Jak tatrzańska wieś, założona w XVII w., stała się zimową stolicą Polski? Jej historia sięga króla Władysława Wazy
Białka Tatrzańska zachwyca nie tylko panoramą Tatr i wyjątkowym mikroklimatem, ale też różnorodnością atrakcji. To miejsce, w którym można szusować po nowoczesnych wyciągach, spływać rzeką Białką, poznawać lokalne tradycje i odprężać się w wodach termalnych – idealne zarówno dla rodzin, jak i miłośników aktywnego wypoczynku.
Spis treści: Położenie Białki Tatrzańskiej Historia wsi Turystyczne walory Białki Tatrzańskiej Białka Tatrzańska to malownicza wieś położona w południowej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie tatrzańskim, w gminie Bukowina Tatrzańska. Rozciąga się wzdłuż rzeki Białki i drogi krajowej nr 49. Odległości z Białki Tatrzańskiej do ważniejszych miejscowości w tym regionie są niewielkie: Zakopane – 21 km, Nowy Targ – 12 km, Bukowina Tatrzańska – 5 km, Poprad – 56 km, Kraków – 90 km. Położenie Białki Tatrzańskiej Długość wsi wynosi ponad 8 km, a z południowej strony otwiera ją szeroka dolina w kierunku Tatr Bielskich. Dzięki temu Białka Tatrzańska cieszy się wyjątkowym nasłonecznieniem, które łagodzi górski klimat, wyróżniając ją spośród innych miejscowości Podhala. Dzięki swojemu położeniu wieś jest łatwo dostępna zarówno samochodem, jak i komunikacją publiczną, a także stanowi świetną bazę wypadową dla turystów wybierających się na okoliczne szlaki. Wzdłuż rzeki Białki znajdują się liczne tereny rekreacyjne, a w sąsiedztwie – trasy rowerowe i szlaki piesze prowadzące w kierunku Tatr i Spisza. Połączenie dogodnej lokalizacji, malowniczych widoków i naturalnego mikroklimatu sprawia, że Białka Tatrzańska jest atrakcyjna o każdej porze roku. Historia wsi Białka Tatrzańska powstała w XVII wieku, najprawdopodobniej między 1616 a 1618 rokiem, za panowania Władysława IV Wazy. Założył ją Stanisław Witowski, wielkorządca krakowski i dzierżawca starostwa nowotarskiego. Pierwotna nazwa miejscowości brzmiała „Nowa Białka”, a jej pierwszym sołtysem został Wojciech Nowobilski, który w 1637 roku otrzymał przywilej lokacyjny od króla, obejmujący prawo korzystania z pastwisk i polan w okolicznych górach. Początkowo mieszkańcy łączyli rolnictwo z pasterstwem, a z czasem wieś zasłynęła także dzięki kuśnierstwu – w XVIII i XIX wieku produkowano tu słynne, kredowane białczańskie kożuchy, cenione w całym regionie Podhala i Spisza. W 1855 roku powstała pierwsza szkoła, a w 1935 roku dom zakonny sióstr serafitek, który od 1990 roku pełni funkcję domu opieki społecznej Caritas. Najcenniejszym zabytkiem Białki Tatrzańskiej jest drewniany kościół pw. św. Szymona i św. Judy Tadeusza, wzniesiony około 1700 roku. Kościół należy do Szlaku Architektury Drewnianej, a jego barokowe wnętrze, murowane ogrodzenie i otoczenie starych lip nadają mu wyjątkowy charakter i sprawiają, że jest integralną częścią krajobrazu wsi. Turystyczne walory Białki Tatrzańskiej Białka Tatrzańska jest obecnie jednym z najatrakcyjniejszych ośrodków turystycznych Podhala, zarówno zimą, jak i latem. Szeroka oferta turystyczna, nowoczesna infrastruktura narciarska i bogactwo atrakcji sprawiają, że miejscowość przyciąga rzesze turystów. Atrakcje w Białce Tatrzańskiej Białka Tatrzańska to miejsce, które oferuje atrakcje zarówno dla miłośników