Brytyjski piechur wyruszył w podróż dookoła świata. Po 27 latach jest bliski finału
Brytyjski podróżnik jest o krok od zakończenia jednej z najdłuższych pieszych wypraw w historii. Karl Bushby wyruszył z Chile w 1998 roku, postanawiając wrócić do Wielkiej Brytanii bez korzystania z jakiegokolwiek środka transportu mechanicznego. Po 27 latach nieprzerwanej wędrówki – pełnej wyzwań, blokad granicznych i ekstremalnych warunków – jego niezwykła podróż wreszcie dobiega końca.
Wiele lat temu Karl Bushby założył się w barze, że zdoła przejść pieszo z południowego krańca Ameryki Południowej aż do rodzinnej Anglii. Choć jego znajomi uważali to za pomysł całkowicie nierealny, on postanowił potraktować go poważnie. – Nagle stało się to wyzwaniem. Dyskusja nabierała tempa, aż w końcu stwierdziłem: „To jest wykonalne”. Stałem się niemal obsesyjnie skoncentrowany na tym, co trzeba zrobić, aby w ogóle spróbować – wspomina dziś, opisując rozmowę, która z żartu przerodziła się w życiowy projekt. Kilka lat później, bo w 1998 roku, stanął na obrzeżach Punta Arenas w Chile, gotowy rozpocząć liczącą ponad 50 tysięcy kilometrów wędrówkę, którą pierwotnie planował ukończyć w mniej więcej 12 lat. Nikt, łącznie z nim samym, nie przewidywał, że zajmie mu ona ponad dwie dekady i przeistoczy się w jedną z najbardziej wymagających pieszych podróży we współczesnym świecie. 27 lat samotnej wędrówki. Szczegóły wyprawy Karla Bushby'ego Ponad dwadzieścia lat pieszej wędrówki uczyniło Karla Bushby'ego jedną z najbardziej niezwykłych postaci współczesnych wypraw. W wieku 56 lat Brytyjczyk ma już za sobą około 50 tys. kilometrów pokonanych wyłącznie na własnych nogach – trasę prowadzącą przez obie Ameryki, Rosję, Mongolię, Azję Środkową oraz ekstremalne przejście przez skute lodem wody Cieśniny Beringa. Jego wieloletni marsz przypadł na okres intensywnych przemian (od obchodów milenijnych, przez zamachy z 11 września, po pandemię COVID-19), co często przekładało się na zamknięte granice, restrykcje i dodatkowe przeszkody logistyczne. Po drodze mierzył się również z wyzwaniami natury: w Arktyce niemal natknął się na niedźwiedzie polarne, a w 2024 roku, pozbawiony innej drogi, przepłynął blisko 300 kilometrów przez Morze Kaspijskie, aby kontynuować wyprawę. Od początku narzucił sobie dwa warunki definiujące całe przedsięwzięcie – i przez ponad dwie dekady nie złamał żadnego z nich. Pierwszy zakładał całkowitą rezygnację z transportu mechanicznego. Drugi – że nie wróci do domu przed ukończeniem trasy pieszo. – Jeśli gdzieś utknę, muszę sam znaleźć drogę – podkreślał, wspominając początki marszu, gdy całą trasę planował jeszcze, używając papierowych map i ołówka. Te zasady sprawiły jednak, że projekt „Goliath Expedition” regularnie napotykał przeszkody – brak funduszy, odmowy wizowe, zawirowania polityczne czy pandemia wielokrotnie zmuszały go do wielomiesięcznych przestojów. Wiosną 2025 roku, pokonawszy około 47 tys. kilometrów, Bushby dotarł do Turcji i 2 maja przeszedł przez Most Bosforski, wracając do Europy po raz pierwszy od 1998 roku. Chwilę później jednak ponownie zatrzymała go biurokracja, gdyż kończąca się wiza zmusiła piechura do opuszczenia kraju. Przez kolejne trzy miesiące czekał w Meksyku na możliwość ponownego wjazdu. Finalnie kilka dni temu Karl wrócił do Stambułu i właśnie przygotowuje się do ostatniego odcinka trasy prowadzącej przez Bułgarię, Rumunię, Węgry, Austrię, Niemcy i Francję. Od rodzinnego Hull dzieli go już tylko około 3 tys. kilometrów. Jeśli nic nie stanie mu na przeszkodzie, dotrze tam wczesną jesienią 2026 roku, kończąc jedną z najdłuższych i najtrudniejszych pieszych wędrówek we współczesnych czasach. Motywacje, wyzwania i życiowe lekcje Karla Bushby’ego Jego wyprawa budzi dziś podziw, jednak jej korzenie tkwią nie tylko w barowym zakładzie, lecz także doświadczeniach wyniesionych ze służby wojskowej. Bushby służył bowiem jako spadochroniarz w armii brytyjskiej, co – jak twierdzi – nauczyło go wytrzymałości i rozbudziło potrzebę podróżowania. – Kiedy jesteś w wojsku i masz okazję zobaczyć te niesamowite miejsca, to naprawdę inspiruje i rozbudza żądzę wędrówek – mówił. Jednocześnie śmierć kilku kolegów sprawiła, że zaczął poważniej myśleć o kruchości życia. – Doszło do mnie, że życie jest krótkie i trzeba przeżyć je najlepiej, jak potrafimy – dodał. Te doświadczenia skłoniły go do rozpoczęcia w wieku 29 lat marszu dookoła świata. Na wyprawę wyruszył z 500 dolarami w kieszeni i bez jakiegokolwiek wsparcia. – Ameryka bardzo szybko zamieniła się w walkę o przetrwanie… Czasem sprowadzało się to do szukania jedzenia przy drodze – wyznał w jednym z wywiadów. Spał głównie w namiocie, a niekiedy u osób, które zaprosiły go do siebie z życzliwości. Z czasem jego historia zaczęła przyciągać uwagę. Pojawiły się pierwsze darowizny, sponsorzy, kontrakt na książkę i zainteresowanie filmowców. – Jedna rzecz, której się nauczyłem, to że nikt nie dokonuje takich rzeczy w pojedynkę. Mogę iść sam, ale nie doszedłbym tu bez ludzi, którzy mnie wspierali – podkreślił w rozmowie z „Washington Post”. Rosnąca rozpoznawalność nie chroniła go jednak przed trudnościami. Bushby musiał pokonać Przełęcz Darién (czyli jedno z najbardziej niebezpiecznych miejsc w dżungli), spędził 57 dni w rosyjskim areszcie za niewłaściwe przekroczenie granicy, a w 2013 roku otrzymał pięcioletni zakaz wjazdu do Rosji, o którego zniesienie zabiegał, idąc pieszo z Los Angeles do ambasady w Waszyngtonie. Do tego dochodziły ograniczenia wizowe, które regularnie zmuszały go do wylotów do Meksyku i wielomiesięcznych przerw. Mimo wszystko powtarza, że to właśnie życzliwość obcych ludzi dawała mu siłę. – 99,99% osób, które spotkałem, okazało się niezwykle życzliwych. Świat jest o wiele bardziej przyjazny, niż często nam się wydaje – stwierdził. Choć samotność bywała przytłaczająca, Bushby podkreślił też, że wędrówka stała się dla niego formą życiowej edukacji. Dziś zależy mu na tym, by inspirować innych. – Trzeba zobaczyć świat takim, jaki jest naprawdę, i poznać ludzi, którzy w nim żyją. To jedna z najcenniejszych lekcji, jakie można wynieść z podróży – podsumował. Źródła: Washington Post, Explorers Web, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Elżbieta Dzikowska pokazała Polakom, jak wielki i wspaniały jest świat. I nadal to robi!
Elżbieta Dzikowska, pasjonatka poznawania miejsc odległych i niepoznanych, swoją pracą otworzyła Polakom okno na świat. Wraz ze swoim życiowym partnerem wyprodukowała ponad 300 odcinków kultowego programu telewizyjnego „Pieprz i wanilia”, który przez lata ściągał przed ekrany całe rodziny. Poniżej przybliżamy sylwetkę znanej podróżniczki, która zabierała rodaków w miejsca odległe, niedostępne, a nierzadko także dzikie.
Spis treści: Kobieta wielu talentów z pasją do podróżowania Młodość Elżbiety Dzikowskiej Na podbój Ameryki Łacińskiej Fenomen, o którym Polacy pamiętają do dziś Jeszcze nie powiedziała ostatniego słowa W Polsce Ludowej nie wszyscy mogli uzyskać paszport, a wyjazdy zagraniczne, szczególnie w kierunku zachodnim, wymagały spełnienia szeregu warunków i przejścia długotrwałych, skomplikowanych procedur. Większość Polaków mogła jedynie marzyć o podróżach. Dla nich, źródłem informacji o świecie była telewizja. Dość marnym źródłem, biorąc pod uwagę ówczesną ramówkę, przesiąkniętą cenzurą i propagandą. Dopiero w 1982 roku, gdy rozpoczęła się emisja oryginalnego programu „Pieprz i wanilia”, Polska zyskała wgląd w miejsca, które wcześniej można było poznać tylko dzięki książkom. Kobieta wielu talentów z pasją do podróżowania Kim jest Elżbieta Dzikowska? Aż chciałoby się rzec: „kobietą orkiestrą”. Historyczka sztuki, sinolożka, podróżniczka, operatorka filmowa, montażystka i reżyserka, autorka książek, audycji radiowych i programów telewizyjnych, publicystka i reportażystka, autorka wystaw sztuki współczesnej – najprawdopodobniej to jeszcze nie wszystkie funkcje, jakie dotychczas zapisała na swoim koncie. Wielokrotnie odznaczana, nagradzana i wyróżniana, pozostaje jedną z najbardziej znanych podróżniczek. Zapisała się w świadomości nie tylko Polaków. Jej nazwisko jest znane w wielu krajach, a przykładem niech będzie choćby Peru, gdzie zainicjowała budowę pomnika Ernesta Malinowskiego, budowniczego najwyżej położonej kolei na świecie (do 2006 roku). Większość zapewne kojarzy ją ze zrealizowanych dla Telewizji Polskiej filmów dokumentalnych z cyklu „Pieprz i wanilia”. Nic dziwnego. W ciągu 16 lat emisji, powstało ponad 300 odcinków słynnego programu, w których Dzikowska wraz ze swoją drugą połową – Tonym Halikiem – relacjonowała wyprawy do miejsc na wszystkich kontynentach. Młodość Elżbiety Dzikowskiej Elżbieta Dzikowska, a właściwie Józefa Elżbieta Górska, urodziła się 19 marca 1937 roku w Międzyrzecu Podlaskim. Jej ojciec był łącznikiem Armii Krajowej. Ujęty przez okupanta, został osadzony na zamku w Lublinie i skazany na karę śmierci. Zginął w 1944 roku, trafiony niemieckimi kulami podczas próby ucieczki, którą podjął dzień przed wyznaczoną datą egzekucji. Matka młodej Elżbiety zajmowała się prowadzeniem herbaciarni z wyszynkiem. Kręta droga do wykształcenia Od zawsze była głodna wiedzy. W ciągu jednego roku zaliczyła trzecią i czwartą klasę. Dzięki temu, studia mogła rozpocząć jako szesnastolatka, ale zanim to nastąpiło, pół roku spędziła w tym samym więzieniu, w którym zginął jej ojciec. Dlaczego tak młoda kobieta trafiła do słynącego z ciężkich warunków więzienia? Piętnastoletnia Elżbieta działała w szeregach konspiracyjnego, antykomunistycznego Związku Ewolucjonistów Wolności. Interesowała ją historia sztuki, archeologia i dziennikarstwo, więc po maturze, którą po odzyskaniu wolności zdała w gimnazjum w rodzinnym Międzyrzecu, zamarzyła o podjęciu nauki w jednej z tych dziedzin. Jednak mimo wysokiej średniej na świadectwie, nie mogła podjąć studiów w żadnym z tych kierunków. Finalnie stanęło na sinologii. W pierwszym podejściu, jej wniosek o dopuszczenie do egzaminu został odrzucony. Okazało się bowiem, że nabór na studia w tym kierunku odbywał się co drugi rok, a finalnie w poczet studentów i tak przyjmowano jedynie kilku absolwentów. Na szczęście gremium odwoławcze przychyliło się do jej prośby. Do egzaminu przystąpiła w terminie jesiennym. Po uzyskaniu pozytywnego wyniku, znalazła się na liście studentów Instytutu Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Na podbój Ameryki Łacińskiej Pierwszą daleką podróż odbyła w 1957 roku (w tym samym, w którym poślubiła Andrzeja Dzikowskiego, studenta polonistyki i przyszłego dziennikarza), kiedy udała się do Chin. O paszport starała się już po trzecim roku nauki, ale spotkała się z odmową. Jako świeżo upieczona sinolożka, nie mogła znaleźć pracy w zawodzie. Zatrudniła się w Bibliotece Uniwersyteckiej, ale nie było to zajęcie, które sobie wymarzyła. Postanowiła wówczas zdobyć dyplom historyka sztuki, ale w tym samym roku, w którym podjęła tę decyzję, otrzymała propozycję pracy w redakcji miesięcznika „Chiny”. Zgodziła się, z zastrzeżeniem, że pracodawca umożliwi jej podjęcie dalszej nauki w trybie dziennym. W „Chinach” pracowała aż do rozwiązania redakcji. Gdy w 1964 roku powstał kwartalnik „Kontynenty”, znalazła zatrudnienie w dziale Ameryki Łacińskiej. Dzikowska zaczęła uczyć się języka hiszpańskiego i podróżować. Po kilku latach zyskała uznanie jako ekspert od Ameryki Łacińskiej, czego wyrazem było powołanie jej na członka Światowego Stowarzyszenia Latynoamerykanistów. Obiad z prezydentem W 1974 roku Elżbieta Dzikowska otrzymała roczne stypendium od peruwiańskiej minister kultury. Wyleciała do Limy. Przed dotarciem na miejsce, dla programu telewizyjnego „Klub sześciu kontynentów”, w Meksyku miała przeprowadzić wywiad z wówczas już sławnym charyzmatycznym podróżnikiem, Tonym Halikiem. Na miejscu otrzymała jednak złe wieści. Okazało się, że jej stypendium zostało cofnięte. Jakby tego było mało, Halik przebywał wówczas w Gujanie Francuskiej. Zamierzała wrócić do Polski, ale wcześniej spotkała się ze znajomym artystą, José Luisem Cuevasem. Zjedli razem obiad, na którym był też Luis Echeverría Álvarez, ówczesny prezydent Meksyku. Gdy powiedziała mu o cofniętym stypendium, zaproponował, że rząd meksykański wesprze finansowo jej działalność. Wywiad, który zmienił wszystko Wkrótce oddzwonił do niej Tony Halik i finalnie wywiad doszedł do skutku. Bez cienia wątpliwości można stwierdzić, że był to moment, w którym życie Elżbiety dzikowskiej wkroczyło na nowe tory, nie tylko zawodowe, ale także osobiste. Po wywiadzie, ona i Halik zostali parą, ale zanim złożyli sobie obietnicę wspólnego życia, wpadli na pomysł nakręcenia wspólnego filmu. W produkcji „Obecność przeszłości” para ukazała tradycje, które obowiązywały w Ameryce Łacińskiej w czasach sprzed kolonizacji, a które przetrwały do dziś. Razem wielokrotnie wyprawiali się do Meksyku i Ameryki Łacińskiej, a gdy po powrocie do Polski zamieszkali wspólnie, obrali kierunek na Afrykę i Azję. Razem nakręcili cykl filmów dokumentalnych, na który składały się tytuły takie jak: „Tam, gdzie pieprz rośnie”, „Tam, gdzie rośnie wanilia”, „Tam, gdzie kwitną migdały” czy „Tam, gdzie pachnie eukaliptus”. Studnia z pomysłami ma jednak swoje dno. W końcu postanowili, że kolejne produkcje będą nosić tytuł „Pieprz i wanilia”. Fenomen, o którym Polacy pamiętają do dziś Sami finansowali produkcję swoich programów. Materiał nagrywali nie w profesjonalnym studio na Woronicza, a w swojej piwnicy, za blatem obszernej ławy, na której ustawiali niezbędne w danym odcinku rekwizyty. Tony zajmował się pracą z kamerą, Elżbieta montażem i komentarzami. Zajmowali się wszystkim, od „A” do „Z”. Dziennie produkowali po dwa programy, które następnie były realizowane w Interpress-Film, później w wytwórni Kalejdoskop. Po korekcie i montażu, gotowy produkt był sprzedawany Telewizji Polskiej. Cykl „Pieprz i wanilia” okazał się prawdziwym fenomenem. Relacje z podróży pary ściągały przed ekrany miliony widzów w całej Polsce. Trudno się temu dziwić. Para potrafiła zaczarować widzów swoim profesjonalizmem. Halik był charyzmatyczny, a gawędziarstwo miał chyba we krwi. Dzikowska była zawsze uśmiechnięta, wydawała się oazą niemożliwego do zmącenia spokoju. Razem byli... jak ostry pieprz i słodka wanilia. O tym jak ważne miejsce w świadomości Polaków zajmuje ten program, najlepiej świadczy fakt, że doczekał się wznowienia. W 2015 roku tytuł „Pieprz i wanilia” powrócił na antenę, tym razem kanału TVN24. Życie pełne przygód, ale i niebezpieczeństw Jako podróżniczka, Elżbieta Dzikowska zwiedziła najodleglejsze zakątki świata. Wspólnie z Tonym Halikiem, gościła w niemal wszystkich krajach Ameryki Łacińskiej i Europy. Podróżowała do 27 stanów USA, Chin, Australii, Nowej Zelandii, Tajlandii, Sri Lanki, Indii i Rosji. Zwiedziła Tahiti, Galapagos, Wyspę Wielkanocną, Kenię, Tanzanię, Maroko, Libię i Egipt, a to zapewne tylko część długiej listy. Podróżując do odległych, często odludnych i niemal dzikich zakątków świata, nie sposób uniknąć niebezpieczeństw. Wiadomo, że podczas jednej ze wspinaczek w Peru zapadła na chorobę wysokościową. Niedotleniona, trafiła do szpitala. Czy to wydarzenie zniechęciło ją do zdobywania gór. Absolutnie nie, ale od tamtej pory zawsze zabierała ze sobą butlę tlenową. Podczas realizacji materiałów filmowych, wielokrotnie spotykała się z rdzennymi plemionami. Jednak podobno nigdy nie spotkała się z wrogością czy agresją. Zawsze była serdecznie witana i nigdy nie miała problemu z uzyskaniem zgody na filmowanie i fotografowanie. Jeszcze nie powiedziała ostatniego słowa Życiowy towarzysz i współpracownik Dzikowskiej zmarł 23 maja 1998 roku. Po śmierci Tonego Halika, Elżbieta skupiła się na popularyzacji ciekawych miejsc w Polsce. Zaczęła realizować telewizyjne programy z cyklu „Groch i kapusta” i pisać książki z cyklu „Groch i kapusta, czyli podróżuj po Polsce!”. Dzikowska zadbała, by jej zmarły partner nie popadł w niepamięć. W 1999 roku przekazała mieszkańcom Torunia, gdzie urodził się sławny podróżnik, ponad 800 eksponatów pozaeuropejskich kultur, które wspólnie z Tonym Halikiem zgromadzili podczas swoich wojaży. Na tej podstawie cztery lata później powstało Muzeum Podróżników im. Tony’ego Halika, które ma siedzibę na ulicy Franciszkańskiej. Wielki dar był dopiero początkiem. Zbiory placówki nieustannie się powiększają. Mimo że Elżbieta Dzikowska zbliża się do dziewiątej dekady swojego życia, nie w głowie jej emerytura. Nadal jest aktywna zawodowo. Podróżuje, występuje w telewizji, swoje przygody opisuje w książkach, spotyka się z widzami i czytelnikami. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Krzysztof Kolumb nie był Włochem? Nowa teoria mówi o innym kraju i żydowskich korzeniach
Mimo że Krzysztof Kolumb jest postacią powszechnie znaną jako „odkrywca Ameryki”, jego pochodzenie pozostaje wciąż przedmiotem sporu. Nowe badania DNA rzucają cień na genueńskie korzenie podróżnika, sugerując, że mógł być potomkiem hiszpańskich Żydów.
Spis treści: Czy Krzysztof Kolumb był Polakiem? Pochodzenia Krzysztofa Kolumba z nową teorią Jakiej narodowości był Krzysztof Kolumb? Pochodzenie Krzysztofa Kolumba od wieków wzbudza zainteresowanie historyków. Nie jest to kwestia tylko tego, że wiele krajów w Europie chciałoby przypisać sobie wydanie na świat „odkrywcy Ameryki”. O miejscu urodzenia żeglarza rzeczywiście wiadomo niewiele, a to otwiera możliwości różnym scenariuszom. Sam termin „odkrycie Ameryki” świadomie biorę w cudzysłów. Żeglarz z Europy nie był w końcu pierwszym człowiekiem, jaki pojawił się na amerykańskim lądzie. Przyczynił się za to do rozpoczęcia kontaktów między kontynentami. Czy Krzysztof Kolumb był Polakiem? Powszechnie przyjmuje się, że Krzysztof Kolumb był Włochem i pochodził z Genui. Sęk w tym, że jedyny dokument świadczący o genueńskim pochodzeniu podróżnika – czyli jego „testament” – nie jest oryginałem, a jedynie późniejszą kopią. Brak podpisu notariusza lub innych świadków, którzy potwierdziliby autentyczność i zgodność kopii z oryginałem dodatkowo podważa jego wiarygodność. Z powodu braku przejrzystych dokumentów wskazujących miejsce urodzenia Kolumba, do dziś trwają naukowe śledztwa mające na celu ujawnienie prawdy. Na przestrzeni wieków naukowcy pochylali się nad różnymi możliwościami. Od portugalskiej po nawet... polską. Silva Rosa, portugalski historyk amator, w książce „Kolumb. Historia nieznana” zasugerował, że „odkrywca Ameryki” mógł być synem króla Polski Władysława Warneńczyka. Teoria ta nie została jednak potwierdzona. Autorzy najnowszych badań genetycznych twierdzą z kolei, że Krzysztof Kolumb miał być Hiszpanem żydowskiego pochodzenia. Pochodzenia Krzysztofa Kolumba z nową teorią Kwestia pochodzenia Krzysztofa Kolumba zyskała nowy wymiar dzięki badaniom DNA prowadzonym profesora José Antonio Lorente z Uniwersytetu w Granadzie. Prace nad nimi rozpoczęły się w 2003 r. Badania miały na celu ustalenie, czy oficjalna wersja o genueńskim pochodzeniu Kolumba jest zgodna z prawdą, a także czy możliwe jest potwierdzenie teorii o jego żydowskich korzeniach. Badania zostały zaprezentowane w dokumencie telewizyjnym „Columbus DNA: His True Origin”. Wynika z nich możliwość, że Kolumb mógł urodzić się w Walencji w Hiszpanii, a nie w Genui, jak powszechnie przyjęto. Co więcej, teoria o jego żydowskim pochodzeniu również staje się coraz bardziej popularna wśród naukowców. Wiąże się to z kontekstem historycznym. W 1492 roku, kiedy Kolumb odbywał swoją pierwszą wyprawę do Ameryki, w Hiszpanii trwały intensywne prześladowania Żydów w ramach hiszpańskiej inkwizycji. Dekret Alhambry, wydany w tym samym roku, nakazywał Żydom konwersję na katolicyzm lub opuszczenie kraju. Jedna z teorii sugeruje, że Kolumb mógł być jednym z tzw. conversos, czyli Żydów, którzy oficjalnie przeszli na katolicyzm, aby uniknąć prześladowań, ale potajemnie nadal praktykowali judaizm. Jeśli rzeczywiście miał żydowskie korzenie, ukrywanie prawdziwego pochodzenia i przyjęcie katolicyzmu mogło być więc próbą ochrony siebie i swojej rodziny przed inkwizycją. Dzięki temu mógł też swobodnie realizować żeglarską pasję. Jakiej narodowości był Krzysztof Kolumb? W ramach opisywanych badań z katedry w Sewilli ekshumowano szczątki Kolumba. Pobrano również próbki DNA z grobów jego synów, Hernando i Diego. Analizy genetyczne mają na celu porównanie DNA z potencjalnymi krewnymi oraz innymi postaciami historycznymi, aby spróbować ustalić prawdziwe pochodzenie Kolumba. Choć badania wciąż są w toku, profesor Lorente twierdzi, że wyniki są „prawie całkowicie wiarygodne”. Sugeruje, że coraz więcej dowodów wskazuje na hiszpańskie, a nie włoskie pochodzenie Krzysztofa Kolumba. Najnowsza analiza genetyczna mogłaby całkowicie zmienić postrzeganie Kolumba jako postaci historycznej i jego roli w historii Europy oraz „odkrycia” Ameryki. Zamiast genueńczyka, który zyskał sławę w służbie hiszpańskich władców, Kolumb mógł być hiszpańskim Żydem, który ukrył swoją tożsamość, aby spełnić swoje ambicje w czasach niesprzyjających otwartym wyznawcom judaizmu. Potwierdzą to jednak dopiero oficjalne wyniki badań DNA. Źródło: BBC. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Thomas Cook w rękach Polaków. To nowy rozdział dla najstarszej marki turystycznej
Co łączy Thomasa Cooka z Polską? Choć słynny podróżnik prawdopodobnie nigdy nie odwiedził naszego kraju, jego dziedzictwo wkrótce zyska z nim bliskie powiązania. Ta rewolucja w branży turystycznej to doskonała wiadomość nie tylko dla Polaków.
Spis treści: Polska firma przejmuje kultową markę turystyczną Kim był Thomas Cook? Tak wyglądał początek współczesnej turystyki Polska platforma podróżnicza eSky ogłosiła przejęcie Thomas Cook – najstarszej marki w branży turystycznej. Krok ten ma na celu nie tylko ożywić kultową firmę, ale także wzmocnić pozycję eSky jako lidera na rynku elastycznych ofert podróży. Najbliższe plany obejmują m.in. rozwój pakietów dynamicznych, takich jak Lot+Hotel. To również ważny krok w ekspansji polskiej platformy na rynkach europejskich, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. Polska firma przejmuje kultową markę turystyczną Przejęcie umożliwi Thomas Cook dostęp do oferty ponad 500 linii lotniczych, w tym Lufthansy i Ryanaira, co zwiększy konkurencyjność kultowej marki. Dla eSky to kluczowy element realizowaniu strategii buy&build, która ma na celu dalszą ekspansję zagraniczną i dostarczanie bardziej elastycznych ofert wakacyjnych. Długoterminowy plan umocnienia pozycji polskiej firmy na rynku europejskim dotyczy szczególnie Wielkiej Brytanii. Wyspiarski kraj już generuje największe przychody dla grupy spośród krajów Europy Zachodniej. eSky działa w ponad 50 krajach. Firma oferuje szeroką gamę usług, od lotów i zakwaterowania po pakiety city break oraz wakacyjne. Klienci mogą korzystać także z dodatkowych usług, takich jak ubezpieczenia, wynajem samochodów, transfery lotniskowe oraz bilety na wydarzenia sportowe i koncerty. W 2023 roku firma osiągnęła imponujące wyniki – zysk EBITDA (z ang. Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation, and Amortization) wyniósł ponad 81 mln zł, a przychody ze sprzedaży osiągnęły poziom 3,5 mld zł. Obsłużono przy tym 3,3 mln klientów. Nazwa brytyjskiej marki nieprzypadkowo brzmi znajomo. Stoi za nią słynny brytyjski podróżnik Thomas Cook – i to jako założyciel. Właśnie z tego powodu uważa się go za pioniera współczesnej turystyki. Co ciekawe, zaczynał jako kaznodzieja i działacz społeczny. Kim był Thomas Cook? Cook zorganizował swój pierwszy wyjazd w 1841 r. Był to transfer dla grupy 500 osób z Leicester do Loughborough na wiec abstynentów. Podróż odbyła się pociągiem i kosztowała jedynie szylinga. Było to pierwsze tego typu przedsięwzięcie, a Cook zapewniał zarówno transport, jak i obsługę logistyczną. W kolejnych latach Thomas Cook organizował coraz więcej wycieczek m.in. do Londynu, Szkocji i innych części Wielkiej Brytanii. Po sukcesie pierwszych wyjazdów Cook założył własną firmę Thomas Cook & Son. W 1855 roku zorganizował swoją pierwszą zagraniczną wycieczkę do Paryża. Tym samym zainaugurował międzynarodowe wyjazdy turystyczne. Z czasem działalność firmy rozszerzyła się na inne kontynenty. W ofercie zaczęły pojawiać się podróże do Egiptu, na Bliski Wschód oraz do Stanów Zjednoczonych. Tak wyglądał początek współczesnej turystyki Biuro podróży Thomasa Cooka jako pierwsze oferowało takie innowacje jak bilet turystyczny obejmujący transport i zakwaterowanie czy katalogi i przewodniki turystyczne, w których reklamowano miejsca do odwiedzenia. Dzięki temu podróże stały się bardziej dostępne dla przedstawicieli różnych warstw społecznych. Po śmierci Thomasa Cooka firma przetrwała i kontynuowała swoją działalność, stając się jednym z największych biur podróży na świecie. Pomimo wielu lat spędzonych na pozycji lidera w branży turystycznej w XXI wieku firma zaczęła zmagać się z problemami finansowymi. Finalnie w 2019 roku Thomas Cook Group ogłosiła upadłość, co było szokiem nie tylko dla pasjonatów turystyki. Główne problemy, które doprowadziły do upadku, to m.in. długi, nieudane próby restrukturyzacji oraz niezdolność do przystosowania się do nowoczesnych form sprzedaży internetowej. Po roku firma wznowiła działanie jednak już w zupełnie innej formie, oferując usługi przez internet. Teraz połączenie z polską platformą podróżniczą może pomóc odzyskać kultowej marce dawny blask. Źródło: eSky. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Paweł Edmund Strzelecki zapisał się w historii nie tylko jako odkrywca. Był także filantropem
W swoim czasie Paweł Edmund Strzelecki był jednym z największych odkrywców. Już od najmłodszych lat wyróżniał się ogromną ciekawością świata i niezłomnym duchem eksploratora. Nie bał się wyzwań i trudności związanych z odkrywaniem tego, co nieodkryte. To właśnie dzięki tym cechom zapisał się w historii jako jeden z najwybitniejszych podróżników. Lista jego osiągnięć jest tak długa, że aż trudno uwierzyć, że zapisano na niej dokonania tylko jednego człowieka.
