby prowadzą dziesiątki interwencji. „Lipcopad” w całym kraju, nad Bałtykiem sztorm Bernadette nie jest zwykłym spadkiem ciśnienia, który przynosi krótkotrwały deszcz. To bardzo dynamiczny, głęboki niż, określany jako cyklon umiarkowanych szerokości geograficznych. W takim układzie powietrze w atmosferze układa się w rozległą spiralę, a różnice ciśnienia działają jak silnik napędzający wiatr. Skutki są poważne: porywisty wiatr idzie w parze z opadami deszczu, ochłodzeniem i burzami. W kraju warunki są zróżnicowane, ale to północ i wschód odczuwają je najmocniej. Na Podlasiu temperatury w środę mogą sięgnąć najwyżej około 12 stopni Celsjusza, co jest aurą raczej jesienną, niż letnią. Gdzie wieje najmocniej i dlaczego grozi nam cofka? Najtrudniejsza sytuacja utrzymuje się na wybrzeżu. Ostrzeżenia obejmują obszary od Koszalina po okolice Elbląga, a w rejonach przylegających do Zatoki Gdańskiej IMGW wydał alerty najwyższego, trzeciego stopnia. Szczególnie mocno wskazywane są powiaty pucki i nowodworski. W praktyce oznacza to realne ryzyko szkód: łamanych gałęzi, powalonych drzew, utrudnień komunikacyjnych i przerw w dostawach energii. Warto zrozumieć jeszcze jedno zagrożenie charakterystyczne dla sztormów: cofkę. To sytuacja, w której silny wiatr „wciska” wodę morską w ujścia rzek i kanały, a poziom wód zaczyna rosnąć od strony morza. Na Pomorzu przekroczone pozostają stany ostrzegawcze nad Zatoką Gdańską i na Martwej Wiśle, a poprawa spodziewana jest w czwartek, 9 lipca. Pomiary i prognozy pokazują skalę zjawiska. W Rozewiu odnotowano prawie 100 km/godz., a w strefie Zatoki Gdańskiej i Puckiej oraz na Pobrzeżu Gdańskim porywy mogą dochodzić do 120 km/godz. Takie wartości zbliżają się do progów wiatru huraganowego i tłumaczą, dlaczego służby proszą o ograniczenie aktywności na otwartej przestrzeni. Zamknięte molo, ewakuacje i akcje strażaków W Trójmieście i miejscowościach turystycznych wprowadzono działania osłonowe. W Gdańsku zamknięto molo w Brzeźnie, a część kąpielisk wyłączono z użytkowania do odwołania. Część połączeń promowych z Gdańska do Szwecji została odwołana. W Krynicy Morskiej przeniesiono około 400 dzieci z obozu harcerskiego do budynków, m.in. szkoły i biblioteki. Na całym Pomorzu przeniesiono do budynków 15 z 69 obozów młodzieżowych. W lesie czy na polanie wystarczy jeden silny podmuch, by gałąź lub drzewo stały się śmiertelnie niebezpieczne. Od wtorkowego poranka na Pomorzu odbyło się przynajmniej 51 akcji ratowniczych, głównie związanych z pompowaniem wody oraz usuwaniem gałęzi i konarów. W nocy strażacy w województwie pomorskim interweniowali około 50 razy. Odnotowano m.in. powalone drzewa na drogach oraz uszkodzenia samochodów w Gdańsku (Olszynka, ul. Miedza) i w miejscowości Kłodno na Kaszubach. Nikt nie ucierpiał. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa wysłało alert na dni 07–08.07 dla części województw zachodniopomorskiego, pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, przypominając o zabezpieczeniu przedmiotów, które może porwać wiatr. Wiatr ma słabnąć w drugiej części dnia, ale na wybrzeżu nadal trzeba być czujnym. Źródła: TVN24, Interia, Radio Gdańsk Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W 18 godzin urósł do najwyższej kategorii. Supertajfun Bavi zagraża milionom ludzi w Azji
Supertajfun Bavi, z wiatrem osiągającym 300 km/godz., pustoszy terytoria USA na Pacyfiku. Żywioł, napędzany przez zjawisko El Niño, przeszedł nad wyspą Rota i sparaliżował Guam. Teraz to meteorologiczne monstrum zmierza w kierunku Azji.
Jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych 2026 roku uderzył z niszczycielską siłą w terytoria zależne USA na Pacyfiku, osiągając najwyższą kategorię skali Saffira-Simpsona. Żywioł spustoszył Wyspy Mariańskie, a teraz przemieszcza się na zachód, zagrażając gęsto zaludnionym rejonom Azji: Chinom i Tajwanowi. Katastrofalne skutki uderzenia Bavi w Mariany Najbardziej niszczycielskie uderzenie żywiołu odnotowano na wyspie Rota, zamieszkanej przez około dwa tysiące osób, nad którą w poniedziałek rano przeszło oko cyklonu. Wiatr wiejący z prędkością dochodzącą do 290 km/godz. spowodował tam ogromne zniszczenia w infrastrukturze. Lokalne władze donoszą o powaleniu masztów telekomunikacyjnych oraz poważnych uszkodzeniach budynków. Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) wydała dramatyczne ostrzeżenie, że bezpośrednie uderzenie Bavi może uczynić wyspę niezdatną do zamieszkania przez wiele tygodni, a większość domów bez odpowiednich zabezpieczeń straci dachy lub ściany. Mieszkańcom nakazano przeniesienie się do wewnętrznych pomieszczeń budynków. Guam i bazy wojskowe USA o krok od katastrofy Bavi sparaliżował też wyspę Guam, oddaloną o około 80 km na południe od Roty, gdzie znajdują się kluczowe amerykańskie obiekty wojskowe, m.in. baza lotnicza Andersen oraz port marynarki wojennej. Choć oko cyklonu nie przeszło bezpośrednio nad Guamem, wyspa odczuła wiatry o sile huraganu pierwszej kategorii, które powalały drzewa i zablokowały kluczowe drogi. Wojsko ogłosiło najwyższy stopień gotowości, chroniąc strategiczne zasoby, w tym bombowce B-1 i B-52 oraz pięć okrętów podwodnych. Sytuację w regionie pogarsza fakt, że sąsiednie wyspy, Saipan i Tinian, wciąż zmagają się ze skutkami supertajfunu Sinlaku z kwietnia 2026 roku, a nadejście Bavi spowodowało kolejne przerwy w dostawach prądu i ulewne deszcze, sięgające lokalnie ponad 50 cm. Błyskawiczny wzrost siły Bavi ma związek z El Niño Meteorolodzy zwracają uwagę na niezwykle szybki rozwój tajfunu. Bavi uformował się pod koniec czerwca w pobliżu atolu Kwajalein na Wyspach Marshalla. Dzięki bardzo ciepłym wodom powierzchniowym (29–30°C), w zaledwie 18 godzin wzmocnił się z tajfunu o prędkości 130 km/godz. do monstrum wiejącego 230 km/godz. W kulminacyjnym momencie centralne ciśnienie w oku cyklonu spadło do 901–910 hPa, co świadczy o jego gigantycznej energii. Naukowcy łączą tak dużą siłę z trwającym zjawiskiem El Niño, które podnosi temperaturę oceanu i zwiększa wilgotność atmosfery, prowadząc do częstszych i groźniejszych anomalii pogodowych. Złe prognozy dla Azji Wschodniej Obecnie Bavi kieruje się na zachód z prędkością około 16–21 km/godz., celując we wschodnie wybrzeża Chin oraz Tajwan. Choć jego dokładna trasa pozostaje przedmiotem analiz, modele pogodowe