Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki – jakie tajemnice kryją podziemia Warszawy
Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie od lat rozpalają wyobraźnię mieszkańców stolicy. Tajemnice, zamurowane przejścia i niedostępne drzwi to tylko część miejskich opowieści, które wciąż żyją mimo braku twardych dowodów.
Spis treści: Pałac Kultury i jego tajemnica Historia o niewyjaśnionym zaginięciu i zamurowanym przejściu Co mówią źródła historyczne? Funkcje techniczne i magazynowe podziemnych struktur Pałacu Kultury Fakty kontra legendy – co pozostaje z miejskich opowieści? Pałac Kultury i Nauki, który w tym roku skończył 70 lat, to nie tylko monumentalna bryła dominująca nad panoramą Warszawy, ale i architektoniczna tajemnica, która od dziesięcioleci rozpala wyobraźnię warszawiaków. Czy w jego wnętrzu kryje się coś więcej niż tylko marmurowe korytarze i biurowe pokoje? Temat tajemniczych tuneli pod Pałacem Kultury nieustająco powraca – w rozmowach mieszkańców, w relacjach przewodników i w licznych miejskich legendach. Pałac Kultury i jego tajemnica W świecie, w którym miasto skrywa coraz mniej sekretów, pałacowe podziemia wciąż opierają się pełnemu poznaniu. Plotki o labiryncie podziemnych korytarzy zaczęły krążyć niemal od dnia, gdy radzieccy i polscy budowniczowie ukończyli budowę tej imponującej konstrukcji. Nie bez powodu – PKiN powstał w czasach, kiedy wszelka tajemnica, a zwłaszcza ta państwowa, miała szczególne znaczenie. Jedna z najpopularniejszych historii sięga lat 70. – czasu, gdy w centrum Warszawy powstawał Dworzec Centralny. Ówczesna prasa donosiła o ogromnych wykopach i robotach ziemnych prowadzonych tuż obok Pałacu. Wśród robotników, a potem mieszkańców, rozeszła się pogłoska, że to właśnie wtedy odkryto wejście do jednego z tajnych tuneli. Cytując relację z tamtych lat, zachowaną w archiwach Muzeum Warszawy: „Mówiło się, że podziemny korytarz prowadził wprost z pałacu do dworca – i że korzystali z niego tylko wybrani”. Opowieści podsycał także panujący w PRL klimat nieufności i domysłów. Socrealistyczna architektura PKiN oraz fakt, że był to „dar narodu radzieckiego”, sprawiały, że każda tajemnica wydawała się jeszcze bardziej prawdopodobna. W badaniach prowadzonych na Uniwersytecie Śląskim podkreśla się: „Kiedy pałac budowano, nie istniał pełny dostęp do dokumentacji, a znaczna część prac odbywała się pod ścisłą kontrolą. To naturalne, że narastały wokół tego legendy”. Historia o niewyjaśnionym zaginięciu i zamurowanym przejściu Szczególnie tajemniczą historią, która mocno zakorzeniła się w miejskich opowieściach, jest anegdota o rzekomym zniknięciu jednego z budowniczych pałacu podczas prac wykończeniowych w latach 50. XX wieku. Według miejskich przekazów, młody robotnik miał zejść do piwnic z grupą pracowników, by sprawdzić nowo powstały fragment instalacji. Podobno już nigdy nie wrócił na powierzchnię. Relacje różnią się w szczegółach: jedni twierdzą, że zagubił się w gąszczu podziemnych korytarzy, inni mówią o tajemniczym zamurowaniu przejścia. Do dziś ta opowieść wraca wśród przewodników, którzy lubią dodawać ją do swoich tras, prowadząc turystów przez podziemne, półmroczne piwnice PKiN. Warto też wspomnieć o innych źródłach plotek: Historie o rzekomych schronach atomowych pod PKiN – typowe dla czasów zimnej wojny, Powiązania z podziemną siecią kanałów i bunkrów z czasów II wojny światowej, Wzmianki w mediach o tajnych przejściach dla dygnitarzy oraz legendy o tunelach łączących PKiN z pobliskimi gmachami rządowymi. Co mówią źródła historyczne? Co zatem naprawdę kryje się pod Pałacem Kultury? Oficjalne dokumenty i opracowania naukowe wskazują jasno: podziemia PKiN to przede wszystkim przestrzenie techniczne i gospodarcze. Funkcje techniczne i magazynowe podziemnych struktur Pałacu Kultury W rozbudowanych piwnicach i korytarzach znaleźć można: Nowoczesne, jak na swoje czasy, instalacje wentylacyjne i grzewcze, Magazyny i pomieszczenia gospodarcze, Schowki na sprzęt niezbędny do codziennego funkcjonowania obiektu, Korytarze łączące różne części budynku dla obsługi technicznej. Według przewodników oraz osób, które miały okazję zwiedzać podziemia podczas oficjalnych wydarzeń, nie natrafiono nigdy na żadne przejście prowadzące poza teren PKiN. Podziemia Pałacu Kultury i Nauki, choć imponujące, nie kryją w sobie rozbudowanej sieci tuneli – są standardowym zapleczem technicznym budowli tej skali. Warto jednak pamiętać, że dostęp do wszystkich pomieszczeń mają wyłącznie wyznaczeni pracownicy techniczni. Część korytarzy pozostaje zamknięta dla odwiedzających, co tylko wzmacnia aurę tajemnicy. Fakty kontra legendy – co pozostaje z miejskich opowieści? Przeanalizowano setki stron dokumentacji, a naukowcy i varsavianiści poświęcili lata na badania archiwów. Mimo to, żaden wiarygodny dowód nie potwierdził istnienia rozległych tuneli czy tajnych połączeń z innymi budynkami miasta. Najbardziej prawdopodobna wersja wydarzeń mówi o tym, że większość tajemnic pałacu tkwi w wyobraźni warszawiaków. Jak podkreślają autorzy publikacji „Obiekty – Budowa Pałacu Kultury i Nauki” (Muzeum Warszawy), nie odnaleziono planów ani świadectw, które mogłyby potwierdzić funkcjonowanie podziemnej sieci tuneli strategicznych pod PKiN. Wszystkie dostępne korytarze prowadzą wyłącznie do instalacji technicznych i piwnic. Wszystko to sprawia, że legenda o tajnych tunelach pod Pałacem Kultury i Nauki pozostaje jedną z najciekawszych miejskich zagadek stolicy. Na ten moment – niepotwierdzoną żadnymi twardymi dowodami. Źródło: pkin.pl, Archiwum Państwowe w Warszawie, Muzeum Warszawy
Życie na naszej planecie sięga głębiej, niż sądziliśmy. Jest nawet 500 metrów pod dnem oceanu
Powierzchnia Ziemi tętni życiem na miliony sposobów. Wygląda jednak na to, że nie doceniliśmy tego, jak głęboko pod naszymi stopami mogą rozwijać się ziemskie stworzenia. Mikrobiolodzy trafili na formy życia funkcjonujące na głębokości 491 metrów pod dnem oceanu i ponad 4,3 km pod lądem.
Spis treści: Życie bardzo pierwotne Podział raz na tysiąc lat Kopalniani kosmici W ramach ambitnego 8-letniego badania, międzynarodowa grupa badaczy odnalazła niezwykłe bogactwo mikrobów żyjących pod powierzchnią naszej planety, głębiej niż cokolwiek, co odkryliśmy wcześniej. Badania, prowadzone przez mikrobiologa dr. Emila Ruffa z Woods Hole Oceanographic Institution w USA i bioinformatyczkę dr Isabellę Hrabe de Angelis z Max Planck Institute for Chemistry w Niemczech, prowadzone były w 50 lokalizacjach na całym świecie. Naukowcy przeanalizował próbki pobrane z powierzchni i pod powierzchnią Ziemi, a także z miejsc takich jak jaskinie, a nawet głębinowe kominy hydrotermalne. Próbki podpowierzchniowe były pobierane m.in. z odwiertów, z kopalni i z warstw wodonośnych. Życie bardzo pierwotne W badaniu oceniono różnorodność drobnoustrojów wśród 478 grup archeonów i 964 szczepów bakterii, a także 147 metagenomów, czyli zbiorów materiału genetycznego (DNA) pobranego bezpośrednio ze środowiska, obejmujący wszystkie mikroorganizmy obecne w danym ekosystemie – zarówno te, które można hodować w laboratorium, jak i te, których nie da się wyizolować w tradycyjnych warunkach. – Powszechne uważa się, że im głębiej pod powierzchnią Ziemi, tym mniejszy dostęp do energii, a tym samym mniejsza liczba komórek, które mogą przetrwać. Ale nasze badania jawnie wykazują, że w niektórych środowiskach podpowierzchniowych różnorodność może z łatwością rywalizować, jeśli nie przewyższać, różnorodność na powierzchni – wyjaśnia główny autor badania dr Emil Ruff. Jego słowa odnoszą się przede wszystkim do drobnoustrojów żyjących w środowisku morskim oraz tych z kategorii taksonomicznej archaea. Archaea to jednokomórkowe mikroorganizmy należące do jednej z trzech głównych domen życia (obok bakterii i eukariontów). Są to organizmy prokariotyczne, co oznacza, że nie posiadają jądra komórkowego ani organelli obłonionych, ale pod wieloma względami różnią się zarówno od bakterii, jak i eukariontów. Im głębiej zaglądali badacze, tym bardziej dostrzegali, że różnorodność bakterii w podpowierzchniowych środowiskach morskich była nieoczekiwanie wysoka w porównaniu do ekosystemów powierzchniowych. Podział raz na tysiąc lat Jednak to podpowierzchniowe życie toczy się w zupełnie inny sposób, niż to na powierzchni naszej planety. Przede wszystkim przy braku światła słonecznego ilość możliwej do pozyskania energii jest niewielka. W dodatku musi być ona pozyskiwana z otaczających materiałów i ich reakcji chemicznych: wodoru, metanu, siarki, serpentynizacji, martwych (lub żywych) ciał sąsiednich drobnoustrojów, a nawet radioaktywności. Naukowcy szacują, że niektóre komórki w głębokiej biosferze dzielą się tylko raz na tysiąc lat! – Jest to ewolucyjne przystosowanie do absolutnego zminimalizowania zapotrzebowania na energię oraz zoptymalizowanie każdej części metabolizmu, aby był jak najbardziej energooszczędny – mówi dr Ruff. Kopalniani kosmici Analizy wykazały wyraźne różnice w składzie ekosystemów morskich i lądowych, niezależnie od siedliska powierzchniowego lub podpowierzchniowego. Zespół zauważa, że dostępnych było wręcz zbyt wiele danych dla niektórych środowisk, na przykład powierzchni morza, podczas gdy dane były rzadkie lub ich brakowało dla innych środowisk, takich jak jaskinie lub gleby. Ośmioletnie badanie, dzięki któremu dowiedzieliśmy się jak głęboko może istnieć życie, jest pierwszym krokiem do wypełnienia tej luki. Poza tym jest znakomitym prognostykiem dla poszukiwania życia pozaziemskiego na planetach, na których w pewnym momencie ich ewolucji mogły być warunki do podtrzymania procesów życiowych. Mowa na przykład o Marsie lub o Wenus, planetach leżących w tzw. ekosferze wokół naszej gwiazdy. – Jeśli życie może istnieć na głębokości kilku kilometrów pod powierzchnią naszej planety, może tak samo stało się w światach pozaziemskich. Zrozumienie tego, jak życie zaistniało i przetrwało w tak ekstremalnym ziemskim środowisku, może stać się podstawą do odkrycia, czy życie istniało, a może też przetrwało np. na Marsie – komentuje dr Ruff. Tym bardziej, że wiemy już, iż np. na Marsie istniała woda w stanie ciekłym. Przesiąkając przez skały mogła pomóc tworzyć podpowierzchniowe siedliska bardzo podobne do tych odkrytych właśnie na Ziemi. Wygląda na to, że aby odnaleźć „kosmitów”, będziemy musieli kopać naprawdę głęboko. Źródło: Science Advances Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Podziemna Valletta – jeden z najważniejszych przykładów podziemnej architektury na świecie
Dla jednych ten śródziemnomorski kraj to przede wszystkim słońce świecące przez cały rok. Dla innych jedno z najlepszych miejsc na świecie do nurkowania. Malta ma do zaoferowania jeszcze więcej. Valletta zachwyca nawet pod ziemią.