W tym artykule: Kim był Paweł Edmund Strzelecki? Niespełniona miłość Przygotowania do wielkiej podróży Podróż dookoła świata Co odkrył Paweł Edmund Strzelecki w Australii? Wyprawa na Tasmanię i koniec wielkiej podróży Działalność filantropijna Upamiętnienia i dowody uznania Ostatnie lata życia i śmierć Pawła Edmunda Strzeleckiego Polscy podróżnicy i badacze odcisnęli swoje ślady na całym świecie. Arkady Fiedler zwiedził niemal cały glob, a książki jego autorstwa są dziś zaliczane do klasyki literatury podróżniczej. Henryk Arctowski zapisał na swoim koncie wiele odkryć na Antarktydzie, a Kazimierz Nowak był pierwszym białym człowiekiem, którego ujrzało wiele afrykańskich plemion. To tylko trzy przykłady z długiej listy, na której nie może zabraknąć także nazwiska bohatera tego artykułu. Czego dokonał Paweł Edmund Strzelecki? Poniżej odpowiadamy na to pytanie. Kim był Paweł Edmund Strzelecki? Paweł Edmund Strzelecki zapisał się w historii przede wszystkim jako podróżnik i odkrywca. To całkowicie zrozumiałe. W końcu to właśnie Strzelecki był pierwszym w historii Polakiem, który indywidualnie okrążył prawie cały świat w celach naukowych. Należy jednak podkreślić, że spłycenie jego osiągnięć do odkrywania niepoznanych części globu i prowadzenia prac badawczych jest sporym niedomówieniem. Nie można bowiem zapomnieć, że Strzelecki angażował się też w działalność filantropijną i realnie przyczynił się do uratowania wielu istnień ludzkich. Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand O... Wczesne lata Paweł Edmund Strzelecki urodził się 20 lipca 1797 roku, w Głuszynie (obecnie część Poznania). Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Oksza. Jego ojciec, Franciszek Strzelecki, był weteranem Insurekcji Kościuszkowskiej. Młodość Nie zachowało się wiele informacji na temat młodości Strzeleckiego. Wiadomo, że po przedwczesnej śmierci rodziców wyjechał do Warszawy, gdzie zaopiekowała się nim dalsza rodzina. Miał wówczas trzynaście lat. Najprawdopodobniej uczył się w szkole pijarów. Jak podkreślali jego biografowie, w tym spokrewniona z nim Narcyza Żmichowska, autorka pierwszych opublikowanych wspomnień o Strzeleckim, był niezwykle uzdolnionym samoukiem. Już w młodości miał biegle władać kilkoma językami, dzięki czemu w przyszłości nawiązał wiele cennych kontaktów. Niespełniona miłość W latach 20 XIX wieku wstąpił do armii pruskiej. Służył w 6. Pułku Ułanów. W 1823 roku zakochał się z wzajemnością w Adynie Turno, córce swojego przyjaciela. Starszy od niego o kilkanaście lat mężczyzna nie wyraził zgody na ich ślub. Paweł i jego ukochana postanowili uciec z kraju, jednak przeszkodził im w tym czujny ojciec, który chciał wydać córkę za ubiegającego się o jej względy Konstantego Sczanieckiego. Strzelecki opuścił rodzinne strony. Najpierw udał się do Rzeczypospolitej Krakowskiej, skąd przez Austrię i Szwajcarię dotarł do Włoch. Tam zapoznał się z Franciszkiem Sapiehą. Został plenipotentem dziedzica wielkiej fortuny. Magnat powierzył mu nadzór nad majątkiem Bychowiec pod Mohylewem. Po śmierci Sapiehy (w 1829 roku), Strzelecki odziedziczył sporą część jego fortuny. Przygotowania do wielkiej podróży Szczęśliwy splot nie całkiem szczęśliwych zdarzeń pozwolił mu zyskać środki na realizację swojego największego pragnienia. Strzelecki już w dzieciństwie marzył o podróży dookoła świata. Jako człowiek zamożny, mógł urzeczywistnić ten plan. W 1830 roku prawdopodobnie udał się do Francji, skąd rok później wyruszył do Wielkiej Brytanii. Tam zapoznał się z arystokracją i przedstawicielami naukowych elit, dzięki czemu drzwi londyńskich klubów dla dżentelmenów stanęły przed nim otworem. Nawiązywał coraz to nowsze kontakty. By przygotować się do podróży, ukończył dwuletnie studia z geologii na uniwersytecie w Edynburgu. Według niektórych źródeł, miał też studiować na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie zgłębiał wiedzę z zakresu petrografii, botaniki, hydrologii, etnografii i antropologii. Podróż dookoła świata Strzelecki wyruszył w drogę w czerwcu 1834 roku. Porzucił cały swój majątek i wygodne życie, które wiódł wśród brytyjskich elit. Wypłynął z Liverpoolu do Ameryki Północnej i w ten sposób rozpoczął swoją wielką przygodę. Nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat pierwszego etapu wyprawy. Wiadomo, że podróżnik nawiązał kontakt z północnoamerykańskimi Indianami i prowadził poszukiwania miedzi w Kanadzie. Złoże, które wówczas odkrył, jest eksploatowane do dziś. Dalej udał się do Meksyku i na Kubę. Ameryka Południowa W grudniu 1836 roku wyruszył do Ameryki Południowej. Dotarł do Brazylii, Urugwaju, Argentyny i Chile. Prowadził tam badania wulkanów i szukał złóż surowców mineralnych. W tamtym czasie Strzelecki stał się krytykiem polityki państw kolonialnych. Zajęte przez Europejczyków ziemie otwarcie nazywał miejscami zbrodni. Australia W 1838 roku rozpoczął się kolejny etap jego podróży. Z chilijskiego Valparaiso wyruszył w rejs do Australii. Po drodze kontynuował badania na wyspach Polinezji: Markizach, Hawajach, Tonga, Tuamotu i Tahiti. Szczególnie interesował się tamtejszymi wulkanami. Zanim obrał kurs na Australię, udał się do Nowej Zelandii, która od niedawna znajdowała się pod kontrolą Brytyjczyków. 27 kwietnia 1839 roku dotarł do portu w Sydney. Co odkrył Paweł Edmund Strzelecki w Australii? Brytyjczycy byli świadomi wielkiego znaczenia dotychczasowego dorobku Strzeleckiego, więc postanowili udzielić mu wsparcia przy badaniach wewnętrznej części kontynentu, która w tamtym czasie wciąż pozostawała niemal dziewicza. George Gipps, gubernator Południowej Nowej Walii, zaaprobował jego program badawczy. Po spotkaniu z urzędnikiem polski podróżnik wyruszył w kierunku Gór Błękitnych i Alp Australijskich w Wielkich Górach Wododziałowych. Zbadał żyzny region rozciągający się na wschód od Melbourne i nadał mu nazwę na cześć brytyjskiego urzędnika – Gippsland. W Welington i dolinie rzeki Clwyd odkrył pokłady złota. Kiedy Paweł Edmund Strzelecki zdobył Górę Kościuszki? 15 lutego 1840 roku, badając Góry Śnieżne, najwyższe pasmo Alp Australijskich, wraz z dwoma brytyjskimi podróżnikami dotarł do podnóży bezimiennego szczytu, który okazał się najwyższą górą kontynentalnej Australii. Paweł Edmund Strzelecki był pierwszym Europejczykiem, który postawił stopę na jej wierzchołku. Zdobyty szczyt nazwał Górą Kościuszki. W ten sposób upamiętnił wielkiego rodaka, wodza Insurekcji z 1794 roku, jednak o wyborze tej nazwy zadecydował przede wszystkim specyficzny wygląd wierzchołka. Strzelecki stwierdził, że kontur góry przypomina kopiec usypany na krakowskim grobie bohatera narodowego. Wyprawa na Tasmanię i koniec wielkiej podróży W lipcu 1840 roku podróżnik dotarł na Tasmanię. Tam zapoznał się z Johnem Franklinem, badaczem arktycznych obszarów i gubernatorem wyspy. Trzy lata później opuścił Antypody i tym samym zakończył trwającą dziewięć lat podróż. Wrócił do Anglii i przez kolejne dwa lata podsumowywał swoje dokonania, pisząc pracę zatytułowaną „Physical description of South Wales and Van Diemens Land”. 500-stronicowa książka stała się bestsellerem i przez kilkadziesiąt lat stanowiła najkompletniejsze źródło wiedzy na temat australijskiej przyrody i geologii. Działalność filantropijna W 1845 roku w Irlandii wybuchłą klęska głodu. Paweł Edmund Strzelecki został wówczas dyrektorem wykonawczym Brytyjskiego Stowarzyszenia Pomocy. Uznano, że jako Polak i katolik zostanie dobrze przyjęty przez irlandzką społeczność i duchowieństwo, które wówczas cieszyło się ogromnym zaufaniem mieszkańców Zielonej Wyspy. Strzelecki pełnił tę funkcję do 1847 roku. W tym czasie pomocą objęto ponad 200 tysięcy osób, głównie dzieci. W połowie wieku działał w kilku organizacjach wspierających osadnictwo w Australii i zajmujących się rozwojem tamtejszego rolnictwa. Strzelecki, który doskonale znał warunki panujące na kontynencie, zajął się projektowaniem systemów irygacyjnych. Najprawdopodobniej udzielił też finansowego wsparcia polskiemu osadnictwu. Upamiętnienia i dowody uznania W czasie swojej podróży po Australii i Tasmanii, strzelecki nadał 13 nazw geograficznych. Do dziś zachowało się sześć z nich: Gippsland, Latrobe River, Barney Plains, Lake King, Mount Arrowsmith i oczywiście Mount Kościuszko, czyli Góra Kościuszki. Najbardziej znane dzieło podróżnika – „Physical description of South Wales and Van Diemens Land” – zostało nagrodzone przez Johna Franklina kwotą 400 funtów. Tytuł zdobył ogromne uznanie w środowisku naukowym. Nawet sam Charles Darwin wydał pozytywną ocenę opracowaniu autorstwa Strzeleckiego. Lista dowodów uznania pracy Strzeleckiego jest znacznie dłuższa. Oto kilka najważniejszych: w 1846 roku Królewskie Towarzystwo Geograficzne przyznało polskiemu podróżnikowi Złoty Medal Odkrywców. Naukowcy docenili mapy stworzone przez Strzeleckiego, które przez kilkanaście kolejnych lat były uznawane za najdokładniejsze opracowanie topografii Australii; w 1849 roku jako jeden z pierwszych cywili został odznaczony Orderem Łaźni; w 1860 roku władze Uniwersytetu Oksfordzkiego przyznały mu honorowy tytuł doktora prawa cywilnego; w 1869 roku królowa Wiktoria nadała Strzeleckiemu tytuł Rycerza Komandora Orderu św. Michała i św. Jerzego; w latach 20. XX wieku w Gippsland wzniesiono siedem obelisków ku pamięci polskiego odkrywcy, a w 1988 roku w Jindabyne odsłonięto pomnik Strzeleckiego autorstwa Jerzego Sobocińskiego; uchwałą Sejmu z lipca 2022 r., rok 2023 został ustanowiony Rokiem Pawła Edmunda Strzeleckiego. Ostatnie lata życia i śmierć Pawła Edmunda Strzeleckiego W ostatnich latach życia Strzelecki mieszkał w Londynie. Mimo coraz większych problemów ze zdrowiem, nadal angażował się w projekty naukowe i publikował artykuły. Zmarł 6 października 1873 roku. Paweł Edmund Strzelecki spoczął na cmentarzu Kensal Green w Londynie. W jego pogrzebie uczestniczyło wielu wybitnych naukowców i przedstawicieli towarzystw naukowych. Wykonawcą testamentu i spadkobiercą całego majątku, jaki pozostawił po sobie Strzelecki, był nieznany urzędnik bankowy. W 1997 roku prochy wielkiego odkrywcy powróciły do Polski. Złożono je w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Arkady Fiedler zwiedził prawie cały świat. Stał się klasykiem literatury podróżniczej
Arkady Fiedler odbył w swoim życiu trzydzieści wypraw, a swoje przeżycia i doświadczenia zapisał w trzydziestu dwóch książkach, z których większość sprzedała się w bestsellerowym nakładzie. Do każdej podróży podchodził z wielką pasją, a barwne opisy, które zamieszczał w swoich tytułach, zdawały się sugerować, że dostrzegał to, co dla innych pozostawało niedostrzegalne. Swoją prozą i reportażami kolorował szarą rzeczywistość, która panowała w Polsce Ludowej.
W tym artykule: Kim był Arkady Fiedler? Podróże Arkadego Fiedlera Służba wojskowa w trakcie II wojny światowej Powrót do Polski i kolejne podróże Śmierć Arkadego Fiedlera Znaczenie dzieł Arkadego Fiedlera Muzeum Arkadego Fiedlera Tradycje podróżnicze w rodzinie Fiedlerów Dowody uznania i upamiętnienia Zwiedził niemal cały świat, podobnie jak Paweł Edmund Strzelecki. Tak jak Ferdynand Ossendowski, już jako chłopiec wykazywał się niebywałą ciekawością świata i wrażliwością na piękno przyrody. Jego książki, które osiągnęły ponad 10-milionowy nakład i doczekały się przekładu na 23 języki, do dziś są zaliczane do klasyki literatury podróżniczej. Kim był Arkady Fiedler? Arkady Fiedler był nie tylko wybitnym prozaikiem, reportażystą, przyrodnikiem i jednym z największych podróżników, ale także porucznikiem Wojska Polskiego. Dzieciństwo i młodość Urodził się 28 listopada 1894 roku, w Poznaniu. Jego ojciec, Antoni Fiedler, był poligrafem i wydawcą. To właśnie on zaszczepił w swoim synu miłość do podróży i poznawania tego, co niepoznane. Jak opowiadał w jednej z audycji radiowych, miał pięć lat, gdy ojciec zabrał go na polanę porośniętą wysoką trawą i polnymi kwiatami. Ten widok wywołał na nim tak duże wrażenie, że odbijał się echem w jego głowie przez wiele kolejnych lat. Arkady Fiedler. Pudełko ze skarbami Zaczytując się w dzieciństwie książkami Arkadego Fiedlera, zawsze odczuwałem pewien niedosyt obrazów. Uczył się w poznańskim Gimnazjum im. Gotthilfa Bergera. Po maturze studiował filozofię i nauki przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Gdy wybuchła I wojna światowa, został wcielony do armii niemieckiej i musiał przerwać studia. W latach 1918–1919 brał udział w powstaniu wielkopolskim. Został wybrany do Komitetu Jedenastu Polskiej Organizacji Wojskowej i kierował działaniami Działu Organizacyjnego w Dowództwie Żandarmerii Krajowej. W 1921 roku otrzymał stopień porucznika. Debiut literacki i wznowienie studiów W 1917 roku na łamach poznańskiego dwutygodnika „Zdrój” ukazał się cykl wierszy autorstwa Arkadego Fiedlera, zatytułowany „Czerwone światło ogniska”. W 1922 i 1923 roku studiował w Akademii Sztuk Graficznych w Lipsku. Ukończył uczelnię z tytułem mistrza chemigrafii. Pierwsza powieść Fiedlera, „Przez wiry i porohy Dniestru”, ukazała się w 1926 roku. Podróże Arkadego Fiedlera Arkady Fiedler odbył 30 wypraw. Podróżnik odwiedził m.in. Brazylię, Amazonię i Peru, Kanadę, Madagaskar, Tahiti, Meksyk, Indochiny, i Afrykę Zachodnią. Pierwsza wielka wyprawa Marzenie o wielkiej podróży urzeczywistnił w 1928 roku. Jego celem była Parana – stan na południu Brazylii. Wówczas był to popularny kierunek wśród Polaków, bo rząd brazylijski zachęcał rolników do emigracji poprzez nadanie ziemi. Fiedler mógł zatem liczyć na duże wsparcie ze strony Polonii. W trakcie wyprawy zgromadził bogate zbiory składające się z okazów brazylijskiej flory i fauny oraz sztuki wytwarzanej przez Indian Koroadów. Po powrocie do Polski (w 1929 roku) bezinteresownie przekazał je Muzeum Przyrodniczemu i innym poznańskim placówkom naukowym. Swoje wrażenia z podróży spisał w książkach „Bichos, moi brazylijscy przyjaciele” i „Wśród Indian Koroadów”. Wyprawa do Amazonii W 1933 roku podróżnik wrócił do Ameryki Południowej. Tym razem jego celem była Amazonia. Stamtąd przywiózł wiele żywych okazów zwierząt, które trafiły do warszawskiego ogrodu zoologicznego. Podróż do Amazonii zaowocowała wydaniem książki „Ryby śpiewają w Ukajali”, będącej zapisem wyprawy doliną rzeki u podnóża Andów. Tytuł zdobył ogromne uznanie wśród czytelników. Podróż do Kanady i kolejny bestseller W 1935 roku Fiedler odbył podróż do Kanady. W tym samym roku ukazała się relacja z tej wyprawy, zatytułowana „Kanada pachnąca żywicą”. Autor zawarł w niej eseje, w których opisał zaobserwowane tam zjawiska oraz utrwalił informacje historyczne, geograficzne i przyrodnicze. Wyprawa na Madagaskar Kolejnym celem Arkadego Fiedlera był Madagaskar. W 1937 roku wyruszył tam wraz z wyprawą Ministerstwa Spraw Zagranicznych, by dokonać oceny możliwości osiedlenia na wyspie emigrantów z Polski. Na czele grupy stał major Mieczysław Lepecki, podróżnik i były adiutant marszałka Józefa Piłsudskiego. W trakcie podróży zebrał materiał na kilka książek, w których opisał niezwykłą przyrodę Madagaskaru. Służba wojskowa w trakcie II wojny światowej Gdy nazistowskie Niemcy najechały Polskę, Fiedler przebywał na Tahiti. Natychmiast podjął decyzję o porzuceniu wyspy i dołączeniu do polskiej armii. Z Tahiti wrócił do Francji, gdzie wstąpił do formujących się tam Polskich Sił Zbrojnych. W lutym 1940 roku dotarł do Wielkiej Brytanii. Tam poznał polskich lotników walczących w bitwie o Anglię. Napisał o nich głośną książkę „Dywizjon 303”, której przedruki trafiły do okupowanej Polski. W latach 1942–1943 pływał na polskich statkach handlowych. Naszych marynarzy i ich wysiłek wojenny opisał w książce „Dziękuję ci, kapitanie”. Powrót do Polski i kolejne podróże W 1946 roku wrócił do Polski. Osiedlił się wówczas w Puszczykowie pod Poznaniem. W tamtym czasie napisał powieści dla młodzieży: „Mały Bizon”, „Wyspa Robinsona” i „Orinoko”. Niebawem wrócił do podróżowania. Odwiedził m.in. Indochiny, Brazylię, Gujanę, ponownie Madagaskar i Kanadę i Afrykę Zachodnią. Śmierć Arkadego Fiedlera Wybitny podróżnik i pisarz zmarł 7 marca 1985 roku, w Puszczykowie. Spoczął na tamtejszym cmentarzu. Nagrobek Fiedlera zdobi rzeźba przedstawiająca jego głowę, której autorem jest Adam Haupt. Znaczenie dzieł Arkadego Fiedlera Dziś, kiedy granice zacierają się, a nawet dalekie wyprawy nie są już wyzwaniem, literatura podróżnicza nie spotyka się już z należnym jej zachwytem i uznaniem. Należy jednak zdać sobie sprawę z faktu, że w latach 20. i 30. XX wieku, kiedy zaczęły ukazywać się eseje i reportaże Fiedlera, stanowiła jedyne okno, przez które można było podziwiać piękno nieznanych zakątków świata. Fiedler był prawdziwym mistrzem w swoim fachu. Jego książki w niezwykły sposób oddają piękno przyrody, zaznajamiają z innymi kulturami i urzekają niezwykle barwnymi i plastycznymi opisami. W okupowanej Polsce, jego dzieło o bohaterskich lotnikach podnosiło morale i krzewiło postawę patriotyczną, a w czasach PRL-u swoimi relacjami z podróży ubarwiał szarą rzeczywistość. Muzeum Arkadego Fiedlera Arkady Fiedler zdobył niemałą sławę. Nic więc dziwnego, że interesowało się nim pokaźne grono czytelników. Rosnące zainteresowanie jego osobą i zbiorami, które zgromadził w trakcie swoich podróży, podsunęło mu pomysł utworzenia muzeum w swoim domu. Prace adaptacyjne rozpoczęły się w 1973 roku. 1 stycznia 1974 roku Muzeum-Pracownia Literacka Arkadego Fiedlera oficjalnie rozpoczęło działalność. Obiekt funkcjonuje do dziś. Tradycje podróżnicze w rodzinie Fiedlerów Arkady Fiedler odszedł w wieku 90 lat, ale tradycje podróżnicze i literackie przetrwały w jego rodzinie. Dwaj jego synowie – Arkady Radosław i Marek – także są pisarzami i podróżnikami. Ciekawość świata odziedziczyło również kolejne pokolenie Fiedlerów, reprezentowane przez Arkadego Pawła, syna Arkadego Radosława, i Radosława, syna Marka. Dowody uznania i upamiętnienia Arkady Fiedler był laureatem wielu nagród, w tym: nagrody literackiej miasta Poznania (dwukrotnie, w 1936 i 1957 roku), Nagrody Ministra Kultury i Sztuki II stopnia za literaturę podróżniczą (w 1963 roku), nagrody prezesa Rady Ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży (w 1974 roku), nagrody państwowej I stopnia za całokształt twórczości (w 1978 roku). Został patronem kilkudziesięciu szkół, a od 6 lipca 2009 roku patronuje także Wielkopolskiemu Oddziałowi Żandarmerii Wojskowej w Poznaniu. Nie można nie wspomnieć, że od 1996 roku corocznie wręczana jest nagroda „Bursztynowego Motyla” im. Arkadego Fiedlera dla polskiego autora książki podróżniczej. Wręczenie następuje w Muzeum-Pracowni Literackiej Arkadego Fiedlera w Puszczykowie. Skoro o Puszczykowie mowa, w malowniczej miejscowości, w której po wojnie zamieszkał sławny obieżyświat, można pokonać pieszy szlak turystyczny im. Arkadego Fiedlera. Trasa oznaczona jest kolorem zielonym. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Droga 35 to najprostszy i najpiękniejszy sposób na poznanie Islandii. Tym szlakiem podróżowali Wikingowie
Kolorowe góry, ziejące siarką fumarole, lodowce. Droga 35 to obowiązkowy szlak podczas zwiedzania Islandii. Jednocześnie to najprostszy sposób na poznanie islandzkiego interioru.
W tym artykule: Kąpiel w wodzie z gorącego strumienia Gejzery i fumarole Droga 35 Lodowce, jezioro i wodospad Kolorowe góry i kaniony Widok przeczy wszystkiemu, co znam. Przecieram zaparowaną szybę i oczy, może wciąż się nie dobudziłam, a może nie wysyłam na jednym z wielu piętrowych łóżek? Wczoraj mi to nie przeszkadzało. Ba! Byłam zachwycona i dziękowałam niebiosom – choć miejsce raczej wyglądało na piekło – że po przeprawie przez błota po kolana i huraganowym wietrze, podrywającym wysoko drobiny żwiru, znalazło się dla mnie miejsce pod dachem. Kąpiel w wodzie z gorącego strumienia Po pioruńsko zimnej nocy na trawie prokropkowanej żółtymi mleczami osiadła pierzynka szronu. Kiedy podnosi się słońce, wszystko zaczyna parować, tworząc dziwną mgiełkę. Wtedy otwierają się drzwi drugiej, nowszej chaty. Staje w nich kilka postaci w niepasujących do warunków kostiumach kąpielowych. Chichoczą, przepychają się i na trzy cztery ruszają do przodu. Skaczą boso po lodowatych grudkach jak po parzących węgielkach i chlup! – jedno za drugim zanurzają się w parującym baseniku. Został zbudowany na gorącym strumieniu tuż pod naszymi oknami. Wystarczy więc nie dać się pokonać pierwszemu podmuchowi chłodu, przejść kilka kroków drewnianym trapem i… – Tylko nie wchodź za blisko tej rury! – krzyczy za mną ranger dyżurujący w schronisku. Do basenu odgrodzonego od strumienia ciosanymi kamieniami prowadzą dwie rury. – Eee, obok tej drugiej lepiej też nie – precyzuje, widząc moje pierwsze niepewne spojrzenie. Tą z prawej płynie woda lodowata, z lewej – z rzeczki – prawie wrząca. Czerwony termometr na tabliczce ostrzegawczej przy mostku jest okraszony podpisem „80–100°C”. Celuję więc gdzieś pośrodku. Ciepło, cieplej, auć, gorąco! Idę w drugą stronę, a kiedy znajduję najlepszą dla siebie temperaturę, opieram się jak inni o brzeg i ani zamierzam ruszać. Z błogością na twarzach zgadujemy, kto w jakiej temperaturze przebywa. Woda w tym niewielkim kąpielisku ma od 19 do 39 stopni. Gejzery i fumarole Jeszcze lepsze wrażenia czekają dookoła. Zielono-rdzawe połacie trawy i skały przecina sieć drewnianych trapów. I choć widoki kuszą, lepiej z nich nie schodzić. Powietrze się gotuje, bucha parą, syczy, zatyka nozdrza siarką. Kiedy wyciągnęłam rękę w kierunku jednego z gejzerów, prawie ją poparzyłam. Położony we wnętrzu Islandii obszar geotermalny Hveravellir wiele osób uważa za najlepszy na całej wyspie. W okolicy jest dużo krzemionki, która namalowała go niezwykłymi kolorami. Głazy są żółte i szmaragdowe, a woda w źródłach bywa czerwona. Z białej skały łuskowatej jak smocza skóra pluje bąblami przeraźliwie błękitne oczko wodne. Bulgoce, jakby na dnie znajdował się syfon z gazem. Z kolejnego, szaro-niebieskiego, tryska fontanna błota. „Szu, szu, szu” – słychać coraz głośniej, jakby startował samolot. Öskurhólshver to jeden z najsłynniejszych tutejszych fumaroli. Siarkowy dym z białego stożka leci grubym strumieniem równolegle do ziemi. W kierunku pola lawy i kilku owiec, które jako jedyne żywe stworzenia dostojnie maszerują poza trapami, nic sobie z tego nie robiąc. W 1752 roku podróżnicy Eggert Òlafsson i Bjarni Pálsson, którzy jako pierwsi opisali źródła, zanotowali, że słyszeli go z odległości prawie pół kilometra! Na pewno jednak nie byli pierwszymi Islandczykami, którzy je poznali. Od czasów wikingów wiodła tędy trasa z północy na południe wyspy. Mężczyźni wędrowali nią na althingi, czyli zgromadzenia, na których decydowano o wszystkich ważnych sprawach. Jakim cudem pokonywali te niedostępne pola lawy między dwoma lodowcami, nie mam pojęcia. Może właśnie dzięki gorącym źródłom, które pozwalały odpocząć? Hveravellir do dziś jest swoistym centrum w drodze przez interior, cywilizacją z barem, kawiarnią oraz noclegami. Atrakcje turystyczne Islandii. Które miejsca warto zobaczyć? Przedstawiamy największe atrakcje turystyczne Islandii, których nie można pominąć odwiedzając ten piękny kraj. Na naszej liście między innymi spektakularne wulkany czy zapierające dech w ... Droga 35 Interior zajmuje dwie trzecie powierzchni Islandii i teoretycznie jest jej sercem. Ale co to za serce – bezludna, nieprzyjazna wyżyna wygląda jak scenografia filmu fantastycznego o początkach życia. Kolorowe góry, lodowce, baseny geotermalne, gejzery, fumarole, rzeki rozlewające się dziesiątkami odnóg. Za czasów pierwszych osadników było tu cieplej i bardziej zielono, wytyczyli więc sieć dróg. Zaczęły one podupadać w XIII w., kiedy klimat się ochłodził. Pięć wieków później jeździł nimi mało kto, a gdy zbudowano słynną Ring Road dookoła wyspy – jak na tutejsze warunki prawdziwą autostradę – skróty przez jej wnętrze przestały być przydatne. Tułaczkę po wybojach znoszą jedynie turyści ciekawi „Islandii poza szlakiem”, gotowi na niewygody i koszty. Na rozpoczęcie przygody z interiorem wybieram najłatwiejszą z możliwych tras: drogę F35 (od niedawna nazywaną po prostu 35, litera F odnosi się do jej górskiego charakteru; pochodzi od słowa fjall – „góra”). Czyli jedyną, na której są mosty i którą można przejechać zwykłym samochodem. Latem – co dość niezwykłe – kursują tędy nawet autobusy z Reykjaviku do Akureyri. Chcę ją po części przejechać stopem, a po części przejść. Z Blönduós, miasteczka nad zatoką ze stadami fok, ruszam za drogowskazem ze skomplikowanym układem dróg kończących się w pustce. Nie widziałam takiego znaku nigdy i nigdzie wcześniej. Główna nić, prowadząca między lodowcami Langjökull i Hofsjökull, jest jedną z najwyżej położonych dróg w kraju. Za gorącymi źródłami Hveravellir piechurzy mogą z niej odbić na zachód, na oryginalną dróżkę z czasów pierwszych wikingów. By po dwóch dniach marszu przez pola lawy i u podnóży lodowca dotrzeć nad jezioro Hvitárvatn. Lodowce, jezioro i wodospad Z kolejnych wzgórz widać doskonale, jak maleńki jest człowiek stający oko w oko z tymi przestrzeniami. Ciemnozielone doliny przecinają dziesiątki strumieni, a biało-szare chmurzyska zlewają się z biało-szarymi górami i lodowcem na horyzoncie – potęgując wrażenie wyobcowania. Ścieżki rozwidlają się jak krwioobieg, w coraz węższe i krótsze, kluczą w labiryncie niedużych ostrych kamieni. A przed wieczorem wyprowadzają na polanę z ładną dużą chatą nad rzeką. Kiedy następnego ranka dwóch Francuzów, z którymi tu dotarłam, odpala GPS-a i gna na przełaj przez pola lawy do drogi F35 złapać stopa, by zdążyć na wieczorny mecz Francji z Niemcami, zostaję w pustce sama. Do kolejnej chaty jest kilka godzin marszu po przyjemnie mięciutkim mchu. Mam tu jeden z najbardziej spektakularnych widoków na całej Islandii. Na zjeżdżający spomiędzy dwóch gór jęzor lodowca i spływające z niego Hvitárvatn – dosłownie „białe jezioro”. Z tej perspektywy rzeczywiście trudno odróżnić, gdzie kończy się lód, a gdzie zaczyna woda. Z drugiego końca zbiornika wypływa rzeka Hvitá. 40 km dalej woda spada już z wielkim hukiem kilkoma uskokami – tworząc słynny wodospad Gullfoss. Kolorowe góry i kaniony „Prawdopodobnie wtorek” – zapisuję w kajeciku. To dopiero kilka dni w pustce, a już straciłem poczucie czasu. Poczucie przestrzeni zachowuję tylko dzięki mapom i dobrym radom miejscowych. – Do F35 masz jakieś dwie godziny marszu, to popularny szlak, więc na pewno ktoś cię podrzuci – ogorzały brodaty ranger w wełnianym swetrze, który dyżuruje latem w chacie przy jeziorze, wygląda jakby się tu przeniósł prosto z czasów wikingów. – Ale nie jedź nią do końca, tylko wróć na północ, do Kerlingarfjöllu. Ten wulkaniczny masyw, zeksplorowany dopiero w latach 40. ubiegłego wieku, wielu porównuje do mitycznej krainy Shangri-La. Kolorowe góry przecinają wąskie głębokie kaniony, w które nie dociera słońce. Próbowano tu nawet stworzyć letni ośrodek narciarski, ale temperatura okazała się zbyt łaskawa. Został po nim duży kompleks noclegowy z pokojami, domkami i dormitorium na strychu nad restauracją. Gwar z jadalni zagłusza wiatr tworzący dziwną muzykę. Przez przeszklony w całości szczyt sali widać zielone zbocze, które wyżej pokrywają coraz większe płaty śniegu prowadzące gdzieś hen, ku niebu. Nogi same mnie niosą w górę, po zmrożonych śladach poprzedników, kiedy nagle czuję znajomy smrodek i ze śniegu zaczyna dymić. Jeśli do tej pory myślałam, że jestem na Księżycu, to dokąd trafiłam teraz? Góry i zbocza wyglądające spod śniegu są wściekłe żółte, pomarańczowe, różowe i rdzawe. W dodatku wystarczy na nie spojrzeć pod innym kątem, by zmieniły ubarwienie jak kameleon. Z szarych źródełek parują kłęby dymu, małe gejzery plują niebieskim błotkiem, w rzeczce gotuje się dziwny płyn o gęstości gliny. Kolory zboczy intensywnieją, czasem zapadam się w ciepłej mazi po kostki, spokojna woda nagle robi głośne „plum” – i strzela w górę. Do tego wszystko ciągle trzeszczy, bo obrywają się kawałki wiszących jęzorów zmrożonego śniegu. Trasa wokół masywu naprawdę daje w kość, ale nie żałuję. Kiedy kilka dni później docieram w słynne tęczowe góry Landmannalaugar, patrząc na tłumy w obozowisku i na szlakach, myślę, że naprawdę byłam w Shangri-La.