przewidują, że żywioł dotrze w te rejony w drugiej połowie tygodnia. Już teraz pogarszające się warunki na morzu i wysokie fale są odczuwalne w rejonie japońskich archipelagów Okinawa i Amami. Dodatkowo zachodnia Japonia (prefektury Fukuoka, Saga i Oita) zmaga się z intensywnymi opadami, co w połączeniu z wilgocią niesioną przez supertajfun stwarza ogromne ryzyko osuwisk ziemi i powodzi na terenach, gdzie grunt jest już całkowicie nasycony wodą. Czym jest supertajfun? „Supertajfun” to termin używany do opisania najbardziej ekstremalnych cyklonów tropikalnych występujących w basenie zachodniego Pacyfiku. Według standardów stosowanych przez Joint Typhoon Warning Center (JTWC), mianem tym określa się wirujący układ burzowy, w którym maksymalna prędkość wiatru osiąga co najmniej 241 km/godz. (130 węzłów). Odpowiada to górnej granicy 4. kategorii lub najwyższej, 5. kategorii w skali Saffira-Simpsona, używanej do klasyfikacji huraganów na Atlantyku. Tak potężne zjawiska charakteryzują się doskonale wykształconym „okiem”, otoczonym przez gęstą ścianę chmur (eyewall), w której występują najsilniejsze wiatry i najbardziej intensywne opady. Supertajfuny są zdolne do wywoływania katastrofalnych zniszczeń, w tym burzenia budynków, wyrywania drzew z korzeniami oraz tworzenia wysokich fal sztormowych, które zalewają obszary przybrzeżne. Ich niszczycielska siła często sprawia, że dotknięte nimi regiony wymagają miesięcy a nawet lat odbudowy. Źródła: CNN, Euronews, NOAA, TVN24
140 zamkniętych kąpielisk nad Bałtykiem. Fizyka prądów wstecznych wyjaśnia, dlaczego morze bywa bezwzględne
Gwałtowne załamania pogody w pełni sezonu wakacyjnego to coraz częstszy scenariusz nad polskim morzem. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia przed silnym wiatrem dla ośmiu województw, w tym dla całego pasa wybrzeża. W porywach wiatr osiągał prędkość do 75 km/godz, co bezpośrednio przełożyło się na decyzje ratowników WOPR. Czerwone flagi oznaczające bezwzględny zakaz kąpieli podniesiono na około 140 kąpieliskach – od Świnoujścia na zachodzie, aż po Krynicę Morską na wschodzie.
Z punktu widzenia nauki, zakaz kąpieli w Morzu Bałtyckim nie wynika jedynie z dyskomfortu termicznego czy trudności z utrzymaniem równowagi na fali. Silny wiatr wiejący od morza uruchamia procesy hydrologiczne, które czynią z przybrzeżnej strefy Bałtyku strefę śmiertelnie niebezpieczną. Ukryty zabójca – jak powstają prądy wsteczne? Głównym powodem zamykania kąpielisk podczas silnego wiatru jest powstawanie prądów wstecznych (rozrywających). Kiedy masywny, długotrwały wiatr pcha fale w kierunku lądu, ogromne ilości wody kumulują się w strefie przybrzeżnej. Ta spiętrzona woda musi znaleźć ujście z powrotem w głąb morza. Wykorzystuje do tego obniżenia w dnie, np. rynny między rewami (podwodnymi wałami piasku). Woda zaczyna wracać przez te wąskie gardła z ogromną prędkością, dochodzącą nawet do 2–3 metrów na sekundę. Żaden człowiek, wliczając w to mistrzów olimpijskich w pływaniu, nie jest w stanie płynąć pod prąd o takiej sile. Prąd wsteczny potrafi porwać człowieka stojącego zaledwie po pas w wodzie i w ciągu kilkunastu sekund wyciągnąć go kilkadziesiąt metrów od brzegu. Co kluczowe, prądy te są niemal niewidoczne z perspektywy osoby kąpiącej się – woda w miejscu ich występowania może wydawać się paradoksalnie spokojniejsza, ponieważ fale tam nie pękają. Pułapka falowania i zmienne dno Bałtyku Morze Bałtyckie jest morzem stosunkowo płytkim, o specyficznej morfologii dna. Silne uderzenia fal (sztorm w skali makro lub lokalnej) nieustannie przemodelowują strukturę piasku, niszcząc dotychczasowe rewy i tworząc nowe zagłębienia. Miejsca, które jeszcze dzień wcześniej były bezpieczną mielizną, mogą zamienić się w głębokie doły z silnym zawirowaniem wody. Dodatkowym zagrożeniem przy wietrze do 75 km/godz. jest tzw. fala przyboczna oraz zjawisko przyboju. Uderzająca o brzeg masa wody generuje ogromną energię kinetyczną. Powracająca fala podcina nogi, a unoszący się w wodzie gęsty piasek i bąbelki powietrza drastycznie zmniejszają jej gęstość. W praktyce oznacza to, że w spienionej wodzie człowiek ma znacznie mniejszą wyporność, co utrudnia utrzymanie się na powierzchni, nawet przy próbie stanięcia na dnie. Poradnik praktyczny – jak bezpiecznie przetrwać załamanie pogody? Gdy IMGW ogłasza alerty pogodowe, a na plażach powiewają czerwone flagi, kluczowe jest bezwzględne przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Respektuj barwy flag: biała flaga oznacza kąpiel dozwoloną. Czerwona flaga to całkowity zakaz wchodzenia do wody. Brak flagi oznacza, że kąpielisko jest niestrzeżone – w czasie sztormu wchodzenie tam jest skrajną nieodpowiedzialnością. Co zrobić, gdy porwie cię prąd wsteczny? Przede wszystkim nie walcz z prądem i nie płyń w stronę brzegu – stracisz siły i utoniesz z wycieńczenia. Staraj się utrzymywać na wodzie i płyń równolegle do linii brzegowej. Prądy wsteczne są zazwyczaj wąskie (mają od kilku do kilkunastu metrów szerokości). Gdy z takowego wypłyniesz, dopiero wtedy skieruj się ku plaży. Monitoruj komunikaty: śledź na bieżąco ostrzeżenia meteorologiczne IMGW oraz Serwis Kąpieliskowy Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS), który aktualizuje statusy bezpieczeństwa na polskich plażach. Zadbaj o alternatywne bezpieczeństwo: silny wiatr na plaży niesie ryzyko porwania parawanów, namiotów plażowych czy uderzenia złamanymi gałęziami z pobliskich pasów wydmowych. Podczas porywów do 75 km/godz. bezpieczniej jest opuścić otwartą przestrzeń plaży. Źródła: TVP World, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej - Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB), Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (WOPR), Główny Inspektorat Sanitarny – Serwis Kąpieliskowy Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy parasol przyciąga pioruny? 7 faktów i mitów o burzy, które mogą uratować życie
Okres od maja do września to czas, w którym aktywność burzowa znacząco się nasila. Alerty RCB i radary burzowe to pierwsze źródła rzetelnej informacji, kiedy nastąpi załamanie pogody i jak silne będzie. Poza ich śledzeniem warto jednak wiedzieć, jak się zachować, gdy burza spotka nas w lesie, na górskim szlaku, a nawet we własnym domu. Zwłaszcza, że na ten temat pojawia się wiele sprzecznych informacji.