W tym artykule: Valletta kontra Imperium Osmańskie Innowacje okresu nowożytnego na Malcie Podziemna Valletta w okresie wojennym Z funkcji obronnej do roli atrakcji turystycznej Początki podziemnego oblicza Valletty sięgają XVII wieku. Wówczas w historii kraju doszło do dwóch ważnych wydarzeń. W tym czasie Maltą rządził Zakon Maltański. Uzyskał on do niej prawa jako lenno Królestwa Sycylii w 1530 roku z rąk cesarza Karola V. Za panowania tego katolickiego zakonu rycerskiego Valletta stała się strategicznym portem w basenie Morza Śródziemnego. I tu warto przypomnieć, że od XVI do XVIII wieku kontynentalna Europa znajdowała się w stanie wojny z Imperium Osmańskim. Valletta kontra Imperium Osmańskie Kontrola nad Morzem Śródziemnym była kluczowa dla europejskich państw. Z uwagi na swoje położenie, Malta dominowała na strategicznych szlakach handlowych. Była także niezbędna dla europejskich flot. Dlatego stołeczny port odgrywał główną rolę w polityce i handlu. Miało to jednak także negatywne konsekwencje. Najważniejszy port Malty często otaczały obce wojska. Wydarzeniem przełomowym było Wielkie Oblężenie Malty w 1565 roku. Wówczas Zakon Maltański wykorzystywał ówczesne nowinki technologii: bastiony i fortyfikacje. Dzięki nim udało się odeprzeć wojska osmańskie. Te doświadczenia dały podwaliny pod rozwój podziemnych rozwiązań obronnych na Malcie. Innowacje okresu nowożytnego na Malcie Pierwsze podziemne tunele i krypty pod miastem Vallettą powstały w XVII wieku. Było to możliwe z uwagi na korzystne uwarunkowania geologiczne. Tunele i komory drążono w miękkim wapieniu. W tamtych czasach podziemne tunele były innowacyjnym rozwiązaniem konstruktorskim. Niektóre posiadają hydrauliczne windy, które służyły do transportowania ciężkiego sprzętu i zaopatrzenia. Inne są z kolei wyposażone w system rur, którymi podczas oblężenia dostarczano świeżą wodę dla żołnierzy i mieszkańców. Systemem kanałów i komór można było przemieszczać się wzdłuż całej linii brzegowej miasta, a także łączyć się z fortami i umocnieniami. Pełnił on także rolę punktów obserwacyjnych. Za jego pomocą można było kierować ogniem artyleryjskim. Podziemna architektura obronna Valletty pełniła swoją pierwotną funkcję do końca XVIII wieku. Wraz z nastaniem XIX wieku, Malta stała się częścią Imperium Brytyjskiego. Wówczas podziemne tunele oraz komory przeistoczyły się w magazyny dla wojsk brytyjskich. Do czasu wybuchu II wojny światowej, podziemia Valletty pełniły kilka innych funkcji. W 1854 roku izolowano tam chorych na cholerę. Korytarze wykorzystywano również do wydobywania wapienia oraz innych surowców mineralnych przydatnych w budownictwie. Kontynuacją podziemnego projektu była podziemna kolej wybudowana w 1883 roku. Sieć połączyła Vallettę z Mdiną. Podróż między miastami skróciła się z trzech godzin do zaledwie pół godziny. Połączenie przetrwało 60 lat. W latach 20. XX wieku wyparły ją coraz popularniejsze autobusy. Malta z nowym wrakiem statku dostępnym dla turystów. Dlaczego MV „Hefajstos” już nie pływa? Malta ponownie zachwyca miłośników nurkowania. Od niedawna turyści mogą podziwiać podwodne zakątki Morza Śródziemnego, jednocześnie poznając kunszt nowoczesnego szkutnictwa. Podziemna Valletta w okresie wojennym Podczas II wojny światowej podziemne połączenia kolejowe posłużyły jako schrony przeciwlotnicze dla 5 tysięcy mieszkańców. Malta była stałym obiektem bombardowań ze strony Niemców i Włochów. Podczas II wojny światowej Malta, podobnie jak 400 lat wcześniej, była strategicznym punktem dla aliantów. Doprowadziło to do intensywnych walk w regionie. Bombardowania Malty ze strony państw Osi miały na celu osłabienie pozycji brytyjskich w basenie Morza Śródziemnego oraz odcięcie wyspy od dostaw żywności i materiałów wojennych. W latach 1940–42 była jednym z najbardziej intensywnie bombardowanych państw. W sumie spadło na nią 17 tysięcy bomb. Szacuje się, iż podczas II wojny światowej podziemia Valletty dały schronienie prawie 40 tysiącom mieszkańcom tego kraju. Z funkcji obronnej do roli atrakcji turystycznej Po II wojnie światowej podziemia Valletty musiały długo i cierpliwie poczekać, aż zostanie im przywrócony dawny blask. Dopiero w 2009 r. zostały otwarte dla turystów. Bogata i wielokulturowa historia Malty ma również swoje odzwierciedlenie w architekturze podziemiach Valletty. Podczas eksploracji tuneli można dostrzec elementy projektów włoskich, francuskich i brytyjskich, a nawet wpływy kultur islamskiej i żydowskiej. Obecnie długość katakumb pod Vallettą liczy ponad 5,5 km. Jednak ostateczna liczba tuneli i krypt oraz długość podziemi jest trudna do ustalenia. W trakcie długiej historii Valletty były one rozbudowywane i modyfikowane w różnych celach, w tym obronnych, handlowych i religijnych. W dalszym ciągu podziemia stolicy Malty kryją w sobie mnóstwo tajemnic. Najlepszym przykładem jest niedawne odkrycie podziemnego ogrodu pod Klasztorem świętej Katarzyny. Czekał w zapomnieniu przez 400 lat. Podziemia Valletty można zwiedzać w każdy poniedziałek, środę i niedzielę. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dlaczego warto odwiedzić Sandomierz? Prezentujemy najciekawsze atrakcje miasta
Szukasz miejsca na weekend w Polsce? Świetnym pomysłem na wycieczkę z rodziną lub znajomymi będzie Sandomierz, który oferuje turystom wiele ciekawych historii i masę atrakcji. Co warto zobaczyć w mieście „Ojca Mateusza”?