Kazimierz Nowak – podróżnik i zapalony cyklista. Kim był zapomniany pionier polskiego reportażu?
Kazimierz Nowak w latach 1931–1936 samotnie przemierzył Afrykę i to w dwie strony. Przemieszczał się na rowerze, pieszo, konno, czółnem, pociągiem, a nawet na wielbłądzie. Z Czarnego Lądu pisał obszerne relacje do prasy. Ten niezmordowany podróżnik uważany jest za pioniera polskiego reportażu.
W tym artykule: Początki pasji Rowerowe wyprawy w Europie Początek wielkiej wyprawy Kazimierza Nowaka Drugie życie Kazimierza Nowaka Schyłek życia Kazimierza Nowaka Kazimierz Nowak urodził się 11 stycznia 1897 roku w miejscowości Stryj na Podkarpaciu. Zmarł w 13 października 1937 roku w Poznaniu. Jest to pod wieloma względami wyjątkowa postać, związana przez większość życia z Poznaniem. Początki pasji Kazimierz Nowak był niezmordowanym podróżnikiem, fotografem, rowerzystą. Od dzieciństwa był bardzo ciekawy świata. W wieku zaledwie 15 lat udał się w samodzielną podróż do Watykanu. Jednak jego prawdziwym marzeniem było poznanie Afryki. Początkowo nie było to możliwe. Po I wojnie światowej osiadł w Poznaniu, gdzie zatrudnił się jako urzędnik. Nie potrafił jednak ciągle siedzieć za biurkiem. Udawał się na długie rowerowe wycieczki po kraju, które dokumentował, fotografując. Rowerowe wyprawy w Europie W 1925 roku Kazimierz Nowak stracił posadę. Miał jednak pomysł na siebie i nowy fach. W marcu tego roku wyjechał z kraju (oczywiście na rowerze) i zarabiał na siebie oraz rodzinę w roli korespondenta prasowego i fotografa. Dotarł do Austrii, Włoch, Belgii, Holandii, Rumunii, Grecji, Turcji. Ciągnęło go jednak do Afryki. W 1927 roku był już w Trypolitanii w Afryce Północnej. Nie zapuścił się dalej na południe kontynentu – zabrakło pieniędzy, poza tym podupadł na zdrowiu. Ciągle w tyle głowy miał jednak pomysł przemierzenia i poznania całej Afryki. Rozpoczął przygotowania. Początek wielkiej wyprawy Kazimierza Nowaka 4 listopada 1931 roku Kazimierz Nowak rozpoczął podróż do Afryki. Początkowo pociągiem – aż do Rzymu. W Wiecznym Mieście wsiadł na rower, którym dojechał do Neapolu. Tam nie miał już wyboru. Aby dostać się do Afryki, musiał wsiąść na pokład statku. 26 listopada Nowak wsiada w Trypolisie na rower firmy Brennabor i rozpoczyna niezwykłą podróż po Czarnym Lądzie. Cel: odległy o kilkanaście tysięcy kilometrów Przylądek Igielny na samym południowym krańcu kontynentu. Po kilku tysiącach kilometrów jednoślad popsuł się. Nie dało się go naprawić. Dlatego śmiałek zmuszony był kontynuować podróż korzystając z innych środków transportu: pociągu, konia, wielbłąda, łódki, a czasem po prostu pieszo. Relacje Nowaka bywają celne i dowcipne. We wspomnieniach z Egiptu napisał, że zadziwił lokalnego wojskowego swoją znajomością lokalnego języka. „W końcu przystał na pogawędkę w arabskim i już po chwili na stole pokazała się czarna kawa, papierosy, a nawet butelka whisky” – opisał niezwykłe spotkanie. Widać też, że Nowak był dzieckiem swoich kolonialnych czasów. Niektóre opisy obarczone są uprzedzeniami i brzmią, jakby były przesadzone . „Tu wieśniak nad wodą wiodący życie nigdy się nie myje, jakby obawiał się, że ciało oczyszczone z brudu rozpadnie się w pył. (…) Bardziej jeszcze od fellachów [rolników – przyp. red.] są brudne ich nałożnice i dzieci, które wprost cuchną, a ich obnażone, pokryte świerzbem ciała budzą odrazę” – napisał Nowak z Egiptu. W Kongu Belgijskim po spotkaniu rdzennych społeczności stwierdził: „Murzyn nie zna troski o jutro, w ogóle o niczym nie myśli”. W innej relacji zwrócił jednak uwagę na zbrodniczą działalność potęg kolonialnych. „W Afryce giną nie tylko szczepy i rasy tubylców, ich malownicze wioski, stroje, instrumenty muzyczne, ale także gatunki zwierząt” – napisał z ubolewaniem polski podróżnik. Negatywnie też wyraził się o zapędzaniu rdzennej afrykańskiej ludności do rezerwatów. Pisał nie tylko do prasy. Nie zaniedbywał rodziny. Regularnie wysyłał listy do żony. Oto próbka: „Przebyłem dziś zaledwie szesnaście mil – to jest dwadzieścia sześć kilometrów – ale wszystko pieszo. Przez piasek tak grząski, że po prostu wszystkie muskuły zerwane – czuję się jak bez duszy. Takie trudne dnie przeżywałem tylko na Saharze – a tu jeszcze nie koniec – oj! Dużo jeszcze takiej okropnej drogi!” Pod koniec kwietnia 1934 roku Kazimierz Nowak dotarł na południowy kraniec Afryki – Przylądek Igielny. W Kapsztadzie zdecydował się powrócić do domu inną drogą, ale ponownie samotnie. Czekała go podróż pełna przygód. Drugie życie Kazimierza Nowaka Na pewien czas postać Nowaka została zapomniana. Teksty podróżnika uzyskały nowe życie na początki XXI wieku. Wówczas jego dokonania przypomniał szerszej publiczności Łukasz Wierzbicki. Zebrał on listy Nowaka i opublikował w książce pt. „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, która doczekała się wielu wznowień nakładem poznańskiego wydawnictwa Sorus. Na fali popularności postaci podróżnika, w 2008 roku ukazała się książka zatytułowana „Afryka Kazika” autorstwa Łukasza Wierzbickiego. Przygody Nowaka ukazano w niej w formie opowiadań przeznaczonych dla dzieci. Później powstał nawet komiks i gra planszowa przybliżające postać podróżnika. Najwybitniejsi polscy podróżnicy: Arctowski, Strzelecki, Halik. Poznaj ich dokonania Polscy podróżnicy i ich dzieje często pokrywają się z historiami najważniejszych światowych odkryć geograficznych. Ich biografie są fascynującymi życiorysami, nie o wszystkich jednak wsp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polska-stacja-antarktyczna-im-henryka-arctowskiego-fot-wolfgang-kaehler-agefotostock-east-news-ff7ed0e.jpeg" width="938" height="624" alt="Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego fot. Wolfgang Kaehler/agefotostock/East News" title="Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego fot. Wolfgang Kaehler/agefotostock/East News" /> Słynny polski reportażysta, Ryszard Kapuściński, również przyczynił się do spopularyzowania dokonań Nowaka. Tak mówił o jego twórczości: – Przejęty jestem lekturą książki Kazimierza Nowaka (...). To zupełnie niezwykła książka ze względu na treść i osobę autora, zasługująca na dużo większą uwagę i szerszy oddźwięk. Rewelacyjna to rzecz (...); oby zajęła ona stałe miejsce na listach klasyki polskiego reportażu – czego zresztą jestem od tego momentu sam gorącym zwolennikiem. W 2006 roku, w obecności między innymi Ryszarda Kapuścińskiego, w holu Dworca Kolejowego Poznań Główny odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Kazimierzowi Nowakowi. Obok niej zawisła mapa Afryki z zaznaczoną trasą podróży poznańskiego cyklisty. W trakcie przemowy Kapuściński podkreślił, że Nowak był osobą niezwykle skromną. – On się nie chwalił, on po prostu opisywał, co widział – zaznaczył. Obecnie tablica nie jest ona dostępna dla zwiedzających, bo hala dworca głównego w Poznaniu jest od kilku lat zamknięta. Jednak za cmentarzu górczyńskim w Poznaniu jest kamień upamiętniający Kazimierza Nowaka. Niestety, do naszych czasów nie zachował się jego grób. Warto obejrzeć mural w Ogrodzie Łazarz w Poznaniu, który też upamiętnia wybitnego poznańskiego podróżnika. Schyłek życia Kazimierza Nowaka Kazimierz Nowak wrócił z Afryki w 1936 roku bardzo wyczerpany i schorowany. Trawiła go malaria. Zdążył wygłosić odczyty w Poznaniu, ale też w Krakowie czy w Warszawie na temat swoich przeżyć. Jednocześnie pokazywał wiele fotografii, które sam wykonał na trasie. W planach miał publikację książki i kolejne wyprawy. Tym razem chciał obrać wschodni kierunek – Indie i Azję. Nie było to jednak mu dane. Kazimierz Nowak zmarł 13 października 1937 roku na zapalenie płuc w szpitalu w Poznaniu, gdzie przeszedł operację w związku z zapaleniem okostnej. Pochowano go na cmentarzu Matki Boskiej Bolesnej na poznańskim Górczynie. Jego nieodłączny towarzysz podróży – kask kolonialny – położono na jego piersi, na jego ostatnią podróż. Źródła: kazimierznowak.pl, Kazimierz Nowak „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, Wydawnictwo Sorus, Poznań 2009, Poznańska Lokalna Organizacja Turystyczna (PLOT), PoPoznaniu.pl. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pyteasz z Massalii jest nazywany Starożytnym Kolumbem. Gdzie podróżował i co odkrył?
Pyteasz z Massalii to prawdopodobnie pierwszy Grek, który odwiedził północne krańce Europy. Możliwe, że dotarł nawet do Wisły. Jego prace stanowiły jedne z pierwszych prób systematycznego opisania i kartografowania nieznanych w starożytności obszarów. Niestety, ani jego notatki, ani mapy nie zachowały się do dziś. Co więc wiemy o Starożytnym Kolumbie?
W tym artykule: Odkrycia geograficzne w starożytnej Grecji Cel wypraw Pyteasza z Massalii Jak podróżował Pyteasz? Przybycie Pyteasza do Brytanii Dalsza wyprawa Pyteasza na północ Odkrycie Thule Pyteasz u ujścia Wisły Powrót do Massalii Dzieła i odkrycia Pyteasza Uznanie podróżnika po śmierci Na Posejdona, zginiemy tu przez tego szaleńca! – szeptał okutany w futro grecki marynarz. Trząsł się z zimna, tak jak jego towarzysze na pokładzie statku prującego fale lodowatego morza. Wiedział, że im dalej na północ, tym musi być chłodniej, lecz takiego ziąbu się nie spodziewał. Widok dookoła zapierał dech. Bezkresne morze było szczelnie pokryte kawałami kry, powietrze wypełniały miriady ziarnistych lodowych kryształków. Żaden Grek, a może nawet żaden człowiek, jeszcze tu nie dotarł. Żeglarze błagali bogów o wsparcie, spoglądając z trwogą na swego dowódcę Pyteasza z Massalii. „Czy ten człowiek oszalał?” – pytali. Pyteasz nie był jednak wariatem. Po prostu chciał dotrzeć tam, gdzie nikt wcześniej nie zdołał – na sam koniec świata. Odkrycia geograficzne w starożytnej Grecji Starożytni Grecy uważali, że na południe od Egiptu i Libii znajduje się strefa niezamieszkana z powodu gorąca, zaś na północ od nich – zgodnie z zasadami symetrii – strefa opustoszała z powodu zimna. A jednak w IV w. p.n.e. świat śródziemnomorski coraz bardziej interesował się dzikimi, nieznanymi krainami północy Europy. Krążyły fantastyczne opowieści o zamieszkujących tamtejsze morza potworach – hydrach, które błyskawicznie oplatają statki wielkimi mackami i wciągają na dno. Wierzono też, że północne wyspy to dom wielkich, mierzących około 3 metrów Hiperborejczyków. Pojawiały się jednak także informacje na temat domniemanych naturalnych bogactw tych krain. Dlatego około 325 r. p.n.e. władze jednej z zamożnych greckich kolonii – Massalii, czyli dzisiejszej Marsylii – postanowiły zbadać północ Europy. Choć miały na względzie głównie przyszłe korzyści handlowe, wiedziały, że na czele pionierskiej wyprawy powinien stanąć doświadczony podróżnik. Wybrały więc Pyteasza, żeglarza i geografa, który wcześniej wypływał już na Atlantyk. Cel wypraw Pyteasza z Massalii Mecenasów Pyteasza najbardziej interesował Albion, jak nazywano wówczas Wielką Brytanię. Obfitował on w cynę, którą kupcy poprzez łańcuch pośredników – kartagińskich, galijskich i innych – sprowadzali na południe. Cyna służyła do wyrobu brązu, przydatnego w produkcji wysokiej jakości broni, narzędzi, ozdób i monet. Sęk w tym, że dotarcie do Albionu utrudniali Grekom Kartagińczycy królujący w zachodniej części Morza Śródziemnego. Panowali nad Gibraltarem i ani myśleli pozwalać greckim statkom wypływać na Atlantyk – a już na pewno nie za darmo. Także z lądowym szlakiem przez Galię, czyli dzisiejszą Francję, były problemy. Miejscowe plemiona celtyckie coraz częściej atakowały greckie osady na wybrzeżu. Przed Pyteaszem stało więc trudne zadanie. Według części dzisiejszych historyków żeglarz przekradł się przez Cieśninę Gibraltarską pod osłoną nocy, zmyliwszy Kartagińczyków. Inni twierdzą jednak, że w celu uniknięcia wroga wybrał zupełnie inną drogę – lądową. Miał się udać na północ, aż do ujścia Loary. Tam w porcie Corbilo (możliwe, że dzisiejsze Saint-Nazaire), obsługującym intratny handel cyną, nabył odpowiedni statek i wyruszył w rejs. Jak podróżował Pyteasz? Pyteasz podróżował prawdopodobnie dierą, żaglowo-wiosłowym statkiem z kilkudziesięcioosobową załogą. Płynąc blisko lądu, opłynął Półwysep Bretoński i skierował się ku zachodnim wybrzeżom Brytanii. Przedostanie się przez kanał La Manche to dziś pestka, ale dla załogi Pyteasza musiało być wyzwaniem. W tamtych czasach stosowano głównie tzw. żeglugę kabotażową, nie tracąc wybrzeża z zasięgu wzroku. Gdy ląd znikał z horyzontu, żeglarze stawali się nerwowi. A nuż pojawi się hipokamp – stwór z głową konia i rybim ogonem. Albo syreny, mogące zwieść marynarzy swym zdradliwym śpiewem i doprowadzić do zguby. Przybycie Pyteasza do Brytanii Nie wiadomo, gdzie po raz pierwszy Massalijczycy rzucili kotwicę. Najprawdopodobniej stało się to w Kornwalii. Tubylcy byli nastawieni pokojowo, ale biedni – żyli w nędznych chatkach. Ich maniery Pyteasz uznał za prostackie, nie podał jednak przykładów ich nagannego zachowania. Grecy prawdopodobnie mieli w ładowni statku towar, który ułatwił im nawiązanie kontaktów – wino, uznawane przez ludy północy za wielki rarytas. Tubylcy nazywali samych siebie Prytani czy też Prydani. Tak narodziła się nazwa „Brytania”. Jak zorientował się Pyteasz, tę krainę zamieszkiwało wiele plemion rządzonych przez królów i wodzów. W walkach używano rydwanów bojowych, od dawna już niestosowanych w basenie Morza Śródziemnego. Złoża cyny, które Greków interesowały najbardziej, znajdowały się właśnie w Kornwalii. Jej mieszkańcy wydobywali rudę, przetapiali ją i formowali małe sztabki, które transportowali na leżącą w pobliżu wybrzeża wyspę o nazwie Iktis, gdzie czekali już pośrednicy. Kornwalijczycy żyli z tego od wieków. Według dzisiejszych naukowców handlowali swym największym bogactwem już od XVI stulecia p.n.e. Dalsza wyprawa Pyteasza na północ Podróżnik nie zamierzał jednak ograniczać się do zbadania, skąd pochodzą cynowe sztabki. Jego diera płynęła dalej na północ wzdłuż brytyjskich wybrzeży. Co jakiś czas kotwiczono przy brzegu, by zaopatrzyć się w żywność, świeżą wodę, dokonać napraw. Robiono też wycieczki w głąb lądu, badając okolice, a Pyteasz skrupulatnie notował swe spostrzeżenia. Przywykli do łagodnego klimatu Grecy coraz dotkliwiej odczuwali klimat zimnej, pokrytej mgłami wyspy. Pyteasz praktycznie opłynął Brytanię. Gdy dotarł do jej północnego krańca, mijając Hebrydy Zewnętrzne, przerażeni Grecy doczekali się prawdziwych „morskich potworów”. Wielkie jak statek monstra leniwie płynęły w morzu, wyrzucając w górę fontanny wody, czemu towarzyszyły przeraźliwe ryki. Na szczęście nie doszło do zderzenia żadnego wieloryba z dierą podróżników. Każdy rozsądny żeglarz zawróciłby na południe, jednakże Pyteaszem targała niepohamowana żądza dotarcia do „końca świata”. Biorąc pod uwagę możliwości techniczne, było to wyzwanie niemożliwe do zrealizowania. Dier nie budowano do pływania po strefie subarktycznej. Problem stanowiła również nawigacja. Pyteasz miał na pokładzie przyrząd o nazwie gnomon, dzięki któremu z dość dużą precyzją mógł mierzyć odległości na linii północ-południe. Gnomonu nie dawało się jednak wykorzystać na kołyszącym się pokładzie. Trzeba było dokonywać pomiarów na lądzie podczas postojów. Dystanse na osi wschód-zachód stanowiły jeszcze twardszy orzech do zgryzienia – nie istniała właściwie skuteczna metoda ich pomiaru. Statek zmierzał w coraz mroźniejszą otchłań. Po pięciu dobach Pyteasz znalazł się w niesamowitym miejscu. Morze szczelnie pokrywały kawały kry (dziś zjawisko to określa się jako „lód naleśnikowy”), a przestrzeń wypełniała ziarnista tzw. kasza lodowa. „Właściwie mówiąc, nie ma tam ani ziemi, ani morza, ani powietrza, ale mieszanka ich wszystkich, coś o konsystencji galaretowatej meduzy” – pisał później geograf Strabon, przekazując relację Pyteasza. Ciepłolubni Grecy, ani chybi okutani w futra zdobyte jeszcze w Brytanii, znaleźli się w pobliżu kręgu arktycznego. Długo nie byli w stanie przedzierać się naprzód; gęsta mgła i lód coraz bardziej utrudniały żeglugę. Wreszcie dotarli do punktu, gdzie w mlecznej poświacie niczego już nie było widać. Mróz skuwał wszystko dokoła niczym obcęgami. Pyteasz wreszcie się poddał, musiał zawrócić. Ale wcale nie pożeglował do domu. Odkrycie Thule Pyteasz znał greckie legendy o Hiperborejczykach – dziwnym ludzie, żyjącym wśród ciemności i mrozu na najdalszej północy. W drodze powrotnej stanął przed szansą sprawdzenia, ile w nich było prawdy. Dopłynął bowiem do miejsca, które uznał za Thule – mityczną wyspę na północnym krańcu świata. Nie wiemy, w którą stronę zepchnęło Pyteasza w drodze z Brytanii i gdzie znalazł „Thule”. Według większości współczesnych badaczy trafił gdzieś na wybrzeża dzisiejszej Norwegii, między Trondheim i Lofotami (choć inni obstawiają Islandię albo nawet Grenlandię). Wbrew greckim mitom, massalijscy żeglarze nie spotkali tam ludzi żyjących w szczęściu i bez chorób po tysiąc lat. Tubylcy uprawiali proso, a ze względu na klimat zboże przetrzymywali i młócili w zamkniętych pomieszczeniach (a nie – jak rolnicy nad Morzem Śródziemnym – na klepiskach pod gołym niebem). Żywili się też owocami i korzeniami oraz wyrabiali miód pitny lub jakiś rodzaj mieszanki miodu z piwem. Na „Thule” najbardziej zadziwiło Pyteasza co innego. W lecie noce trwały tam zadziwiająco krótko, zaledwie 2–3 godziny. Słońce, zaledwie zaszło, znów pojawiało się na niebie. Niesamowite widoki zapierały dech. „To kraj, w którym podczas przesilenia nie ma już w ogóle nocy” – notował podekscytowany kapitan wyprawy. O ziemi na północnym krańcu świata krążyły dotychczas tylko ustne, legendarne przekazy. Pyteasz był pierwszym żeglarzem, który uznał odkryty przez siebie ląd za „Thule”, rozpoczynając długą karierę tego określenia w geografii. Kim był Cheops? Twórca najpotężniejszej egipskiej piramidy i wielki faraon Cheops był jednym z najpotężniejszych władców starożytnego Egiptu. Mimo że wzniósł największą egipską piramidę, to do naszych czasów zachowała się tylko jedna figurka, która go prz... Pyteasz u ujścia Wisły Nie wiadomo, ile dokładnie trwała podróż Pyteasza, ale jego załoga była już pewnie przetrzebiona przez mrozy, choroby i nieszczęśliwe wypadki. Mimo to nie zamierzał przerywać wyprawy. Kapitan chciał zbadać jeszcze tereny, z których pochodził ceniony nad Morzem Śródziemnym bursztyn. Obserwując ze zdziwieniem zatopione w nim żyjątka, Grecy od dawna zadawali sobie pytanie, w jaki sposób powstaje ów tajemniczy materiał. Sądzono, że rozwiązanie zagadki można znaleźć w miejscu, skąd bursztyn jest dostarczany, a więc na wybrzeżach północnych mórz. Według części badaczy Pyteasz zbadał tylko okolice ujść Renu i Łaby. Inni twierdzą, że wpłynął na Bałtyk i dotarł do ujścia Wisły. Sam podróżnik podawał, że trafił „aż do Scytii”, co w ówczesnej epoce oznaczało terytoria na wschód od głównej rzeki dzisiejszej Polski. Południowe wybrzeża Morza Bałtyckiego zamieszkane były wówczas przez plemiona germańskie. Pyteasz ustalił, że bursztyn to „wydzielina morza”, która przybrawszy stałą formę, wyrzucana jest wiosną przez fale na brzegi wyspy Abalus. Jej mieszkańcy częściowo używają bursztynu jako opału, a częściowo sprzedają. „Wyspa Abalus” mogła być dzisiejszym Helgolandem, Zelandią lub wybrzeżem Zatoki Gdańskiej. To już ostatni etap niezwykłej podróży. Wyczerpana załoga ruszyła do Massalii. Trasy nie znamy, ale Pyteasz mógł płynąć wzdłuż wybrzeży Mórz Bałtyckiego i Północnego do północnej Galii, a stamtąd wracać trasą, którą przebył wcześniej. Powrót do Massalii Żeglarz zdawał sobie sprawę z wagi swych odkryć (przekonał się, że Brytania jest wyspą, dotarł do „Thule” na północy, na wschodzie znalazł krainę bursztynu). Mimo to nie wiadomo, czy Massalia go uhonorowała. Na pewno sukces wyprawy go rozochocił, bo po jakimś czasie ponownie wyruszył w daleki rejs – tym razem na wschód. Przemierzył Morza Czarne i Azowskie, docierając w okolice ujścia Donu. Zadziwiające, że Massalia nie wykorzystała w jakiś spektakularny sposób odkryć swego podróżnika. Niewykluczone, że relacje z wyprawy traktowano z początku jako tajemnicę państwową, potem zaś odkrywca zmarł i jego wyczyny popadły w zapomnienie. Jego śladem nie ruszyły wielkie wyprawy (jak w przypadku Kolumba), a wielu późniejszych pisarzy uznawało podróżnika z Massalii za blagiera i oszusta. Nie dawano wiary jego relacjom, bo np. przyjmowano za pewnik, że morze na północ od Brytanii jest permanentnie skute lodem i żaden statek nie mógłby tamtędy przepłynąć. Również relacje żeglarza o życiu ludzi północnych krain budziły u jego rodaków politowanie. „Kto uwierzy, że młóckę można robić w zamkniętym pomieszczeniu?” – pytali antyczni Grecy, śmiejąc się i pukając w czoło. Dzieła i odkrycia Pyteasza Pyteasz w rodzinnym mieście sporządził rodzaj podręcznika dla żeglarzy z informacjami o portach, odległościach, warunkach żeglugi itd. Napisał też obszerniejszą pracę „O oceanie”, w której zrelacjonował podróż na północ. Dzieło to w późniejszych czasach zaginęło, ale na szczęście z księgą zdążyli się zapoznać liczni autorzy starożytni i obszernie cytowali Pyteasza. Opisując pływy morza, Pyteasz zasugerował, że mogą się wiązać z oddziaływaniem Księżyca. Odkrycia tego dokonał dzięki długiemu rejsowi wzdłuż wybrzeży Brytanii, gdzie (w przeciwieństwie do wybrzeży śródziemnomorskich) przypływy i odpływy są bardzo spektakularne. Zmiany poziomu morza sięgają tam kilku, a nawet kilkunastu metrów. Grek nie wpadł na to, że powodem jest oddziaływanie grawitacyjne Księżyca, ale powiązał zjawisko z fazami księżycowymi. „Pyteasz twierdzi, że przypływ morza powstaje, gdy księżyca przybywa, a odpływ, gdy go ubywa” – pisał Aecjusz z Antiochii. Uznanie podróżnika po śmierci Choć większość autorów starożytnych krytykowała Pyteasza, niekiedy wykorzystywano jego ustalenia. Tworząc w II w. mapę Brytanii, Ptolemeusz czerpał nie tylko ze współczesnych mu ustaleń, ale też z dorobku Massalijczyka. W miarę upływu stuleci kolejne ustalenia Pyteasza potwierdzały się i wreszcie został należycie potraktowany. Okazało się, że pomiaru szerokości geograficznej ojczystej Massalii dokonał z niezwykłą jak na tamte czasy precyzją. Podał wartość 43°18’, podczas gdy według dzisiejszych ustaleń wynosi ona 43°13’. Wytyczenie dokładnego przebiegu tras rejsów odkrywcy jest jednak niemożliwe. Ale głównych osiągnięć Pyteasza nikt już nie kwestionuje. W 1893 r. historyk sir Clement Markham nazwał go „odkrywcą Brytanii” i określenie to powtarzają do dziś brytyjskie media. Porównują też Pyteasza do Krzysztofa Kolumba. Marcin Szymaniak – niezależny dziennikarz, publikował m.in. w „Rzeczpospolitej” i „Życiu Warszawy”
Wyprawa Waligóry na biegun południowy wkracza w decydującą fazę. Czeka go „bardzo trudne” 150 km
Mateusz Waligóra nie zwalnia tempa. Po trawersie Grenlandii i przejściu wszystkich oznakowanych szlaków polskich Tatrach podróżnik wyruszył na kolejną w tym roku wyprawę. Tym razem za cel obrał biegun południowy. Przedsięwzięciu patronuje national-geographic.pl.