Burza kojarzy się głównie z intensywnym deszczem, silnym wiatrem i hałasem, dlatego często jest lekceważona. Tymczasem w Polsce w wyniku porażenia piorunem ginie zwykle kilka osób rocznie, a rannych zostaje jeszcze więcej. Mało mówi się również o tym, że wyładowanie nie musi uderzyć bezpośrednio w człowieka, aby spowodować ciężkie obrażenia. Prąd może rozchodzić się po ziemi, przechodzić z pobliskich obiektów albo przenosić się przez instalacje. Dlatego warto znać nie tylko podstawowe zasady bezpieczeństwa, lecz także najczęstsze mity związane z nim podczas burzy. 1. Czy parasol przyciąga pioruny? To, że parasol przyciąga pioruny, jest często powielanym mitem, chociaż jak wiele mitów, niesie ze sobą część prawdy. Piorun nie wybiera celu tak, jak magnes przyciąga metal. Ryzyko rośnie jednak wtedy, gdy człowiek znajduje się na otwartej przestrzeni i staje się jednym z najwyższych punktów w okolicy. Rozłożona parasolka może dodatkowo podwyższyć sylwetkę, a jej metalowe elementy przewodzą prąd. Dlatego podczas burzy, z parasolem czy bez niego, należy unikać otwartych przestrzeni, takich jak pole, plaża, łąka, a nawet odsłonięty chodnik. Najlepszym rozwiązaniem jest szybkie wejście do budynku lub samochodu z twardym dachem. 2. Klatka Faradaya, czyli samochód podczas burzy Często mówi się, że samochód jest jednym z najbezpieczniejszych schronień podczas burzy. Niektórzy błędnie przypisują tę ochronę gumowym oponom. To nie one ją zapewniają, lecz przede wszystkim metalowa karoseria, która działa podobnie do klatki Faradaya. Prąd z wyładowania może spłynąć po zewnętrznej części pojazdu, omijając wnętrze. Aby było to możliwe, samochód powinien mieć twardy dach i zamknięte okna. Osoba znajdująca się wewnątrz nie powinna dotykać metalowych elementów oraz sprawdzić, czy pojazd nie stoi w pobliżu drzew, słupów albo linii energetycznych. 3. Czy piorun może wpaść przez okno? Sytuacja, w której piorun „wpada” przez okno, jest niezwykle rzadka. Nie oznacza to jednak, że stanie przy szybie podczas burzy jest bezpieczne. Wyładowanie może uderzyć w budynek, rynnę, antenę, instalację elektryczną lub wodną, a energia może rozchodzić się po materiałach przewodzących. Dlatego podczas burzy należy zamknąć okna, odejść od szyb, a co najważniejsze, nie dotykać urządzeń podłączonych do prądu. Telefon komórkowy jest bezpieczny, o ile nie jest podłączony do ładowarki. 4. Samotne i wysokie, czyli najgorsze schronienia podczas burzy Chowanie się pod drzewem jest groźne, zwłaszcza jeśli drzewo jest samotne lub najwyższe w okolicy. Może zostać trafione piorunem, a osoba stojąca pod nim może ucierpieć wskutek bocznego przeskoku prądu, porażenia przez ziemię albo spadających konarów. Według NOAA stanie pod drzewem lub w jego pobliżu należy do najbardziej niebezpiecznych zachowań w czasie burzy (jeszcze groźniejsze jest przebywanie na całkowicie otwartej przestrzeni). Zasada jest prosta: należy unikać wszystkiego, co wysokie i stojące na pustej przestrzeni – samotnych drzew, słupów, masztów i linii energetycznych. 5. Co robić w lesie podczas burzy? Las nie jest idealnym schronieniem, ale może być bezpieczniejszy niż otwarta przestrzeń, jeśli wybierze się miejsce rozsądnie. Najbardziej ryzykowne są skraje lasu, polany, wzniesienia i okolice najwyższych drzew. Jeśli nie ma się możliwości dotarcia do budynku ani samochodu, należy szukać miejsca w głębi lasu, wśród niższych drzew o podobnej wysokości. Nie można opierać się o pnie ani kłaść się na ziemi. W sytuacji awaryjnej należy przykucnąć ze złączonymi stopami i ograniczyć kontakt z podłożem. Nie daje to pełnego bezpieczeństwa, ale może zmniejszyć ryzyko porażenia prądem rozchodzącym się po ziemi. National Weather Service podkreśla, że jedynym w pełni bezpiecznym działaniem jest wejście do bezpiecznego budynku albo pojazdu. Wszystkie inne zachowania na zewnątrz jedynie ograniczają ryzyko, ale go nie eliminują. 6. Burza w górach – duma do kieszeni W górach burza jest szczególnie niebezpieczna, bo człowiek często znajduje się na szczycie, grani, odsłoniętym zboczu albo przy metalowych łańcuchach i drabinkach. Nie wolno czekać do ostatniej chwili, zwłaszcza, że pogoda bywa nieprzewidywalna. Dlatego prognozę należy sprawdzić przed wyjściem na szlak i w miarę możliwości na bieżąco ją monitorować. Gdy słychać grzmoty, a zejście do schroniska lub bezpiecznego budynku nie jest możliwe, trzeba zejść ze szczytu i grani, oddalić się od metalowych elementów, nie dotykać łańcuchów i nie stać przy samotnych skałach. Grupa powinna się rozproszyć na kilka–kilkanaście metrów i odłożyć metalowe kijki. 7. Najciemniej pod latarnią Budynek jest najbezpieczniejszym miejscem podczas burzy, ale nie każda czynność w domu jest bezpieczna. CDC ostrzega, że nawet w domu można być narażonym na skutki wyładowań, ponieważ prąd może przemieszczać się przez instalację wodną, elektryczną i przewodowe urządzenia. Zaleca unikanie kontaktu z wodą, urządzeniami podłączonymi do gniazdek oraz telefonami przewodowymi. National Weather Service zaleca, aby do aktywności na zewnątrz lub korzystania z wody wrócić dopiero po upływie co najmniej 30 minut od ostatniego grzmotu. Dlaczego to ważne, żeby wiedzieć jak się zachować podczas burzy? Najgroźniejsze podczas burzy jest ignorowanie jej oznak i przekonanie, że skoro deszcz ustał, zagrożenie minęło. Piorun może uderzyć wiele kilometrów od strefy opadu, dlatego liczy się szybka reakcja. Najlepsza strategia to sprawdzenie prognozy, reagować na pierwszy grzmot, nie chowanie się pod drzewami, schodzić z miejsc wyniesionych i przeczekać burzę w budynku lub samochodzie. Mity o parasolce, gumowych oponach czy „bezpiecznym drzewie” są groźne, bo dają fałszywe poczucie kontroli. Podczas burzy liczy się szybka decyzja o wycofaniu się w bezpieczne miejsce. Źródła: Gov.pl, National Weather Service, CDC, NOAA Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Polska w objęciach ekstremalnej pogody. Rekord ciepła, nawałnice i kolejna fala upałów na horyzoncie
Historyczny upał nad Polską przyniósł nowy rekord ciepła. Upał wciąż wisi nad centralną i wschodnią częścią Polski, a zachodnia część kraju notuje gwałtowne nawałnice wywołane przez przechodzący front atmosferyczny. Prognozy są bezlitosne: pokazują kolejną falę upałów nadciągającą nad Europę.