W tym artykule: Informacje o Sandomierzu – historia, położenie, liczba ludności Co warto zobaczyć w Sandomierzu? Najważniejsze atrakcje turystyczne miasta Co zwiedzić w Sandomierzu? Co robić w Sandomierzu? Jak dojechać do Sandomierza? Sandomierz – ciekawostki Słyszysz Sandomierz, mówisz „Ojciec Mateusz”. Nie powinno być to dla nikogo zaskoczeniem, ponieważ właśnie ten lubiany przez miliony widzów serial o księdzu rozwiązującym skomplikowane zagadki kryminalne przyniósł miastu ogromną popularność i wzrost zainteresowania wśród turystów z całego kraju. Co zatem warto zobaczyć w Sandomierzu? Jakie atrakcje czekają na przyjezdnych? Jak dojechać? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań znajdziesz w poniższym artykule. Informacje o Sandomierzu – historia, położenie, liczba ludności Sandomierz to miasto znajdujące się w południowo-wschodniej części Polski, w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim. Położony jest nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach, stąd określenie „mały Rzym”. W oparciu o dane GUS z 2021 roku, Sandomierz plasuje się w drugiej setce – dokładnie na 187. miejscu – w zestawieniu największych miast w Polsce pod względem liczby ludności (22 803 mieszkańców – 12 152 kobiet i 10 651 mężczyzn). Powierzchnia Królewskiego Miasta, jak nazywają go historycy i mieszkańcy, wynosi 28,7 km kw. Sandomierz jest jednym z najstarszych i najważniejszych ze względu na uwarunkowania historyczne polskich miast. Badania archeologów potwierdzają, że pierwsze ślady osadnictwa w tych rejonach datuje się na epokę neolitu. Z kronik Galla Anonima wynika, że za panowania Bolesława Chrobrego, pierwszego króla Polski, Sandomierz był tuż za Wrocławiem i Krakowem główną siedzibą Królestwa Polskiego. W okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1320) Sandomierz pełnił funkcję stolicy Księstwa Sandomierskiego. Gorsze lata dla sandomierzan nadeszły wraz z rozbiorami, gdy miasto stracił swoje dotychczasowe znaczenie i stało się łącznikiem między Królestwem Polskim a Galicją. Ogromny odsetek strat przypada też na okres I wojny światowej, kiedy Sandomierz odnotował duże zniszczenia. Na górze Sandomierz, na dole miasto Biecz / fot. DeAgostini/Getty Images Według krążących legend, Sandomierz zawdzięcza swoją nazwę prasłowiańskim sądom pokoju – w starosłowiańskim języku określane jako „sudy mira” – które odbywały się tych terenach. Inni twierdzą z kolei, że Sandomierz pochodzi od imienia legendarnego morawskiego woja, założyciela miasta – Sędomira. Na dawnych mapach nazwa Sandomierza brzmiała: Zandomir, Sandomiria, Sudomir, Sędomir i Sędomierz. Miastami partnerskim Sandomierza są niemiecki Emmendingen, Newark-on-Trent w Anglii, Ostróg na Ukrainie oraz włoska Volterra. Co warto zobaczyć w Sandomierzu? Najważniejsze atrakcje turystyczne miasta Sandomierz nieprzypadkowo określany jest przez lokalsów „perłą w koronie województwa świętokrzyskiego”. Planując podróż do polskiego „małego Rzymu” należy zarezerwować sobie więcej czasu niż tylko kilka godzin w ciągu dnia. Najlepszą opcją będzie weekendowy wyjazd z bliskim lub znajomymi. Na turystów czeka tu cała masa atrakcji i ciekawych miejsc do zwiedzania. Aby nieco ułatwić plan wycieczki każdego, kto wybiera się w tamte rejony kraju, przygotowaliśmy sandomierską listę „must see”, którą warto mieć zawsze pod ręką. Znajdują się na niej: Ratusz – ulokowany w centralnej części Starego Miasta, wzniesiony w XIV wieku. Jest jedną z najpiękniejszych budowli renesansowych tego typu w Polsce; Brama Opatowska – jedna z najlepiej zachowanych gotyckich bram miejskich w kraju, ufundowana przez króla Kazimierza Wielkiego w drugiej połowie XIV wieku; Podziemna Trasa Turystyczna – trasa powstała przez połączenie dawnych piwnic i podziemnych składów kupieckich znajdująca się przy ul. Oleśnickiego; Dzwonnica – zlokalizowana przy bazylice katedralnej na rogu ulic Katedralnej i Mariackiej, wybudowana w XVIII wieku; Dom Długosza – XV-wieczny budynek ufundowany przez Jana Długosza; Zabytkowa studnia na Rynku – najpopularniejsze miejsce w Sandomierzu; Zamek Królewski – wzniesiony w czasach Kazimierza Wielkiego na skarpie wiślanej, od 1986 roku na terenie zamku znajduje się Muzeum Zamkowe; Spichlerz z XVII wieku – ulokowany w pobliżu zamku jedyny zachowany do naszych czasów spichlerz, w którym przechowywano zboże; Wąwóz Królowej Jadwigi – obowiązkowy punkt na turystycznej mapie Sandomierza. Wąwóz liczy niespełna pół kilometra długości i ok. 10 m wysokości. Legenda mówi, że podczas spaceru pantofelek w tym miejscu zgubiła królowa Jadwiga, stąd jego nazwa; Wzgórze Salve Regina – jedno z najpiękniejszych miejsc w Sandomierzu, jest to stożkowe wzniesienie w kształcie kopca; Góry Pieprzowe – najstarsze góry w Polsce; Zbrojownia rycerska – niepowtarzalna szansa na niezapomnianą lekcję historii i odkrycie zbiorów należących do Chorągwi Rycerstwa Ziemi Sandomierskiej; Sandomierski Szlak Winiarski – rozciągający się po Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej szlak obejmujący kilkanaście winnic otwartych dla turystów; Kozie schodki – idealny taras widokowy, łączący ulicę Długosza z ulicą Rybitwy; Pałac Biskupi – wzniesiony w latach 1861–1864 z materiałów pochodzących z rozbiórki kościołów Marii Magdaleny i św. Piotra. Dzisiaj swoją siedzibę ma tutaj Biskup Ordynariusz Sandomierski oraz biuro Kurii Diecezjalnej. Zamek w Sandomierzu / fot. Philippe Giraud/Corbis via Getty Images Co zwiedzić w Sandomierzu? Sandomierz to miasto, które z pewnością pokochają osoby lubiące podziwiać imponującą architekturę, historyczne miejsca i zabytkowe świątynie. Bazylika katedralna, Kościół św. Ducha, Kościół św. Jakuba, Kościół św. Józefa, Kościół św. Pawła, Kościół św. Michała, Bazylika Katedralna, dawna Synagoga, Cmentarz Żydowski i dawny Klasztor o.o. Dominikanów – to tylko część z nich. Miasto posiada także kilka muzeów i galerii sztuki. Między innymi Galerię Sztuki Współczesnej BWA, Galerię Etnograficzna Zapole, Galerię Otwartą, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego czy wspomniane już Muzeum Zamkowe. Dodajmy, że w Sandomierzu funkcjonuje Centrum Informacji Turystycznej, który udziela informacji na temat noclegów, punktów gastronomicznych oraz atrakcji i zabytków. Sandomierski CIT znajduje się na Rynku i w sezonie, czyli od 15 kwietnia do 31 sierpnia, otwarte jest w godzinach 10:00–17:30. Co robić w Sandomierzu? Wśród sandomierskich atrakcji nie mogło zabraknąć tych związanych z serialem „Ojciec Mateusz”, który miał duży wpływ na popularyzację miasta. Na Starówce, pod adresem Rynek 5, na fanów produkcji czeka wystawa „Świat Ojca Mateusza”. Znajdziemy tam figury woskowe głównych bohaterów, szczegółowo odtworzone wnętrza z planu i sklep z pamiątkami. Osoby lubiące aktywny wypoczynek z pewnością powinny zawitać na Bulwar nad Wisłą im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Znajduje się tutaj budynek sportów wodnych, wypożyczalnia sprzętu pływającego i rowerów oraz plac zabaw dla rodzin z dziećmi. Władze Sandomierza co roku starają się ściągnąć do miasta całą masę turystów, dlatego w sezonie letnim organizowane są przeróżne wydarzenia, m.in. Jarmark Jagielloński i Turniej Rycerski, Dookoła Wody Festival, podczas którego prezentowana jest muzyka z całego świata, oraz uliczny pokaz mody – Sandomierz Fashion Week, Miejskie Dożynki i zamykające sezon wakacyjny zawody triathlonowe – Triathlon Ziemi Sandomierskiej. Zamki, pałace i ruiny w Świętokrzyskim: gdzie warto się wybrać? Województwo świętokrzyskie to nie tylko piękna przyroda i malownicze góry. Znajdziesz tu także zamki i pałace. Ruiny w Świętokrzyskim przyciągają rzesze turystów. Jak dojechać do Sandomierza? Do Sandomierza dojedziemy zarówno autobusem, jak i pociągiem. Ze względu na dużą liczbę trwających wciąż inwestycji i modernizację sieci trakcyjnych, przed wyruszeniem w podróż warto sprawdzić stronę lokalnego przewoźnika, aby uniknąć jakichkolwiek nieprzyjemności. Podobnie powinny postąpić także osoby, które zdecydują się jechać samochodem na własną rękę. Nieoczekiwane utrudnienia i remonty na autostradach potrafią dać w kość. Sandomierz – odległość między miastami: Sandomierz – Kielce: 95 km, ok. półtorej godziny jazdy; Sandomierz – Rzeszów: 98 km, niewiele ponad półtorej godziny jazdy; Sandomierz – Lublin: 110 km, ok. dwóch godzin jazdy; Sandomierz – Kraków: 160 km, ponad dwie godziny jazdy; Sandomierz – Warszawa: 200 km, ok. trzech godzin jazdy. Sandomierz – ciekawostki W 1910 roku w Sandomierzu odnaleziona została korona hełmowa należącą do Kazimierza Wielkiego. Z kolei w latach 60. w okolicy Kościoła św. Jakuba archeolodzy trafili na szachy z XI lub XII wieku; W Sandomierzu ma początek Małopolska Droga św. Jakuba prowadząca do Krakowa; 12 czerwca 1999 roku Jan Paweł II odwiedził Sandomierz podczas swojej siódmej pielgrzymki do Polski; W Sandomierzu rozgrywa się akcja powieści „Ziarno prawdy”, której autorem jest Zygmunt Miłoszewski; W Kościele świętego Józefa znajdują się zmumifikowane zwłoki wojewodzianki Teresy Izabeli Morsztynówny; Collegium Gostomianum przy ulicy Jana Długosza 7 to jedna z najstarszych i najbardziej prestiżowych szkół średnich w Polsce; W sandomierskiej katedrze wisi wzbudzający wiele kontrowersji obraz Karola de Prevot „Mord Rytualny”; W okresie zimowym na górze Słonecznej w parku Piszczele działa wyciąg narciarski; W 2022 roku w Sandomierzu padł rekord temperatur maksymalnych w czerwcu, który od teraz wynosi 35 st. Celsjusza (poprzedni rekord, czyli 34 st. C. odnotowano w 1963 roku). Źródła: sandomierz.eu, sandomierz.travel, Wikipedia.