aktywnego wypoczynku, jak i osób szukających relaksu. Latem rzeka Białka staje się centrum sportów wodnych – spływy kajakowe i pontonowe należą do najciekawszych form ekstremalnej aktywności w regionie. Malownicze krajobrazy i górskie prądy zapewniają niezapomniane wrażenia zarówno dla początkujących, jak i doświadczonych kajakarzy górskich. Okolica Białki Tatrzańskiej to punkt startowy dla pieszych wycieczek po Tatrach Bielskich i Spiszu, ze szlakami o różnym stopniu trudności i licznymi punktami widokowymi. Miłośnicy kultury góralskiej mogą zobaczyć występy zespołów regionalnych „Białcanie” i „Mali Białcanie”, które prezentują tradycyjne pieśni i tańce. Turyści mogą także uczestniczyć w lokalnych warsztatach rzemiosła i licznych wydarzeniach folklorystycznych. Dzięki tak szerokiej ofercie atrakcji w Białce Tatrzańskiej bez problemu można połączyć aktywność fizyczną z wypoczynkiem i poznawaniem tradycji Podhala. Wyciągi w Białce Tatrzańskiej Białka Tatrzańska słynie przede wszystkim z rozbudowanej infrastruktury narciarskiej. Do najważniejszych wyciągów należą: Ośrodek Narciarski Kotelnica Białczańska – 5 wyciągów krzesełkowych, nowoczesne trasy o różnym stopniu trudności, wielokrotnie nagradzany tytułem Najlepszego Ośrodka Narciarskiego w Polsce, należy do systemu karnetów TatrySki; Wyciągi Narciarskie Bania – 1 wyciąg krzesełkowy, część wspólnego systemu karnetów TatrySki; Stacja Narciarska Kaniówka – 1 wyciąg krzesełkowy, atrakcyjny dla początkujących narciarzy, objęta jest wspólnym systemem karnetów TatrySki; Wyciąg „U Kuruca” – mniejszy ośrodek, idealny dla rodzin i dzieci. Szacuje się, że w sezonie narciarskim liczba turystów może kilkukrotnie przewyższać liczbę stałych mieszkańców, co świadczy o popularności Białki Tatrzańskiej. Termy w Białce Tatrzańskiej – relaks i zabawa przez cały rok Białka Tatrzańska słynie z nowoczesnych kompleksów termalnych, które łączą wypoczynek, zabawę i dobroczynne właściwości wód geotermalnych. Najpopularniejsze obiekty to Termy Bukovina i Terma Bania, która znalazła się w naszym rankingu TOP11 najlepszych polskich aquaparków. Oba oferują baseny wewnętrzne i zewnętrzne, strefy relaksu, sauny oraz zjeżdżalnie dla dzieci i dorosłych. Woda termalna pozyskiwana jest z głębokości 2400–2500 m, bogata w mikroelementy takie jak siarczki, krzemionka, potas, wapń, magnez i żelazo, co wpływa korzystnie na zdrowie, urodę i samopoczucie. Termy Bania wyróżniają się strefą zabawy z rwącą rzeką, sztuczną falą i superszybkimi zjeżdżalniami, a w strefie relaksu można korzystać z basenów z widokiem na Tatry, jacuzzi czy masaży wodnych. Termy Bukovina dodatkowo wprowadzają regionalny akcent – wodne atrakcje noszą nazwy w góralskiej gwarze, co czyni pobyt wyjątkowym i pełnym lokalnego klimatu. To idealne miejsce zarówno dla rodzin z dziećmi, jak i osób szukających odprężenia po aktywnym dniu w górach. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Sezon na górskie wyjazdy zamknięty? Nic podobnego. „Jesień będzie bardzo obłożona"
Sezon wakacyjny w górach już się zakończył, ale to wcale nie znaczy, że Podhale zacznie świecić pustkami. Wręcz przeciwnie. Zmienia się jedynie profil turysty. – Wiemy od dawna, że nadciągająca jesień będzie bardzo mocno obłożona – mówi mi Karol Wagner z Tatrzańskiej Izby Gospodarczej.