W tym artykule: Mateusz Waligóra idzie na biegun południowy Podróżnik jest coraz bliżej celu Wyprawa na biegun południowy i wgłąb siebie Mateusz Waligóra od listopada przemierza na nartach Antarktydę. Jego cel to biegun południowy. Jeśli ukończy wyprawę, będzie czwartym Polakiem z tym wyczynem na koncie. Do tej pory wyprawę z powodzeniem ukończyli Marek Kamiński, Małgorzata Wojtaczka i Jacek Libucha. Mateusz Waligóra idzie na biegun południowy Od prawie trzech tygodni Mateusz Waligóra nie robił przerwy w drodze. Wyprawa wkracza w decydującą fazę i nic nie wskazuje, żeby w najbliższym czasie planował dłuższe postoje. Przed podróżnikiem największe pola zastrug i szczelin. Cała trasa z lodowej zatoki Hercules Inlet do bieguna południowego liczy 1200 km. Z powodu zasp nawianego i zamarzniętego śniegu nie da się jednak pokonać tego dystansu w linii prostej. Na początku zastrugi były niskie, ale im bliżej celu, tym bardziej rosną. Z informacji, które docierają do idących w tym roku na biegun wynika, że takich zastrug na Antarktydzie nie widziano od ośmiu lat. – Ostatni dzień przerwy miałem 18 dni temu. Nie wiem, kiedy odpocznę. Zanim to się stanie, chciałbym przejść przez pole zastrug. Przede mną bardzo trudne 150 km – relacjonuje Mateusz Waligóra. Podróżnik jest coraz bliżej celu Przez 43 dni podróżnik pokonał na nartach ok. 900 km i wspiął się powyżej 2000 m n.p.m. Droga cały czas wiedzie delikatnie pod górkę. Na ostatnich 300 km Waligóra pokona jeszcze ok. 800 metrów przewyższenia. – Z powodu wysokości zrobiło się zimno. W środę pierwszy raz zmarzłem w stopy. Od tej pory muszę pilnować się ze wszystkim, każdy, najmniejszy błąd, może nie sporo kosztować. Ale cieszę się, że silny wiatr przegnał chmury, które zupełnie ograniczały widoczność na początku tygodnia. Wyprawa wkracza w decydującą fazę. Przede mną pole potężnych zastrug, pomiędzy którymi kryją się zdradliwe szczeliny – opowiada Waligóra. Mateusz Waligóra wyrusza samotnie na biegun południowy. „Jestem zwolennikiem spontanicznego podejścia” [WYWIAD] Do tej pory biegun południowy samotnie zdobyło tylko trzech Polaków. Mateusz Waligóra zamierza dołączyć do tego grona. Podróżnik rusza w kolejną wyprawę jeszcze w listopadzie. Wyprawa na biegun południowy i wgłąb siebie Wyprawa na biegun południowy jest pretekstem, aby opowiadać o sprawach ważnych. W przekazywaniu tych informacji o kryzysach zdrowia psychicznego pomaga zespołowi Waligóry Fundacja eFkropka. W trakcie wyprawy poruszane są również kwestie zmian klimatu, które szczególnie dotykają rejony polarne. Wyprawa na biegun południowy jest kosztowna. Mateusza można wesprzeć, kupując limitowaną książkę „Piąta Strona Świata” i biorąc udział w losowaniu nart, w których polarnik spróbuje zrealizować swój cel. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Travelery 2021 – poznajcie nominowanych w 16. edycji konkursu
Po raz 16. nagradzamy ludzi przekraczających granice fizyczne i mentalne. Kto został nominowany w tym roku?
2021 rok, tak jak 2020, upłynął pod znakiem pandemii. Ludzie z pasją, a tacy właśnie zostali nominowani do Travelerów, po raz kolejny udowodnili jednak, że w podróży nie ma ograniczeń. Wystarczą „tylko” kreatywność i determinacja. W ostatnich miesiącach polscy podróżnicy dostarczyli nam wielu emocji i powodów do dumy. Z uwagą śledziliśmy również rynek książkowy i podróżniczą blogosferę. Do kogo trafią Travelery 2021? Oto nominowani w 4 kategoriach: Podróż roku, Wyczyn roku, Książka roku i Blog roku. Tegorocznych zwycięzców Travelerów wybierze kapituła składająca się z przedstawicieli redakcji National Geographic Traveler. Wyniki zostaną ogłoszone 6 czerwca 2022 r. również na stronie internetowej. Jerzy Arsoba: Pieszo przez Portugalię Podróżnik, fotograf i organizator wypraw Jerzy Arsoba ze Szczecina w ciągu 86 dni pieszej wędrówki przez Portugalię, pokonał 2407 km. Jego dzienny dystans wynosił średnio 28 km, niósł plecak o wadze 11–13 kg. Swoją wyprawę rozpoczął w Porto 17 października 2020 roku i do Porto wrócił 9 lutego 2021 roku. Okrążył całą Portugalię z grubsza wzdłuż jej granic lądowych i morskich, zgodnie z ruchem wskazówek zegara – wyłącznie pieszo, przez wszystkie regiony. Po swojej wyprawie podróżnik stworzył interaktywną mapę trasy, którą przeszedł, wraz z zaznaczeniem miejsc noclegowych, przebytymi dziennymi dystansami i sumą podejść, która łącznie wyniosła 35000 metrów. Można ją zobaczyć tutaj: https://jerzy-arsoba.travelmap.net. Wytyczył swój własny szlak – do pieszych i rowerowych wypraw, przebiegający przez najpiękniejsze miejsca Portugalii. Wyprawa była pierwszą w ramach projektu „PHI Arsoba across around”, w ramach którego podróżnik chce tworzyć nowe trasy pieszych wędrówek. Łukasz Supergan: Zimowe przejście wzdłuż gór Polski 1 080 km i 31 500 m podejść. Zimą. Ten plan krótko opisuje niezwykłą podróż zrealizowaną zimą 2021 roku przez Łukasza Supergana, specjalistę od długodystansowych, zazwyczaj samotnych wypraw. Łukasz przeszedł całość polskich Sudetów i Karpat, wzdłuż południowej granicy Polski. Przejście składało się z kilku długich szlaków. Pierwszym był Główny Szlak Sudecki, którego nie ukończył wcześniej w całości. Za Sudetami czekało na niego ok. 150 km przez Górny Śląsk do Ustronia, skąd Głównym Szlakiem Beskidzkim i lokalnymi szlakami kierował się na Babią Górę. Za nią odbił na południe, by osiągnąć czerwony szlak Chochołów-Pieniny. W Pieninach przeskoczył na niebieski szlak Tarnów-Wlk. Rogacz, z którego odbił ponownie na GSB i dotarł w Beskid Niski. Stąd niebieskim Szlakiem Granicznym szedł aż do Przełęczy Bukowskiej na granicy z Ukrainą. Całość, choć zrealizowana w Polsce, była jego najdłuższym zimowym dystansem. Cała wyprawa zajęła mu 48 dni i 16 godzin. Mariusz Pastuszka: Rowerem z Gorzowa do Stambułu Gorzowianin Mariusz Pastuszka w ciągu 14 dni pokonał rowerem trasę z Gorzowa Wielkopolskiego do Stambułu. Łącznie przejechał 2653 km, dziennie pokonując średnio ok. 160 km. Trasa wyprawy, na którą wyruszył 18 września 2021 roku, wiodła z Polski przez Czechy, Słowację, Węgry, Serbię, Bułgarię do Turcji. W jej trakcie udało mu się zwiedzić cztery stolice: Bratysławę, Budapeszt, Belgrad i Sofię. Nocował głównie „pod chmurką”. Jak przyznaje podróżnik, do domu wrócił 4,5 kg chudszy. To już jego trzecia długodystansowa podróż rowerowa, po przejechaniu Polski (3,3 tys. km) i wyprawie na Gibraltar (ponad 8 tys. km). Wszystkie odbył na „śwince”, jak czule nazywa swojego dwukołowca Checker Pig, którego podarował mu kolega. Andrzej Bargiel: Zjazd na nartach z 6-tysięcznika Celem wyprawy KARAKORAM SKI EXPEDITION było zdobycie i zjechanie na nartach z dwóch sześciotysięczników pakistańskiego Karakorum: znajdującego się w Dolinie Hushe szczytu Laila Peak (6 096 m n.p.m.), uznawanego za jeden z najpiękniejszych szczytów na świecie, oraz położonego w Dolinie Ghidims-Dur dziewiczego szczytu Yawash Sar II (6178 m n.p.m.). W obu przypadkach Andrzej Bargiel osiągnął sukces. Co więcej, z jednego ze szczytów zjechał wspólnie z Jędrzejem Baranowskim. W wyprawie brali udział: Jędrzej Baranowski (freeride’owiec i wspinacz), Dariusz Załuski (alpinista, himalaista, filmowiec), Jakub Gzela (filmowiec, operator drona) oraz Bartłomiej Pawlikowski (fotograf). Andrzej Bargiel od 2013 roku realizuje autorski projekt w górach najwyższych „Sunt Leones". Jego celem jest zdobywanie wysokich szczytów w szybkim tempie, w stylu alpejskim i następnie zjazd na nartach. Na swoim koncie ma już Sziszapangmę (8 013 m), Manaslu (8 156 m), Broad Peak (8 051 m) i K2 (8 611 m) oraz tzw. Śnieżną Panterę. Mikołaj Sondej: Przepłynięcie drugiego najdłuższego fiordu na świecie Mikołaj Sondej, ten 26-letni marynarz i pasjonat podróżowania z Gdyni samotnie przemierzył na packrafcie (mini wersja pontonu, zwykle jednoosobowa) Sognefjorden, drugi najdłuższy fiord na świecie. Sam fiord ma 208 km, ale Mikołaj przepłynął również pięć jego odnóg, co wydłużyło trasę do 280 km, dodatkowe 80 km przeszedł przez góry. – Pomysł wpadł mi do głowy całkiem przypadkowo. Jestem marynarzem i w moim pokoju mam powieszone mapy morskie. Pewnego dnia stwierdziłem, że chciałbym się znaleźć w sytuacji, że obok mnie będzie płynąć wieloryb. Zastanawiałem się, gdzie mogę to zrobić i padło na fiord” – opowiada podróżnik. Anna Tybor: Pierwsza Polka, która zjechała na nartach z 8-tysięcznika Anna Tybor, pięciokrotna mistrzyni Polski w skialpinizmie, zakopianka, jako pierwsza kobieta na świecie zdobyła 29 września 2021 roku ośmiotysięcznik Manaslu (8163 m n.p.m.) bez użycia tlenu z butli i zjechała z niego na nartach. Wraz z Anną Tybor na szczycie stanęli też towarzyszący jej włoscy wspinacze Federico Secchi i Marco Majori. – By spełnić swoje marzenia nie potrzeba spadających gwiazd. Trzeba dążyć do postawionego sobie celu, nie poddawać się, a przede wszystkim wierzyć, że się uda... Narty to całe moje życie!” – napisała o sobie i swoim projekcie zdobycia Manaslu na zrzutka.pl. Paweł Pabian: Zimowe przejście Głównego Szlaku Beskidzkiego Paweł Pabian, 32-letni przewodnik beskidzki, w rekordowym czasie 10 dni i 12 godzin pokonał Główny Szlak Beskidzki w bardzo trudnych zimowych warunkach. Szlak liczy ponad 500 km i jest najdłuższym szlakiem turystycznym w polskich górach. Paweł wyruszył na niego 17 lutego o godz. 5.15, a swój wyczyn zakończył 27 lutego o godz. 17.00. Dwa lata wcześniej Paweł Pabian, jako pierwszy Polak zdobył 80 szczytów Diademu Polskich Gór w trzynaście dni. Co to znaczy być Grekiem? Czym jest greckość? Skąd wzięli się Grecy? I na ile Grekiem jest sam autor, który wprawdzie urodził się w Salonikach, ale wychował na Dolnym Śląsku i nie jest w stanie porozumieć się w języku ojca. To wszystko w kontekście obchodów dwusetnej rocznicy wybuchu powstania przeciw Turkom, które ostatecznie dało Grecji niepodległość. Dionisios Sturis sięga do XIX-wiecznych korzeni obecnego państwa nie bez przyczyny. To wtedy na nowo formułowano definicję obywatela, tego, kto ma prawo się Grekiem nazywać. Konsekwencje tych wydarzeń są odczuwalne do dziś. Z tego wynika – zdaniem autora – m.in. dzisiejszy stosunek mieszkańców Hellady do obcych, imigrantów, zwłaszcza tych o innym kolorze skóry. Maciej Jarkowiec podejmuje się przedsięwzięcia szalenie ambitnego. Próbuje napisać o tym, w co wierzy, a być może inaczej: co tak naprawdę składa się dziś na Stany Zjednoczone Ameryki. I robi to, przeplatając ważne epizody z dziejów tego kraju z losami własnej rodziny. Dla autora Stany są dziecięcym marzeniem i doświadczeniem zarazem, mitem, który tu przechodzi demitologizację. Amerykańskie kino, owszem, bywa oszustwem, ale w prawdziwych dekoracjach. Istnieją te motele, te jadłodajnie, te samochody, ci samotni ludzie. Ich historie istnieją, tylko najczęściej nie mają dobrych zakończeń – czytamy. Ale rzecz jasna, nie o kino tylko tu chodzi. Ważne są sztandarowe hasła Ameryki: wolność, sprawiedliwość, kapitalizm, ojczyzna, które tu służą za tytuły rozdziałów. Kluczem do szwedzkiej duszy jest natura – próbuje nam przekazać Katarzyna Tubylewicz. To ona leczy ją z lęków i niepokojów, pozwala przestać myśleć o śmierci, porzuceniu czy samotności. Ta ostatnia częściej oznacza dla Szweda niezrozumienie wśród innych niż przebywanie w swoim jedynie towarzystwie. Autorka rozmawia o tym m.in. z profesorami medycyny paliatywnej i religioznawstwa, nauczycielem medytacji, poetą – laureatem Nobla czy pisarką, która niedawno została matką. Trudno powiedzieć, że jest to książka o szwedzkości jako takiej, ale o jednym z jej wymiarów – na pewno. Fascynująca opowieść o człowieku, bez którego nie byłoby wielkiego sukcesu polskiego himalaizmu. 24-letni Andrzej Zawada mówił o sobie, że jest stworzony do rzeczy wielkich. Studiował fizykę i marzył. Nie tylko o górach. Ale to one sprawiły, że mógł te marzenia realizować. A razem z nim całe pokolenie polskich wspinaczy wysokogórskich. 600-stronicowa biografia Zawady na szczęście nie skupia się jedynie na jego górskich triumfach. Piotr Trybalski pokazuje tu człowieka z krwi i kości, z jego zaletami, ale też wadami i słabościami. Pisze o jego życiu uczuciowym, jego ambicjach i namiętnościach. Nie ucieka też od wewnętrznych rozgrywek w środowisku alpinistów i górskich tragedii. Z tej perspektywy wiele, wydawałoby się, znanych historii, wygląda całkiem inaczej. Opowieść o regionie, który dla mieszkańców reszty Polski wciąż wydaje się dość tajemniczy. Przez wieki rozpięty pomiędzy Wschodem a Zachodem, dla jednych – zbyt polski, dla innych – zbyt niemiecki. Tomasz Słomczyński udowadnia, że Kaszubi to nie tylko mówiący dziwnym językiem i wciągający tabakę ludzie z niegdysiejszego polsko-niemieckiego pogranicza, żyjący w pobliżu setek malowniczych jezior. To także długa i burzliwa historia oraz bardzo ciekawa kultura. Kaszëbë to tożsamość nie zawsze zbieżna z polską – o czym warto wiedzieć i co warto uszanować. Ona pisze, on fotografuje. Razem postanowili, że odwiedzą 101 krajów przed pięćdziesiątymi urodzinami. Do realizacji celu pozostało im jeszcze 38 państw. Sami piszą, że „podróże to nie tylko kierunek”, co widać w ich pełnych pasji, wnikliwych relacjach na blogu. Małżeństwo udowadnia, że można pracować na etacie i zwiedzać świat – nawet przy ograniczeniach, takich jak 26-dniowy urlop. Kto marzy o życiu w podróży (także realizowanym na raty), na pewno znajdzie inspiracje i praktyczne porady na blogu Mikołaja Cichomskiego. Do tej pory podróżnik odwiedził Europę i Bliski Wschód. Na jego blogu znajdziemy też relacje z Polski. Opisy i fotografie mniej znanych miejsc pozwalają na nowo zachwycić się naszym krajem. Ola Zagórska-Chabros, czyli Ruda, swoje wyprawy relacjonuje w sieci od 2013 r. Po przygodzie z kilkoma platformami skupiła się na blogu, na którym pisze nie tylko o Bałkanach. W podróży towarzyszy jej Marek, miłośnik turystyki aktywnej. Bałkańskie przewodniki i poradniki Rudej to lektura obowiązkowa dla wszystkich, którzy wybierają się w tę część Europy. Autorzy bloga od prawie 4 lat mieszkają na Islandii. Dogłębnie i z humorem piszą o życiu Islandczyków oraz atrakcjach Krainy Lodu i Ognia. W swoich relacjach nie ograniczają się tylko do tej fascynującej wyspy. Konik Katarzyny i Piotrka to góry i piesze szlaki. Na ich blogu przeczytamy między innymi o zdobywaniu Korony Gór Polski czy Izraelskim Szlaku Narodowym. W tym roku Przedstawicielstwo Chorwackiej Wspólnoty Turystycznej w Polsce ponownie przyzna też nagrodę specjalną w kategorii Bloger Przyjaciel Chorwacji.
Kim był Krzysztof Kolumb. Badacze na tropie prawdziwej tożsamości odkrywcy Ameryki
Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał się... zamachowców nasłanych przez sułtana!
W tym artykule: Kim był Krzysztof Kolumb: grecki trop Chios: „Prawe oko Genui” Sekret dla ocalenia życia Colon spotyka Colombo Zagadka zaufania władcy Sekretna metoda Prawda na marginesach Zadziwiające, że wśród najwcześniejszych źródeł na temat życia Kolumba – a były to listy, kroniki i opracowania aż 26 współczesnych mu lub żyjących niedługo po jego śmierci autorów – żaden nie napisał, skąd dokładnie pochodzi odkrywca. A przecież chociaż kilku z nich znało go osobiście, korespondowało z nim. To był najgorszy rok w historii ludzkości, ale okazuje się, że nie dla pewnej kultury Trzy lata temu historyk Michael McCormick uznał, że 536 r. n.e. był to najgorszy rok w historii. Najnowsze badania pokazują, że nie dla wszystkich. Kultura Anasazi mogła skorzystać na traged... Nawet jeśli kronikarze podawali jakieś informacje o jego rodzinnych stronach, to były albo niejasne, albo sprzeczne. Mało który wskazywał na konkretne miasto. Część nazywała go po prostu Włochem, Liguryjczykiem lub „z genueńskiego narodu”. Sam Kolumb nigdy nie napisał, że pochodzi z Genui. Jedyny dokument rzekomo na to wskazujący nie jest oryginałem, lecz podejrzaną „kopią”. Jednak zgodnie z oficjalnie przyjętą, choć nieudokumentowaną, wersją wydarzeń ojcem Kolumba miał być tkacz z Genui. Niejaki Domenico Colombo, który… zmarł w skrajnej nędzy pod koniec XV w. Trudno uwierzyć, że jego syn Krzysztof, znany z przywiązania do bliskich, okazał się nieczuły na los rodzica – zwłaszcza że sam był wtedy u szczytu sławy i bogactwa. Kolumb nie udał się też nigdy do „ojczystej” Genui, by cieszyć się swoim triumfem lub zadedykować go „rodakom”. Ani on, ani jego bracia! Dziwni to zaiste genueńczycy… Kim był Krzysztof Kolumb: grecki trop Fakt, że w 1493 r. historyk Pietro Martire napisał o Kolumbie „człowiek z Ligurii”, a później inni to powtórzyli, wywołał poczucie dumy wśród mieszkańców tego regionu. Stawiali odkrywcy pomniki w centrach miast, chwaląc się sławnym żeglarzem. Nic dziwnego, że informacja podana przez Martire’a poszła w świat – z dokumentów wynika, że w Genui i kilku innych liguryjskich miastach żyło wiele rodzin o nazwisku Colombo. Nie ma jednak dowodów, że to krewni odkrywcy. Oberto Foglietta w kronice z XVI w. zawierającej nazwiska wybitnych rodzin z Genui w latach 1100–1527 nie odnotowuje żadnego ważnego Kolumba (choć są tam zapomniani już dziś żeglarze jak admirał Biagio D’Assereto czy kapitan Lazaro Doria). Historyk Agostino Giustiniani w swoim „Psałterzu” (1516) utrzymywał, że Kolumb to „Genueńczyk, zrodzony z rodziców niskiego stanu”. Nie zaakceptował takiego sformułowania syn żeglarza Ferdynand. Skrytykował Giustinianiego, że to „dziejopis fałszu się imający, dający się poznać jako nieroztropny i stronniczy uczony tudzież jako złośliwy”. Ferdynand sam postanowił znaleźć rodzinę. Spotkało go jednak rozczarowanie, gdy zaczął przetrząsać Ligurię w nadziei dotarcia do krewnych. Nie odnalazł nikogo, chociaż w czasie jego wizyty mieszkała w Genui np. Bianchinetta Colombo, córka wspomnianego biednego tkacza Domenico – czyli rzekoma ciotka Ferdynanda. Syn Kolumba nie tylko nie zajrzał do niej, ale szukał krewnych w innych regionach: sąsiednim Emilia-Romagna i jeszcze dalej w Wenecji Euganejskiej. Bez powodzenia. Władze Genui same wydawały się skonfundowane tym, że brakuje dowodów na związki słynnego odkrywcy z tym miastem. W liście do swego ambasadora w Hiszpanii w 1586 r. dowodziły bowiem, że Kolumb pochodził z pobliskiej miejscowości Cogoleto. Lecz i to okazał się niepotwierdzony trop. A jednak współcześni Kolumbowi, którzy pisali o nim jako genueńczyku, mogą mieć nieco racji. Żeglarz mógł bowiem pochodzić z greckiej wyspy Chios, która była w genueńskich rękach przez dwa wieki (1346–1566) i nazywano ją nawet „prawym okiem Genui”. Chios: „Prawe oko Genui” Argumenty przemawiające za tą teorią zebrała – analizując zapiski żeglarza oraz inne historyczne dokumenty z epoki – prof. Ruth Durlacher-Wolper, dyrektor New World Museum San Salvador na Bahamach (autorka książki „A new theory clarifying the identity of Christophoros Columbus”). Według badaczki Kolumb to w istocie urodzony w 1439 r. syn bizantyjskiego szlachcica Jana Paleologa Dishypatosa. Matką odkrywcy Ameryki była Maria Sacoma-Colom z kupieckiej rodziny z katalońskiej Girony, która na początku XV w. przeniosła się na Chios. Owo Colom to katalońska forma nazwiska Colon, jak włoskie Colombo, polskie Kolumb czy greckie Kolombos. Tradycję o pochodzeniu żeglarza z Chios pielęgnują mieszkańcy miejscowości Pyrgi na południu wyspy. Pokazują nawet dom, w którym mieszkał odkrywca. Dodajmy, że na grobowcu żeglarza w Sewilli widnieje napis, że pochodził „z Terra Rubra”, czyli z „czerwonej ziemi”. Jego syn Ferdynand wyjaśniał w swych „Dziejach żywota i znamienitych spraw Admirała don Krzysztofa Kolumba”, że „takie same słowa widział w podpisie don Krzysztofa przed uzyskaniem przezeń tytułu admirała”. Tak się składa, że ziemie południowej części wyspy Chios w okolicach Pyrgi są rzeczywiście czerwone… Tylko dlaczego Kolumb miałby zatajać, że jest z pochodzenia Grekiem? Sekret dla ocalenia życia Powodem był upadek Konstantynopola 29 maja 1453 r., gdy większość z dworzan i szlachty, walczących u boku cesarza, zginęła broniąc murów miasta. Inni zostali zmasakrowani przez triumfujących muzułmanów. Wśród tych, którzy ponieśli śmierć po wtargnięciu osmańskiej armii, było wielu członków rodziny Dishypatos – spokrewnionych z panującą w Bizancjum dynastią Paleologów. Ostatni cesarz Konstantyn XI nie miał bezpośrednich spadkobierców. Sułtan chciał się jednak upewnić, że wszyscy męscy członkowie rodziny znaleźli się pod kontrolą albo zostali wcześniej wyeliminowani z gry. Przecież krewni bizantyjskiej dynastii byliby idealnymi kandydatami do poprowadzenia krucjaty mającej odbić Konstantynopol z tureckich rąk. To wyjaśniałoby, dlaczego Kolumb musiał ukrywać się przed siepaczami sułtana. Wielu Paleologów zmieniło swoje „dane osobowe” w 1453 r., aby uniknąć śmierci albo schwytania przez Osmanów. Kolumb też je zmienił, o czym jego syn Ferdynand napisał: „Naumyślnie więc przyjął nazwisko Colón, odnowione [po przodkach]”. Po przodkach, a właściwie po matce, Marii Sacoma-Colom. Ferdynand był świadomy, że ojciec zmienił nazwisko, ale nie zdawał sobie sprawy, jakie miał korzenie. O przodkach wiedział, że „byli ludźmi zacnymi i dopiero wskutek wojen (…) w ubóstwo i niedostatek popadli”. Podobnie można odebrać słowa kronikarza Bartolomé de Las Casasa – którego ojciec towarzyszył admirałowi w drugiej wyprawie – że rodzice żeglarza byli „ludźmi szlachetnie urodzonymi, swego czasu zamożnymi, którzy musieli się trudnić handlem morskim i z tego utrzymywać”. Pasuje to do historii Jana Paleologa Dishypatosa oraz Marii Sacoma-Colom. Niestety, historycy nie wiedzą, co stało się z nimi na Chios, tam ślad się urywa. Kolumb natomiast opuścił wyspę i przystał do żeglarza, który – jak się okazuje – również pochodził z bizantyjskiej rodziny. Colon spotyka Colombo Ferdynand napisał w „Dziejach…”, że po opuszczeniu Chios jego ojciec znalazł się pod opieką pewnego męża „znakomitego imienia i rodu, nazwiskiem Colombo”. Na tego żeglarza, z którym Kolumb długo pływał, „mówiono »Colombo junior« dla zaznaczenia różnicy między nim a inszym Colombem, który wcześniej sławny był na morzach”. Uporządkujmy tych żeglarzy o podobnych nazwiskach i przydomkach. Mamy ich trzech: Kolumba, jego protektora „Colombo juniora” i starszego od tegoż „seniora”… Dziś można stwierdzić, że „juniorem” był niejaki Jerzy Grek, a właściwie Jerzy Paleolog de Bissipat. To krewny odkrywcy Ameryki, bo Bissipat jest zgalicyzowaną wersją greckiego nazwiska Dishypatos. Przydomek „Colombo junior” zyskał jednak prawdopodobnie nie przez jakieś związki z rodziną Colom, a za sprawą swego druha – francuskiego korsarza Guillaume’a de Casenove’a, u którego służył w randze porucznika. Francuz używał przydomka „Coullon”, od nazwy jednego ze swych statków – „Colomb” (po francusku „gołąb”). Korsarz „Coullon/Colomb” oraz jego druh--podwładny trzymali się razem. Tak francuski dowódca mógł stać się dla obserwatorów „Colombo seniorem”, zaś porucznik Grek – „Colombo juniorem”. Starożytne Chiny – kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? Starożytne Chiny były miejscem, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych i najdłużej istniejących cywilizacji. To właśnie dawnym mieszkańcom tego kraju zawdzięczamy wiele wynalazkó... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytne-chiny-kultura-sztuka-i-wynalazki-jak-wygladalo-zycie-w-starozytnych-chinach-fot-china-photos-getty-images-00949e8.jpeg" width="938" height="626" alt="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" title="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" /> Kolumb, czyli Colom/Colon, pasował do tego grona jak ulał. Jako krewny Jerzego Greka mógł liczyć na jego pomoc. Poza tym identyfikacja z bizantyjskim rodem nadaje nowego znaczenia zapisanej przez Ferdynanda myśli odkrywcy Ameryki: „nie jestem ci ja pierwszym admirałem w mojej familii”. Ponieważ miałby wówczas wśród przodków takich wielkich żeglarzy jak Jerzy Paleolog (dowodzący flotą bizantyjską pod koniec XII w.), Emmanuel Paleolog (w 1410 r. pokonał turecką flotę), Messih-Pashas Paleolog (przeszedł na islam, zostając admirałem we flocie tureckiej) czy Dimitrios Laskarys Leontaris (który pozostawał w służbie cesarza Manuela II Paleologa). Zagadka zaufania władcy Taki rodowód i losy Kolumba wyjaśniałyby, dlaczego w 1472 r. – na dwadzieścia lat przed odkryciem Nowego Świata – z jego usług skorzystał francuski król René Andegaweński. „Jednego razu zdarzyło się, że król René – przyznawał Kolumb, cytowany przez syna w „Dziejach…” – wyprawił mię był do Tunisu, abym położył areszt na galeasie Fernandina”. Zdobycie wrogiego statku nie wydaje się misją dla jakiegoś potomka biedaka z Genui! W XV w. kariera w amerykańskim stylu „od pucybuta do milionera” była możliwa (choćby za zasługi na polu bitwy), ale Kolumb wyskakuje dosłownie jak królik z kapelusza magika. Niczego jeszcze nie dokonał, a jest przyjmowany przez króla Francji, a niedługo później na dworach władców z Półwyspu Iberyjskiego! To tak, jakby dzisiaj jakiś przeciętny Amerykanin dostał się do Białego Domu przed oblicze Baracka Obamy, proponując mu zasiedlenie bieguna. A gdyby Kolumb tylko popuszczał wodze wyobraźni we wspomnieniach, to w jaki sposób w 1487 r. udałoby mu się wżenić w jedną z najznaczniejszych rodzin Portugalii – Bragança-Norona? Gdyby doszło do tego małżeństwa po odkryciu Ameryki, można by zrozumieć mezalians arystokratki z synem tkacza z Genui. Ale to było 5 lat przed zakończoną sukcesem pierwszą wyprawą do Nowego Świata! Tylko dobre pochodzenie Kolumba – np. więzy krwi z ostatnim cesarzem Bizancjum, ujawnione wybrance i jej rodzinie w najskrytszej tajemnicy – wyjaśniają także tę zagadkę. Sekretna metoda Na bizantyjskie korzenie Kolumba może wskazywać też fakt, że podczas wyprawy do Ameryki pomiarów dokonywał pewną – jak się wyraził – „sekretną metodą”. Długo nikt nie zainteresował się tym, co miał na myśli. Potem zakładano, że po prostu prowadził podwójne obliczenie przebytej odległości: jedno prawdziwe na swój użytek, drugie fałszywe dla załogi – aby nie przerazić ludzi, że odpłynęli tak daleko od lądu. Ot i cały sekret. Ponieważ jednak przesadnie oceniał szybkość swoich statków, jego „fałszywe” dane były bliższe rzeczywistości niźli dane „rzeczywiste” – przynajmniej zdaniem biografów żeglarza. Po skontrolowaniu prawdziwego dziennika I wyprawy stwierdzono, że obliczenia Kolumba dotyczące przebytych odległości były przesadzone przeciętnie o 9 proc. Pomyłka? Niekoniecznie. Jeśli bowiem założymy, że Kolumb nie używał powszechnej wtedy mili rzymskiej (1480 m), ale wykorzystywał milę grecką (1388 m) – wtedy jego obliczenia okażą się prawidłowe! A posługiwanie się taką miarą przez nawigatora wywodzącego się z greckiego środowiska żeglarskiego jest logiczne. W wiekach średnich zresztą w kwestii miar panowało spore zamieszanie i dowolność. Oto jeden z wielu przykładów. Według Giovanniego da Uzzano i jego „La pratica della mercatura” z 1442 r., 4 małe mile morskie stanowią leguę, która liczyła zatem 4800–5000 m. Jednak według powszechnej opinii legua (leuca – lieu) w czasie wielkich odkryć liczyła 5920 m i składała się z 4 mil rzymskich po 1480 m. Jeżeli Kolumb zakładał, że ktoś jego milę grecką weźmie za milę katalońską (wszak płynął pod banderą hiszpańską), to w ten sposób dodatkowo celowo zagmatwałby drogę do Nowego Świata. Dzięki temu asekurował się nie tylko na wypadek, gdyby dziennik wpadł w niepowołane ręce (np. Portugalczyków), lecz także zabezpieczał swoją pozycję na dworze kapryśnych władców Hiszpanii. Prawda na marginesach Co ciekawe, Kolumb niekiedy zamieszczał notatki na marginesach czytanych ksiąg po grecku (rzekomo „ojczystym” językiem włoskim nie posługiwał się nawet w korespondencji z bratem, choć wówczas używano go do tego celu). I również na greckie pochodzenie odkrywcy wskazuje sposób, w jaki się podpisywał. Otóż Kolumb w wielu listach na dole, po prawej stronie kartki, stawiał grecką literę X. Mogła oznaczać wyspę Chios – w greckiej pisowni Xio. Nie był to skrót od imienia Krzysztof, ponieważ je zapisywał w inny dziwny sposób, jak rebus. To łacińsko-grecka kombinacja, którą można odczytać jako Christoferens Kolon. Pierwszy człon to udziwniona forma zapisu imienia Krzysztof. Podkreśla, że oznacza ono „niosący Chrystusa”. Święty Krzysztof przeniósł małego Jezusa przez rzekę – być może Kolumb uważał za swoją misję przeniesienie chrześcijańskiej wiary przez ocean. Drugi człon rebusu, nazwisko po matce, wyrażają obustronnie umieszczane znaki interpunkcyjne – symbole dwukropka i kropki z ukośnikiem, po grecku nazywane kolon. Kim był Krzysztof Kolumb? Odkrywca świadomie ukrywał swoją prawdziwą tożsamość. Potwierdza to jego syn: „Pan nasz chciał, by (…) ojczyzna Admirała i jego pochodzenie były o tyle mniej pewne i znane, o ile bardziej zasłużona i zaszczycona tym wszystkim, co się jej za tak wspaniałe czyny należało, była jego osoba”. Wniosek? Kolumb nie udawał Greka, on nim był. Czytaj więcej fascynujących artykułów: W Chinach odkryto zapadlisko z lasem na dnie. Na głębokości kilkuset metrów mogą żyć nieznane nauce zwierzęta Zapadlisko nie musi być „piekielne”. Lej krasowy na południu Chin zamiast przerażenia, wzbudza zachwyty. Archeolodzy znaleźli w Turcji sekretną komnatę kultu płodności. Pochodzi z czasów imperium nowoasyryjskiego Naukowcy odnaleźli w środku starożytne malowidła, które pochodzą z epoki żelaza. Miejsce prawdopodobnie wciąż pozostałoby nieodkryte, gdyby nie pewien incydent sprzed 5 lat… Ten list napisał sam Krzysztof Kolumb. Właśnie odzyskano go po kradzieży Amerykańskie służby zwróciły przedstawicielom Włoch oryginalny list napisanego przez sławnego podróżnika.