Podróż do świata Celtów Ich kolebką nie była ani Irlandia, ani Wielka Brytania, choć to właśnie z tymi miejscami są najbardziej kojarzeni, tylko kontynentalna Europa, tereny dzisiejszych południowych Niemiec, z których rozpoczęła się ich ekspansja. Do III w. p.n.e. to właśnie Celtowie kontrolowali wielkie obszary poza łukiem Alp – od Hiszpanii aż po Turcję. Dotarli też do Polski, gdzie liczne ślady ich obecności odkryto chociażby na Śląsku i w Małopolsce (góra Ślęża była ośrodkiem ich kultu). Waleczni wojownicy świetnie posługujący się bronią, nowoczesną jak na tamte czasy, bo wykonaną z żelaza, nosili kolczugi, które wymyślili, podobnie jak siodła. Doskonale jeździli konno, jako pierwsi zaczęli też te zwierzęta podkuwać, dzięki czemu ich tabory potrafiły się bardzo szybko przemieszczać. Nie bez powodu Rzymianie czuli przed nimi respekt – byli oni jednym z największych zagrożeń dla rodzącego się dopiero imperium. Najlepszy dowód, że zdołali złupić Rzym. I to właśnie trauma z tym związana zmobilizowała Rzymian do reorganizacji armii, czego efektem były jej późniejsze wielkie sukcesy i ostateczna klęska Celtów, którą zadał im Juliusz Cezar. Pojawienie się Celtów w VI w. p.n.e. w środkowej Europie przypadło na rozwój nowej epoki w historii ludzkości – epoki żelaza. Celtowie opanowali sztuki wytopu żelaza, jego obróbki oraz wykuwania broni – mieczy, noży, toporów, siekier. Dzięki takiemu uzbrojeniu ich przewaga na polu walki była bezdyskusyjna. Żelazo podniosło też jakość codziennego życia ówczesnych ludzi, doprowadzając do rozwoju gospodarczego. I choć to Rzymian powszechnie uważa się za wielkich budowniczych dróg, które skomunikowały Europę – Celtowie na długo przed nimi ubijali trakty, dzięki czemu mógł kwitnąć handel, na którym się bogacili. Niestety, mimo że Celtowie posługiwali się wspólnym językiem, mieli podobne wierzenia i kulturę, nigdy nie stworzyli jednego państwa, co przyczyniło się do ich upadku. Podzieleni na wiele plemion, nie byli w stanie skutecznie oprzeć się karnym legionom Rzymu. A ponieważ nie stworzyli pisma i całą swoją wiedzę i tradycję przekazywali ustnie, długo wiedzieliśmy o nich tyle, ile zapisali kronikarze ich wrogów, którzy nie silili się na obiektywizm. Historia Celtów wysnuta z takich źródeł była niejasna, zafałszowana. Jacy zatem naprawdę byli? Zajrzyjcie na str. 44. Znajdziecie tam artykuł, który bazuje na najnowszych odkryciach archeologicznych i buduje zupełnie inny obraz epoki Celtów. Agnieszka Franus
9 metrów historii, czyli archeologiczny tort. Poznaj zagadki podziemi Londynu
Jedna z najstarszych stolic Europy kryje wiele ciekawych tajemnic. Archeolodzy odkrywają je badając kolejne warstwy ziemi, na której stoi miasto.
W jasno oświetlonym laboratorium nad Muzeum Archeologii Londynu (Museum of London Archeology – MOLA) konserwatorka Luisa Duarte delikatnie oczyszcza wielki fresk z I w., który przed kilkoma dniami przywieziono tu z placu budowy na Lime Street, w sercu finansowej dzielnicy miasta. Robotnicy kopiący fundamenty pod 38-kondygnacyjny biurowiec natrafili na ruiny wczesnorzymskiego budynku. Eksperci z muzeum datowali go na 60 r. n.e., co czyni te freski jednymi z najstarszych, jakie do tej pory odkryto w Londynie. Ten konkretny, mający prawie 3 m długości i niemal 2 m wysokości, jest także jednym z największych i najbardziej kompletnych. - Człowiek, który go zamówił, był bardzo zamożny – mówi Duarte. Trzymaną w dłoni szpachelką ostrożnie podważa grudki wilgotnej ziemi przywarte do powierzchni fresku. – Mógł to być bogaty kupiec albo bankier. Ktoś mający gust, pieniądze i styl. Na przykład ten kawałek czerwieni wygląda na cynober – pigment kosztowny i rzadko używany. Znajdujemy go tylko w najświetniejszych dziełach. Archeolodzy uważają, że ten fresk zdobił budynek, który zburzono w końcu II w. n.e., aby zrobić miejsce pod nową, okazałą bazylikę oraz forum, największe z wzniesionych kiedykolwiek przez Rzymian na północ od Alp, większe od dzisiejszej katedry św. Pawła. Zrównano z ziemią całe dzielnice, a na ich gruzach urzeczywistniono wizję następnego pokolenia. Był to pierwszy z wielu urbanistycznych projektów realizowanych w mieście w ciągu następnych 1900 lat. Jako jedna z najstarszych stolic Europy Londyn był nieprzerwanie zamieszkiwany i zabudowywany przez szereg nacji i grup społecznych. – Rzymian, Anglosasów, Normanów, Tudorów, ludzi z epoki georgiańskiej, hulaków z okresu regencji i poddanych królowej Wiktorii. W rezultacie dzisiejsze miasto wznosi się na bogatym, wielowarstwowym torcie archeologicznym mającym aż 9 m grubości. Migawki z przeszłości Wyzwaniem dla archeologów jest fakt, że Londyn to także tętniąca życiem metropolia mająca 8 mln mieszkańców, pełna ruchliwych ulic, wieżowców i monumentalnych budowli. Okazje do tego, by unieść warstwę betonu i pogrzebać w pełnej artefaktów ziemi, są na ogół nieliczne i krótkie. Jednak nawał przełomowych projektów inżynieryjnych połączony z boomem budowlanym w sercu Londynu stworzył bezprecedensową szansę na zerknięcie pod powierzchnię i gruntowne spenetrowanie przeszłości miasta. Bezlik archeologicznych cudeniek, które się dzięki temu pojawiły, może przytłaczać. To miliony przedmiotów kultury materialnej obejmujące szmat ludzkiej historii nad Tamizą – od wczesnego mezolitu, jakieś 11 tys. lat temu, po schyłek epoki wiktoriańskiej pod koniec XIX w. Odkrycia obejmują także kości tysięcy zwyczajnych londyńczyków, którzy umarli i zostali pochowani na zapomnianych cmentarzach. – Te wykopaliska dostarczyły nam fascynujących migawek z życia londyńczyków przez stulecia – mówi Don Walker, osteolog, czyli specjalista od ludzkich kości, z MOLA. – Uświadamiamy sobie dzięki nim, że jesteśmy tylko nieistotnymi, przemijającymi uczestnikami bardzo długiej historii. Całe ulice odsłaniane podczas wykopów Jeden z najwcześniejszych rozdziałów tej historii ujrzał światło dzienne po 2010 r. na placu budowy Bloomberg London. Ta europejska siedziby imperium finansowego Bloomberga niebawem zostanie otwarta w pradawnym okręgu wyborczym Cordwainer, gdzie rymarze uprawiali swe rzemiosło od czasów antycznych. 12-metrowy wykop okazał się jednym z najważniejszych stanowisk wczesnorzymskich, jakie kiedykolwiek odkryto w Londynie. Po usunięciu ziemi ukazały się całe ulice, łącznie ze sklepami i domami o drewnianej konstrukcji, płotami i podwórkami. Stanowisko pochodzące z wczesnych lat 60. I wieku n.e. było tak doskonale zachowane, że archeolodzy nazwali je „Pompejami Północy”. Znaleziono w nich ponad 14 tys. artefaktów, w tym monety, amulety, cynowe talerze, ceramiczne lampy, 250 skórzanych butów i sandałów oraz przeszło 900 pudeł skorup glinianych naczyń. - To był największy zbiór drobnych znalezisk, jaki kiedykolwiek wydobyto z pojedynczego stanowiska w tym mieście – mówi Sadie Watson, nadzorująca wykopaliska z ramienia MOLA – Dał nam też wyjątkowy wgląd w szczegóły funkcjonowania rzymskiego Londynu. Skarb obejmował prawie 400 rzadkich drewnianych tabliczek do pisania, z których część nadal zawierała czytelne listy, umowy i dokumenty finansowe. (Na innym stanowisku znaleziono listy zakupów, zaproszenia na przyjęcia i kontrakt na sprzedaż młodej niewolnicy.) Niezwykły stan zachowania tych przedmiotów jest zasługą zapomnianego strumyka o nazwie Walbrook, który przecinał środek rzymskiego Londinium, płynąc do Tamizy. Jego błotniste brzegi i zalegające wokół rozmokłe gleby zachowały prawie wszystko, co w nie wpadło. – Stara, poczciwa angielska wilgoć – śmieje się Watson. – Dzięki Tamizie i jej dopływom środowisko Londynu należy do najlepszych, jakie można sobie wyobrazić, jeśli chodzi o konserwację artefaktów. Przedmioty ze skóry, drewna i metalu, które w każdym innym miejscu zgniłyby lub przerdzewiały, tutaj pozostają w zadziwiająco dobrym stanie. Kolej, którą kochają archeolodzy Największym dobrodziejstwem dla londyńskiej archeologii okazał się projekt Crossrail, nowa podziemna linia kolejowa wschód-zachód. Mające kosztować 23 mld dolarów przedsięwzięcie to największy projekt inżynieryjny, a zarazem najrozleglejsze wykopaliska archeologiczne Europy. Od rozpoczęcia prac w 2009 r. 42 km tuneli i ponad 40 placów budowy Crossrail przyniosły tysiące artefaktów i skamielin obejmujących ostatnie 70 tys. Lat. Największe i najbardziej spektakularne badania rozpoczęto minionej wiosny przed ruchliwym dworcem Liverpool Street Station. Plany budowy podziemnej sali sprzedaży biletów oznaczały konieczność przebicia się przez dawne tereny grzebalne Bedlam, pierwszy komunalny cmentarz w mieście. Wiązało się to z ekshumacją szkieletów ponad 3300 londyńczyków zmarłych głównie w XVI i XVII w., kiedy miasto często nawiedzała dżuma. Ponieważ cmentarze przykościelne szybko zapełniały się ofiarami zarazy, aby pomieścić nadmiar zwłok, władze postanowiły założyć cmentarz publiczny. W 1569 r. zarządcy Królewskiego Szpitala Bethlem – popularnie zwanego Bedlam, pierwszego w Europie zakładu dla obłąkanych – sprzedali im akr (0,4 ha) ziemi. A ponieważ Bedlam nie był powiązany z żadnym kościołem, stał się miejscem spoczynku wszelkiej maści radykałów, nonkonformistów, imigrantów i osobników nieprzystosowanych, a także pracującej biedoty. Kiedy cmentarz wreszcie zamknięto w roku 1738, było na nim pochowanych około 30 tys. ludzi, kilkakrotnie więcej, niż teoretycznie mógł pomieścić. - Teren grzebalny Bedlam jest najbardziej zróżnicowanym cmentarzem w mieście – mówi Jay Carver, główny archeolog projektu Cross-rail. Przed rozpoczęciem wykopalisk jego zespół miesiącami zbierał materiały. – Mamy tu całe spektrum społeczne, od szaleńców i kryminalistów po żonę byłego burmistrza Londynu. Zagadki zarazy Stoję wraz z nim na platformie widokowej wychodzącej na wykopaliska. W jamie pod nami zespół 30 archeologów w pomarańczowych kombinezonach i niebieskich kaskach omiata ziemię z czaszek. Uważa się, że wiele z ekshumowanych szkieletów należało do osób zmarłych podczas wielkiej zarazy z 1665 