To było do przewidzenia, ale i tak jest niezwykłe: Polska ma nowy rekord temperatury, który wynosi 40,5 stopnia Celsjusza. Historyczny upał wciąż wisi nad centrum i wschodem kraju, podczas gdy zachód zmaga się z nawałnicami przyniesionymi przez front atmosferyczny. Tymczasem 10-dniowe prognozy pogody dla Europy przewidują kolejną falę upałów, która, według różnych modeli, w Hiszpanii i Francji znów może przynieść temperatury powyżej 40 stopni. Czy dotrze do Polski? Tego na razie nie wiemy. Rekord temperatury w Polsce, pobity po ponad stu latach Niedziela, 28 czerwca, oraz panująca fala ekstremalnych upałów, zapisały się na kartach polskiej meteorologii. Padł historyczny rekord temperatury. Według oficjalnych danych przekazanych przez IMGW, w Słubicach termometry wskazały 40,5 stopnia Celsjusza, a w Toruniu 40,3 stopnia. Tym samym pobity został dotychczasowy rekord z lipca 1921 roku, kiedy w Prószkowie (woj. opolskie) odnotowano 40,2 stopnia. Rzeczniczka IMGW, Agnieszka Prasek, podkreśliła, że obecna fala upałów wpisuje się w długofalowy proces zmian klimatu, a zjawiska określane niegdyś jako „raz na pokolenie” stają się niemal coroczną normą. Wysokie temperatury nie opuszczą kraju również w poniedziałek – w Warszawie prognoza przewiduje 39 stopni, a w Lublinie i Rzeszowie 38 stopni Celsjusza. Front atmosferyczny: silne nawałnice na zachodzie Podczas gdy wschodnia połowa kraju pozostaje w strefie afrykańskiego upału, nad zachodnią i północno-zachodnią Polskę wkroczył front atmosferyczny, który przyniósł gwałtowne zjawiska. Zderzenie dwóch mas powietrza doprowadziło do rozwoju superkomórek burzowych. Już w niedzielę wieczorem pierwsi łowcy burz donosili o zniszczeniach w województwie lubuskim i wielkopolskim. W miejscowościach takich jak Skrzatusz czy Strzelce Krajeńskie nawałnice zrywały dachy, łamały drzewa i niszczyły zaparkowane samochody. Odnotowano opady gradu o średnicy przekraczającej 3 cm, a lokalnie nawet 5–7 cm. Prędkość wiatru w porywach osiągała 100 km/h, a nawalne ulewy zrzucały do 50 mm wody na metr kwadratowy, prowadząc do tzw. powodzi błyskawicznych. Rekordy gorąca w Europie i kolejna fala upałów na horyzoncie Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) poinformowała, że czerwcowa fala gorąca w Europie mogła przyczynić się do ponad 1300 zgonów, określając udar cieplny mianem „cichego zabójcy”. Rekordy gorąca padły także u naszych sąsiadów. Niedziela 28 czerwca była trzecim dniem z rzędu, kiedy w Niemczech padały krajowe rekordy temperatury. Najnowszy wynosi 41,7 stopnia Celsjusza. Odnotowała go stacja meteo w miejscowości Coschen, położonej we wschodniej Brandenburgii przy granicy z Polską. Czechy ustanowiły drugi w ciągu dwóch dni rekord, odnotowując 41,1°C w miejscowości Doksany na północ od Pragi. Nowe prognozy wskazują na formowanie się kolejnej, bardzo silnej fali ciepła nad Europą Zachodnią, która rozwinie się mniej więcej za tydzień. Model ECMWF na poniedziałek 6 lipca przewiduje temperatury sięgające 43 stopni Celsjusza dla Portugalii i Hiszpanii oraz 36–38 stopni dla południowej Francji i Włoch. Jest jeszcze zbyt wcześnie by prognozować, czy ta fala gorąca dotrze także do Polski. Źródła: IMGW, Wirtualna Polska, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Fizyka kontra upał: jak skutecznie zatrzymać chłód w domu i jakich błędów unikać?
Jak skutecznie schłodzić dom w upały, nawet bez klimatyzacji? Odpowiedź tkwi w prawach termodynamiki. Wyjaśniamy, kiedy i jak wietrzyć wnętrza, zasłaniać okna oraz jakich błędów unikać, by niepotrzebnie nie nagrzać mieszkania.
Przed nami historyczna i ekstremalna fala upałów. W Polsce mogą paść rekordy temperatur, nie tylko czerwca, ale i całoroczne. Upały będą w naszym kraju coraz częstsze, dlatego warto wiedzieć jak się na nie przygotować. Nawet jeśli nie mamy klimatyzacji, wciąż możemy do pewnego stopnia panować nad temperaturą w naszych domach. Wystarczy odrobinę znać fizykę i zainspirować się rozwiązaniami od zawsze stosowanymi w gorących krajach. Oto sposoby na to, jak zatrzymać chłód w domu. Po pierwsze: kontroluj temperaturę To absolutna podstawa. Musisz wiedzieć zarówno, jaka jest temperatura za zewnątrz, jak i w domu/mieszkaniu. To pozwoli na otwarcie i zamknięcie okien w odpowiednim momencie. Po drugie: nie otwieraj okien w dzień Ten błąd popełniamy chyba najczęściej. Po chłodniejszej nocy pozostawiamy uchylone okna, gdy temperatura na zewnątrz znacznie wzrasta. Tak tracimy cały chłód, który udało się zatrzymać w nocy. Okna w upał otwieramy tylko wtedy, gdy temperatura na zewnątrz jest niższa niż wewnątrz. W bardzo gorące dni może to być nawet dość późny wieczór. Najważniejszy czas w walce z upałem to noc. To wtedy otwieramy wszystko, co się da i schładzamy mieszkanie, w miarę możliwości robiąc przeciąg. Ten chłód (albo, naukowo mówiąc, brak ciepła), odpowiednio „uwięziony” zostanie z nami przez większość kolejnego dnia. Ważne, aby wietrzenie trwało długo, najlepiej aż do rana. Dzięki temu schłodzi się nie tylko powietrze w mieszkaniu, ale i ściany oraz meble, które kumulują dużo ciepła. Ta strategia zapewni nam też lepszy sen, o co w upały dużo trudniej. Po trzecie: zasłoń okna, ale mądrze Wyeksponowana na światło słoneczne szyba działa jak złodziej ciepła. W miarę możliwości zasłoń wszystkie nasłonecznione okna, najlepiej jak najbliżej szyb – to zapobieganie wytworzeniu się warstwy gorącego powietrza np. przed zasłoną. Rolety lub żaluzje wewnątrz nie powinny być ciemne lub czarne – będą pochłaniać zbyt dużo ciepła i wypromieniowywać je do mieszkania. Najskuteczniejsze w walce z gorącem są rolety zewnętrzne – to właśnie dlatego kraje Południa są pełne malowniczych okiennic i markiz. Zatrzymanie ciepła, zanim wpadnie do wnętrza to klucz do skutecznej walki z upałem. Nawet jeśli rolety są czarne (jak wiele rolet antywłamaniowych), i tak są skuteczne. Jeśli ich nie masz, możesz od zewnątrz zawiesić na oknie np. dużą chustę albo siatkę ogrodniczą. Domowy sposób na oklejenie okien folią odbijającą światło (np. NRC) też jest skuteczny tylko od zewnątrz. Uwaga – przyklejenie folii po wewnętrznej stronie okna grozi jego przegrzaniem i pęknięciem szyby. Według badań naukowych jeszcze skuteczniejsza jest folia z warstwą przezroczystej taśmy klejącej. Rolety zewnętrzne: co mówią badania? Brytyjskie Stowarzyszenie Żaluzji i Rolet (BBSA) oraz Uniwersytet w Salford (Energy House Labs) przeprowadziły badania skuteczności osłon, zarówno zewnętrznych jak i zewnętrznych. Zastosowanie rolet wewnętrznych w biurach pozwalało zaoszczędzić średnio od 10% do 23% energii potrzebnej na klimatyzację. Jednak kiedy te same osłony (np. rolety lub żaluzje) zamontowano na zewnątrz budynku, oszczędności energii na chłodzenie drastycznie wzrosły, osiągając od 43% do aż 47%. Amerykański Departament Energii (DOE) regularnie publikuje analizy zysków i strat ciepła przez okna. Według ich danych przez standardowe, niezasłonięte okna dwuszybowe w sezonie letnim przedostaje się aż 76% promieniowania słonecznego, które zamienia się wewnątrz w energię termiczną (ciepło). Rolety i żaluzje zewnętrzne są uznawane przez DOE za najskuteczniejszą barierę, ponieważ blokują promieniowanie krótkofalowe słońca zanim uderzy ono w taflę szkła. Pozwala to zredukować niechciane zyski ciepła nawet o 60–80% w zależności od szczelności i koloru osłony. Po czwarte: nie generuj niepotrzebnego ciepła Wszystkie urządzenia w domu, a nawet ładowarki i zasilacze, mniej lub bardziej się nagrzewają. Podczas upałów warto powyłączać co tylko się da, a gotowaniem i praniem zająć się wieczorem (albo w miarę możliwości z nich zrezygnować). Także wentylator najlepiej wyłączyć, jeśli wychodzimy z pomieszczenia. Nie chłodzi on powietrza – efekt chłodzenia wynika z parowania wilgoci z naszej skóry. W pustym pokoju wiatrak tylko mieli powietrze, a jego silnik emituje niepotrzebne ciepło. Warto wiedzieć, że wentylator powyżej pewnej krytycznej temperatury staje się nieskuteczny, a nawet może zaszkodzić. Źródła: DOE, BBSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kiedy upał staje się zabójczy? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz
Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymczasem – zdaniem naukowców – przy wysokiej wilgotności zabójcze mogą być już temperatury, które zwykle uznajemy za niegroźne.