Najwybitniejsi polscy podróżnicy: Arctowski, Strzelecki, Halik. Poznaj ich dokonania
Polscy podróżnicy i ich dzieje często pokrywają się z historiami najważniejszych światowych odkryć geograficznych. Ich biografie są fascynującymi życiorysami, nie o wszystkich jednak wspomina się w szkołach. To właśnie jeden z Polaków przejechał na rowerze Afrykę, a inny swoim odkryciem wyprzedził sukces samego Marco Polo. Warto znać te opowieści, zwłaszcza, że niejednokrotnie czyta się je lepiej niż najlepszą fikcyjną powieść.
Polscy podróżnicy: Paweł Edmund Strzelecki Sławni podróżnicy w historii Polski obecni byli od wieków. Przykładem może być Paweł Edmund Strzelecki, który urodził się w 1797 roku w zubożałej rodzinie szlacheckiej. O podróżach marzył od wczesnego dzieciństwa, a swoje pierwsze eskapady finansował prawdopodobnie środkami pochodzącymi ze spadku po rodzicach. Jako dorosły człowiek zarządzał majątkami magnata Sapiehy, a - dzięki sukcesom w tej dziedzinie - w roku 1829 ponownie mógł cieszyć się z ogromnej kwoty, tym razem odziedziczonej po zmarłym chlebodawcy. Najważniejszym osiągnięciem podróżniczym Strzeleckiego była rozpoczęta w 1834 dziewięcioletnia wyprawa dookoła ziemi. W tym czasie polski podróżnik zajmował się różnego typu badaniami, dokonując przy okazji wielu odkryć. Prowadził wielotematyczne projekty przyrodnicze na terenie Ameryki Północnej, badania południowoamerykańskich wulkanów i złóż surowców mineralnych oraz projekty geologiczne oraz obserwacje meteorologiczne w Brazylii, Urugwaju i Chile. Najważniejsza w jego biografii była jednak eksploracja Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. To właśnie Strzelecki zbadał najwyższe pasmo górskie kontynentu, a zdobyty w 1840 roku najwyższy jego szczyt nazwał Górą Kościuszki. Odkrył także dolinę Latrobe, gdzie znajdują się jedne z największych w globalnej perspektywie pokłady węgla brunatnego, ropy naftowej i złota. Strzelecki jest również autorem pierwszej dokładnej mapy geologicznej Nowej Południowej Walii i Tasmanii. Dzieło życia podróżnika, oparte na zdobytych informacjach oraz badaniach geologicznych, mineralogicznych, etnograficznych przez prawie pół wieku było najlepszym źródłem wiedzy o Australii i Tasmanii. Na cześć Strzeleckiego jego nazwisko nosi australijskie pasmo górskie, dwa szczyty, jezioro, rzeka, a nawet miasteczko. Polscy podróżnicy: Henryk Arctowski Lista, na której znajdują się polscy podróżnicy, nie byłaby pełna, gdyby zabrakło na niej Henryka Arctowskiego. To polski geograf, geolog, meteorolog i glacjolog, związany z badaniami krajów polarnych. Arctowski urodził się w 1871 roku w Warszawie. Nauki pobierał w Belgii oraz we Francji, podobnie jak inni znani odkrywcy i podróżnicy. Dzięki temu, jeszcze jako student, poznał Adriena de Gerlache de Gomery'ego, który zaproponował mu uczestnictwo w wyprawie arktycznej na statku Belgica. Arctowski wykorzystał okazję i zgłosił do tej podróży także polskiego meteorologa Antoniego Dobrowolskiego. Polscy odkrywcy pracowali razem, a badania obejmowały zagadnienia z dziedziny geologii, glacjologii, meteorologii, oceanografii, a także interesującego zjawiska zórz polarnych. Po powrocie z eskapady Arctowski zajmował się pracą naukową. Jego bibliografia przekracza 400 pozycji poświęconych badaniom polarnym i wyprawom. Nazwisko badacza zapisało się na mapach: na Spitsbergenie znajdują się Góra i Lodowiec Arctowskiego, a na Antarktydzie: Półwysep, Zatoka, Nunatak oraz Góry - wszystkie z nazwiskiem badacza w nazwie. W 1978 roku oficjalnie nadano jego imię Polskiej Stacji Antarktycznej, a w 1982 roku - okrętowi ORP. Henryk Arctowski zmarł w 1958 roku. Prochy jego oraz jego żony Jane znajdują się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Polscy podróżnicy: Benedykt Dybowski Podróżnicy polscy często kształcili się w kierunku innym niż geografia. Tak było z Benedyktem Dybowskim, który studiował między innymi medycynę. Badacz przyszedł na świat w 1833 roku. Jako pracownik naukowy Szkoły Głównej w Warszawie ze względu na zaangażowanie w powstanie styczniowe zesłany został na Sybir. To tam rozwinęły się jego podróżnicze pasje. Kiedy Dybowski otrzymał pozwolenie na podróż nad Bajkał, w bardzo trudnych warunkach rozpoczął pracę nad poznawaniem fauny tego jeziora. W 1868 roku w czasie wyprawy generała Skałkowa, Dybowski zbadał tereny aż po wschodnie wybrzeża Azji. Po powrocie badawczo interesował go głównie Zabajkał oraz okolice jeziora Chubsuguł w Mongolii. W latach 1872–1875 Polak odbył wyprawę wzdłuż Arguni i Amuru po Władywostok. Wówczas odkrył nowy podgatunek jelenia nazywanego dzisiaj jeleniem Dybowskiego. Polscy podróżnicy: Kazimierz Nowak Polscy odkrywcy i podróżnicy pozostawili po sobie wiele materiałów pisanych. Kazimierz Nowak, prócz tworzenia materiałów badawczych, był także pionierem polskiego reportażu. Urodzony w 1897 roku Nowak już jako dziecko marzył, by poznać Afrykę. Podobnie jak inni znani podróżnicy polscy udowodnił, że jest to możliwe i to w bardzo oryginalny sposób. W latach 1931–1936 Nowak przemierzył kontynent afrykański z północy na południe i z powrotem. Łącznie pokonał 40 tysięcy kilometrów, przemieszczając się rowerem, pieszo, konno, na wielbłądzie, pociągiem oraz łodzią. Polscy podróżnicy: Bronisław Malinowski Polscy podróżnicy i odkrywcy często interesowali się także antropologią. Przykładem jednego z nich jest Bronisław Malinowski urodzony w 1884 roku, dla którego był to główny obszar działalności i pracy naukowej, a wyprawy stały się tylko środkiem do ich realizacji. To przykład na to, że polscy podróżnicy i ich odkrycia zapisali się w historii nauki także poza geografią. Bronisław Malinowski postulował konieczność prowadzenia badań antropologicznych, polegających na głębokim wnikaniu w tubylczą społeczność. Najważniejsze były jego dwie roczne wyprawy na Wyspy Trobrianda, które zaowocowały wieloma pracami z dziedziny antropologii. Wówczas naukowcy działający w tej dziedzinie rzadko pracowali w terenie, Malinowski był więc prekursorem i wizjonerem. Polscy podróżnicy: Tony Halik Polscy podróżnicy współcześni mieli to szczęście, że do promowania swoich działań mogli wykorzystywać media. Znani polscy odkrywcy i podróżnicy tego okresu to Tony Halik i Elżbieta Dzikowska, którzy przez ponad dwadzieścia lat byli prowadzącymi telewizyjne programy naukowe. Tony Halik urodził się w 1921, a zmarł w 1998 roku. W 1948 roku wyemigrował z Polski, by cztery lata później przyjąć obywatelstwo argentyńskie w celu łatwiejszego przemieszczania się po świecie. Zafascynowany przede wszystkim Indianami, Halik często przemierzał tereny amazońskiej dżungli. Na żaglówce w towarzystwie żony Pierrette Andrée Courtin przepłynął rzeki Parana i Paragwaj w poszukiwaniu indiańskich plemion. W czasie jednej z wypraw Halik w paśmie górskim Serra do Roncador odkrył system tuneli i jaskiń. Jedną z nich nazwał Jaskinią Orła Białego. Najsłynniejsza podróż Halika to wyprawa jeepem z Ziemi Ognistej do Alaski. Trwała ona 1536 dni, wymagała pokonania 182 624 kilometrów i pochłonęła 80 tysięcy dolarów. Polscy podróżnicy: Jacek Pałkiewicz Nie wszyscy wybitni polscy odkrywcy i podróżnicy to przeszłość. Jednym z nadal żyjących jest Jacek Pałkiewicz urodzony w 1942 roku. W czasie swojej podróżniczej działalności napisał kilkanaście książek i wiele reportaży w magazynach europejskich. Realizował również filmy dokumentalne. Pałkiewicz odbył wiele wypraw, a niektórymi kierował. Na liście jego osiągnięć jest dwudziestodniowa wędrówkę przez Saharę, samotne przepłynięcie Atlantyku łodzią ratunkową czy odkrycie w 1996 roku źródła Amazonki. Ten ostatni punkt został zaakceptowany przez Towarzystwo Geograficzne w Limie, choć nie wszyscy zgadzają się na pierwszeństwo odkrycia. Polscy podróżnicy: Marek Kamiński Niektórzy mówią, że polscy odkrywcy 21 wieku to himalaiści, jednak nie sposób pominąć milczeniem Marka Kamińskiego. Zdobył on oba bieguny Ziemi, Spitsbergen, masyw Vinsona, czyli najwyższy szczyt Antarktydy oraz Mount Gunbjorn – najwyższą górę Grenlandii. Kamiński dwukrotnie przeszedł Grenlandię na nartach. Pokonał też 800 kilometrów na Pustyni Gibsona w Australii w 46 dni. Dzięki Kamińskiemu lista, na której figurują sławni polscy podróżnicy, rozszerzyła się. To on liderował pierwszej w historii wyprawie na oba bieguny w duecie z niepełnosprawnym Janem Melą. Dzisiaj Kamiński podróżowanie łączy z działalnością fundacyjną oraz biznesem.
„Zdobył szczyt. Poprosił o chwilę odpoczynku”. Przyjaciel Aleksandra Doby o ostatnich chwilach podróżnika
– Olek mówił, że jest w świetnej formie. Zdobył szczyt Kilimandżaro o godz. 11 w poniedziałek. Przed wykonaniem zdjęcia poprosił o chwilę odpoczynku. Później stracił przytomność – tak ostatnie chwile Aleksandra Doby opisuje Łukasz Nowak, przyjaciel i organizator ostatniej wyprawy wielkiego podróżnika.
W tym artykule: Pasjonat i wizjoner Wiadomość o śmierci utytułowanego podróżnika Aleksandra Doby obiegła polskie i światowe media we wtorek. Jego bliscy na oficjalnym facebookowym profilu Doby napisali: „Z głębokim żalem zawiadamiamy, że dnia 22 lutego zmarł wielki kajakarz Aleksander Doba. Zmarł śmiercią podróżnika, zdobywając najwyższy szczyt Afryki - Kilimandżaro. Spełniając swoje marzenia”. Dzięki relacji Łukasza Nowaka, dziś wiemy, że Doba przed śmiercią spełnił swoje kolejne marzenie i zdobył mierzący 5 895 m.n.p.m. szczyt. – Czuł się dobrze, nie było objawów choroby wysokościowej, był z nim kontakt.. Część zdobywców spotkała Dobę na jednym z trzech wierzchołków Kilimandżaro. Rozmawiali z nim. Mówił, że jest w świetnej formie, krzyczał „Afryka dzika” i że jest szczęśliwy, chciał zdobyć szczyt – opowiadał Nowak w rozmowie z polsatnews.pl. Jak mówi organizator ostatniej wyprawy Doby, po zdobyciu szczytu, a przed wykonaniem zdjęcia potwierdzającego udaną wspinaczkę podróżnik poprosił o chwilę odpoczynku. Chwilę później stracił przytomność, a zaraz potem ustały funkcje życiowe. Mimo natychmiastowej reanimacji, nie udało się przywrócić akcji serca. Ciało Aleksandra Doby zostało więc zabezpieczone i sprowadzone do niższych obozów. W akcji udział brali m.in. pracownicy parku narodowego, na którego terenie wznosi się Kilimandżaro. Zdobycie najwyższego szczytu Afryki nie miało być końcem tegorocznej wyprawy Aleksandra Doby. W planach miał jeszcze safari w dwóch parkach narodowych: Tarangire i Ngoro Ngoro oraz odpoczynek na wyspie Zanzibar. Sto DÓB samotności. Wywiad z Aleksandrem Dobą Przejście na emeryturę dodało mu skrzydeł. A raczej wioseł. Aleksander Doba, który w wieku 65 lat samotnie przepłynął kajakiem Ocean Atlantycki, ciągle nie ma dość. Wręcz przeciwnie. D... Pasjonat i wizjoner Aleksander Doba przyszedł na świat 9 września 1946 w Swarzędzu. Dzieciństwo spędził w Swarzędzu. Ukończył Politechnikę Poznańską z tytułem inżyniera mechanika. Od lat 70. XX wieku mieszkał w Policach, gdzie pracował w Zakładach Chemicznych Police. Miał żonę, Gabrielę, dwóch synów – Bartłomieja i Czesława. Swoją kajakarską i podróżniczą karierę rozpoczął w latach 80. w klubie „Alchemik” Police oraz Akademickim Klubie Turystyki Kajakowej „Pluskon” w Szczecinie. Aleksander Doba na okładce „The New York Times”. Historia polskiego kajakarza inspiruje Amerykanów „Lepiej żyć jeden dzień jako tygrys, niż sto dni jako owca” – zwykł mówić. Aleksander Doba, 71-letni kajakarz z Polic, idzie jak burza. Właśnie trafił na okładkę The New York Tim... Ogólnoświatową sławę zyskał, kiedy jako pierwszy człowiek w historii samotnie przepłynął kajakiem Ocean Atlantycki z kontynentu na kontynent (z Afryki do Ameryki Południowej), wyłącznie dzięki sile mięśni. Opłynął kajakiem Morze Bałtyckie i Bajkał. Również jako pierwszy opłynął całe polskie wybrzeże z Polic do Elbląga oraz Polskę po przekątnej z Przemyśla do Świnoujścia. Oprócz dokonań w kajakarstwie Doba mógł też poszczycić się wylatanymi ponad 250 godzinami na szybowcach, trzecią klasą skoczka spadochronowego i złotą odznaką turystyki kolarskiej. Charyzmatyczny i zawsze chętny do rozmowy, Doba zawsze gromadził wokół siebie tłumy słuchaczy. Zachwyceni jego dokonaniami, czytelnicy "National Geographic" nadali mu tytuł Podróżnika Roku 2015.
Jak wygląda życie w ciągłej drodze? Opowiadają maratończycy podróży
Poznaj ludzi, którzy z podróży uczynili styl życia. Zgodnie przyznają: "średnio po pół roku podróż przestaje być podróżą w sensie jeżdżenia od muzeum do świątyni, a staje się życiem". Czy brakuje im "normalności"? Z czego się utrzymują?
POZNAJ NASZYCH BOHATERÓW >>> Ile to już lat? Czekaj, zajrzymy na zegar na stronie – mówią Adela i Kris, gdy pytam, jak długo są w podróży. Automatyczny zegar jest jedyną rzeczą, która na niej działa, bo z powodu braku czasu ostatni wpis nosi datę sprzed ponad pół roku. No więc zegar pokazuje, że wyruszyli 6 lat i 3 miesiące temu. Zdarzyło się tyle, że mogliby zapełnić kilka książek: jeden z towarzyszy podróży nagle zmarł, drugi miał w Afryce poważny wypadek. Adela musiała wrócić na chwilę do Warszawy, gdzie najpierw ktoś włamał się do jej mieszkania, kradnąc wszystkie zarobione na Cyprze na tę podróż pieniądze, a kilka dni później z ulicy znikł jej rower. Kupiła go w Turcji. Postanowiła wtedy zmienić swój plan autostopowej podróży dookoła świata i spontanicznie dołączyć do spotkanych Polaków jadących rowerami do Afryki. Z pomocą przyszli przyjaciele: zorganizowali koncert i za bilety-cegiełki zebrali stracone fundusze. Dziś Adela i Kris po przejechaniu rowerami Afryki, obu Ameryk i Australii z Nową Zelandią dojechali do Korei Południowej, skąd za jakieś cztery lata planują dobić do Polski. W ich ustach oznacza to, że zaczęli powrót, bo nie mają już do przekroczenia żadnego oceanu. Wyjeżdżając, nie wiedzieli, jak długo ich nie będzie, co zdarza się zresztą w przypadku wielu podróżujących latami. Bo w drodze okazuje się, że jest to m o ż l i w e, a nawet mniej skomplikowane, niż wydawało się przed wyjazdem. Dla Joasi Nowak, samotnej mamy, która wyruszyła w podróż po Ameryce Południowej z 20-miesięczną córeczką Gają, takie chwile olśnienia przyszły po trzech zaplanowanych na próbę miesiącach („dajemy radę”), a potem – gdy zbliżał się do końca rok, po którym miały wrócić („przecież ciągle nie wyjechałyśmy z Peru, a jest jeszcze tyle świata do zobaczenia”). W dodatku ktoś je paskudnie okradł, zostawiając z 20 solami (ok. 23 zł) w kieszeni. Czekając osiem tygodni na nowe karty bankowe z Polski, zamieszkały na kempingu przy plaży, żyjąc ze sprzedaży sałatki z mango własnego wyrobu. – Pracowałam najwyżej 4 godz. dziennie, żeby zarobić minimum potrzebne na utrzymanie, resztę czasu spędzając z Gają. To mi ostatecznie uświadomiło, że nawet z dzieckiem można podróżować za niewielkie pieniądze – mówi Joasia. Na Jukatanie jest szósta rano, w tle słychać śpiew ptaków i dom gospodarzy z couchsurfingu, u których śpią na tapczaniku w kuchni, powoli zaczyna się budzić. Joasia oszczędza, czasem dorabia w drodze, poza tym wspomagają ją czytelnicy jej bloga; bez tego, mimo odłożonej kwoty na start i wynajętego mieszkania, nie dałyby rady. Ukulele i naleśniki, czyli FINANSE No właśnie, pieniądze to zwykle pierwsze pytanie pojawiające się przy tak długich podróżach. Długodystansowcy przed wyjazdem odkładają, sprzedają zbędny dobytek, wynajmują mieszkanie (o ile mają) i proszą znajomych o dolary w ramach urodzinowego prezentu. W podróży pracują, choć często tego nie planowali. – W drodze dzieje się wiele rzeczy. Od spotkanych ludzi uczysz się zarabiać i wydawać mniej. Dzięki temu przez ostatnie dwa lata wydałem tyle samo, co przez pierwsze sześć miesięcy – mówi Wojtek Ganczarek jadący rowerem przez Amerykę Łacińską. I tak: grając w Kostaryce na ulicy i na koncertach nie dość, że nie uszczuplił oszczędności, to jeszcze zarobił na dalszą drogę, zrobił kapitalny remont roweru i kupił sobie buty, a Adela z Krisem, śpiewając i kelnerując na plaży, w cztery miesiące zarobili na 15-miesięczną przeprawę przez Afrykę. Inne sprawdzone patenty to: zatrzymanie się na tydzień w popularnym turystycznie miejscu, wyprodukowanie i sprzedaż tysiąca pizz, ciasteczek, kokosowo-czekoladowych kulek albo naleśników ze smażonymi bananami. Śpiewanie w autobusach, uczenie angielskiego, sprzedaż świecidełek własnej produkcji. Pokazy zdjęć z podróży, teksty do polskich czasopism, tworzenie stron WWW z popularną turystycznie nazwą, a po wypozycjonowaniu – sprzedaż reklam tamtejszym hotelom. Zbieranie drobnych wpłat przez własne strony. – Koniecznie napisz, że wszystkim bardzo dziękujemy. Ludzie decydują się nam pomóc, choć na oczy nas nie widzieli – mówią chórem podróżujący. Można też posprzątać hostel w zamian za tańszy nocleg albo pracować na farmie za wikt i opierunek. Milena Łakomska, przed wyjazdem właścicielka kawiarni, w trakcie podróży dorabiała kucharzeniem w różnych częściach świata – od polskiego guesthousu na Filipinach, przez szefowanie kuchni w Malezji, po gotowanie prywatnym klientom w Sydney. Kiedy na Hawajach wyszła z lasu z naręczem owoców, spodobało jej się tak, że postanowiła zostać nie siedem planowanych dni, ale siedem tygodni. Znalazła organiczną farmę, na której gotowała, pieliła i karmiła kury. Przez cały pobyt na niej wydała 20 dol. Poza tym nigdy się nie podliczała. Za to regularnie sprawdzała konto; gdy widziała, że pieniędzy ubywa, szukała pracy. – Wciąż mi się wydawało, że jadę na oparach, a jednak jechałam – mówi. Strategia numer dwa to zostanie cyfrowym nomadą, co wymaga lepszego planowania, ale pozwala luźniej obchodzić się z pieniędzmi. Gosia Koper i Michał Molenda ze swoim mobilnym biurem większe odległości przemieszczają w weekendy i nocą. Rytm dnia w Azji dopasowali do godzin pracy w Polsce: wstają o świcie, do godz. 14 podróżują, a chwilę potem zasiadają przed laptopami, by pracować do północy. – Próbowaliśmy różnych wariantów, ale nie sprawdzała się komunikacja z resztą zespołu – mówią. – Poza tym w takim systemie nasz dzień jest dłuższy, wypełniony co do godziny. A w Polsce wracamy z pracy i jakoś się rozłazi. „Czy nie zostałaś z głodem?”, czyli sposoby na odległość Wyjeżdżając na długo, nie da się zaplanować wszystkiego – zarówno tego, co może się zdarzyć w drodze, jak i zostawionego w Polsce. Skończy się karta do bankomatu, wezwie pilnie urząd, a sąsiedzi poskarżą się policji na imprezujących lokatorów. – Podstawa to rodzina i setka przyjaciół. Przejrzą korespondencję, jeśli uznają coś za pilne – zeskanują i wyślą – mówi Sonia Pańta, czyli jedna trzecia rodziny Mary w plecaku, od lat podróżującej i pracującej w rytmie: lato w Polsce, zima w Azji Południowo-Wschodniej. Jadąc do Nepalu, przewidzieli, że potrzebują domu z generatorem, bo często nie ma tam prądu, a oni pracują zdalnie. Nie przyszło im do głowy, że kilkuletniej Marysi urośnie stopa, a potrzebne jej wówczas buciki korekcyjne daleko na Wschodzie są praktycznie nie do kupienia. – Na szczęście ludzie latają i wszystko można ściągnąć z Polski – mówi Joasia, która „ściągała” już w ten sposób lepsze buciki dla Gajki i półroczny zapas szkieł kontaktowych dla siebie. Problemy pomniejsze rozwiązuje improwizacja: moskitierę można rozpiąć na nitce do zębów, a niezamykające się drzwi zablokować kijkami do trekkingu. Z czasem jest jej tak dużo, że długodystansowcy nie potrafią stwierdzić, co jest dziwne, bo im wydaje się normalne. Coraz dziwniejsze stają się za to tęsknoty – za tym, co w stacjonarnym polskim życiu jest oczywiste. Nie można zaplanować porannego biegania ani jogi, a po południu pójść tak po prostu na spacer, bo lasy bywają prywatne i zagrodzone. Umykają polskie słówka. Wojtek, który wyjeżdżał z niemal zerową znajomością hiszpańskiego, po kilku miesiącach bez polskiego zapytał grzecznie spotkaną w drodze rodaczkę: – Nie jesteś z głodem? (sugerując się zwrotem z hiszpańskiego). Po jakimś czasie – średnio po pół roku – podróż przestaje być podróżą w sensie jeżdżenia od muzeum do świątyni, a staje się życiem. Coraz rzadziej spotyka się innych podróżujących, a coraz częściej miejscowych, zarzuca hotele na rzecz posterunków, remiz, szkół, a nawet szpitali, bo akurat mają wolne łóżka (to w Etiopii Adela i Kris). Gosia i Michał ze znajomymi z Polski, którzy akurat ich odwiedzili, trafili na tajlandzką wysepkę Koh Tao po gigantycznej imprezie Full Moon Party. Odbijali się od drzwi kolejnych hoteli. – Myśleliśmy, że kupimy po kocyku i prześpimy się na plaży, a tu biegnie boj hotelowy, krzycząc: „Jak poczekacie, aż wszyscy wyjdą, to otworzę wam salon masażu!”. Weszliśmy tylnymi drzwiami i przespaliśmy się na łóżkach. Brak… normalności i nudy W ciągłym biegu długiej podróży najbardziej brakuje… normalności i nudy. Adela i Kris jako jeden z najlepszych momentów wspominają dwa domy w Botswanie, które zostawiły im na 56 dni wyjeżdżające na wakacje nauczycielki. – Prawie nie wychodziliśmy. Można się było położyć na kanapie, czytać książkę, zjeść śniadanie i nie myć talerzy do południa – opowiada Adela. Mila przez 1,5 miesiąca w Afryce zrobiła 10 tys. km. Kiedy doleciała potem do Brazylii, zaszyła się w hostelowej kuchni, rzucając na gotowanie. – Przez dwa tygodnie nie byłam się w stanie ruszyć poza dzielnicę – mówi. Spowolnienie podróży z czasem staje się stałym objawem wszystkich długodystansowców. Zdarza im się zatrzymać na kilka tygodni w mieście, w którym z punktu widzenia turysty nie ma nic, tylko dlatego, że przypadkiem spotkali fajnych ludzi (potem zaczyna się za to ciąg bolesnych pożegnań). Wojtek siedział rok w Wenezueli: czytał gazety, pożerał książki, gadał z miejscowymi. – Bo jak znasz historię, kulturę i kontekst kraju, zaczynasz się czuć w nim wygodnie – mówi. W jego przypadku na tyle, że teraz w Ekwadorze rozmawia z Wenezuelczykami o empanadach, za którymi tęskni, jak z Polakami o smalcu. Namiastkę codzienności zapewnia mu wożona w plecaku kawiarka. Joasia ma za to sitko i tarkę: pierwsze – do przecedzania kasz i makaronów, drugą – do tarcia surówek, bo choć w Ameryce Łacińskiej jest dużo zieleniny, w comedorach dają do obiadu co najwyżej pokrojoną kapustę i cebulę. Powrót do przeszłości Cuda dzieją się także w kraju. Nagle okazuje się, że rodzice świetnie radzą sobie ze Skype’em, Facebookiem i WhatsAppem, i nawet 94-letnia babcia Mili wie na bieżąco, co słychać u wnuczki. To głównie dla niej Mila zdecydowała się wrócić, choć po przemyśleniu doszła do wniosku, że pociągnęłaby w podróży i trzeci rok. Sonia, Marcin i Marysia tegoroczny plan układają tak, żeby święta Bożego Narodzenia spędzić z rodzicami w Polsce – pomiędzy Egiptem a Dalekim Wschodem. Marysię w drodze uczą sami, ale aby ułatwić jej powroty do polskiej szkoły, przed wyjazdem robią jej klasie prezentację, dokąd jedzie, i wysyłają co miesiąc zdjęcia z podróży. Na zawsze w drodze nie planuje zostać nikt. Adela i Kris ruszyli w nią tuż po studiach. Mówią tak: – Wrócimy do sytuacji, w której wszyscy nasi dawni znajomi mają żony, dzieci, domy, kredyty. Dla nas to inna rzeczywistość. My może też się zmieniliśmy, ale tego nie wiemy, bo sami nie potrafimy ocenić. Patrząc wstecz, mieliśmy dużo kryzysów, zdarzyło się sporo nieszczęść. Ale one nie spowodowały, że chcieliśmy tę podróż przerwać, tylko pokazały, że życie jest tak kruche, że trzeba z niego korzystać.