r., która zabiła 75–100 tys. spośród ówczesnych 450 tys. londyńczyków. Naukowcy zamierzają przebadać niektóre ze szczątków, licząc, że dowiedzą się czegoś o ewolucji pałeczki dżumy, która przyczyniła się do takiego pogromu. - Jedną z wielkich zagadek jest pytanie, dlaczego po ataku w roku 1665 dżuma nigdy nie wróciła do miasta, mimo że wcześniej nawiedzała je regularnie – mówi Carver. – Mamy nadzieję, że znajdziemy jakieś odpowiedzi. Identyfikacja szczątków poszczególnych ludzi ze starego cmentarza Bedlam jest prawie niemożliwa. Choć na niektórych trumnach widać inicjały, nagrobki zostały usunięte. Wykorzystano je jako materiały konstrukcyjne, gdy ten teren był przebudowywany. Szkielet, który jednak mógłby zostać rozpoznany, należy do Roberta Lockyera, radykała rozstrzelanego w 1649 r. Pochowano go na Bedlam, a jego pogrzeb był największym, jaki ta nekropolia widziała – brało w nim udział ponad 4 tys. żałobników. Carver pilnie go wypatruje. – Jeśli natrafimy na jakieś kości z dziurami po muszkietowych kulach, będziemy mieć pojęcie, do kogo należą. Przyczyna śmierci Lockyera daje jego szkieletowi pewne historyczne znamię, ale kości wielu innych mogą opowiedzieć ciekawszą historię. - Na ogół szkielety mówią znacznie więcej o tym, jak ludzie żyli, niż jak umarli – twierdzi osteolog Don Walker. Co mówią szkielety? Analiza izotopów i kości szkieletów z XIV i XV w. odnalezionych na Charterhouse Square maluje wstrząsający obraz życia w średniowiecznym Londynie. Wiele z nich wykazuje oznaki niedożywienia, a jeden na sześciu osobników cierpiał na krzywicę. Powszechne były także poważne problemy dentystyczne i ropnie zębów, podobnie jak urazy grzbietu i nadwerężenia mięśni na skutek ciężkiej pracy. U ludzi z późniejszego okresu daje się zauważyć niepokojąco duży odsetek urazów górnej części ciała, powiązanych być może z okresami załamania prawa i porządku podczas epidemii. A mimo to wydaje się, że Londyn był potężnym magnesem dla wieśniaków poszukujących lepszego życia. Analiza izotopowa ujawnia, że prawie połowa osobników, których szkielety przebadano, dorastała poza miastem. Niektórzy przywędrowali do niego aż z północnej Szkocji. – Wygląda na to, że już XIV-wieczny Londyn przyciągał ludzi z całej Brytanii, tak jak dzisiaj. Kamień Londyński Dżdżystym rankiem chodnik przed stacją Cannon Street jest pełen dojeżdżających do pracy. Prawie nikt nie zwraca uwagi na kratę wbudowaną w fundament budynku po drugiej stronie ulicy, a tym bardziej nie zerka między pręty, by zobaczyć leżący tam kawał wapienia. To Kamień Londyński. Nikt nie potrafi powiedzieć, do czego miał służyć, ale legenda mówi, że miasto upadnie, jeśli ten głaz zostanie kiedykolwiek usunięty albo zniszczony. Jest wymieniony w akcie własności z 1108 r. Już wtedy był uważany za prastary punkt orientacyjny. XVI-wieczny antykwariusz William Camden był zdania, że to rzymskie milliarium, początkowy kamień milowy, od którego mierzono wszystkie odległości w Brytanii. Są o nim wzmianki w sztukach Williama Szekspira i wierszach Williama Blake’a. Przez wieki leżał na środku drogi, stanowiąc folklorystyczną ciekawostkę, i dopiero w 1742 r., kiedy uznano go za zagrożenie dla ruchu, został przeniesiony na północną stronę ulicy. I tam spoczywa od tamtej pory, najpierw obok wejścia do kościoła św. Swithina, a po zniszczeniu świątyni podczas bombardowań w okresie II wojny światowej we wnęce ściany nowego budynku. - Przeznaczenie Kamienia Londyńskiego jest zagadką – mówi Jane Sidell, inspektorka ds. antycznych pomników w Historic England, organizacji przodującej w ochronie charakterystycznych obiektów – ale odgrywa on pewną rolę w historii londyńskiej archeologii. Pioruny duszków Gdy sir Christopher Wren odbudowywał kościół św. Swithina po wielkim pożarze z 1666 r., postarał się o wzniesienie kopuły ponad pobliskim Kamieniem Londyńskim, aby go osłonić. To pierwszy znany przypadek kogoś, kto wykracza poza swoje obowiązki, pragnąc chronić stanowisko archeologiczne. Wren mniej przejmował się pokaźnymi rzymskimi ruinami, które odkrył w trakcie wykonywania wykopów pod katedrę św. Pawła. Na szczęście dla potomności zrobił to inny człowiek. Miejscowy antykwariusz John Conyers chodził za ludźmi Wrena, robiąc notatki, zbierając artefakty i wykonując szczegółowe rysunki. Współcześni historycy uważają, że było to jedno z pierwszych śledztw archeologicznych. Conyers odnotował też odkopanie mamuta kilka lat później i zdołał przekonać współczesnych, że znaleziony obok niego krzemienny toporek został zrobiony przez człowieka. – Wcześniej takie rzeczy nazywano „piorunami duszków” – zauważa Sidell. Jednak nowo powstała nauka zwana archeologią okrzepła dopiero w latach 40. XIX w., kiedy inżynierowie zaczęli drążyć pod miastem system kanalizacyjny. Farmaceuta, numizmatyk i archeolog amator Charles Roach Smith odrzucił społeczne konwenanse, założył stare ciuchy i opuścił się w głąb tuneli, by podążać za robotnikami. Podobnie jak Conyers, obserwował ich prace, robił notatki, rysunki i ratował artefakty. - To był początek archeologii na placu budowy, jaką znamy dzisiaj – mówi Jay Carver z projektu Crossrail. Roach Smith stał się czołowym autorytetem w dziedzinie rzymskich starożytności w Wielkiej Brytanii, a jego książka Illustrations of Roman London („Ilustracje rzymskiego Londynu”) była główną pracą na ten temat przez 50 lat. Jego osobisty zbiór przedmiotów kultury materialnej stał się zalążkiem rzymskiej kolekcji Muzeum Londyńskiego. Dziwnym zrządzeniem losu miejsce, w którym niegdyś znajdował się dom Roacha Smitha, pod numerem 5 przy Liverpool Street, zajmuje dziś biurowiec, w którym ma siedzibę zespół archeologiczny projektu Crossrail, co nie uszło uwagi szefa tej ekipy. – Roach Smith zajmuje szczególne miejsce w naszych umysłach – zapewnia Carver. – Choć pracował 150 lat temu, jego obserwacje i notatki są nam przydatne, bo zwracają uwagę na potencjalne stanowiska w różnych punktach miasta. Odsłanianie skarbów Niecała londyńska archeologia znajduje się pod ziemią. Imponujące fragmenty muru obronnego z II w. otaczającego niegdyś całe miasto można nadal oglądać w takich miejscach jak Tower Hill i St. Alphage Garden albo tuż obok samego Muzeum Londyńskiego, gdzie odcinek tych fortyfikacji odsłoniła niemiecka Luftwaffe podczas nalotu w 1940 r. Parkując samochód w pobliskim podziemnym garażu, możesz nieomal dotykać zderzakiem jednej z pierwotnych bram miasta. Jeśli postanowisz się ostrzyc u fryzjera na rogu Gracechurch Street i Leadenhall Market, po zejściu do piwnicy zobaczysz podporę łuku rzymskiej bazyliki z II w. - Ale największym i najbardziej widocznym stanowiskiem archeologicznym Londynu jest Tamiza podczas odpływu – twierdzi Nathalie Cohen, szefowa przedsięwzięcia o nazwie Thames Discovery Programme prowadzonego przez Muzeum Archeologii Londynu. W bezchmurny zimowy poranek tuż po świcie, gdy kopuła katedry św. Pawła połyskuje w nisko świecącym słońcu, jesteśmy nad Tamizą. Po kamiennych stopniach schodzimy na przybrzeżny pas odsłonięty przed chwilą przez odpływ. Zalega tu mieszanina wygładzonych przez wodę otoczaków, dachówek, kości zwierzęcych, naczyń stołowych, skorup z rozbitych glinianych fajek, zardzewiałego żelaza i kawałków grubego, barwnego szkła, zaokrąglonych i zmętniałych na skutek działania pływów. - Prawie wszystko jest tu archeologią – mówi Cohen, wskazując mi to dachówkę z epoki rzymskiej, to kawałek wiktoriańskiej porcelany z niebieskim deseniem. – Wraz z każdym przypływem wszystko miesza się ponownie. Nigdy nie wygląda dwa razy tak samo. Nigdy nie wiesz, na co natrafisz. Ziemia pełna opowieści Znaczna część przybrzeżnego pasa jest ogólnie dostępna. To strefa popularna wśród archeologów amatorów oraz miłośników wykrywaczy metali. Pani Cohen i jej współpracownicy wykorzystują talenty i energię tych hobbystów do rejestrowania, monitorowania i zabezpieczania chronionych miejsc wzdłuż przybrzeża. Jednym z nich jest Queenhithe, zatoczka w brzegu rzeki, tuż poniżej mostu Milenijnego, odnotowana po raz pierwszy w anglosaskich dokumentach z końca IX stulecia, a wykorzystywana przez statki jeszcze w XX w. Jest to też zapadające w pamięć miejsce pochówku dwóch kobiet z okresu anglosaskiego. Jedna z nich, jak się wydaje, została stracona ciosem w głowę zadanym mieczem lub toporem i pochowana tutaj między rokiem 640 a 780 n.e. – W tamtych czasach ta okolica musiała być odrażająca – domyśla się Cohen. – Rzymian nie było już od ponad 200 lat. Ruiny miasta świeciły pustkami, rozpadały się i zarastały roślinnością. Archeolodzy dogrzebali się do wczesnorzymskiego poziomu londyńskiego kopca historii na Liverpool Street. Tutaj, za murami starego miasta, w ciemnym błocie wyznaczającym dawne koryto rzeczki Walbrook dokonali intrygującego odkrycia. To stary garnek, wciąż przykryty pokrywką, wypełniony skremowanymi ludzkimi szczątkami. Ktoś zakopał go na brzegu prawie 2 tys. lat temu. Nieopodal znaleziono kolejnych 40 ludzkich czaszek, być może należących do straconych kryminalistów albo buntowników. - Wiedzieliśmy od dawna, że nad Walbrook znajdowano czaszki z epoki rzymskiej, ale zawsze zakładaliśmy, że woda wypłukała je z rzymskiego cmentarza i poniosła w dół – mówi Carver. Jednak najnowsze odkrycia sugerują coś innego. – Wygląda na to, że będziemy musieli sięgnąć po to, co tu odkryto przez ostatnie dwa wieki i przemyśleć wszystko od nowa. Kiedy tak patrzyłem na pas ciemnej ziemi, którym niegdyś płynęła rzeka, i słuchałem szumu miasta, przypomniałem sobie pierwszą scenę Jądra ciemności. Conradowski narrator, gadatliwy marynarz Marlow, przypomina w niej swoim słuchaczom obserwującym zachód słońca nad Londynem: A i to miejsce było ongi jednym z ciemnych zakątków ziemi. Autor: Roff Smith
Zobacz podziemia Zamku Książ w Wałbrzychu. Już w tym roku otworzą się dla turystów
To pierwszy raz w historii, badacze tajemnic Dolnego Śląska zacierają ręce. Dla turystów natomiast szykuje się nowa piękna atrakcja.