W tym artykule: Co to jest temperatura mokrego termometru? Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 stopni Celsjusza średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać ponad 37 st. C nawet przez kilka dni. Takie są prognozy na najbliższe dni. Upały są dłuższe, częstsze, a odnotowane w czasie fal gorąca temperatury – wyższe. To wszystko sprawia, że coraz częściej zaczynamy zadawać sobie pytanie: ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Jak bardzo musi być gorąco, żeby stało się dla nas za gorąco? Rozwiązaniem tych kwestii zajęli się naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii. Swoje badania i wnioski opisali w artykule opublikowanym w serwisie „The Conversation”. Co to jest temperatura mokrego termometru? Na co dzień wydaje nam się, że wystarczy spojrzeć na termometr, by ustalić, jak bardzo jest gorąco. Jest to prawda – jednak prosty pomiar dokonywany za pomocą okiennego termometru nie uwzględnia pewnego ważnego czynnika. Na to, jak reagujemy na upał, wpływa nie tylko temperatura powietrza za oknem, ale również jego wilgotność. Oba te czynniki łączy tak zwana temperatura mokrego termometru (ang. wet-bulb temperature). Temperaturę mokrego termometru wskaże nam termometr owinięty na przykład w zmoczoną gazę. Czyli taki, który uwzględnia również ciepło, jakie przenosi para wodna. Gdy się pocimy, oddajemy ciepło z pomocą wody, która paruje z naszej skóry. To samo dotyczy termometru. Przy wilgotności powietrza wynoszącej 100% temperatura mokrego termometru będzie równa temperaturze termometru suchego. Jednak gdy wilgotność powietrza jest niższa, mokry termometr będzie pokazywał niższą temperaturę niż suchy – ponieważ część ciepła zniknie z niego wraz z wodą parującą z jego powierzchni. Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Stres cieplny pojawia się, gdy organizm zaczyna otrzymywać z otoczenia więcej ciepła niż jest w stanie do otoczenia oddać. To pogarsza jego funkcjonowanie, a pogorszenie występuje szybciej, niż się nam wydaje. Jako istoty stałocieplne wciąż produkujemy dużą ilość energii cieplnej, której musimy się pozbyć. Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, ten mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. To sprawia zaś, że maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii twierdzą, że ta liczba jest zawyżona. Kiedy jest za gorąco dla przeciętnego człowieka? Uczeni przeprowadzili badania, w których wzięli udział młodzi dorośli – kobiet i mężczyźni. Badani łykali telemetryczną pigułkę, która monitorowała temperaturę wewnątrz ich ciał. Następnie byli zamykani w szczelnym pokoju, w którym naukowcy sterowali temperaturą i wilgotnością. Badani mieli wykonywać zwykłe, codzienne czynności, niewymagające dużego wysiłku. Naukowcy mierzyli, jak ich organizmy radziły sobie z oddawaniem ciepła przy różnych kombinacjach temperatury i wilgotności. Okazało się, że ludzkie ciało jest w stanie utrzymywać stabilną temperaturę tylko do pewnej granicy. Po jej przekroczeniu, temperatura zaczyna rosnąć, co może prowadzić do przegrzania, w skrajnych przypadkach śmiertelnego w skutkach. Ile wynosi ta bezpieczna graniczna temperatura? Naukowcy ustalili, że przy wilgotności 100% jest to zaledwie 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Badacze podkreślają, że te obliczenia dotyczą wyłącznie ludzi młodych. Dla osób starszych granica bezpiecznej temperatury mokrego termometru może być zupełnie inna. Wiąże się to m.in. ze słabszym funkcjonowaniem układu krążenia u takich osób. Doświadczenia upałów, jakie w ostatnich latach dotykały Europę, pokazują, że dotykają one najmocniej ludzi powyżej 65. roku życia. To one stanowią 80–90% ofiar skwaru. To wszystko rodzi konieczność znalezienia skutecznych rozwiązań, które pozwoliłyby chronić przed upałem ludzi starszych, mieszkańców miast. A także mieszkańców krajów położonych w okolicach równika. Klimatyzacja, niestety, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ jest kosztowna, a produkcja zużywanej przez nią energii obciąża środowisko. Na szczęście są inne, naukowo potwierdzone metody. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wentylator w czasie upałów pomaga tylko do pewnego momentu. Kiedy wyłączyć nawiew?
Kiedy wyłączyć wentylator w upał, żeby nie pogorszyć sytuacji? Podczas mega fali upałów w Europie coraz trudniej będzie nam skutecznie się schłodzić. Kluczowe są wilgotność powietrza i nasz wiek.