76 dni wędrówki przez góry Iranu. Ruszył, by delektować się samotnością. Zamiast niej znalazł życzliwych ludzi
Samotność, oślepiające słońce w dzień, mróz w nocy – wędrówka przez góry Zagros nie należy do typowych pomysłów na wakacje.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Temperatura przekracza 35 stopni. W takim upale nie da się wędrować szybko. Odmierzam więc spokojnie kroki, kilometry i godziny, jakie pozostały mi do późnego popołudnia. Wtedy żar osłabnie, a ja będę mógł przyspieszyć. Wokół pomarańczowe i brązowe wzgórza pokryte suchymi trawami, ciągnące się po horyzont. Kompas i stara radziecka mapa muszą mi wystarczyć do wyznaczania drogi przez te pustkowia. Cztery lata wcześniej przyjechałem po raz pierwszy do Iranu. Wędrowałem ulicami starych perskich miast, namacalnie czując 3 tys. lat historii. Pod dachami miejscowych ludzi spędziłem wiele dni i nocy. Poznałem trudną współczesność tego kraju. Kiedy wyjeżdżałem po pięciu tygodniach, byłem nim zafascynowany. Chciałem wrócić i dotrzeć do miejsc, których podczas pierwszej krótkiej wizyty nie udało mi się odwiedzić. Gdy już w Polsce patrzyłem na mapę Iranu, mój wzrok stale zatrzymywał się na potężnym łańcuchu górskim ciągnącym się przez całą zachodnią część kraju. Góry Zagros – mało poznane i opisane, ziemia na poły nieodkryta, pustynna, poprzedzielana wysokimi pasmami. Pomysł, by przejść je w całości, nie dał mi spokoju. Spakowałem minimalny zestaw sprzętu i poleciałem do Teheranu. Ruszyłem samotnie zmierzyć się z górami i z samym sobą – pokonać pieszo ponad 2 tys. km. Początek drogi Zaczynam od miasta Tebriz i północno-zachodnich prowincji zamieszkałych przez irańskich Azerów i Kurdów. Choć to dopiero początek mojej wędrówki, trudno o miejsce bardziej oddalone od cywilizacji niż wzgórza nad brzegami wysychającego jeziora Urmia i wzdłuż granicy z Irakiem. A jednak szybko zdaję sobie sprawę, że otaczają mnie jedne z najpiękniejszych gór, jakie widziałem. Zachodzące słońce wydobywa z nich dziesiątki kolorów. Narzucam sobie plan na każdy dzień: 14 godz. marszu i przejście w tym czasie 35 km. Mój podstawowy zapas wody to cztery litry na dzień. Poza tym niosę 10-litrowy bukłak, na wypadek gdybym nie znalazł strumienia lub źródła przez dwa lub trzy dni. Na szczęście niemal nigdy nie jest mi potrzebny. Co pewien czas otwiera się przede mną dolina, w której zielenią się drzewa i pola ogrodzone kamiennymi murkami. W takich miejscach mogę zmyć z siebie kurz i nabrać wody. A także spotkać ludzi. To właśnie mieszkańcy tych gór sprawiają, że wędrówka staje się pasjonująca. Byłem zmuszony wziąć jak najlżejszy bagaż. Nie mam namiotu, za schronienie służy mi płachta rozbijana na kijkach trekingowych. Jej zaletą jest piórkowa waga, wadą – żółty kolor. Przyciąga owady i wzrok postronnych osób. Ma to czasem swoje dobre strony. Któregoś wieczoru, zmęczony upałem, rozbijam się na skraju sadu w dolinie niedaleko Miandoabu. Mimo ciemności wypatrzył mnie właściciel szykujący z bratem transport owoców na następny dzień. Zaprosił mnie do ognia, dał koc. Razem zjedliśmy kolację. W Iranie obcy szybko staje się gościem, a przybycie gościa jest zawsze świętem. Innym razem dostrzegłem rodzinę zbierającą winogrona. Prawo zabrania produkowania z nich alkoholu, owoce suszy się więc na rodzynki. Przełamując nieśmiałość i nieznajomość języka, zapytałem, czy mogę zrobić zdjęcie. Oczywiście! Skoro jednak wszedłem na podwórze, nie zdołałem opuścić go tak po prostu. Jedna fotografia zamieniła się w kilkugodzinne spotkanie. Irańczycy namawiali mnie, bym został na noc, nie chciałem jednak nadużywać ich uprzejmości. Wymknąłem się o zachodzie słońca. Jeszcze kilka godzin wędrowałem w świetle księżyca, zanim pokonało mnie zmęczenie. Kiedy jeszcze w Polsce oglądałem góry Zagros na zdjęciach satelitarnych, wydawały mi się bezludne. Nastawiłem się na samotność. Dopiero po wejściu w nie zobaczyłem wsie, pastwiska, drogi i ludzi – żyjących od wieków w tym surowym środowisku. Z czasem zacząłem wręcz wybierać bezdroża, byle tylko przez cały dzień być samemu. Przejście Zagrosu miało mnie nauczyć jednego: podróż nie zawsze daje nam to, czego szukaliśmy. Zawsze jednak daje coś w zamian. Zima niespodziewana Zima dopada mnie wcześniej, niż się spodziewałem. W połowie listopada, po sześciu tygodniach marszu, trafiam w masyw Dena, najwyższe partie gór Zagros. Szczyty przekraczają tam 4 tys. m, a mój szlak nieraz prowadzi przez przełęcze na wysokości ponad 3 tys. m. Jeszcze siedząc w domu nauczyciela niedaleko Chorramabadu, z niepokojem słuchałem wiadomości o śnieżycach, które zaatakowały Tebriz i Miandoab – miasta, w których jeszcze niedawno byłem. U mnie pogoda jak na razie jest bez zarzutu. Za dnia idę w słońcu głębokimi dolinami, noce są jednak lodowato zimne. Raz pod swój dach przyjmują mnie pasterze. Na zewnątrz ściska mróz, a my skupiamy się wokół piecyka na naftę i rozmawiamy do późnej nocy. Jeden z pasterzy sięga po stojące w ukryciu pudełko i wyciąga kawałek drutu z czymś smolistym na końcu. Rozżarzonym metalem dotyka do czarnej substancji i pomieszczenie wypełnia się słodkawym ziołowym zapachem. Zaciągamy się po kolei. – Terjak – mówi mężczyzna, a potem kładzie palce na ustach i uśmiecha się. Kiwam głową. Opium, masowo sprowadzane z gór Afganistanu, znajduje w sąsiednim Iranie miliony nabywców. Dla starszych środek przeciwbólowy i uspokajający, dla młodszych forma rozrywki i sposób na zapomnienie o rzeczywistości. O świcie wychodzę na drogę, chcąc dojść przed zmrokiem do końca doliny i wsi Kelouse, którą otaczają najwyższe wierzchołki Zagrosu. Setki metrów zejść i podejść kończą się potężnym grzbietem, w którym widnieje zasypana śniegiem przełęcz. To jedyna droga. Czy dam radę przebić się na drugą stronę? Niskie buty grzęzną w śniegu, ślizgają się na kamieniach. Wreszcie, w półmroku, znajduję drogę w dół, a później ludzi i schronienie. Im dalej idę, tym częściej jestem dłużnikiem tych wszystkich, którzy przyjęli mnie pod swój dach. Ta podróż nigdy by się bez nich nie udała. Farzada spotykam na drodze, 50 km na wschód od Szirazu, stolicy prowincji Fars. Mówi świetnie po angielsku. Zatrzymuję się w jego domu. Słucham opowieści o rodzinie i ostatnich 35 latach, które zmieniły Iran nie do poznania. – Przed laty do tego domu przyjeżdżały tłumy gości z Europy. Po rewolucji islamskiej to się skończyło. Jesteśmy odcięci od świata, a nasi rządzący dbają tylko o napychanie własnych kieszeni – mówi z goryczą. – Szacha obalono, ale wolności nie odzyskaliśmy. Farzad pesymistycznie patrzy w przyszłość. Nie tylko ze względu na politykę. – Spójrz na tę okolicę – pokazuje piaszczyste wzgórza. – 50 lat temu mieliśmy tu pola, biegały jelenie, a woda płynęła otwartymi kanałami od strony gór. Teraz sprowadzamy ją tylko rurami, aby nie wsiąkła w ziemię. Zwierzęta i pola zniknęły, zniknęła także woda, która utrzymywała je w tym miejscu. Od kilku lat nie padał większy deszcz i cała kraina dotknięta jest suszą. – A gdzie podziała się woda? – pytam. – Zabrało ją intensywne rolnictwo i zmieniający się klimat. Od strony pustyni napływa do studni słona woda. Trudno cokolwiek uprawiać, więc wielu z nas przenosi się do miasta. Z jednej strony susza, z drugiej – konflikt rządu z Zachodem. Trudno być optymistą. Niewiele słów usłyszanych w tej podróży trafiło do mnie tak mocno. Oddają one myśli milionów Irańczyków. Pragnący wolności i kontaktu ze światem pozbawieni są jednego i drugiego. I nie mogą się pogodzić z tym, że choć witają z otwartym sercem każdego, kto przybywa do ich kraju, poza jego granicami postrzegani są jako fanatycy. U celu Po 76 dniach wędrówki wyczerpany docieram do ostatnich szczytów Zagrosu. Minąwszy nadbrzeżne wsie, trafiam do portowego miasta Bandar-e Abbas. Jeszcze tylko godzina marszu i o zachodzie słońca staję nad Oceanem Indyjskim. Dalej nie ma dokąd iść. Wygląda na to, że cel został zrealizowany. Co jednak było celem? Czy tylko wytyczenie szlaku przez góry Iranu? Gdy o tym myślę, widzę, że istotą były spotkania z mieszkańcami wsi zagubionych w Zagrosie, obserwowanie ich życia z dala od miast. A także doświadczenie niezrównanej gościnności, przeczącej wszystkim stereotypom, jakimi obrósł ten kraj. Warto wiedzieć ■ DOJAZD Najtaniej liniami Pegasus Airlines. Cena biletu przez Lwów i Stambuł do Teheranu to 700 zł w jedną stronę. ■ TRANSPORT Najlepiej korzystać z autobusów – są wygodne i tanie (50 zł za 1000 km!). ■ NOCLEGI W tanich hotelach za noc płaci się ok. 400 tys. riali (50 zł). ■ JEDZENIE Kuchnia Iranu jest znana na świecie. Warto spróbować dań z baraniny, ghormeh sabzi, słodyczy i kilku rodzajów chleba. ■ BEZPIECZEŃSTWO Iran jest bezpieczny! Nie ma rozbojów, terroryzmu ani naciągaczy typowych dla turystycznych miejsc. Jest to jednak kraj policyjny. Spodziewajcie się sporadycznych kontroli dokumentów. Unikajcie terenów w pobliżu granicy z Afganistanem i Pakistanem. Alkohol jest zakazany, a kobiety muszą zakrywać włosy i ramiona. Łukasz Supergan
Amundsen: biegun ziemi, biegun ambicji. Poznaj historię zdobywcy bieguna południowego
“Wtorek, 12 września. Słaba widoczność i lodowaty wiatr z południa. –52°C. Mróz daje się psom we znaki. Ludzie po całej nocy w zesztywniałych ubraniach próbują sobie jakoś radzić... Nie ma co liczyć na poprawę pogody.”
Autorem tych słów był norweski podróżnik Roald Amundsen. Pięć lat wcześniej okrył się sławą, gdy jako pierwszy człowiek pokonał legendarne arktyczne przejście północno-zachodnie prowadzące z Atlantyku na Ocean Spokojny wzdłuż brzegów Kanady. Teraz znajdował się na drugim krańcu świata, próbując zdobyć najważniejsze trofeum w świecie odkrywców – biegun południowy. Ta śmiała wyprawa, choć zaplanowana z charakterystyczną dla jej szefa drobiazgowością, podjęta została w wyniku zbiegu okoliczności. Dwa lata wcześniej do odkrywcy planującego badania Oceanu Arktycznego i dopłynięcie do bieguna północnego dotarła informacja (później podawana w wątpliwość), że biegun został już zdobyty przez Roberta Peary’ego. Amundsen, jak sam wspominał, zmienił plany w ułamku sekundy: “Postanowiłem wyruszyć w drugą stronę i wyprawić się na południe”. Był przekonany, że zdobycie bieguna przyniesie mu sławę oraz fundusze na finansowanie kolejnych wypraw. Oficjalnie przygotowując podróż na północ, w sekrecie planował ekspedycję w przeciwnym kierunku. Pewnym kłopotem był fakt, że w tę samą stronę zmierzała nagłośniona brytyjska wyprawa kapitana Roberta Falcona Scotta. Obawiając się przegranej, Norweg popędził przed siebie, nie czekając na nadejście polarnej wiosny i poprawę pogody. W efekcie utracił cenne psy, a członkowie jego wyprawy musieli leczyć odmrożone stopy. Wracając do bazy Framheim (nazwanej tak na pamiątkę statku, którym tam przypłynął, legendarnego „Frama”; słowo to oznacza „naprzód”), Amundsen porzucił dwójkę towarzyszy, którzy z trudem dotarli do obozu dzień po jego powrocie. – Nie nazywałbym tego ekspedycją. To był atak paniki – powiedział mu później Hjalmar Johansen, najbardziej doświadczony polarnik w jego zespole. Te słowa kosztowały Johansena miejsce w wyprawie na biegun. Wszystkie te rażące niedopatrzenia warto rozpatrywać nie po to, by wskazać na błędy Amundsena, ale by rozprawić się z towarzyszącym mu od dawna mitem, wedle którego jego wyprawa była pozbawiona prawdziwego zaangażowania, podszyta ambicjami i zimną kalkulacją bezbarwnego profesjonalisty. Pogląd ten wyraźnie kontrastował z opinią na temat ekspedycji Scotta, który wraz z towarzyszącymi mu Brytyjczykami wykazywał się męstwem, walcząc o każdy kilometr i ponosząc tragiczną śmierć wśród lodów. Metodyczny i ostrożny Amundsen był także mężczyzną o olbrzymich ambicjach, ofiarą tych samych niebezpiecznych marzeń i impulsów, które pchają ludzi do nieznanych miejsc i każą im ryzykować życiem. Jego wielkość nie polegała na niepoddawaniu się owym impulsom, lecz na ich mistrzowskim opanowaniu. Widać to we wpisach w jego dzienniku. Cztery dni po nieudanym starcie odkrywca beznamiętnie podsumował sytuację wyprawy: “Musimy wrócić i zaczekać do wiosny. Nie mogę rozważać dalszego narażania ludzi i zwierząt po tym, gdy już się wycofaliśmy. Jeśli mamy wygrać, wszystko musi być dokładnie przygotowane; jeden fałszywy ruch i przegramy”. Możliwość spełnienia marzeń nie odebrała mu rzadkiej umiejętności spojrzenia z właściwej perspektywy na własne plany. Podobnie jak inni wielcy odkrywcy, Amundsen wiedział, kiedy trzeba się wycofać. Człowiek stojący za tą wyprawą – Roald Engelbregt Gravning Amundsen – mógł pochwalić się barwnym życiorysem. Urodzony w 1872 r. w rodzinie armatorów, w wieku 25 lat wypłynął w morze jako drugi oficer okrętu „Belgica” wchodzącego w skład wyprawy badawczej na Antarktydę. Członkowie jego załogi niezamierzenie stali się pierwszymi ludźmi, którzy przetrwali antarktyczną zimę. Gdy statek utknął wśród lodów, schorowani ludzie z kiepskim morale trzymali się razem tylko dzięki wysiłkom lekarza okrętowego Fredericka Cooka (okrytego później niesławą w związku z doniesieniami o tym, jakoby „pierwszy” dotarł na biegun i wspiął się na McKinley) oraz Amundsena. “W kwestii namiotu kształt i wielkość zapewniają odpowiednią wygodę, okazuje się jednak podatny na podmuchy wiatru” – zanotował Roald w lutym 1898 r. Przez wiele kolejnych lat nie ustawał w wysiłkach ulepszania sprzętu towarzyszącego polarnym wyprawom. Od dzieciństwa fascynowały go tragiczne poszukiwania przejścia północno-zachodniego prowadzone przez Anglika Johna Franklina. Wciąż pływając po morzach, zaczął planować swoją pierwszą arktyczną wyprawę. W 1903 r., w towarzystwie zaledwie sześcioosobowej załogi (Franklin miał 129 ludzi), wyruszył na północ na pokładzie okrętu „Gjøa”, próbując odnaleźć legendarne przejście i ustalić dokładne położenie północnego bieguna magnetycznego. Przez trzy kolejne zimy pracował w Arktyce, wytyczając w końcu szlak wiodący między wyspami, mieliznami oraz lodowcami kanadyjskiej części Archipelagu Arktycznego aż do Cieśniny Beauforta i dalej, na Morze Beringa. “Odkryłem przejście północno-zachodnie, zanotował w dzienniku pod datą 26 sierpnia 1905 r. Spełniło się moje dziecięce marzenie. Ogarnęły mnie dziwne uczucia: byłem wyczerpany i przemęczony, jednak w oczach miałem łzy”. Amundsen miał bliskie kontakty z innuickim ludem Netsilik i fascynował się ich przystosowaniem do arktycznych warunków, ale nie był pierwszym europejskim badaczem, który uczył się od takich plemion. Zarówno Nansen, jeden z największych polarnych odkrywców, jak i inni badacze sposoby ubierania się, zdobywania pożywienia i podróżowania w warunkach polarnych poznawali u północnoskandynawskiego ludu Sami. Amundsen uzupełnił tę wiedzę o znajomość sposobów i narzędzi służących przetrwaniu: skór reniferów, zapewniających ciepło i wentylację, futrzanych butów, sań ciąg-niętych przez psy, rakiet śnieżnych, budowy igloo. – Mówiło się, że Norwegowie rodzili się z nartami – wspomina historyk polarnictwa Harald Jølle – ale zapomnieli o wszystkich pozostałych umiejętnościach. Kiedy w styczniu 1911 r. Amundsen zakładał swój pierwszy obóz w antarktycznej Zatoce Wielorybów, miał 38 lat i był doświadczonym weteranem. Znalazł się na całkowicie nieznanym terenie, wiedział jednak, jak radzić sobie w skutych lodem i zaśnieżonych okolicach. Kilka miesięcy poprzedzających wyprawę wraz ze swymi ludźmi spędził na gromadzeniu zapasów oraz skrupulatnym przeglądaniu i ulepszaniu wyposażenia. Mając pełną świadomość tego, z jakimi warunkami przyjdzie im się zmierzyć, Amundsen przyglądał się każdemu detalowi z ogromną dokładnością i uwagą. Licząca prawie 1300 km podróż rozpoczęła się 20 października. Towarzyszyło mu czterech ludzi na nartach oraz cztery zaprzęgi ciągnięte przez 13 psów każdy, wiozące po 400 kg zapasów. Czekała ich mozolna wędrówka przez lodowe pustkowia Ziemi Królowej Maud w stronę Płaskowyżu Polarnego oraz nieprzewidywalne warunki pogodowe. Mimo to Norwegowie dotarli na miejsce bez większych przygód i według planu. “Wreszcie osiągnęliśmy cel” – zapisał Amundsen 14 grudnia 1911 r. “Zatknęliśmy naszą flagę na Płaskowyżu Króla Haakona VII – geograficznym biegunie południowym. Bogu niech będą dzięki!”. Przed opuszczeniem obozu w „Polheim” – tak jego ludzie nazywali między sobą miejsce, w którym się znaleźli – Amundsen zasiadł nad specjalnie w tym celu przywiezioną papeterią i skreślił list do króla Norwegii Haakona VII oraz “kilka słów do Scotta, który jak sądzę, dotrze tu jako pierwszy”. List ten miał być dowodem jego sukcesu na wypadek jakiejś katastrofy w drodze powrotnej i delikatnym sposobem poinformowania Scotta, że poniósł porażkę. To, że Brytyjczyk pieczołowicie przechował jego list, było dla Amundsena miarą jego sukcesu. W drodze powrotnej podróżnicy pozbyli się nadmiaru zapasów (część pomogła później przetrwać drużynie Scotta). W ciągu całej podróży Norwegowie zabijali i zjadali swoje psy – również te, które padły z wyczerpania – karmiąc nimi także pozostałe przy życiu zwierzęta. Zwycięski zdobywca bieguna powrócił do Framheim rankiem 26 stycznia. – Dzień dobry, drogi Lindstrømie – przywitał zaskoczonego kucharza. – Przygotowałeś dla nas jakąś kawę? Trudno wskazać wszystkie różnice dzielące to, co kronikarz brytyjskiej wyprawy Apsley Cherry-Garrard nazywał “biznesowymi kalkulacjami” Amundsena, a “przejmującą tragedią” wyprawy Scotta, jednak najważniejsze z nich do dziś budzą żywe zainteresowanie podróżników i odkrywców. Amundsen korzystał z psów, Scott używał koni i sań motorowych. Wszyscy ludzie Amundsena doskonale posługiwali się nartami; Scott nigdy nie nauczył się dobrze jeździć, więc jego ekipa brnęła w śniegu, ciągnąc za sobą sanie. Norweg miał trzykrotnie więcej zapasów, Brytyjczycy głodowali i chorowali na szkorbut. Istniały oczywiście precedensy, które tłumaczyły błędne decyzje Scotta – to w końcu jego rodak i konkurent Ernest Shackleton omal nie zdobył bieguna, korzystając z pomocy kuców. Niektóre z rozwiązań zastosowanych przez Amundsena można zresztą było uznać za kontrowersyjne, np. zabijanie i zjadanie psów, które uprzednio traktowano jak prawdziwych towarzyszy wyprawy. Podstawową różnicą między Amundsenem a Scottem nie było jednak odmienne podejście do organizacji przedsięwzięcia, ale to, że jeden z nich był odbierany jako profesjonalista, w drugim zaś widziano amatora. – Norwegowie nie tolerują porażek ekspedycji – wyjaśnia pewien historyk. – Masz dotrzeć do celu i wrócić w jednym kawałku. Brytyjczycy natomiast zawsze podkreślali wolę walki, wierząc, że to charakter, a nie umiejętności zapewniają zwycięstwo. Potrafili też dostrzec bohaterstwo w śmierci – coś, co dziś wydaje nam się nierozsądne. – Jestem zafascynowany tym, jak Amundsen przygotował swoją wyprawę – mówi Børge Ousland, norweski badacz, który jako pierwszy człowiek samotnie przeszedł przez Antarktydę. – Starał się zawsze uczyć od innych. Potrafił zidentyfikować problem i poszukać rozwiązań. Aż do końca życia Amundsen mógł cieszyć się sławą i uznaniem, jednak mimo książek i wykładów nigdy nie osiągnął takiego statusu materialnego jak jego rodak i nauczyciel, charyzmatyczny Fridtjof Nansen. W lipcu 1918 r. Amundsen raz jeszcze powrócił na Arktykę i z pokładu „Maud” podjął badania nad lodowym dryfem, które obiecał Nansenowi. Spragniony nowych sukcesów, w latach 20. zainteresował się lotnictwem, podejmując kilka nieudanych prób przelotu nad biegunem północnym. W 1926 r. jako dowódca sterowca „Norge” pilotowanego przez włoskiego lotnika Umberto Nobile został pierwszym człowiekiem, któremu udało się przelecieć nad Arktyką. Były to śmiałe przedsięwzięcia, ale Amundsen odgrywał w nich raczej rolę pasażera. Problemy finansowe sprawiły, że stał się zgorzkniały i zaczął atakować dawnych kompanów. Kiedy jednak w 1928 r. Nobile zaginął wraz ze swoim sterowcem gdzieś nad Arktyką, natychmiast dołączył do międzynarodowej wyprawy ratunkowej, namawiając przyjaciół do jej sfinansowania. Fakt, że pomimo planowanego w tym samym czasie własnego ślubu mocno zaangażował się w tę sprawę, pozwala mniemać, że w głębi duszy był wrażliwym samotnikiem, który próbował umknąć przed zaangażowaniem. I pokazuje tęsknotę za sławą, jaką przyniosły mu wcześniejsze odkrycia. Wodolot Latham 47, na pokład którego Amundsen wsiadł w Tromsø, za kołem podbiegunowym, dotarł tam z Francji. Jego piloci latali od trzech dni, z krótkimi przerwami na sen. Przeładowana maszyna z trudem wzniosła się w powietrze. Dobre warunki pogodowe oznaczały, że na północy mogli się natknąć na letnią mgłę i drastycznie ograniczoną widoczność. Patrząc na te zaniedbania z dzisiejszej perspektywy, musielibyśmy je uznać za złowróżbne. Samolot wystartował 18 czerwca, a o godzinie 16.00 widziano go po raz ostatni, gdy przelatywał ponad Sommarøy, gdzie góry łączą się z morzem. Trwało lato, wokół zieleniła się ziemia, a Amundsen podążał na północ, ku lodowemu pustkowiu. Caroline Alexander, 2011
Wyruszyli jako przyjaciele, potem zostali wrogami. Rzeka pełna rozczarowań
Dwaj polscy podróżnicy stanęli nad brzegiem kolumbijskiej Yari. Cel mieli wspólny – spłynięcie dziką rzeką. Do amazońskiego piekła weszli jako kompani. Wyszli jako wrogowie, pełni wzajemnej niechęci. Co przesądziło o tej przemianie?
"Jestem sam i wolny! Wszystko jest cudze, ale jakby moje! " Polska wyprawa dookoła świata 1926–1930
Są chwile w życiu zbyt wielkie, by je zapomnieć. Należy do nich również ta chwila, gdy po długiej, bezkresnej wędrówce w jednym i tym samym kierunku wraca się do miejsca, z którego się wyszło, kiedy własnym wzrokiem, słuchem, dotykiem rąk sprawdza się wielkie misterium… okrągłości Ziemi.