"27 lutego doszło do historycznego wydarzenia - prezes zamku, Anna Żabska, podpisała umowę na zabudowę wejścia turystycznego do podziemi" - chwali się na swojej facebookowej stronie Zamek Książ. Pierwsze grupy turystów mają wejść tam już jesienią tego roku, chętnych z pewnością nie zabraknie. W latach 1944 -1945 w Książu trwała prowadzona przez hitlerowców przebudowa wojenna (nieukończona). Rękami więźniów z obozu Gross-Rosen wykuto wtedy pod zamkiem żelbetowy schron z rozbudowaną, liczącą setki metrów siecią tuneli. Dziś sama powierzchnia znanych nam podziemi wynosi ponad 3000 m². Według historyków prawdopodobnie w zamaskowanych korytarzach ukryte zostały cenne depozyty zamkowe i muzealne, które zaginęły w wojennej zawierusze.
Joanna Lamparska i Piotr Kałuża. Właśnie wydali fascynującą książkę o podziemnych miastach [WYWIAD]
Naszym czytelnikom nie trzeba przedstawiać tych nazwisk. Joanna Lamparska i Piotr Kałuża właśnie wydali nową ksiażkę poświęconą sekretom podziemi Europy. De facto pod wielkimi miastami istnieją inne, niezbadane i pełne tajemnicy.
Błażej Grygiel, Focus.pl: Już samo spojrzenie do spisu treści (aż 18 miejsc) prowadzi do refleksji - wygląda na to, że pod Europą znajduje się druga i można by rozrysować mapę miast i państw "od drugiej strony" patrząc na podziemia. Czy rzeczywiście jest tego tak wiele? Joanna Lamparska i Piotr Kałuża: Jest ich jeszcze więcej! Wystarczy spojrzeć na Rzym, archeolodzy zgodnie twierdzą, że odnaleźli dopiero zaledwie jakieś dziesięć procent podziemi tego Wiecznego Miasta. Tu niemal każda ulica skrywa jakieś katakumby, kościoły czy miejsca kultu. W zależności od historii danego miejsca oraz jego budowy geologicznej podziemia powstawały na różnych głębokościach. Kijów ma ogromny system carskiej kanalizacji, pod Paryżem ciągną setki kilometrów tamtejszych słynnych katakumb, mistrzami świata okazali się Szwajcarzy, którzy zbudowali ponad dwadzieścia tysięcy podziemnych obiektów. Gdziekolwiek się nie obejrzymy, pod nami zawsze będzie jakaś dziura. Podziemia Europy powstawały w różnych okresach, wiele z nich obrosło legendami - czy przy pracy nad książką odsiewali Państwo fakty od legend, a jeśli tak to czy było to trudne? Czasami bardzo trudne. Jak spojrzeć na opowieść o uczniach, których tajemnicze zaginięcie w podziemiach Malty zostało opisane w 1940 roku w sierpniowym numerze „National Geograhic”? Richard Walter relacjonował wówczas, że podczas szkolnej wycieczki grupa dzieci z nauczycielami zeszła do podziemnego labiryntu Hypogeum Hal Saflienii i już nigdy nie wróciła. Po trzech tygodniach zaprzestano akcji ratunkowej. Badacze z Malty przymykają oko na tę historię, równocześnie wspominając o dziwnych i bardzo tajemniczych właściwościach tych podziemi. Jednak, co najciekawsze, im młodsze są podziemia tym więcej skrywają zagadek. Wystarczy spojrzeć na kompleks „Riese” w Górach Sowich na Dolnym Śląsku i będące jego częścią sztolnie pod zamkiem Książ. Zostały wydrążone w czasie II wojny światowej, czyli stosunkowo niedawno, a cały czas trwa spór o to, w jakim celu właściwie powstały. Oczywiście, nieodłącznym elementem podziemi są zawsze historie ukrytych w nich skarbów. Pod tym względem najciekawsze były wizyty w Berlinie i w Norymberdze, w której podziemiach ukrywany był m.in. skradziony z Krakowa ołtarz Wita Stwosza. Jak zbiera się materiały o podziemnych miastach? Wiele z nich powstawało, jako miejsca sekretne i z pewnością takie miały pozostać - czy ich ślady istnieją w archiwach i dokumentach? Oczywiście, część z tych miejsc zostało już udostępnionych dla turystów, ale wiele z nich ciągle nie chce ujawnić swoich sekretów. Na ogół odkrycie kolejnych podziemnych obiektów wiąże się z przypadkiem. Tak było m.in. w Narni w Umbrii, gdzie kilku chłopców natrafiło na dziurę przy ogródku sąsiada. Okazało się, że kryje rozpadające się drzwi, za którymi znajdowało się przejście do korytarza biegnącego do kolejnych pomieszczeń! Dzięki ponad trzydziestu latom pracy w archiwach m.in. w Watykanie, okazało się, że Narni było przez ponad dwieście lat siedzibą inkwizycji papieskiej. W podziemiach znajdowała się m.in. izba tortur. Więźniowie pozostawili w niej wyryte ostrym narzędziem daty, imiona czy symbole religijne. Pokrywają one dosłownie całe ściany celi. Czy cała podziemna Europa jest odkryta? A może w Państwa notatkach są jeszcze ślady z adnotacją "do sprawdzenia"? Więcej nawet, tworzy się nowa podziemna Europa. W Pradze spotkaliśmy z przedstawicielem właścicieli bunkra z czasów Zimnej Wojny, którzy przekształcają go w dom dla bilionera. Na ten podziemny, mieszkalny kompleks będzie mogło sobie pozwolić zaledwie kilka osób na świecie! Nie kilkadziesiąt, czy kilkanaście a zaledwie kilka. Baseny, sale kinowe, podziemne plaże, system imitujący światło słońca i przede wszystkim gwarancja przetrwania w razie globalnej katastrofy – na to będzie mógł liczyć nabywca. Nasi następcy za kilkaset lat będą mieli ręce pełne roboty. W naszych notatkach mamy głównie polskie i niemieckie ślady, ukryte w podziemiach depozyty z przedwojennego muzeum w Strzegomiu, nieznane kompleksy z czasów II wojny światowej na Dolnym Śląsku oraz bardzo tajemniczy drugo wojenny obiekt na zachodzie Niemiec, niemal tuż przy holenderskiej granicy, którego istnienie ujawiły uwolnione jeszcze przez Baraca Obamę dokumenty. Czy rzeczywistość pokryje się z archiwami, czas pokaże. Czy przygoda w podziemiach jest dla każdego? Oczywiście, chociaż do wejścia w niektóre miejsca trzeba się już solidniej przygotować. Wędrując podziemiami Kijowa mieliśmy świadomość, że nie można do nich wchodzić o każdej porze roku i w każdej pogodzie, trzeba czekać aż będzie sucho. Ale jest bardzo wiele miejsc, które otwarte są dla każdego, zostały odpowiednio przygotowane, choć nadal są niezwykle tajemnicze. W Gilmerton Cove na obrzeżach Edynburga znajduje się dziwny kompleks, którego przeznaczenie ciągle jest zagadką. Nikt nie wie, czy służył, jako destylarnia, miejsce orgii, tajnych kultów czy zamaskowana tawerna. Legenda mówi, że ma połączenie ze słynną kaplicą Rosslyn. Właśnie puste przestrzenie pod stolicą Szkocji uznawane są za najbardziej nawiedzone. Trzeba pamiętać, że historia podziemi zawsze będzie się łączyć z dramatycznymi zdarzeniami: wojną, ukrywaniem, zbrodnią, z tajemnicą po prostu. Joanna Lamparska będzie gościem Festiwalu Podróżników we Wrocławiu - dowiedzcie się więcej i dołączcie do nas! Joanna Lamparska z wykształcenia filolog klasyczny i archeolog sądowy, z wyboru dziennikarka, podróżniczka, dyrektor i pomysłodawczyni Dolnośląskiego Festiwalu Tajemnic w zamku Książ. Szuka ukrytych skarbów, napisała kilkanaście książek o tajemnicach przeszłości, współpracuje z polskimi i zagranicznymi ekipami eksploracyjnymi i telewizyjnymi, m.in. z History Channel. Autorka książek „Złoty pociąg” oraz „Miasto do góry nogami”. I to właśnie o drugiej z nich będzie opowiadała podczas swojej prelekcji we Wrocławiu. „Miasto do góry nogami” to połączenie przewodnika z reportażem, gdzie niesamowite przygody wspominane są na każdej stronie. Autorzy opisują ciągnące się pod Europą kilometry podziemnych konstrukcji, od zagadkowych grobowców z czasów prehistorycznych, przez nielegalne kluby i destylarnie, nawiedzone katakumby, aż do fabryk drążonych we wnętrzu gór w czasie drugiej wojny światowej. Te historie odkrywają przez nami tajemnice z różnych stron świata, które ukryte są w podziemiach.