Wakacje już za nami, wielkimi krokami zbliżają się chłodne, długie wieczory i deszczowe spacery. Nie oznacza to jednak, że górskie szlaki opustoszeją. Gości będzie sporo, jak zapewnia Karol Wagner z Tatrzańskiej Izby Gospodarczej, ale będą to zupełnie inne wyjazdy niż te letnie. „Bardzo dobre” lato na Podhalu, jesień będzie podobna? Lato na Podhalu zazwyczaj ocenia się w trzystopniowej skali: dobre, bardzo dobre i wybitne. – W tym sezonie było „bardzo dobre”. Czasami zaskakiwało, zmieniały się trendy, a także nastawienie i emocje turystów. Ostatecznie popyt, jaki mamy na turystykę wokół Tatr, jest nieustający i niezmienny, mimo że podlega pewnym korektom – opowiada Karol Wagner z TIG. W górach karty zazwyczaj rozdaje pogoda. Przedsiębiorcy musieli zatem w czasie rzeczywistym dopasowywać ceny do oczekiwań i możliwości zakupowych gości. Jednym z kluczowych momentów na Podhalu w wakacje był drugi tydzień lipca, kiedy obłożenie sięgało około 50%, a miało być wyższe. Podczas długiego weekendu sierpniowego zmieniło się to diametralnie. – Wówczas na największych platformach rezerwacyjnych można było znaleźć już tylko pojedyncze noclegi. Obłożenie było nawet powyżej 100%, bo wielu turystów przyjechało z własnymi kamperami i namiotami. Nie wspominając o tym, że, w porównaniu do minionego, roku liczba miejsc noclegowych w Zakopanem wzrosła o kilkaset – dodaje Wagner. Okazuje się również, że mimo kapryśnej pogody podróżni wcale nie uciekają z gór jesienią. Wręcz przeciwnie. Jesień w górach. Turyści są, ale inni Od 1 września w sieci pojawiło się mnóstwo raportów, podsumowań i pytań: “jak tam na Podhalu po sezonie?”. – Otóż na Podhalu wcale nie jest po sezonie. Faktycznie, skończyliśmy sezon wakacyjny, który dominuje i obfituje w rodziny z dziećmi, pod które przygotowane są nasze pakiety, ale już od 1 września bardzo intensywnie zaczęliśmy przechodzić do sezonu jesiennego. Zmieniamy wówczas portfolio naszego gościa z wyjazdów familijnych na konferencyjne, szkoleniowe, integracyjne – opowiada Karol Wagner. Tego typu wyjazdy często rezerwowane są z dużym wyprzedzeniem, zdarza się, że w maju, a zatem już latem przedsiębiorcy wiedzą, na co się szykować. – Wszystko to jest bardzo poszukiwanym produktem turystycznym na Podhalu. I wiemy od dawna, że nadciągająca jesień będzie bardzo mocno obłożona, tym samym bardzo płynnie przechodzimy z wyjątkowo dobrego lata na jeszcze lepszy sezon konferencyjny – dodaje przedstawiciel Tatrzańskiej Izby Gospodarczej. Okazuje się jednak, że jesień w górach przyciąga również innych podróżnych. Zazwyczaj są to osoby, które chcą uniknąć wakacyjnych tłumów i nasycić się malowniczymi widokami w ciszy i spokoju. O wiele prostsze jest również znalezienie wolnego pokoju czy apartamentu, nie wspominając o niższych cenach. – Całym sercem kocham jesień w Tatrach czy Karkonoszach! To jest klimat nie do opisania – opowiada mi pan Marek z Wrocławia, który co roku piesze wędrówki odkłada na czas, gdy szlaki pustoszeją, liście mienią się na złoto, a ciepła herbata rozpływa się w chłodnym wieczorze. – To jest zupełnie inny typ wędrówek, bez żadnego pośpiechu. Człowiek zwraca uwagę na każdy kamyk, detal, cieszy się każdą minutą, bo dnia jest coraz mniej. Wiadomo, że trzeba trochę inaczej rozplanować wyjście, lepiej się przygotować na kapryśną pogodę i wczesny zmrok, ale to nieważne. Nic nie zastąpi mi tej aury i wszystkim polecam spróbować, chociaż raz – zachęca pan Marek. Niespodzianką dla tych, którzy po raz pierwszy wybierają się w góry jesienią, będą barwne kontrasty. Liście buków, jaworów i brzóz przybierają intensywne kolory – od złota i pomarańczy, po głęboką czerwień, „kłócąc się” z ciemną zielenią świerków i skalistymi szczytami. Dodatkowym atutem jest czystsze powietrze i lepsza widoczność. Po deszczu horyzont staje się bardziej przejrzysty, a góry można podziwiać w całej okazałości. Źródło: National Geographic Polska
Z pasterskiej chaty do termalnego raju – ten jeden sekret, który zmienił Bukowinę Tatrzańską
Bukowina Tatrzańska to perła Podhala – miejsce, gdzie tradycja góralska spotyka nowoczesną turystykę. Odkryj historię tego miejsca, termy, kulturę i atrakcje dla całej rodziny.