Skończyć studia i wyruszyć dookoła świata. Na taki pomysł wpadają dziś rzesze studentów, a linie lotnicze walczą o zawartość ich kieszeni specjalnymi taryfami. W 1926 r. Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz wyruszyli w podróż z pozoru taką samą, a jednak zupełnie inną. W czasach, gdy młodzież z wyższych sfer udawała się najwyżej do Francji albo do Włoch, by nabyć światowej ogłady, oni zapragnęli egzotyki. Mieli młodzieńczy zapał, dyplomy inżynierów leśnictwa i technologii drewna, aparat fotograficzny i słoik kiszonych ogórków na drogę. Akurat tyle, żeby zrealizować marzenia. Widzieli Paryż, w którym tańczyła wówczas słodka Mulatka Josephine Baker, i Aconcaguę, najwyższy szczyt Ameryki Południowej. Błądzili po ogromnym Szanghaju, gdzie patrzyli na jakieś bezbrzeżne mrowisko lub gniazdo robaków ulepione ze skorupy błota i z zapcha- nych kałem krużganków. Jakieś cuchnące bajora i dymem przeżarte kominy. Ludziom nie starcza pojemność ruder, nie mogą ich pomieścić przepastne podwórza, więc rozsadziwszy ściany swą potworną ciżbą, tryskają przez wszystkie szczeliny, leją się przez bramy, wypływają ze śmietników i jak struga pieniącej się mazi chlustają na ulicę. W świecie, który chłonęli dwaj poznaniacy, rodziła się nasza współczesność. Bladzi, wyniszczeni Chińczycy pracowali jak mrówki w wilgotnych piwnicach, Afrykańczycy z nadzieją opuszczali domy, upchnięci w ładowni statku o symbolicznej nazwie „Europa”, a w Hameryce najubożsi europejscy emigranci zapuszczali właśnie korzenie. Pat i Pataszon, jak o sobie mówili, jeden zbyt krępy, drugi przydługi, obaj bez środków do życia, ruszyli w ten świat. Nie podróżowali z naukową misją, nie szukali, jak artyści, inspiracji haremami czy egzotyką. Nie zwiedzali wspaniałych budowli, by zachwycać się ludzkim geniuszem. Dzielili los tysięcy niepiśmiennych biedaków, których nędza wyrzucała za ocean i dalej. Jako drwale, pucybuty, pomocnicy ogrodników i pokojówek zarobili na bilet, więc wsiedli na statek do Brazylii, żeby przekroczyć równik – razem z innymi Maćkami i Staśkami, którzy zabrawszy cały majątek, czyli przepoconą pierzynę, opuszczali drewniane chałupy. Na zawsze. Tak się zaczęła ich trwająca cztery lata wolność, nędza, młodość, droga. BRAZYLIJSKA GORĄCZKA – Czy to wnet będzie panoczku, ta lenia na morzu, gdzie się woda podobnoć jak w garnku gotuje? Czy nam nie spali parowca? Czy nas ten żar nie poparzy? A od tej lenii, czy to jeszcze panoczku daleko od tego Sanpałla? A ludziska w owej Brezelii czy czarne jak smoła? Czy chodzą zawżdy ino całkiem nago? Były to czasy tzw. brazylijskiej gorączki, która ogarnęła tysiące Polaków. rząd brazylijski fundował darmowy bilet w jedną stronę, obiecywał nadania ziemi, a plantacje porzucone przez czarnych niewolników czekały na nowe tanie siły. Płowi wieśniacy z Mazowsza i Galicji zastąpili Murzynów, których oswobodził rządowy dekret. i wkrótce to ich zaczęło pożerać zielone piekło. Nie wytrzymywali ani klimatu, ani chorób tropikalnych, ani niewolniczej pracy. Na uciekinierów czekała kula w plecy, a na tych, którym udało się zbiec i trafić do boskiego Rio – żółta febra. Nie wiadomo, ilu niepiśmiennych chłopów z całymi rodzinami zmarło na tę brazylijską gorączkę. Kilku sfotografował Tadeusz Perkitny, który przez chwilę wśród nich przebywał. Tak jak nieszczęśni towarzysze podróży dostał tabliczkę z numerem na szyję i darmowy bilet do miejsca przeznaczenia. Do pracy, która pozwoliłaby przeżyć w Brazylii i posunąć się kilka kroków dalej w wędrówce dookoła świata. Nie ma się co łudzić! Sami nie wiedząc jak i kiedy, spadliśmy na samo dno człowieczej społeczności. Jesteśmy wśród ludzi najniżej zepchniętych, najbardziej maluczkich, najskąpiej obdarowanych przez los, którzy każdy grosz i każde ziarenko czarnej fasoli muszą zdobywać twardymi ciosami kilofa. Dziesięciogodzinny dzień pracy w parnej puszczy, ciągły głód i wieczory spędzane w towarzystwie kolegów wydłubujących sobie pasożyty spod paznokci. To nie była radosna Brazylia znana z opisów przygód obieżyświatów. A brazylijski las deszczowy nie stał się dla nich otchłanią zieleni zamieszkaną przez niezwykłe zwierzęta, ale miejscem morderczego wysiłku. Do takiej Brazylii i takiej puszczy, w której rąbie się i dźwiga podkłady kolejowe, nie dotarło wielu. Ci zaś, którzy tam się znaleźli, nie znali liter, by ją opisać. Zresztą nie znali też innego świata, więc nie dziwili się tamtemu, zredukowanemu do pracy i jedzenia. Tadeusz z Leonem, nieśmierdzący groszem, poznawali inne przestrzenie niż podróżnicy, odkrywcy i zdobywcy, dlatego ich doświadczenia nie są związane jedynie z samym przemierzaniem Ziemi. Są zapisem życia, a raczej kilku żyć, których skosztowali po drodze. „Ten kto podróżuje, żyje dwa razy” – to stare przysłowie w dzisiejszych czasach masowej turystyki straciło sens. Ale Tadeusz i Leon nie byli turystami. Dlatego kiedy dostawali zajęcie na bezdrożach Argentyny, przyjmowali je w ciemno. Pracowali przy wytyczaniu linii kolejowej przecinającej bezludne, po horyzont takie same krajobrazy. Po kilku miesiącach spędzonych w zimnej pustce pokochali jej surowość, przestrzeń, bezwzględną prawdę, którą ofiaruje, i zadumę, do której skłania. kiedy wędrówka prowadziła ich na skraj głodu, z kilku desek sklecali grande Atelier Fotografico d’Arte. Tam wykonywali portrety zamówione przez kabokli (potomków czarnych niewolników, europejskich emigrantów i miejscowych Indian). Część z nich sprzedali, część zjadły mrówki, ale te, które pozostały, są niezwykłym dokumentem tamtego miejsca i czasu. W SŁUŻBIE KOLONII kolonializm Tadeusz i Leon budowali własnymi rękoma, wytyczając granice nowej plantacji kawy, herbaty i juty dla Compagnie Agricole d’Annam. Wszystko, co istniało w tym świecie przed naszym przybyciem, ma jakieś harmonijne, łagodne, pozaokrąglane kontury i kształty. Wystarczy zaś tylko, że w ten świat dziewiczy zaczynam nanosić zaledwie pierwsze skromne jeszcze ślady działania białego intruza, a na tę harmonię krągłości padają pierwsze linie przeraźliwie proste i pierwsze do złych błyskawic podobne… zygzaki. Tak pisze Perkitny o kreśleniu pierwszych map przestrzeni dotychczas mierzonych jedynie ludzkimi krokami i odwiecznymi zwyczajami. Tę dobrze płatną, ale niełatwą (chociażby z powodu braku doświadczenia i wiedzy) pracę dostali we francuskich Indochinach. Dziś już sama nazwa tej kolonii kojarzy się raczej z krainą mityczną. Indochiny nie istniały przed Francuzami ani po nich. zostały przez nich wymyślone. uznane za miejsce dzikie, puste, zagubione gdzieś między Indiami a Chinami. krainę gotową, by przyjąć misję kolonizacyjną wraz z całym bogactwem i splendorem francuskiej kultury, z jej manierami, biurokratycznym porządkiem, moralnością i kuchnią. Heroiczne wysiłki białych mężczyzn, którzy przemierzają ostępy dżungli, chorują na egzotyczne choroby, ale znoszą je bohatersko i nadludzkim wysiłkiem w chaos wprowadzają porządek, dziś wydają się archaiczne. A co ciekawsze, wyraźniej zapisały się we francuskich fantazmatach niż w kulturze dzisiejszego Wietnamu. Po prawie stu latach francuskiej obecności na tych ziemiach dziś zostały właściwie jedynie bagietki i niewielki ślad w architekturze. To mało w porównaniu np. z krajami Maghrebu. Wynikło to m.in. z faktu, że geniusz kultury francuskiej w Indochinach szczepili drobni urzędnicy państwowi i szemrani biznesmeni, którzy w Azji znienacka zatopili się w niespotykanym w słodkiej Francji luksusie. Tam poczuli się arystokratami. W samozachwycie oddawali się przyjemnościom, jakie płyną z posiadania licznej służby i dużych pieniędzy. Budowali sobie luksusowe wille, nadmorskie hotele i górskie pensjonaty, gdzie chłodniejszy klimat ponoć sprzyjał zdrowiu. Tam podawano schłodzone francuskie wina. z wysoką kulturą francuską styczność miała jedynie służba domowa i prostytutki. NASI RADEJCY JAK DZIECI Tadeusz i Leon byli w tej dobrej sytuacji, że w Indochinach jako biali nie mieli wyboru i jeśli już chcieli pracować, musieli piastować kierownicze stanowiska. A jako Słowianie, ze swoją ułomną kulturą, jakby lepiej czuli świat, który okrążali. Teraz akurat trasa dookoła ziemi wiodła ich przez zielone królestwo górskiego ludu Rhades. Pozostawało im tylko jako kierownikom projektu zwerbować do pracy naszych Radejców – jak pisze o nich Tadeusz Perkitny. Trzeba było nauczyć ich prostych zadań, a samemu przyswoić kilka zwrotów w ich języku. Wszystko szło sprawnie do dnia wypłaty, po której „nasi Radejcy” odeszli do swoich domów ukrytych w dżungli i stracili chęć, by wspinać się po szczeblach kariery. Miejscowe obyczaje wytłumaczył Polakom dopiero doświadczony w pracy na tych terenach Szwajcar: Toć do pracy wygnała tych ludzi nie żadna istotna potrzeba życiowa, lecz po prostu zwykła, głupia, dziecięca zachcianka. Większość tych dzikusów to eleganci, którzy pracowali u was jedynie po to, by u grasującego gdzieś tutaj chińskiego handlarza kupić dwa metry mosiężnego drutu i zrobić z niego błyszczące bransoletki na szyję, ręce i nogi. Byli wśród waszych kulisów także smakosze, którzy pracowali przez miesiąc, marząc tylko o tym, aby za cały swój zarobek kupić u Chińczyka pęczek suszonych śledzi. Jeśli mieliście w waszej ekipie i takich maniaków, którym śnią się po nocach aż tak luksusowe zachcianki jak zapalniczka, scyzoryk lub zgoła parasol i buty, wtedy możecie mówić o szczęściu. Tym bowiem nie starczy jednomiesięczny zarobek i ci do was wrócą. Chociaż na takich, co marzą o butach, to lepiej nie liczcie, bo doszły mnie słuchy, że w całym szczepie Mojów tylko jeden jedyny elegant kupił sobie buty, ale jak dotąd nadal łazi boso i buty nosi za sobą w ręce. Okres zakładania plantacji, pierwsze spotkania z innymi, każą białym Europejczykom myśleć o tubylcach jak o dzieciach. i nie dotyczy to jedynie Azji. Dzicy są beztroscy, nieustannie się bawią, przebierają, wygłupiają, nie myślą o przyszłości, a ich życie to niewinne igraszki. Tadeusz Perkitny też dochodzi do wniosku, że nie da się wykrzesać ofiarnej pracy tam, gdzie nie ma jeszcze niezaspokojonych potrzeb, gdzie nie ma chęci zarobku, bogactwa, awansu, zaszczytów. Jakże tu żądać roboty tam, gdzie są tylko dzieci i ich niewinne, kolorowe, dziecięce zachcianki. To typowe kolonialne podejście. My, Europejczycy, jesteśmy dorośli. inny to jeszcze głupiutkie, niedorozwinięte i niewinne dziecko. i podobnie jak ono wzrusza, bawi, a nawet rozczula. Można je zganić, ale nie można się nań długo gniewać. Tadeusz i Leon tak samo podchodzą do ludzi, z którymi przyszło im pracować. Wyławiają najbystrzejszego chłopaka z wioski i nazywają go czule, ale jakże wymownie Piętaszkiem. To, czego nie rozumieją, nie znają – pomniejszają. gdyby wiedzieli, że bransolety, o które starali się mężczyźni, były być może tym samym, co w Europie rodowe herby albo rodzinne włości i pałace, może spojrzeliby na swoich Radejców innym okiem. Może zobaczyliby w nich mężczyzn starających się zapewnić swoim żonom pozycję społeczną. Może odkryliby, że w tej społeczności to żony są głowami rodzin, a mężczyźni rękoma do pracy. Może wtedy wydaliby im się trochę bardziej dorośli. Bo o pozycję społeczną rodziny warto się starać, a o bransoletki pewnie mniej. Czy byli to dzicy? Nie, dziki jest ten, kto widzi w nich dzikich! – pisze Perkitny. To, co żyło tu razem wkoło nas, witało nas o świcie i żegnało o zmroku radosnym uśmiechem, to były dobre, bezgrzeszne, drogie sercu… dzieci, których ni brud, ni fałsz tego świata dotąd nie potrafi ł skazić. Żyli ze sobą jak siostry i bracia, dzielili każdy kęsek strawy. Nie kłamali, nie kradli, nie znali ni zwad, ni kłótni, ni bójek. Jeno wieczorem brali do ręki swe święte tam-tamy i jako te grzeczne dzieci przed spaniem mówili pacierze. Ciekawe, że kolejna fala białych w Wietnamie potraktowała tubylców już zupełnie serio, jak prawdziwych mężczyzn. Amerykańscy marines przeszkolili „naszych Radejców” w zakładaniu zasadzek, patrolowaniu górskich terenów, w zwiadzie, atakach na małe jednostki i w obronie wiosek. górale okazali się bardzo utalentowanymi szpiegami. Mówiono o nich ludzie tygrysy, bo jak one potrafi li wytrwale śledzić ofiarę. Radejcy za swoją góralską niezależność od społeczności z nizin, za współpracę z Amerykanami, zapłacili wysoką cenę. Więzieni, torturowani, eksterminowani, zostali wygnani ze swoich wiosek i tradycyjnych długich chat, które stawiali w dżungli. W miastach, w blokach, do których przeniosły ich komunistyczne władze, łatwiej było ich kontrolować, zabronić kultów. łatwiej upodobnić ich do napływowych Wietnamczyków. A „nasi radejcy” tak jak indianie bezpowrotnie stracili dziecinną niewinność i przestali bić w bębny. DOŚWIADCZENIA DROGI Co w podróży dookoła świata wydaje się ponadczasowe? Chyba fakt, że wiedza i doświadczenie to dwie różne rzeczy. Wiedzę o świecie gromadzi wielu, ale tylko niektórzy umieją go doświadczać. Ludźmi tego drugiego gatunku byli właśnie Tadeusz i Leon, dwaj przyjaciele, którzy zaufali światu, a przede wszystkim samym sobie. ich podróż to również, a może przede wszystkim, historia prawdziwej męskiej przyjaźni. Takiej, która przetrwała trudy wieloletniej włóczęgi, choroby i ropiejące rany, nędzę, głód, morderczą pracę, poczucie zwątpienia i znużenie. Doświadczenia człowieka w drodze okazują się niezależne od czasów. Bezdomność wyzwala, a wolność pozwala korzystać ze świata, zapomnieć o własnych ułomnościach. Nurzam się w obcości nowego otoczenia jak w pachnącej pianie. (…) Mogę skręcać w lewo, albo skręcać w prawo. Mogę też wcale nie skręcać, tylko wlec się przed siebie. Mogę z głową wspartą na łokciach siadać na poręczach mostów. Mogę spluwać przed siebie, w bok i za siebie. Mogę wszystko, co zechcę! Mogę być… włóczęgą. Jestem sam i wolny! Wszystko jest cudze, ale jakby moje! Wszystko jest obce, ale jakby bliskie. Beztroska młodość złączyła mnie jak gdyby z każdym zakamarkiem globu! W błogiej bezdomności cały świat jest domem. *** Po czteroletniej okołoziemskiej włóczędze Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz szczęśliwie wrócili samochodem z Maroka do Poznania. obaj zostali szanowanymi naukowcami, dorabiając się tytułów profesorskich. Tadeusz Perkitny spisał wspomnienia z podróży i wydał pt. Okrążmy świat raz jeszcze. Zuzanna Pol
Tony Halik w Mato Grosso. "Bo ja szczęściu potrafiłem sprzyjać"
Tony Halik miał szczęście – poznał południowoamerykańskich Indian nieskażonych cywilizacją i jej wytworami. Żył wśród nich, a oni traktowali go jak swego. Mieczysław Antoni Sędzimir chciał zostać flisakiem. Ale życie miało dlań inne plany.
Był osobistym fotografem Perona i Evity, pił szampana z królową brytyjską, gościł w domu Fidela Castro. Należał do grupy Indian Iny. Pośmiertnie kultura ulicy wyróżniła go osobistym graffiti: „Tu byłem, Tony Halik”. 1955 Mato Grosso Wyrosła przede mną wysoka sylwetka wojownika Kayapó... Wpatrywał się przez chwilę w moją twarz, jak gdyby nie wierzył własnym oczom, ale znaki i wojenne malowidła na mojej skórze pozbawiły go wątpliwości i z ponownym okrzykiem zamierzył się dzidą... W ostatniej chwili skoczyłem, odwołując się gorączkowo w pamięci do lekcji dżiu-dżitsu, jakie otrzymałem dawno temu, gdy byłem pilotem wojennym. Walka między białym Indianinem z Polski a wojownikiem grupy Kayapó rozegrała się w 1955 r. nad przecinającą Wyżynę Brazylijską rzeką Araguaia. Z opresji uratował Halika Ozana, jego przyjaciel. Indianie żyli wówczas w niezaburzonym jeszcze ekosystemie, ubierali się jak ich dziadowie, kultywowali pradawne zwyczaje. Nie mieli pojęcia, że porośnięta lasem ziemia, która służyła im za dom, tereny łowieckie i miejsce uprawy manioku może też być źródłem bogactwa. Ba, nie wiedzieli nawet, co to znaczy być bogatym. Nie mogli więc przyswoić sobie prawdy, że chciwość jest jednym z najsilniejszych motorów ludzkich działań. Ale niebawem przekonali się o tym na własnej skórze. Bandeirantes – awanturnicy, bandyci, poszukiwacze złota i diamentów, łowcy niewolników i poganiacze bydła – od ponad dwustu lat torowali szlaki, którymi później kroczył Kościół, obiecujący po masakrach zbawienie. Na terenach, które zapewniały utrzymanie tysiącom Indian, biali zaczęli otwierać kolejne kopalnie – miejsca pracy dla biedoty z Europy i Ameryki. Wraz z nimi pojawiły się ciemne spelunki z alkoholem za półdarmo i tanie burdele. Nieodłącznymi towarzyszami osadników były syfilis i gruźlica. Biali zażarcie walczyli o własne interesy, a Indianie bronili swojej ziemi. Jednak zgodnie z literą prawa ustanowionego przez kolonizatorów tereny wolne od ludności etnicznej można było po prostu zająć. Osobnicy pozbawieni skrupułów nie wahali się, by ją od tej ludności uwolnić. Dzieła ostatecznego zniszczenia dokonały agendy, instytucje rządowe i prywatni przedsiębiorcy, którzy w latach 60. zaczęli programową eksploatację indiańskiej selwy – równikowego lasu. Masakry, czystki etniczne, palenie wiosek stały się częścią historii lasu, którego spokój przez tysiące lat zakłócały jedynie walki takie jak ta opisana przez Halika. Z osady, która przez kilka miesięcy gościła Halika i jego żonę Pierrette, nie przeżył nikt. Czy przyczyną masakry była feralna bliskość kopalni diamentów? Albo złóż szmaragdów? A może Indianie musieli ustąpić miejsca... bydłu, którego Brazylia jest dziś największym producentem? Nikt nawet nie zbierał wojennych trofeów ze skąpego materialnego dobytku podbitych plemion. Jedyne, co po nich pozostało, to filmy i fotografie Halika, ich przyjaciela. Wspomina, że mówili na niego Oni. Zaś Pierrette nazywali Masiederu – „młoda, piękna kobieta z innego plemienia”. W ich języku podobno nie było słowa „dziękuję”. Oni nigdy nie mógł więc bezpośrednio podziękować wojownikowi Ozana za ocalenie życia podczas bitwy z Indianami znad piaszczystych brzegów rzeki Araguaia. Zanim jednak wąską dłubanką, w 50-stopniowym upale, pokonamy z Halikiem setki kilometrów wijącej się przez puszczę rzeki Araguaia, wróćmy do początków tej, ale teżinnych podróży, jakich pełne było fascynujące życie tego globtrotera. Na początku była Wisła. 14-letni Halik sprzeciwił się woli ojca, który chciał uczynić zeń gorzelnika lub chociaż hodowcę świń, i postanowił zostać flisakiem. Zaciągnął się więc na flisacką łódź pod Płockiem, ale straż graniczna Wolnego Miasta Gdańska odesłała go pod eskortą do domu. Podczas wojny trafił do Anglii i został pilotem RAF-u. Przy celowniku myśliwca umieszczona była kamera, dzięki której zdobył pierwsze szlify filmowca. Latał na hurricane’ach i spitfire’ach. Dwukrotnie został zestrzelony, miał jednak niezwykłe szczęście. Pierwszy raz jego samolot, trafiony serią pod ogon, runął do kanału La Manche. W lodowatej wodzie pilot zdążył jeszcze wychylić whisky z piersiówki. Obudził się po 10 dniach w szpitalu. Podczas rekonwalescencji pisał listy do przyjaciela, a ten pokazał korespondencję wydawcy niewielkiego pisma. I tak Halik trafił na łamy prasy. Za każdy odcinek opowieści Myśliwy z nieba dostawał pięć funtów. Pierwsza lotnicza katastrofa zrobiła z niego reportera. Po raz drugi zestrzelono go nad Francją, gdzie na spadochronie szczęśliwie opadł w uroczej winnicy. Tu poznał pierwszą żonę, Pierrette. Podobno najpierw zainteresował ją... spadochron, a raczej delikatny materiał, z którego został uszyty. Właściciel winnicy okazał się też niezwykle gościnnym gospodarzem i szczodrze częstował lotnika znakomitymi koniakami, których Halik, zaangażowany w działalność miejscowego ruchu oporu, kosztował nie bez przyjemności. – Byłem pewny, że nie przeżyję wojny, dlatego prowadziłem bardzo hulaszczy tryb życia – mówi w ostatnim filmie, jaki nagrał tuż przed śmiercią. – Dziwny to był czas. Szukało się wtedy bólu i strachu – dodaje. Po wojnie RAF zatrudnił go jako poszukiwacza terenów nadających się do przymusowych lądowań w Afryce. Wtedy okazało się, że ma łatwość nawiązywania kontaktów z tubylcami i osobliwą lekkość w rozmowie z nimi. Polityka Churchilla wobec niedawnych wojennych sprzymierzeńców była jednak coraz jawniej wroga, wobec czego Halik zebrał wszystkie swoje wojenne odznaczenia i odesłał rządowi brytyjskiemu, dołączając do nich liścik z wyjaśnieniem. W Anglii nie miał czego szukać – tego był pewien. I wówczas na londyńskiej ulicy zobaczył ogorzałego gaucho, który wywijając lassem, pędził w jego stronę na galopującym koniu. Tak na plakatach reklamowała się Argentyna. – Jestem kamerzystą i potrafię prowadzić samolot – zarekomendował się rządowi argentyńskiemu. Został więc pilotem taksówki powietrznej. Ciągle podróżował i z uporem słał zdjęcia ze swoich wypraw do jednego z najlepszych wówczas kolorowych magazynów, amerykańskiego Life’a. Redaktorzy w uprzejmych listach dziękowali za materiały, ale pismo nie było nimi zaintereso-wane. Aż w końcu przyszedł telegram, że wydrukowane zostanie zdjęcie panicznie wystraszonej małpy, do której zbliża się jadowity wąż. Później fotografie Halika zaczęły się pojawiać na okładkach pisma, publikowano też jego reportaże. W końcu w pakiecie z Life’em kupiła go stacja NBC. Pracował dla niej przez 37 lat, a za cykl programów z początków rządu Fidela Castro NBC zdobyło Nagrodę Pulitzera. – Na Kubę to nawet Halik się nie dostanie – mówiono w redakcji. – Sprawdźmy – rzucił – i wyjechał. Mało, że na Kubę. Zawitał do domu samego Fidela Castro! Tony w redakcji był człowiekiem do zadań specjalnych i projektów szalonych. – Słuchaj – powiedział mu kiedyś szef. – Na Wyżynie Brazylijskiej mają podobno lądować przybysze z innych światów. Leć tam, zrób reportaż, może uda ci się przeprowadzić z nimi wywiad. Tylko po angielsku! Tony Halik chciał być pierwszym dziennikarzem w kosmosie i to jedyne marzenie, którego nie zrealizował. – Wszystko mi się udawało, może nie za pierwszym razem, ale za piątym, szóstym... Bo ja szczęściu potrafiłem sprzyjać, wypracowałem je, przywiązałem do siebie i starałem się nie wypuścić – mawiał. Szczęście nie opuszczało go też w Wielkim Lesie, gdy czuł na piersi zimne ostrze dzidy. Było z nim, gdy tracił przytomność podczas ataków malarycznej gorączki; śmierć wówczas przycupnęła już u wejścia do jego szałasu i nie odegnała jej biała chinina, lecz wioskowy szaman ze swoją tajemniczą miksturą. Szczęście towarzyszyło mu, gdy z Pierrette po dwóch dniach błądzenia po omacku znaleźli wyjście z jaskini, do której zagnała ich ciekawość. Miał wyjątkowe szczęście. Ale tak naprawdę niewielu zdobędzie się na to, by je spotkać i przeżyć. Przygoda Halików w Mato Grosso (środkowozachodnia Brazylia) zaczęła się, gdy odłączyli się od ekskluzywnej wyprawy myśliwskiej. Postanowili odszukać grupę Indian Karajá, która wiele lat wcześniej zaszyła się w lesie. Jej wódz, Oubedu, chciał ustrzec swój lud przed chorobami przywleczonymi przez białych przybyszów. Takimi, co to dziurawiły ciało (jedną z metod eksterminacji Indian było rozdawanie im zatrutej ospą odzieży) czy powalały kaszlem (Indianie nie byli odporni nawet na zwykłą europejską grypę, którą bezwiednie zarażali ich misjonarze). Oubedu nie chciał też, by biali poznali ich zwyczaje i sekretne obrzędy. Słusznie podejrzewał najeźdźców, że mogą zaszkodzić w kontaktach z duchami i przynieść zagładę całemu jego ludowi. Dlatego, jak wieść niosła, znad brzegów Araguaia ludzie Oubedu przenieśli się w puszczańskie gęstwiny. Po latach ścieżki, którymi się wycofywali, zarosły i nikt nie wiedział, dokąd poszli ani gdzie żyją. Halikowie postanowili się tego dowiedzieć. Za topór, dwie maczety i plecionkę tytoniu zakupili malowane „wiosło pokoju”. Było rodzajem przepustki w selwie, świadectwem pokojowych zamiarów. Popychając swoją pirogę długą żerdzią, przepłynęli tysiąc kilometrów, by odnaleźć mądrego Oubedu. Czyżby Oubedu był genialnym prekursorem słynnych braci Villas Boas – założycieli pierwszego brazylijskiego rezerwatu Indian? Bracia w latach 60. namówili indiańskich wodzów do opuszczenia swoich ziem i przeniesienia wiosek do rezerwatu. Obszar, jaki dla nich przeznaczono, był niewielki, a niektóre wrogie sobie od wieków grupy umieszczono po sąsiedzku, ale izolacja od białych ocaliła życie i kulturę Indian. Orlando Villas Boas zmarł kilka lat temu, wśród Indian przeżył 40 lat. Był pierwszym w historii białym, po śmierci którego brazylijscy Indianie odprawili tradycyjny rytuał pożegnalny. Nominowano go również do Pokojowej Nagrody Nobla. Natomiast jego indiański poprzednik, Oubedu, zastał zabity. – Ja do Indian nie przybywałem ani jako żołnierz, ani jako misjonarz, ani antropolog. Ja przychodziłem zawsze jako przyjaciel, a dodatkowo byłem z kobietą, co wzbudzało ich zaufanie – wspominał później Halik. Indianie Karajá, którzy mówią o sobie po prostu Iny, czyli „my“, wymalowali dwa koła na jego policzkach – znak przynależności do ich grupy. Sami nosili je wytatuowane od młodości, ale Oniemu, dojrzałemu mężczyźnie, oszczędzono nacinania skóry (dziś wszyscy Karajá jedynie malują sobie znaki). Indianie pokazywali Oniemu, jak żyć w selwie, jak łowić ryby za pomocą trujących pnączy. Uczyli go też niezwykłej, bo najprostszej, nieobarczonej cywilizacyjnymi wartościami życiowej uczciwości. Czy nie miał racji Oubedu, kiedy w jednej z rozmów z Halikiem stwierdził: – Źle się dzieje w twojej wiosce, Oni. W naszej pilnujemy dorastających chłopców. Po co wy pilnujecie dziewcząt? Przecież jeden chłopak to kłopot dla wielu dziewcząt. A jedna dziewczyna? Jeden kłopot w wiosce. Wieczór kawalerski Karajá – czyż nie jest wyrazem szczerości i mądrości? Nim młodzieniec zwiąże się z dziewczyną, która go wybrała, a tym samym zmieni swoje życie na zawsze, wojownicy uświadamiają mu piękno i dramat takiego wyboru. Nie będzie już spędzał czasu z kolegami, a i wrota kariery zatrzasną się przed nim na zawsze. Jego ciała nie będą nawiedzać duchy selwy, co jest przywilejem naj-odważniejszych, bo nie będzie już mógł dawać wyrazu swojej odwagi. Od tej chwili – pisze Halik w książce Z kamerą i strzelbą przez Mato Grosso – miłość i codzienne obowiązki odbiorą siły jego duszy i ciału. Jutro już nie będzie go wśród dumnych i godnych wojowników... ale ma jeszcze czas, by przemyśleć swoją decyzję... W chacie żony zazna miłości, słodyczy zupy z manioku, zakosztuje radości płynącej z pieszczoty główki swego dziecka, ale troski zachmurzą jego oblicze... Gdy pozna cierpienie żony w godzinie porodu, ból i niepokój wycisną strumienie łez... Gdy usłyszy skargę skrzywdzonego dziecka albo gdy któreś z nich zachoruje, może nawet umrze, jego serce będzie pękało z bólu. Dla miłości trzeba się wyrzec wolności: przygody w selwie, rzeki adrenaliny, nawet kontaktów z duchami. Zapomnieć o męskich eskapadach i pojedynkach z niebezpieczeństwami. Nie można być młodzieńcem, wojownikiem i głową rodziny jednocześnie. Ale młody chłopak ma wybór. Zanim podejmie decyzję, dziewczyna Karajá zaprasza go do chaty swoich rodziców. Ci udają, że niczego nie widzą, nie słyszą. Młodzieniec ma prawo gościć w ich chacie przez trzy noce. Jeśli dziewczyna uzna, że te noce potwierdzają słuszność jej wyboru, wysyła chłopakowi matę. Jeśli tego nie zrobi, obydwoje mogą swoich połówek szukać dalej. Nikt też nie ściga jego ani jej nie wytyka palcami, jeśli po tym krótkim okresie narzeczeństwa pojawi się dziecko. U Karajá od wieków rodzą się tylko dzieci. Nigdy bękarty. Dorosłości dzieci uczą się jak wszędzie – bawiąc się zabawkami. Karajá lepią gliniane laleczki, którymi wszystko tłumaczą. Lalki zastępują nawet przykre słowa, które zraniłyby adresata, a i nadawcy nie przyniosłyby radości. Dlatego jeśli ktoś skłamał, lepiej podarować mu laleczkę okrytą czerwoną farbą kłamstwa. Po co się kłócić? Wymownie milcząca laleczka daje czas na opanowanie emocji. Dziś Indianie lepią lalki większe i bardziej kolorowe. Takie mają lepsze wzięcie niż skromne figurki pomalowane czarnym i czerwonym barwnikiem. Turyści, zanim odpłyną z rezerwatu na wyspie Bananal (11,6 tys. km² terenu w ramionach rzeki Araguaia), kupują je w chatce-butiku. Wybierają też ozdoby z piór, maty i koszyki plecione z traw. Dziś Indianie żyją z białych. Turyści, zamiast jak Tony Halik kupować pirogę, wynajmują łódź z przewodnikiem, a łowienie ryb i wieczór z tańcami dostają w pakiecie z wizytą w rezerwacie Araguaia. Pielęgnowanie własnej kultury, powrót do źródeł, studia nad tradycjami, językiem przodków stały się dla nich źródłem utrzymania, alternatywą dla ich naturalnego źródła życia, selwy. Jeszcze niedawno firmy farmaceutyczne ochoczo odwiedzały szamanów, a zioła i rośliny tropikalne – jako dobro wspólne świata – były masowo wywożone. Dziś Indianie mają świadomość ogromnej wartości wiedzy zdobywanej przez nich w dżungli przez tysiące lat. Wystawiają już rachunki za tradycyjne receptury i zebrane przez siebie rośliny. Chronią swe dziedzictwo, przekazują obyczaje następnym pokoleniom. Zapewniają własnej kulturze przetrwanie, a sobie dotacje od międzynarodowych organizacji. Wiele zawdzięczają ekologom, którzy wraz z Indianami Ameryki Północnej uświadomili światu wartość indiańskiej kultury, a samym Indianom pokazali, jak się z niej utrzymać. Jako jedni z pierwszych własnych praw w legalny i zorganizowany sposób zaczęli się domagać w latach 80. Xavanté. Halikowie odwiedzili ich podczas podróży przez Mato Grosso, ale wtedy jeszcze grupa ta miała opinię ludu niebezpiecznego. To przyciągnęło do nich podróżników. Mit o ich agresywności szybko jednak upadł. Xavanté byli po prostu najliczniejszą na tych terenach grupą i półnomadyczny tryb życia, do jakiego byli zmuszeni, przemieszczając się za zwierzyną, prowadził do potyczek z innymi plemionami. Napadali też na białych, którzy odpowiadali masakrami. Nie dawali się przekupić darami zrzucanymi z samolotów, które układali w stosy i palili. Wiedzieli, czego chcą. Ich przedstawiciele, ubrani w trampki i szorty, z ciałami wymalowanymi znakami plemiennymi przemierzali nowe szlaki – korytarze sądów i budynków rządowych. Składali kolejne teczki z opracowanymi przez prawników papierami dokumentującymi własność ich ziemi. Nie zawsze wygrywali, ale pokazali, że trzeba się z nimi liczyć. Dziś, razem z innymi grupami Indian z Mato Grosso i sąsiednich stanów, protestują przeciw budowie tam na rzekach, które według rządowych planów mają tworzyć hidrovia – wodną sieć komunikacji. Tyle że przyniosą katastrofę tutejszemu i tak już nadwerężonemu ekosystemowi. Interesy wielkich korporacji wymagają jednak ofiar. A Amazonia jest ciągle bardzo ofiarna. Stąd pochodzą nie tylko egzotyczne drewno, złoto i szlachetne kamienie. Tu powstają hamburgery i olej sojowy dla połowy świata. Ogromne uprawy soi pożarły lasy, ziemię, teraz żywią się pestycydami. Archaicznie już brzmią wspomnienia Halika z Mato Grosso: Tam, gdzie nie było nawet soli i popiołem doprawiałem jedzenie, czułem się najbardziej szczęśliwy. Tak szczęśliwych miejsc już nie ma, ale Indianie ciągle walczą z coraz mniej szczęśliwym i coraz bardziej chorym, i to nie tylko od soli, światem. Walczą od 500 lat – o siebie i Ziemię jednocześnie. Przyjaciele Halika z selwy nad Araguaią w tej walce polegli i dziś, widząc tutejsze pola uprawne, Tony Halik zdumiony zapytałby pewnie: czy ja tu byłem? Zuzanna Pol, 2009
Amazonka: "Pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem"
Dzisiejsza Amazonka to ta sama rzeka, którą przepłynąłem 30 lat temu, pełna pustych, rozległych przestrzeni – mówi podróżnik i opiekun wypraw Piotr Chmieliński.