To, co jemy w drodze, czasem bywa zaskakujące. Kasia Boni, kulinarna felietonistka Travelera, przedstawia się na naszych łamach jako „dziennikarka podróżująca i turystka spożywcza, która każdą podróż zaczyna od wizyty na lokalnym targu”. Sama podróżuję nieco inaczej, ale muszę przyznać, że czasem bardzo zazdroszczę jej tego stylu życia i podejścia do pracy. W tym numerze Kasia dzieli się z Wami emocjami, jakie towarzyszyły jej, gdy w Kambodży została poczęstowana potrawką z jaszczurki, w Laosie – daniem z uprażonych karaluchów, galaretką z krwi w Wietnamie czy wreszcie słynnym balutem (kaczym jajem z embrionem) na Filipinach. Nie jestem pewna, czy dałabym się skusić na każde z tych dań, ale doceniam odwagę. Doceniam także dbałość Kasi o moralną stronę kulinarnego podróżowania. Wbrew pozorom odpowiedź na pytanie: „Jak jeść etycznie?”, wcale nie musi być prosta i łatwa. Czasem bardziej moralna może okazać się konsumpcja steku niż sojowego tofu (o tym przeczytacie w dziale Etyka podróżnika, na str. 28). Pamiętajcie o tym w podróży. Martyna Wojciechowska Fotoreportaż Zapaśnicze zmagania Indian Kamayurá w Brazylii Planeta Travelera Wieści ze świata Kierunek kultura Podróżuj z głową Tanie podróżowanie: Sri Lanka Patent Travelera Aplikacje w podróży Zostań tubylcem Przygotuj się do Halloween w Salem Miejsce miesiąca Adżaria, gościnne miejsce w Gruzji Etyka podróżnika Granice dobrego smaku Świat na talerzu Wstęp: Kulinarne przygody Indie: Dla ciała i duszy Japonia: Jedzenie ważniejsze od religii Tajlandia: Za stołem od rana do nocy Korea Południowa: Czas na kiszoną kapustę Francja: Nie tylko sery i wino Hiszpania: Sardynki to tylko początek Belgia: Piwo przede wszystkim Mołdawia: Wielkie żarcie Peru: Osobliwie i różnorodnie Meksyk: Ale jaja! Argentyna: Najlepsze steki świata Chile: Chłopcy z placu broni. Piją wino i grają w szachy Maroko: Smak kiszonych cytryn Senegal: Sok z baobabu Etiopia: Naleśniki rządzą Mozambik: Zapachy Maputo Wyprawy no limits: Podróżuj na krańce świata z ekspertami NG Polska jest najfajniejsza Muzeum POLIN w Warszawie Light Move Festival w Łodzi 7 nowych cudów polski Sprawdź, które miejsca wygrały w naszym plebiscycie! Adventure Warto spróbować: Wyprawy w skali mikro Test Travelera: Ubierz się w wełnę Adventure: Polscy wspinacze w górach Pakistanu Raport specjalny: Stanisław Szwarc-Bronikowski – ciekawe życie filmowca Przerwa techniczna Swoją drogą Igor Zalewski o wadach i zaletach Belgii Akademia foto Najlepsze zdjęcia czytelników W 24 godz. Lizbona
Podziemne labirynty pierwszego światowego konfliktu
Niewielkie wejście schowane w lesie na południowym wschodzie Francji przypomina zawilgocony wlot do zwierzęcej nory przysłonięty przez kolczaste krzaki. Idę śladem Jeffa Gusky’ego, fotografa i lekarza z Teksasu, który spenetrował dziesiątki tego rodzaju podziemnych konstrukcji. Przeciskamy się przez błotnistą szczelinę i zapuszczamy w ciemności. Pełzniemy na czworakach, a światło naszych latarek omiata przykurzone kredowe ściany stuletniego tunelu, który wije się przed nami. Po jakichś stu metrach korytarz kończy się prostokątną niszą wyciętą w kredzie, pozostałością po stanowisku telefonicznym. To właśnie tutaj tuż po wybuchu I wojny światowej (28 lipca przypadła jego 100. rocznica) niemieccy saperzy spędzali w całkowitej ciszy kolejne zmiany, nasłuchując, czy wrogowie nie kopią własnych tuneli. Przytłumione głosy lub zgrzyt łopat mogły oznaczać, że przeciwnicy znajdują się parę metrów dalej i drążą własny korytarz wiodący prosto w ich stronę. Sytuacja stawała się jeszcze groźniejsza, gdy milkły odgłosy kopania i słychać było jedynie szuranie worków i pobrzękiwanie puszek ustawianych jedna na drugiej. Oznaczało to, że przeciwnicy próbują zaminować koniec tunelu. Jednak najbardziej przerażająca była całkowita cisza, jaka zapadała później. Ładunki mogły eksplodować w każdej chwili, grzebiąc cię żywcem. W pobliżu nas na jednej ze ścian dostrzegam w świetle latarki niemieckie graffiti pozostawione przez pełniących tutaj służbę saperów. Nad listą nazwisk i numerami pułków widnieje inskrypcja Mit Gott für Kaiser! (Z Bogiem dla cesarza!). Ślad ołówka wygląda zaskakująco świeżo, jakby napis powstał ledwie wczoraj. W rzeczy samej, miękkie wapienno-kredowe skały francuskiej Pikardii okazały się idealne nie tylko do prowadzenia działań saperskich, pozwoliły też żołnierzom zaznaczyć swoją obecność za pomocą napisów, rysunków, karykatur, a nawet kunsztownych płaskorzeźb. Nie licząc wąskiego kręgu pasjonatów i badaczy, jedynie niektórzy lokalni urzędnicy i właściciele tych terenów wiedzą o zasobach podziemnej sztuki, a Gusky spędził wiele lat, próbując się z nimi zaznajomić. Jego latarka wydobywa z ciemności podziemny świat, który pozwalał żołnierzom przetrwać ciągły ostrzał artyleryjski. Pozostawili tu za sobą nazwiska, narysowane kobiety, symbole religijne, komiksy i wiele innych dzieł. Według Gusky’ego ślady te pozwalają nam się zagłębić w zapomnianą historię wielkiej wojny, poznać walczących w niej poszczególnych żołnierzy, z których wielu nie przeżyło koszmaru okopów. Wojna rozpoczęła się latem od kawaleryjskich szarż i wszyscy byli przekonani, że potrwa najwyżej do Bożego Narodzenia. Tymczasem pod koniec 1914 r. natarcie niemieckich wojsk zostało zatrzymane, a armie obu stron osiadły w rozległej sieci okopów ciągnącej się od Morza Północnego aż po szwajcarską granicę. Nieustający wyścig zbrojeń doprowadził do tego, że po raz pierwszy zastosowano gazy bojowe, naloty lotnicze i czołgi. Bezowocne najczęściej ofensywy i kontrofensywy pochłonęły miliony ofiar. Morderczy pat sprawił, że Niemcy, Francuzi i Brytyjczycy wrócili do niezmienionych od stuleci taktyk wojny oblężniczej. Należało za pomocą podkopów dostać się do kluczowych elementów fortyfikacji wroga i wysadzić je w powietrze. Aby zapobiec kontratakom, po przeprowadzeniu ataku tunele też były wysadzane. W 1916 r., w samym apogeum podziemnej wojny, brytyjskie oddziały tunelowe zużyły 750 ładunków wybuchowych na 160-kilometrowym odcinku frontu. Niemcy odpowiedzieli detonacją 700 własnych ładunków. Wzgórza i górskie grzbiety, z których rozciągał się strategiczny widok na okolicę, zostały podziurawione niczym szwajcarski ser, a po największych eksplozjach pozostały potężne kratery szpecące krajobraz do dziś. Nawet niewielki ładunek wybuchowy mógł wywołać olbrzymie zniszczenia. W tunelach, przez które się przedzieraliśmy, 26 stycznia 1915 r. odpalony przez Niemców ładunek zabił 26 francuskich piechurów i ranił kolejnych 22. Wojna podziemna toczyła się jednak nie tylko w wąskich tunelach. Pod polami i lasami Pikardii ciągną się wyrobiska, które mogły pomieścić tysiące żołnierzy. Pewnego ranka zapuściliśmy się do jednego z nich, wielkiej dziury w klifie górującym nad doliną Aisne. Rolę przewodnika pełnił właściciel tej posiadłości. Z dumą zaprezentował nam monumentalną rzeźbę Marianny, francuskiego symbolu wolności, strzegącej wejścia do środka. Dalej, w półmroku wykutej ludzką ręką jaskini, zobaczyliśmy rzędy doskonale wyrzeźbionych odznak i pamiątkowych symboli pozostawionych przez stacjonujące tu francuskie oddziały. Odkryliśmy również kilka pieczołowicie wykutych w skale kapliczek, które ozdobiono symbolami religijnymi, wojskowymi insygniami oraz nazwami miejsc słynnych ze zwycięskich francuskich bitew. Właściciel pokazał nam kamienne schody prowadzące z kaplicy wprost pod wybuchające pociski i nieprzerwany ogień karabinów maszynowych na linii frontu. – Nie potrafię powstrzymać wzruszenia, gdy myślę o tych, którzy weszli po tych schodach, by nigdy już nie wrócić – westchnął przewodnik. Życie w wyrobiskach było jednak zdecydowanie lżejsze niż przebywanie w błotnistym piekle okopów. Dziennikarz, który odwiedził w 1915 r. jedną z jaskiń, zanotował, że suche schronienie, słomiane posłania, meble i ogniska to luksusy w porównaniu z tym, co działo się w okopach. W pomieszczeniach przez cały rok panowała stała temperatura, ale – jak pisał jeden z żołnierzy – pasożyty, wszy, pchły i szczury pożerały ich żywcem. Wielu ludzi chorowało. Aby przetrwać, uciekali w marzenia. Ściany podziemi zdobią portrety dziesiątków kobiet, niektóre wyidealizowane i sentymentalne. Obie strony przekształciły największe wyrobiska w prawdziwe podziemne miasta. Część z nich zachowała się w zaskakująco dobrym stanie. Razem z naszym przewodnikiem doszliśmy na pobliskie pole ziemniaczane należące do jego kuzyna. Dwudziestoletni mężczyzna zapracował własnoręcznie na tytuł właściciela tej ziemi, oczyszczając ją z niewybuchów, granatów oraz pocisków, które wciąż zawierały trujące