Europa wchodzi w kolejne dni mega fali upałów, a wraz z nią wraca pytanie, które w mieszkaniach bez klimatyzacji jest szczególnie ważne: czy wentylator na pewno pomaga? Temperatura w najbliższych dniach może sięgać 40 st. C w cieniu. Paradoks polega na tym, że to samo urządzenie potrafi przynieść ulgę, ale w określonych warunkach może zwiększać obciążenie cieplne organizmu. Granica nie jest stała: zależy od tego, jak wilgotne jest powietrze i jak sprawnie ciało potrafi się chłodzić. Wentylator nie „wytwarza zimna” Nasz organizm nieustannie wytwarza energię cieplną – to produkt uboczny przemiany materii. Dlatego nasze ciało ma temperaturę ok. 37 st. C, optymalną dla przebiegu reakcji chemicznych zachodzących w komórkach. Ale nadmiaru ciepła musimy się pozbyć, co w czasie upałów nie jest takie łatwe. Przy umiarkowanej temperaturze najlepiej sprawdzają się dwie metody chłodzenia organizmu. Jedna to promieniowanie – po prostu „świecimy” podczerwienią. Druga to konwekcja, czyli przekazywanie ciepła powietrzu otaczającemu naszą skórę. Niestety, gdy temperatura otoczenia przekracza 35 st. C, obie te metody zaczynają szwankować. Tu pojawia się ważna uwaga: wentylator nie „wytwarza zimna” (mniejsza z tym, że z punktu widzenia fizyki nie istnieje coś takiego jak zimno). Jego rola polega na przemieszczaniu powietrza przy skórze, co wspiera konwekcję. Gdy jednak to powietrze staje się bardziej gorące niż skóra, wentylator może działać odwrotnie: przyspieszać napływ ciepła do organizmu. Dlatego w mediach pojawiają się ostrzeżenia, że powyżej 35°C wentylator może nie chronić przed chorobami związanymi z upałem. W innych rekomendacjach wskazuje się 40°C jako punkt, w którym urządzenie lepiej wyłączyć. Problem w tym, że sama temperatura powietrza to za mało. Ważny czynnik: wilgotność powietrza W wysokich temperaturach kluczową rolę odgrywa nasz trzeci mechanizm chłodzenia – pocenie się. Parowanie wody ze skóry zabiera z niej dużo ciepła. Wentylator może być w tej sytuacji sprzymierzeńcem, ale nie zawsze. W skrajnie suchym powietrzu pot może odparowywać tak szybko, jak organizm jest w stanie go wytwarzać. W takim układzie wentylator nie ma już czego „poprawiać” po stronie parowania. Zostaje natomiast ten mniej oczywisty efekt: ruch gorącego powietrza może dogrzewać skórę. Modelowanie i eksperymenty pokazały, że przy wilgotności 15% i temperaturze 45°C włączenie wentylatora niemal na pewno zwiększy obciążenie cieplne, czyli w praktyce zrobi się nam goręcej. Gdy wilgotność rośnie, powietrze jest bardziej nasycone parą wodną i pot odparowuje wolniej. W takich warunkach wentylator bywa skuteczny do pewnej granicy. Dowody wskazują, że może chłodzić nawet przy 60% wilgotności i 38°C. Jednak przy jeszcze wyższej wilgotności parowanie zwalnia na tyle, że dodatkowy ruch powietrza przestaje przynosić wyraźną ulgę. Dlaczego seniorzy gorzej znoszą upały Na dodatek nie każdy organizm reaguje na upał tak samo. Z wiekiem zmieniają się u nas dwie rzeczy: spada średnia temperatura ciała oraz pogarsza się nasza zdolność do produkcji potu. Pierwszy czynnik sprawia, że seniorzy generalnie gorzej znoszą upały, bo promieniowanie i konwekcja przestają u nich działać przy niższych temperaturach powietrza. Druga kwestia to fakt, że ciało później uruchamia produkcję potu i wytwarza go mniej. To sprawia, że przy tej samej temperaturze i wilgotności wentylator może zacząć szkodzić osobom starszym wcześniej niż młodszym. W takiej sytuacji należy ułatwiać ciału oddawanie ciepła. Spryskiwanie się wodą albo zwilżanie ubrań może zwiększyć potencjał chłodzenia przez parowanie, a przy okazji ograniczać ryzyko odwodnienia, bo organizm nie musi produkować tyle potu. Oczywiście utratę wody i składników mineralnych należy uzupełniać, najlepiej przez picie wody lub napojów izotonicznych. Unikajmy przy tym cukru, który zatrzymuje wodę w organizmie i nie pozwala jej wypocić, a także alkoholu. Upały są szczególnie niebezpieczne dla osób zagrożonych chorobami układu krążenia – zawałem, udarem mózgu czy skokami ciśnienia tętniczego. Odwodnienie organizmu sprzyja także zaburzeniom krzepnięcia krwi. Jeśli mieszkanie lub dom mocno się nagrzewa, temperatura w środku może wzrosnąć do poziomu, przy którym wentylator przestaje realnie pomagać. Wtedy wskazane jest znalezienie chłodniejszego miejsca, bo stawką nie jest tylko komfort, lecz życie i zdrowie. Źródła: New Scientist, archiwum NG
Ekstremalny upał już niebawem zaleje Polskę. Te zagraniczne triki uratują cię przed skwarem
Nadchodzący weekend przyniesie do Polski ekstremalne upały przekraczające 35 stopni. Tradycyjne metody z najgorętszych rejonów świata pomogą skutecznie schłodzić organizm.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Piekielny układ Omega zablokował Europę. Nadciąga upał, który może pobić wszelkie rekordy
Europa i Polska stają w obliczu ekstremalnej fali upałów. Potężny układ wyżowy uwięził nad kontynentem gorące afrykańskie powietrze, a temperatura rośnie z każdym dniem. IMGW prognozuje, że w weekend termometry w zachodniej Polsce wskażą nawet 40 stopni.
To bezprecedensowa fala upałów. Najnowsze prognozy wywołały prawdziwe poruszenie w środowisku naukowym, przewidując temperatury tak wysokie, że mogą z łatwością pobić setki lokalnych rekordów dla czerwca, a w niektórych regionach nawet rekordy wszech czasów. Skala zjawiska jest ogromna, ekstremalne gorąco ma objąć aż dwie trzecie kontynentu (w tym Polskę), przynosząc anomalie sięgające od 12 do nawet 20 stopni Celsjusza powyżej normy sezonowej. Kopuła ciepła i układ Omega nad Europą U podłoża tego ekstremum leży zaburzenie zachodniej cyrkulacji strefowej nad Europą. Powstał tzw. układ Omega (ang. Omega block), który unieruchomił górne warstwy atmosfery i uwięził potężny upał nad Europą. Jego nazwa bierze się z kształtu, przypominającego grecką literę omega. Mechanizm ten działa jak pokrywka na garnku: nieruchomy układ wysokiego ciśnienia blokuje napływ chłodniejszych niżów atlantyckich, jednocześnie zasysając gorące, suche powietrze znad Sahary. Powietrze to, uwięzione pod tzw. kopułą ciepła, ulega silnemu sprężeniu i opadaniu, co powoduje jego dalsze ogrzewanie i gwałtowny wzrost temperatury, zwłaszcza nisko nad ziemią. Brak wentylacji atmosferycznej sprawia, że temperatura rośnie z każdym kolejnym dniem trwania blokady. Ekstremalne prognozy dla Polski i Europy Zachodniej W Polsce Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej opublikował prognozy, z których wynika, że po chwilowym wytchnieniu nadciągnie fala upałów mogąca przynieść w zachodniej części kraju nawet 40 stopni Celsjusza. Szczególnie niebezpieczny będzie nadchodzący weekend i początek przyszłego tygodnia (27–29 czerwca), kiedy to w zachodniej Polsce termometry mogą wskazać 37–39 stopni. Jeszcze bardziej drastyczne prognozy dotyczą Europy Zachodniej. We Francji ogłoszono najwyższy stopień alarmu, spodziewając się temperatur rzędu 45 stopni Celsjusza w wielu południowo-zachodnich departamentach. W Wielkiej Brytanii narodowe służby meteorologiczne wydały rzadkie ostrzeżenia przed ekstremalnym upałem, wskazując na prawdopodobieństwo wystąpienia 40–41 stopni, co pobiłoby dotychczasowe rekordy. Temperatury powyżej 40 stopni prognozowane są też dla krajów Beneluksu oraz zachodnich Niemiec. Na Półwyspie Iberyjskim upał może osiągnąć lokalnie 44 stopnie Celsjusza. Nawet w regionach zazwyczaj chłodnych, jak francuska Bretania czy doliny w Szkocji, prognozowane są temperatury przekraczające 30, a nawet 40 stopni, co uznawane jest za zjawisko historyczne dla tak wczesnej fazy lata. Warto pamiętać, że podobnie jak w przypadku chłodu, upał też można odczuwać różnie. Warto sprawdzać również temperaturę odczuwalną i tzw. indeks ciepła. Jakie zagrożenia niesie fala upałów? Ekstremalny upał to „cichy zabójca”, niosący szereg zagrożeń dla zdrowia i środowiska: Zagrożenie zdrowia i życia: upał wywołuje udary cieplne, wyczerpanie organizmu oraz zwiększa ryzyko zawałów serca i chorób układu oddechowego. Brak powszechnej klimatyzacji w Europie potęguje to ryzyko. Cierpią też zwierzęta hodowlane i domowe. Noce tropikalne: niebezpieczeństwo zwiększają noce, podczas których temperatura nie spada poniżej 20 stopni, co uniemożliwia ciału niezbędną regenerację i schłodzenie. Susza błyskawiczna: połączenie upału, bardzo niskiej wilgotności (poniżej 10%) i wiatru prowadzi do gwałtownego wysychania roślinności, w tym upraw. To tzw. efekt suszarki do włosów. Pożary i wyspy ciepła: ryzyko pożarów lasów gwałtownie wzrasta. W miastach występuje efekt „betonowych wysp ciepła”, gdzie nagrzane powierzchnie oddają gorąco długo po zachodzie słońca. Źródła: Severe Weather Europe, IMGW Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie tylko temperatura. Ten wskaźnik pokazuje, jak naprawdę odczuwamy upał – latem warto go sprawdzać
Temperatura na termometrze mówi tylko część prawdy. Indeks ciepła pokazuje, jak organizm faktycznie odczuwa upał – i dlaczego przy wysokiej wilgotności może być znacznie groźniej, niż sugerują same stopnie Celsjusza.