Piotr Chmieliński jako pierwszy przepłynął w latach 1985/1986 Amazonkę od źródeł do ujścia. Wciąż nad największą rzekę świata wraca pomagając innym śmiałkom w ich wyprawach . Fot. Mariusz Martyniak/matys-studio.com Co tak pociąga Pana w Amazonce, że regularnie wraca Pan do Ameryki Południowej? Piotr Chmieliński: Właściwie trudno mówić o regularności moich wyjazdów do Ameryki Południowej. A jeśli już, to określiłbym je jako następujące w nieregularnych odstępach czasowych regularne powroty związane z realizacją konkretnego celu, dotyczącego zwykle badań źródeł Amazonki. Co mnie w Amazonce pociąga? Sam fakt, że spędziłem pół roku płynąc po jej wodach czyni tę rzekę szczególnie mi bliską. Pokonanie prawie 7 tys. km od źródeł do ujścia w Atlantyku dało mi wiele osobistej satysfakcji. Do dziś myślę, że miałem wiele szczęścia – po pierwsze, bo mogłem wziąć udział w tej wyprawie, a po drugie, bo zakończyłem ją sukcesem, przepływając jako pierwszy w świecie całą długość Amazonki. Inną kwestią, niezwykle intrygującą, która powoduje, że co jakiś czas pojawiam się nad Amazonką, są jej źródła. Ich lokalizacja zmieniała się wielokrotnie, ostatnia informacja o możliwym nowym źródle pojawiła się całkiem niedawno, bo w 2012 roku. Od pierwszego zetknięcia z rzeką ,“tajemnica” jej źródła jest przedmiotem moich zainteresowań, stąd moje zaangażowanie eksploracyjne. Miałem okazję brać udział w kilku wyprawach, mających za zadanie zmierzyć i zbadać, który z położonych wysoko w Andach strumieni daje początek najdłuższej rzece świata. Powroty nad Amazonkę mają dziś dla mnie szczególny wymiar, bo pokazuję towarzyszącym mi w podróżach do Peru synom – Maxowi i Alexowi – miejsca, o których słyszeli niemal od urodzenia. Moje opowieści o spływie Amazonką uzupełniają własnymi już doświadczeniami, także kajakarskimi. Sami mieli okazję poczuć, jak to jest po raz pierwszy w historii eksploracji przepłynąć choćby fragment dotąd niespłyniętej rzeki. Kto wie, czy to ja nie jestem bardziej dumny i cieszę się z tego faktu bardziej niż oni. Pierwszy raz był Pan na Amazonce w latach 80. XX wieku, ostatni raz 30 lat później. Jak zmieniło się przez ten czas organizowanie tego typu wypraw? Jak zmieniła się sama rzeka? Nietrudno domyślić się, że największa różnica, jeśli chodzi o organizację i przebieg wypraw, jest widoczna w dostępie do nowoczesnego sprzętu, urządzeń nawigacyjnych i komunikacyjnych. Już na etapie planowania ekspedycji mamy znacznie lepszy dostęp do map i zdjęć satelitarnych dokładnie ilustrujących miejsca, do których chcemy dotrzeć. Ogromnym udogodnieniem stały się urządzenia do nawigacji, pozwalające na precyzyjną lokalizację i dające szczegółowe rozeznanie w terenie. Codziennością są telefony komórkowe i satelitarne oraz internet umożliwiające komunikację ze światem. To ostatnie oczywiście poza sytuacjami ograniczonego zasięgu, co w terenach takich, jak obszary źródłowe Amazonki jest dość powszechne. Nowoczesna technologia znacząco zmieniła charakter współczesnych wypraw. Z jednej strony ułatwia i przyspiesza przepływ informacji, z drugiej odbiera pewien romantyzm podróżowania, bycia daleko, rozstania i ekscytacji oczekiwania na powrót, co towarzyszyło eksploratorom sprzed ery informacyjnej. Czy to lepiej, czy gorzej? Trudno rozstrzygnąć. Sama Amazonka niewiele się zmieniła, przynajmniej na odcinku płynącym przez Andy. Poza fragmentem Apurimacu, strumienia źródłowego Amazonki, który między innymi za naszą sprawą został otwarty dla amatorów ekstremalnego kajakarstwa, to jest ta sama rzeka, którą płynąłem 30 lat temu. Nadal dominują tam puste rozległe przestrzenie, gdzieniegdzie tylko urozmaicone nielicznymi domostwami. Wrażenie, że czas się zatrzymał potęguje poczucie niemal całkowitego odizolowania od reszty świata. I całe szczęście, że pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem. Amazonka płynie niemal przez cały kontynent, nie jest rzeką jednorodną. Czym różnią się od siebie jej jej poszczególne odcinki? Amazonka płynie w poprzek kontynentu Ameryki Południowej, przez Peru i Brazylię. Pokonuje tym samym kilka stref klimatycznych i geograficznych kształtujących jej specyfikę. Spływ od źródła do ujścia rzeki w 1985 roku rozpocząłem faktycznie od postawienia kajaka na zamarzniętym potoku w wysokich Andach i zjeździe po nim do miejsca, gdzie kajak i wiosło można było zanurzyć w wodzie. Tutaj zaczynała się klasyczna górska rzeka, rwąca, szybka, z wieloma bystrzami, wirami, której dno najeżone było licznymi głazami stanowiącymi poważne wyzwanie dla kajakarza. Przedzierając się przez Andy rzeka wyżłobiła kilka kanionów, z czego najbardziej niebezpieczne to przepłynięte przez naszą wyprawę po raz pierwszy w świecie Black Canyon i Otchłań Acobamba. Z czasem Amazonka przeistacza się w spokojną rzekę przemierzającą tropikalną dżunglę – dżunglę amazońską. Stopniowo staje się coraz szersza, zataczając meandry tworzy swoisty labirynt, w którym można krążyć bez końca. Wreszcie już jako niemal 200-kilometrowe rozlewisko łączy się z Atlantykiem. Czy ma Pan jeszcze jakieś plany względem Amazonki? Nie są to sprecyzowane plany. Chętnie powrócę nad Amazonkę w celach eksploracyjnych, by razem z Maxem i Alexem dojść do stałego źródła rzeki w jeziorku Ticlla Cocha oraz do sezonowego źródła w Cordillera Rumi Cruz. A może któryś z moich synów będzie chciał zmierzyć się w kajaku z Amazonką, przynajmniej na jakimś jej odcinku? Z pewnością pomogę im w organizacji ich własnych wypraw, podobnie jak angażuję się w ekspedycje innych kajakarzy ciekawych doświadczeń zdobywanych nie tylko na wodach Amazonki. Czy uprawia Pan jeszcze ekstremalne formy kajakarstwa? I czy jest jakaś rzeka, którą chciałby Pan spłynąć? Nie, nie uprawiam kajakarstwa ekstremalnego. Najczęściej pływam po Potomaku, nieopodal mojego domu w Wirginii, zarażając nowe pokolenie – najczęściej kolegów moich synów – pasją kajakarstwa. Regularnie każdego roku wyruszamy z zaprzyjaźnionymi klientami prowadzonego przeze mnie przedsiębiorstwa na spływ pontonowy górską rzeką Gualey w Zachodniej Wiginii. Ale chętnie popływałbym po rzekach syberyjskich i może kiedyś, w wolnej chwili, tam się wybiorę. – rozmawiał Adam Robiński Piotr Chmieliński – ur. 1952 w Rzeszowie, polski kajakarz, współorganizator wyprawy Canoandes-79, z którą dokonał m.in pierwszego spływu Kanionem Colca, pierwszy w świecie który na przełomie 1985/86 roku przepłynął całą Amazonkę od źródeł do ujścia w Atlantyku.
Wheelchair Trip znowu w drodze. Kierunek: Alaska!
Po dziesięciu miesiącach przerwy w podróży, Michał Woroch i Maciej Kamiński, poruszający się na wózkach inwalidzkich uczestnicy wyprawy WheelchairTrip, znowu są w trasie. Naprawionym Land Roverem Defenderem przyjaciele zmierzają w kierunku Alaski. Przed nimi około 7 tysięcy kilometrów.
Michał i Maciej. Każdy z nich niemal połowę swojego życia spędził na wózku inwalidzkim. Niepełnosprawność jednak nie zgasiła w nich chęci poznawania świata i podróżowania. Wręcz przeciwnie, prawdopodobnie nadała temu podróżowaniu nowy wymiar - krajobrazy, widoki, wrażenia są istotne, ale nie tak bardzo jak sam proces przemieszczania się, bycia w drodze i spotykania ludzi. Po raz pierwszy doświadczyli tego w czasie wyprawy po Europie, która jeszcze bardziej rozbudziła ich marzenia o docieraniu do nowych odległych miejsc. Kupili więc ponad dwudziestoletniego Land Rovera Defendera, zwanego najczęściej Defem, zdobyli Nagrodę imienia Andrzeja Zawady, przyznawaną przez Kapitułę Kolosów młodym podróżnikom o ciekawych pomysłach i w listopadzie 2016 roku wyruszyli do Ameryki Południowej. Wyprawę rozpoczęli w Buenos Aires. Pokonali Argentynę, Chile, Boliwię, Peru, Ekwador, Kolumbię, Panamę, Kostarykę. Przemierzając Amerykę Południową wymyślili, że ciekawie byłoby przejechać także przez Amerykę Północną. Tak dobrze poczuli się w tej podróży, radząc sobie z trudnościami i wyzwaniami, a przy tym zdobywając wiele ciekawych doświadczeń, że postanowili przesunąć o dobre kilkanaście tysięcy kilometrów punkt docelowy wyprawy i zamiast w Kostaryce, zatrzymać się dopiero na Alasce. Przez Nikaraguę, Honduras, Salwador, Gwatemalę i Meksyk dotarli zatem do Stanów Zjednoczonych, skąd mieli ruszyć do największego z amerykańskich stanów. I pewnie udałoby im się ten cel osiągnąć, gdyby nie poważna awaria silnika w Defe, do której doszło w okolicach Los Angeles. Podejmowane kilkakrotnie próby naprawy zakończyły się jednoznaczną diagnozą stwierdzającą konieczność wymiany „serca” samochodu. Czas potrzebny na znalezienie zamiennego silnika i remont auta przesądził o braku możliwości dotarcia do Alaski przed połową sierpnia i opadami śniegu utrudniającymi przemieszczanie się po tej krainie niemal wiecznej zimy. Po 257 dniach jazdy i pokonaniu 35 tysięcy kilometrów przyjaciele ogłosili więc, że przerywają podróż, ale z mocnym postanowieniem, że będą ją kontynuować w następnym roku. I jak postanowili, tak zrobili. Więcej o poprzednich etapach WheelChair Trip przeczytacie tutaj! Tuż przed wyjazdem z Los Angeles Michał odpowiedział na kilka pytań: Po niemal roku przerwy wracacie na trasę swojej wyprawy - jakie odczucia towarzyszą temu powrotowi? Ekscytacja, jakieś obawy? Zacznę od obaw. Obawiam się tylko o samochód. Po pierwsze stał w warsztacie 10 miesięcy, a czas i bezruch zawsze działają na niekorzyść. Po drugie, silnik, który wymieniliśmy w Defie jest po generalnym remoncie. Choć powinien być bezawaryjny to zawsze jest ryzyko, że coś poszło nie tak. Ekscytacja startem jest. Myślałem, że będzie mniejsza niż za pierwszym razem. Jest taka sama. To dopiero początek, ale każda rzecz już cieszy. Nawet sprzątanie samochodu, którego było zdecydowanie więcej niż się spodziewaliśmy. Podczas naszej nieobecności w Defie zamieszkał jakiś zwierzak. Całe szczęcie nie narobił wielkich szkód, ale musieliśmy zrobić generalne porządki z praniem pokrowców od materacy włącznie. Co działo się w Waszym życiu w czasie tej przerwy w podróży? Dla mnie nie było przerwy w wyprawie. Wszystkie rzeczy, które wydarzyły się podczas tych 10 miesięcy były ściśle związane z WheelchairTrip. Zaczynając od festiwali podróżniczych, podczas których miałem przyjemność dzielić się naszymi przeżyciami, kończąc na ogarnianiu części i koordynowaniu budowy silnika. Jeśli spojrzeć z perspektywy tego niemal roku, czy wyprawa coś zmieniła w Waszym życiu? Czy przyniosła coś nowego? Wydaje mi się, że dała nam dużo pewności siebie, zrozumieliśmy, że jeśli czegoś chcemy to możemy do tego dojść. Nawet jeśli często wydaje się to mało możliwe. Przed rozpoczęciem podróży, jeszcze przed startem w Buenos Aires, zastanawiałem się, jak będzie wyglądać nasza podróż, czy sobie poradzę, czy znajdę rozwiązania napotkanych po drodze problemów. Teraz wiem, że dużo mogę, a jeśli czegoś nie jestem w stanie zrobić, to przyjmuję to z pokorą. Oprócz tego wszystkiego jest jeszcze coś. Coś czego się nie spodziewałem, taka wartość dodana. To energia i reakcje, jakie odczuwam po spotkaniach z ludźmi. W najśmielszych marzeniach nie sądziłem, że nasza historia może dać komuś wiatr w żagle. Jak wyobrażasz sobie Alaskę? Nie mam wyobrażeń. Oprócz sprawdzenia podstawowych informacji zbytnio się nie przygotowywałem do tej podróży. Taki już mamy styl z Maciejem, słuchamy drogi. Pozwala to uniknąć wielu problemów, a zarazem generuje spotkania ze wspaniałymi ludźmi. Wiem, że to będzie piękny czas. Jakich obrazów i wrażeń się spodziewacie albo oczekujecie? Z obrazami to zobaczymy, tak jak wspomniałem wcześniej, nie mam wyobrażeń. Jeszcze będąc w Polsce, gdy myślałem o drodze i czasie na Alasce, zadałem sobie kilka zadań. Jednym z nich są zdjęcia. Chciałbym przywieźć dobry materiał fotograficzny z tej trasy. Z poprzedniego etapu nie jestem do końca zadowolony, co może wynikać z faktu, że czasami po prostu nie miałem siły na robienie zdjęć. Mam nadzieję, że tym razem będzie lepiej. Plusem jest to, że w moim wyobrażeniu w USA i Kanadzie powinno być łatwiej niż w Ameryce Południowej. O przebiegu podróży Michała i Macieja na Alaskę będziemy informować w kolejnych relacjach. Tekst: Piotr Chmieliński
TRAVELERY 2018. Za nami wieczór opowieści o pasji, odwadze i sile
Laureatów 12. edycji konkursu TRAVELERY poznaliśmy 14 maja 2018 w przestrzeni stołecznego Muzeum Etnograficznego. W jednym miejscu spotkali się podróżnicy, naukowcy, społecznicy i pisarze, których łączy gen przygody i potrzeba odkrywania.
Za wierność pasji! Jeśli dopadnie cię kiedyś nagła melancholia na myśl o tym, że być może nie ma już nic do odkrycia, że na mapie nie zostały żadne białe plamy, a wszystkie niesamowite przygody zostały już przeżyte i opisane przez kogoś innego, wspomnij konkurs Travelery. To najważniejsze nagrody nie tylko dla podróżników. Travelery to nagrody przyznawane za wierność pasji, talent i determinację, by sięgać po najwyższe cele. Od 12 lat redakcja oraz czytelnicy magazynu National Geographic Traveler doceniają wyprawy, które są czymś więcej niż tylko przemierzaniem przestrzeni geograficznej, pionierskie wyzwania, działania społeczne i dokonania naukowe, które pozwalają lepiej zrozumieć świat i ocalić to, co zagrożone. Laureatów 12. edycji konkursu poznaliśmy 14 maja 2018 w przestrzeni Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Na gali wręczenia nagród spotkali się podróżnicy, odkrywcy, społecznicy, blogerzy i pisarze, których łączy gen przygody i potrzeba odkrywania. - Wartość tych nagród jest proporcjonalna do wzrostu prowadzącego - mówił ze sceny Marcin Prokop, który poprowadził tegoroczną galę. Jak zauważyła Agnieszka Załęska-Franus, redaktor naczelna magazynu, okazja była tym bardziej wyjątkowa, że tytuł National Geographic obchodzi w tym roku swoje 130. urodziny. Jury wytypowało zwycięzców w kategoriach: Naukowe Osiągnięcie Roku, Wyczyn Roku, Podróżnicza Książka Roku oraz Człowiek Roku, a także przyznało Nagrodę Specjalną. Zwycięzców w kategoriach - Podróż Roku, Podróżnik Online oraz Społeczna Inicjatywa Roku wybrali sami czytelnicy. To ich czas! Ten wieczór należał do Małgorzaty Wojtaczki - pierwszej Polki, która po 69 dniach samotnej wędrówki zdobyła biegun południowy. Jury doceniło nieprawdopodobny wysiłek oraz hart ducha, przyznając jej tytuł Człowieka roku i nagrodę w kategorii Wyczyn roku. Choć za oknem szalał maj Wojtaczka opowiadała o tęsknocie za wszechobecną bielą. W kategorii Podróżnik Online najwięcej głosów internautów zdobyła Kaja Kraska - spontaniczna, autentyczna, obdarzona zmysłem obserwatorskim autorka bloga Globstory. Jak to z podróżnikami bywa - Kaja w czasie gali przebywała w innej części świata, ale jak przystało na podróżnika online - podziękowania przekazała wirtualnie. Nagrodę w tej kategorii wręczył partner konkursu CEWE Fotoksiążka. Za Podróż Roku czytelnicy uznali „Wheelchair trip” – wyprawę Michała Worocha i Macieja Kamińskiego, którzy starym land roverem przejechali 40 tys. km i kilkanaście krajów w obu Amerykach, udowadniając tym samym, że mimo niepełnosprawności można spełniać podróżnicze marzenia. Dłonie same składały się do oklasków! Nagrodę za Podróżniczą książkę roku odebrał Adam Robiński. Jego "Hajstry" to zapis opowieści, które autor odnalazł w pozornie zwyczajnych obrazach, przemierzając rzadko uczęszczane polskie drogi. - Nie jestem podróżnikiem, ja co najwyżej jeżdżę na wycieczki - mówił, odbierając statuetkę. Naukowym osiągnięciem roku okrzyknięto odkrycie dra Gerarda Gierlińskiego i jego zespołu. Badacze odnaleźli na Krecie i zbadali odciski stóp człowiekowatych sprzed 5,7 mln lat. Możliwe, że odkrycie to przyniesie nową interpretację naszych początków, w której to nie Afryka będzie kolebką ludzkości. Statuetka w kategorii Społeczna inicjatywa roku powędrowała do Fundacji Arka za akcję Rower Pomaga. Czytelnicy docenili pomysł i zaangażowanie. Za kilometry przejechane przez uczestników akcji na rowerze Arka przekazała pieniądze na jednoślady dla dzieci z domów dziecka oraz świetlic środowiskowych. Udało się obdarować 82 podopiecznych! Nagrodę specjalną kapituła przyznała Oli i Karolowi Lewandowskim, autorom bloga Busem przez świat, którzy udowadniają, że podróżowanie może być codziennością i sposobem na życie. Ich blog to już prężnie działająca instytucja! Najlepsze przed nami! Po gali wznieśliśmy toast za nieograniczoną wyobraźnię i knuliśmy kolejne przygody. Za rok spotkamy się znowu. Kto wie, może to Twoje dokonania, okażą się dla innych największą inspiracją?
"Ich determinacja i talent stały się ogromną inspiracją". Poznaj nazwiska laureatów konkursu TRAVELERY 2018
Najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze w Polsce rozdane! Oto zwycięzcy 12. edycji konkursu Travelery.
Zwycięzców 12. edycji konkursu Travelery wytypowali zarówno czytelnicy jak i specjalnie powołana kapituła. Jury wybrało laureatów w trzech kategoriach: Wyczyn roku, Naukowe osiągnięcie roku, Podróżnicza książka roku. Zwycięzców w kategoriach Podróż roku, Społeczna inicjatywa roku, Podróżnik Online wskazali sami czytelnicy. Ukoronowaniem gali było przyznanie tytułu Człowieka Roku Travelera oraz wręczenie Nagrody specjalnej. Nagrody powędrowały do podróżników, odkrywców, blogerów i pisarzy, których determinacja i talent stały się w minionym roku ogromną inspiracją. Poznaj zwycięzców konkursu TRAVELERY 2018 >>> Zobacz wszystkich nominowanych >>> Wyniki konkursu znajdziecie również w czerwcowym numerze magazynu National Geographic Traveler, który za kilka dni ukaże się na rynku.
"Portret mojego świata" – warsztaty fotograficzne z naszą art directorką! Weź w nich udział
Podczas Festiwalu Podróżników National Geographic we Wrocławiu zaplanowaliśmy również warsztaty fotograficzne: PORTRET MOJEGO ŚWIATA prowadzone przez Iwonę El Tanbouli-Jabłońską
Jesteśmy zalewani informacjami czym fotografować, ale mało kto mówi dlaczego i jak to robić? Dlatego na warsztatach nie będzie nowinek technicznych ze świata fotografii. Nie będzie o perfekcyjnych HDR-ach czy aberracji. Będzie natomiast o patrzeniu, uważności i świadomych wyborach. Będziemy oglądać dużo zdjęć, bardziej i mniej znanych fotografów. Dyskutować o doznaniach i odczuciach. Będę próbowała przekonać uczestników, jak nie przywiązywać się do możliwości techniki a spróbować zaufać własnej wrażliwości i intuicji. – wyjaśnia Iwona. Zastanowimy się nad pojęciem portretu w kontekście miejsca. O sztuce obserwacji i umiejętności znalezienia czegoś interesującego w zwykłych rzeczach. Bo podróż, to nie tylko dalekie wyprawy i odkrywanie nieznanego. Podróżą może być nowa droga z pracy do domu, spacer po parku, w którym jeszcze nie byliśmy, przejażdżka po rodzinnym mieście, czy po prostu przejście z kuchni do salonu w naszym mieszkaniu. Idąc za słowami Marcela Prousta “prawdziwa podróż nie polega wcale na szukaniu nowych lądów, lecz na nowym spojrzeniu na takowe”, postaram się przedstawić postawę fotografa jako rozumnego wędrowca – podsumowuje. W warsztatach może wziąć udział każdy. Wystarczy pasja, ciekawość i dociekliwość w szukaniu własnej fotograficznej drogi. Wszystkich uczestników, po spotkaniu, zachęcimy do stworzenia PORTRETU SWOJEGO ŚWIATA. Najciekawsze realizacje zostaną opublikowane w autorskiej galerii na stronie www.national-geographic.pl. Iwona El Tanbouli-Jabłońska dyrektor artystyczna National Geographic Polska. Ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w Poznaniu, na kierunku fotografii i komunikacji multimedialnej. Od ponad15 lat zajmuje się fotografią a swoje autorskie projekty realizuje w F11 Studio (http://f11-photo.pl/Stories). Większość jej pracy koncentruje się głównie na reportażu subiektywnym, w którym skupia się na pokazaniu relacji jednostki z kulturą, subkulturą czy narodowością. Dwa lata temu stworzyła fotograficzną kampanię społeczną PARA.Olimpijczycy, związaną z paraigrzyskami w Rio de Janerio. Była to jedyna, jak do tej pory, kampania zajmująca się problematyką sportu niepełnosprawnych w naszym kraju. Jej ostatnie realizacje to reportaż z Nepalu dotykający problemu mieszkańców borykającymi się ze skutkami trzęsienia ziemi, projekt fotograficzny “Przed i Po” przedstawiający biegaczy ultra oraz długoterminowy projekt fotograficzny “Tatrzańscy Szerpowie”. Na Festiwalu podróżników we Wrocławiu poprowadzi warsztaty fotograficzne: PORTRET MOJEGO ŚWIATA, 23.09.2017 (sobota godz. 14), Wrocławskie Centrum Kongresowe.