gazy. Pod zagonem ziemniaków znaleźliśmy niesamowity labirynt średniowiecznego wyrobiska rozciągającego się na długości 11 km, pełnego krętych korytarzy i wysokich sklepień przywodzących na myśl stacje metra. W 1915 r. Niemcy połączyli to gigantyczne mrowisko ze swoim systemem okopów. Zainstalowali światła i telefony, uruchomili piekarnię i masarnię, warsztat, szpital oraz kaplicę. Oryginalny generator prądu oraz kolczaste zasieki wciąż tkwią na swoich miejscach, choć pokrywa je rdza. Nadal można odczytać drogowskazy wypisane na każdym zakręcie, niezbędne w tej plątaninie korytarzy. Jedną ze ścian jaskini pokrywają nazwiska i nazwy pułków, symbole wojskowe i religijne, płaskorzeźby i karykatury, portrety psów i krótkie komiksy. Do najgorliwszych dekoratorów podziemi należeli żołnierze 26. amerykańskiej Yankee Division, która po wypowiedzeniu wojny państwom Osi w kwietniu 1917 r. trafiła na front jako pierwsza. Aby odwiedzić wyrobisko Chemin des Dames, w którym kwaterowali, musieliśmy zejść po drabinach w głąb jaskini rozciągającej się 9 m pod nami. Zwiedzanie 40-hektarowego kompleksu zajęło nam wiele godzin. Lampy przy naszych kaskach co chwilę wydobywały z ciemności nadzwyczajne pamiątki wojny: wzdłuż ścian piętrzyły się niezliczone sterty butelek, butów, pocisków, hełmów, pordzewiałych drucianych prycz, była tam nawet cała wojskowa kuchnia, z kompletem garnków i patelni. Począwszy od lutego 1918 r. jaskinie te wypełniały dźwięki i wonie przyniesione przez setki Amerykanów. Większość z nich pochodziła ze świeżego poboru i trafiała do wyrobisk prosto z pierwszych zmian w okopach. Poświęcali niezliczone godziny na ozdabianie każdego centymetra niektórych ścian, pozostawiając na nich dziesiątki patriotycznych i religijnych obrazów: symbole masońskie i Rycerzy Kolumba, wizerunki Wuja Sama i Buffalo Billa, karykatury cesarza niemieckiego. Z wypisanych ołówkiem nazwisk wyłowiłem Earle’a W. Madeleya, kaprala z Connecticut, piszącego, że ma 20 lat. Według dokumentów Madeley zginął 21 lipca 1918 r., jako jedna z 2 tys. ofiar poniesionych przez amerykańską dywizję przed zawarciem rozejmu. W bezpiecznych podziemiach, z dala od zawieruchy panującej na powierzchni, mężczyźni wyrwani z domów przez machinę globalnego konfliktu pozostawili po sobie sztukę wyrażającą ich tożsamość i wolę przetrwania. Jednak to unikalne dziedzictwo jest zagrożone. Po tym, jak wandale próbowali odpiłować rzeźbę Marianny, rozwścieczony właściciel zabezpieczył wejścia do wyrobisk kratami. Opiekujący się jaskinią goszczącą niegdyś Jankesów emerytowany mechanik zamontował stalowe wrota i założył kłódki. Jednak wiele takich miejsc wciąż pozostaje niezabezpieczonych. Mechanik zatrzaskuje kłódkę i wracamy do samochodu. Czując ostre podmuchy wiatru świszczącego nad dawnym polem bitwy, pytam, dlaczego wyrobisko wypełnione nazwiskami amerykańskich żołnierzy odgrywa w jego życiu tak ważną rolę. Odpowiada po chwili zastanowienia: – Odczytując te imiona ze ścian, przywracamy ich na chwilę do życia.
Polska dla ciekawskich: Chełm - Oko w oko z duchem
Podziemne labirynty Chełma mogą liczyć nawet 40 km. I są unikatem na skalę światową!
Ponad 40 lat temu pod jadącą ciężarówką zapadła się jedna z głównych ulic Chełma. Zupełnie przypadkowo odkryto wówczas pod miastem plątaninę korytarzy. Część zasypano, ale fragmenty udostępniono turystom. Dziś Chełmskie Podziemia Kredowe to punkt obowiązkowy podczas zwiedzania nie tylko miasta, ale i regionu. Przekraczam bramę do podziemnego świata. W powietrzu unosi się charakterystyczny zapach wilgotnej skały. Tam, gdzie światło natrafia na kredę, odbite od czystej skały, rozświetla zaskakująco dużą przestrzeń, dając przy tym tajemniczą poświatę. Nagle wyłania się duch Bieluch, powiernik ukrytych w podziemiach skarbów. Strażnik tajemniczego labiryntu korytarzy i niewielkich komór o białych jak śnieg ścianach. Przez 2 km wspinam się w górę, to znów schodzę w dół, poznając kolejne poziomy krętych korytarzy. Mijam ślepe odcinki zawalonych chodników, potężne kredowe filary, lochy i ciągi rozwidlających się i krzyżujących chodników, które po szybko powodują absolutny zanik poczucia odległości, stron świata i upływającego czasu. Jestem w podziemnym królestwie dawnych sztolni i wyrobisk, które niczym szwajcarski ser dziurawią całe wzgórze. Na nim wznosi się miasto. Wzgórze zbudowane zostało z kredy, której grubość pokładów szacowana jest czasami nawet na 800 m! Pierwsze wzmianki o pozyskiwaniu kredy w obrębie miasta pochodzą jeszcze z XIII w. Wydobywali ją wszyscy mieszkańcy i to bez jakiejkolwiek kontroli. Prace eksploatacyjne trwały do XIX w. Na początku XX w. zakazano ich już całkowicie. Kiedy po przejściu labiryntu wychodzę na powierzchnię, miasto, które przecież nic się nie zmieniło w trakcie mojej krótkiej wizyty pod ziemią, w moich oczach wygląda jednak zupełnie inaczej. Warto wiedzieć: 2 km długości ma podziemna trasa udostępniona turystom. Chełmskie Podziemia Kredowe przy ul. Lubelskiej 55A można zwiedzać przez cały rok. Ceny biletów: ulgowy 7 zł, normalny 10 zł. Godziny wejść dla turystów: 11, 13, 16.
Każdy, kto zawita po raz pierwszy do Kłodzka, musi najpierw przejść po starym moście na Młynówce. Do jego budowy użyto tysiąca kurzych jaj.
To wykonana w XIII w. kopia słynnego mostu Karola w Pradze i brama prowadząca do jednej z najpiękniejszych w Polsce starówek. Nad wąskimi uliczkami góruje potężna twierdza w kształcie gwiazdy wybudowana w XVIII w. Według legend kryje się pod nią wiele nieznanych nikomu tuneli. Tutejsza Starówka jest klimatyczna. Niegdyś mieszkała tu wojownicza Waleska, piękność o nadludzkiej sile, która zabijała złotymi strzałami. Czasami można ją spotkać na murach twierdzy, kiedy w nocy wychodzi, by pilnować skarbów. A jest ich sporo. Mówi się, że w czasie II wojny światowej Niemcy ukryli tu skradzione w Polsce złoto, a także regalia. Jeszcze więcej emocji wzbudzają historie o gigantycznych podziemiach, ciągnących się pod twierdzą. Nie wiadomo, czy rzeczywiście istnieją, można tu jednak zwiedzić tunele minerskie zbudowane w XVIII w. To cztery kilometry mrocznych korytarzy, które służyły żołnierzom w najtrudniejszych chwilach wojowania. Miłośnicy podziemi mogą sobie poużywać w Kłodzku do woli. U stóp twierdzy rozpoczyna się Podziemna Trasa Turystyczna im. 1000-lecia Państwa Polskiego. To system chodników ciągnących się pod całym miastem, które powstały przez połączenie piw-nic starych kamienic. Wąskie, wysokie niegdyś domy sięgały w głąb nawet do 30 m. Z czasem zaczęły się jeszcze bardziej rozrastać, bowiem rzeka ograniczała rozbudowę Kłodzka. W czasach wojennych zawirowań piwnice okazały się znakomitym schronieniem. Sąsiedzi łączyli je ze sobą, tworząc ciągi. Kopali tutaj nawet studnie i stawiali piece chlebowe. Mogli tam normalnie żyć, bawić się, spać. Stworzyli w ten sposób niesamowite podziemne miasto, które ma w sobie coś bardzo „domowego”... Podziemna trasa łączy Twierdzę Kłodzką ze wspaniałym gotyckim kościołem joannitów pw. Najświętszej Marii Panny (od 1624 r. świątynia należy do jezuitów). Słynie on z cudów związanych z jego fundatorem, pierwszym arcybiskupem praskim Arnoštem z Pardubic. Był on czczony przez wieki jako święty, mimo że nigdy nie został uznany za takiego przez Kościół. Po śmierci rzekomo wstał z wozu, którym miał być odwieziony na wieczny spoczynek, i sam sobie wybrał miejsce pochówku. Jego pogrzeb zapoczątkował cykl niewytłumaczalnych zjawisk. Najpierw ufundowana przez joannitów, wyrzeźbiona z piaskowca figura biskupa uległa samozniszczeniu (głowa straciła twarz, korpus zaś popękał). Co ciekawe, kronikarz Georgius Aelurius uznał, że te akty wandalizmu nie mogły być dziełem człowieka. Tajemnicze zniszczenia wywołały sporo zamieszania, bo nie dość, że nikt nie potrafił wytłumaczyć ich racjonalnie, to na dodatek sam arcybiskup... przepowiedział je jeszcze za życia. Wkrótce z powierzchni całego nagrobka zaczął wyciekać balsam, który roztaczał dokoła przepiękny zapach. Tajemnicza substancja nie chciała się palić, nie unosiła się też na wodzie. W kłodzkich kronikach 15 maja roku 1468 uznano za dzień cudu. Balsam miał się jeszcze pojawić w święto Wniebowstąpienia Pańskiego. Sam kościół, którego budowę rozpoczęto w 1364 r., jest najstarszy w Kłodzku, a jednocześnie uchodzi za jeden z najpiękniejszych w mieście. No to w drogę – Kłodzko Podziemna Trasa Turystyczna im. 1000-lecia Państwa Polskiego. Czynna od maja do października w godz. 9.00–17.00, poza sezonem w godz. 10.00–15.00. Bilet normalny kosztuje 5 zł, ulgowy 3 zł. Nocleg – Hotel Casa d’Oro, Grottgera 7, ceny od ok. 70 zł.