Intensywne letnie upały to coś więcej niż tylko uciążliwa pogoda – to śmiertelne zagrożenie. W Stanach Zjednoczonych wysoka temperatura jest główną przyczyną zgonów związanych z warunkami atmosferycznymi, a wraz ze wzrostem globalnych temperatur to ryzyko będzie tylko rosło. Jednak sama wartość na termometrze to zaledwie połowa prawdy. Kluczowy jest indeks ciepła (ang. heat index), czyli temperatura odczuwalna, która łączy temperaturę powietrza z jego wilgotnością. – Zwracanie uwagi na indeks upału jest niezwykle ważne – podkreśla Janessa Webb, główna meteorolożka stacji WCCB Charlotte. – Wysoka wilgotność powietrza utrudnia organizmowi pocenie się, a tym samym efektywne ochładzanie – wyjaśnia dr Kregg Laundon, lekarz medycyny ratunkowej i ordynator oddziału ratunkowego w Southeast Georgia Health System. – W miarę nasilania się stresu cieplnego u ludzi może dochodzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, skurczów cieplnych, wyczerpania cieplnego, a czasem nawet do udaru cieplnego – mówi. Eksperci podkreślają jednak, że chorobom związanym z upałem w dużej mierze można zapobiegać. Oto, co warto wiedzieć tego lata o indeksie ciepła i co można zrobić, aby zachować bezpieczeństwo, gdy temperatura i wilgotność gwałtownie rosną. Czym jest indeks ciepła? Indeks ciepła mierzy wilgotność, czyli zawartość pary wodnej w powietrzu, w połączeniu z rzeczywistą temperaturą. – Dni z wysokim indeksem ciepła przypominają wejście do parnej łaźni, w przeciwieństwie do suchego gorąca, jakie panuje w tradycyjnej saunie – wyjaśnia Janessa Webb. – To taki wręcz bagienny, lepki upał. Gdy na zewnątrz panuje temperatura 32°C przy wilgotności rzędu 70 procent, ludzkie ciało może odczuwać to jako znacznie gorsze 41°C. Indeks ciepła stworzył w 1979 roku fizyk Robert Steadman. W tym samym roku Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) opracowała swój własny wskaźnik, inspirując się badaniami Steadmana. – NWS do dziś korzysta z tamtej wersji indeksu i w przeważającej mierze jest on dokładny – ocenia David Romps, profesor fizyki klimatu na Wydziale Nauk o Ziemi i Planetologii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Prof. David Romps zauważa jednak, że pojawia się tutaj poważny problem. Robert Steadman napotkał błąd w swoich obliczeniach, przez co nie był w stanie wyznaczyć indeksu ciepła powyżej pewnego poziomu. Jego równania zakładały bowiem, że pot będzie bez końca gromadził się na skórze, dopóki otaczające powietrze nie zostanie całkowicie przesycone wilgocią. W rzeczywistości nadmiar potu po prostu ścieka z ludzkiego ciała – a tego czynnika Steadman w ogóle nie wziął pod uwagę. Ponadto w latach 70. fale upałów nie występowały tak często jak dzisiaj, więc brak danych dla ekstremalnie gorących i wilgotnych dni nie stanowił wtedy tak dużego problemu jak obecnie. Co gorsza, współczesne fale upałów przemieszczają się znacznie wolniej i utrzymują się nad danym obszarem o wiele dłużej niż kiedyś. – Gdy temperatura wykracza poza zakres zdefiniowany przez Roberta Steadmana, nikt tak naprawdę nie wie, co dzieje się z ludzkim organizmem – mówi Yi-Chuan Lu, naukowiec na stażu podoktorskim na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Z powodu braku oryginalnych obliczeń Steadmana dla wyższych temperatur, jako rozwiązania zastępcze zaczęto stosować alternatywne algorytmy. Te jednak w niektórych przypadkach zaniżają temperaturę odczuwalną. Warto pamiętać również, że stworzony przez Steadmana indeks upału opiera się na idealnych założeniach. Pokazuje on bowiem, jak temperaturę odczuwa w pełni zdrowy człowiek, który przebywa w cieniu, jest ubrany odpowiednio do pogody i ma stały, nieograniczony dostęp do wody pitnej. Czy musimy na nowo przemyśleć sposób, w jaki mierzymy indeks ciepła? Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps ponownie przeanalizowali badania Steadmana i znaleźli sposób na rozszerzenie jego obliczeń o zakresy znacznie wyższych temperatur i wilgotności. Naukowcy chcieli w ten sposób rozwinąć wnioski z analiz z 2010 roku, w których badano, czy istnieje punkt krytyczny, po przekroczeniu którego na naszej planecie zrobi się zbyt gorąco, by mogło na niej przetrwać życie. Badacze przekonują, że ich wyliczenia są o wiele dokładniejsze niż te podawane przez Narodową Służbę Meteorologiczną (NWS). Gdy na zewnątrz panuje temperatura ok. 38°C przy wilgotności rzędu 65 procent, oficjalne komunikaty NWS wskazują, że odczuwalna temperatura wynosi ok. 58°C. Tymczasem Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps, bazując na rozbudowanym indeksie Steadmana, dowodzą, że w rzeczywistości odczuwamy to jako ponad 67°C! Matematyczny model, którym posługuje się NWS do określania temperatury odczuwalnej przy skrajnych upałach i wysokiej wilgotności, nie skupia się na reakcjach ludzkiego ciała w tak ogromnym stopniu, jak oryginalna praca Steadmana. Prof. David Romps wyjaśnia, że to właśnie stąd biorą się tak drastyczne różnice między indeksem NWS a ich nową propozycją. – Okazuje się, że ludzki organizm radzi sobie z upałem całkiem dobrze – dopóki nagle nie przestanie sobie radzić. A kiedy ta granica zostanie przekroczona, sytuacja staje się dramatyczna w mgnieniu oka. Ponieważ indeks ciepła ma swoje naturalne zalety i ograniczenia, NWS wykorzystuje zestaw trzech różnych narzędzi do oceny i informowania o ekstremalnych upałach: Indeks Upału (Heat Index), Temperaturę Wilgotnego Termometru Gałkowego (WBGT) oraz wskaźnik ryzyka upałów (HeatRisk). Wspólnie wskaźniki te pozwalają uzyskać znacznie pełniejszy obraz sytuacji niż sama temperatura powietrza, stanowiąc tym samym lepsze narzędzie do informowania opinii publicznej o zagrożeniach związanych z falami gorąca. Co robić, gdy indeks ciepła jest wysoki? Aby utrzymać odpowiednie nawodnienie, dr Kregg Laundon zaleca wypijanie dwóch porcji wody na każdy napój elektrolitowy. Elektrolity uzupełniają sole tracone wraz z potem, ale połączenie wody i napojów elektrolitowych pozwala uniknąć przyjmowania nadmiaru niepotrzebnego cukru. Lekarz radzi również regularnie odpoczywać w cieniu lub w klimatyzowanych pomieszczeniach, nosić ubrania odpowiednie do pogody i unikać największego upału – od południa do późnego popołudnia. – Warto sprawdzać, jak radzą sobie starsi sąsiedzi, małe dzieci oraz osoby bez dostępu do niezawodnej klimatyzacji – dodaje. Dr Kregg Laundon podkreśla też, że należy mieć świadomość, iż wiele różnych leków – od inhibitorów ACE obniżających ciśnienie krwi, po powszechnie stosowane środki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen – może pogarszać funkcję nerek. W efekcie leki mogą kumulować się w organizmie do toksycznego poziomu albo powodować niebezpieczne zaburzenia równowagi elektrolitowej. –Skurcze są wczesnym objawem wyczerpania cieplnego – mówi Dr Kregg Laundon. Inne sygnały ostrzegawcze, na które należy zwrócić uwagę, to ból głowy, zawroty głowy, nasilone wymioty i duszność. Udar cieplny jest poważniejszy niż wyczerpanie cieplne i może powodować dezorientację, drgawki, a nawet utratę przytomności. –Jeśli widzisz, że ktoś jest w niebezpieczeństwie, wezwij pogotowie, przyłóż lód do głowy i pod pachy tej osoby oraz zanurz jej stopy w wodzie, czekając na pomoc – radzi Dr Kregg Laundon. – Można też mocniej włączyć klimatyzację i podać wodę. Źródło: National Geographic
To już nie prognozy, to 90% pewności – czeka nas najsilniejsze El Niño w historii. Gdzie uderzy i czy zmieni podróżowanie?
Najnowsze prognozy nie pozostawiają złudzeń – nadchodzące El Niño będzie najprawdopodobniej najsilniejszym zjawiskiem tego typu w historii pomiarów. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) wydała oficjalne ostrzeżenie przed ekstremalnymi anomaliami pogodowymi, które wpłyną na rolnictwo, gospodarkę oraz globalne bezpieczeństwo. Dla planujących wakacje oznacza to jedno – nadszedł czas, by na nowo zdefiniować pojęcie bezpiecznego podróżowania.
El Niño to naturalnie powtarzający się wzorzec pogodowy, który – jak sądzą naukowcy – wpływa na klimat Ziemi od setek milionów lat. Zwykle utrzymuje się przez 9 do 12 miesięcy. Co kilka lat przynosi silny wzrost temperatur powierzchni morza. Jednak tym razem El Niño nakłada się na postępujące, antropogeniczne ocieplenie klimatu. Jak ostrzega Sekretarz Generalny ONZ, António Guterres, warunki te „doleją paliwa do ognia w rozgrzanym świecie”, sprawiając, że skutki anomalii uderzą w nas ze zdwojoną siłą, przekraczając granice państw. Prognozy: czeka nas najsilniejsza anomalia w historii Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) przedstawiło zaktualizowane, niezwykle alarmujące modele. Wynika z nich, że temperatura powierzchni morza w kluczowym regionie centralnego Pacyfiku może wzrosnąć do grudnia aż o 3 stopnie Celsjusza powyżej średniej, a niektóre modele mówią nawet o skoku o ponad 4 st. C. Wzrost o ponad 2 st. C. jest umownie nazywany Super El Niño. Według najnowszych analiz Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), prawdopodobieństwo wystąpienia El Niño w okresie od czerwca do sierpnia 2026 wynosi aż 80%, a do listopada wzrasta do blisko 90%. Jeśli te prognozy się sprawdzą, tegoroczne El Niño bez trudu pobije dotychczasowe rekordy z przełomu lat 1997/1998 oraz 2015/2016, kiedy to anomalie sięgały 2,3 st. C. Poprzednie, z lat 2023–2024, uczyniło rok 2024 najgorętszym w historii. W latach 2015/2016 anomalia przyczyniła się m.in. do rekordowo intensywnego sezonu huraganów na środkowym północnym Pacyfiku, niedoborów wody w Portoryko i suszą w Etiopii. Gdzie i kiedy odczujemy konsekwencje Super El Niño? Letnie miesiące prawdopodobnie przyniosą dominację temperatur powyżej normy niemal na całym globie. Gdzie skutki będą najbardziej odczuwalne? Regionalne centra klimatyczne przewidują silne ograniczenie opadów deszczu w trakcie sezonu monsunowego w Azji Południowej i susze w Ameryce Środkowej oraz północnej części Półwyspu Somalijskiego. Z kolei na Pacyfiku ciepłe wody będą napędzać niszczycielskie huragany, jednocześnie osłabiając ich powstawanie na Atlantyku. Choć Europa leży daleko od centrum El Niño, historyczne analizy pokazują, że silne anomalie mają wymierny wpływ na tutejszy klimat. W przeszłości wiązano je z falami ekstremalnych upałów i susz, pożarami lasów oraz gwałtownymi powodziami w różnych częściach kontynentu. Przekłada się to bezpośrednio na zagrożenie europejskiego rolnictwa i możliwe trudności z dostępnością żywności lub wzrost cen. Czy Super El Niño zmieni podróżowanie? Dla sektora turystycznego i samych podróżnych rewolucja klimatyczna staje się faktem. Tradycyjne ubezpieczenia turystyczne rzadko rekompensują koszty wyjazdu zepsutego przez fale upałów czy anomalie pogodowe, o ile nie ma oficjalnych komunikatów rządowych odradzających podróż. To zmusza turystów do zmiany nawyków. Coraz większą popularnością cieszą się tzw. coolcations (wyjazdy w chłodniejsze rejony świata) oraz podróże poza sezonem. Zmienia się też rynek: firmy takie jak Sensible Weather czy linie JetBlue testują innowacyjne systemy, oferując zwrot gotówki, jeśli w trakcie urlopu np. na Jamajce spadnie więcej deszczu, niż zakładały historyczne normy. W dobie Super El Niño elastyczność, wiedza i zapobiegliwość stają się nieodłącznym elementem każdego planu podróży. Źródła: Live Science, Science Alert, Euronews Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.