Spis treści: Historia Bukowiny Tatrzańskiej – od pasterskiej osady do centrum kultury Dom Ludowy – serce góralskiej kultury Termy Bukovina i atrakcje turystyczne Tradycje i kultura regionu Gdzie spać i co zwiedzić – praktyczny przewodnik Bukowina Tatrzańska zimą i latem Położona na wysokości 860–1000 m n.p.m. wieś Bukowina Tatrzańska przeszła imponującą ewolucję – od pasterskiej osady z II połowy XVII wieku do uznanego ośrodka turystycznego, łączącego bogactwo tradycji z nowoczesną ofertą rekreacyjną. Historia Bukowiny Tatrzańskiej – od pasterskiej osady do centrum kultury Najwcześniejsze wzmianki i rozwój osadnictwa Pierwszy znany zapis dotyczący Bukowiny Tatrzańskiej pochodzi z 1630 roku i wskazuje na rozwój osadnictwa pasterskiego w oparciu o prawo wołoskie, typowe dla górskich obszarów Karpat. Wieś powstała jako osada sezonowa – bacówka – zamieszkiwana początkowo przez pasterzy wypasających owce i bydło na halach. W XIX wieku Bukowina przekształciła się w samowystarczalną wspólnotę wiejską, w której kwitło życie gospodarcze. Mieszkańcy zajmowali się uprawą ziemi, hodowlą, wyrobem narzędzi i produkcją żywności. Działały tu młyny wodne, tartaki przetwarzające drewno z pobliskich lasów, kuźnie obsługujące lokalnych rolników i rzemieślników, a także karczmy będące ośrodkami spotkań towarzyskich i wymiany handlowej. Wspólnota funkcjonowała w oparciu o tradycyjne zasady współpracy i samopomocy, a lokalne struktury społeczne – takie jak wspólnoty gruntowe i parafia – pełniły kluczową rolę w organizacji życia codziennego. Znaczenie prawa wołoskiego i rozwój infrastruktury Osadnictwo na prawie wołoskim zapewniało mieszkańcom autonomię i przyczyniło się do powstania lokalnej formy gospodarki opartej na wypasie, rzemiośle i korzystaniu z zasobów naturalnych. W miarę upływu lat, Bukowina zaczęła inwestować w infrastrukturę – powstały szkoły elementarne, które szybko objęły większość dzieci z regionu, działał urząd pocztowy. Poprawa dróg – zwłaszcza połączenie z Poroninem – umożliwiła sprawniejszy transport towarów i komunikację z sąsiednimi miejscowościami. Szczególnym momentem w historii miejscowości była elektryfikacja, która nastąpiła w 1936 roku. Co istotne, prąd do wsi dostarczyła własna, społecznie wybudowana elektrownia spalinowa. Ta inicjatywa – sfinansowana kredytami zaciąganymi przez mieszkańców i oparta na wspólnym wysiłku – uczyniła Bukowinę Tatrzańską pierwszą całkowicie zelektryfikowaną wsią w regionie przed wybuchem II wojny światowej. Było to wydarzenie przełomowe, które znacząco poprawiło jakość życia mieszkańców i umożliwiło dalszy rozwój instytucji kulturalnych i oświatowych. Wizyta Piłsudskiego i tożsamość kulturowa W okresie międzywojennym Bukowina Tatrzańska stała się miejscem szczególnym dla polskich elit intelektualnych i politycznych. W latach 20. i 30. XX wieku wieś odwiedzał marszałek Józef Piłsudski, który chętnie wypoczywał w tutejszym mikroklimacie. Wizyta tak ważnej postaci wzmocniła poczucie wartości wśród mieszkańców i wpłynęła na rozwój lokalnej tożsamości kulturowej. Zbudowano reprezentacyjne wille w stylu zakopiańskim, a góralska kultura zaczęła być coraz bardziej świadomie pielęgnowana i eksponowana. Działalność kulturalna, patriotyzm i przywiązanie do tradycji stanowiły fundament tożsamości Bukowiny jako wsi nie tylko nowoczesnej, ale też świadomej swojej roli jako depozytariusza podhalańskiego dziedzictwa. Te procesy doprowadziły do powstania Domu Ludowego – symbolu góralskiej dumy i wspólnoty – który po dziś dzień pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków kultury ludowej w Polsce. Dom Ludowy – serce góralskiej kultury Architektura w stylu witkiewiczowskim Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej to jedno z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych miejsc w regionie. Powstał z inicjatywy lokalnej społeczności w latach 1928–1932 jako siedziba instytucji kulturalnych oraz ośrodek życia artystycznego. Budynek zaprojektowano w stylu zakopiańskim, zwanym również witkiewiczowskim, który łączy elementy tradycyjnej architektury góralskiej z wpływami secesji. Konstrukcja powstała z drewnianych płazów, a dach pokryto gontem i ozdobiono charakterystycznymi pazdurami – rzeźbionymi zakończeniami kalenic. Fasada zdobiona jest motywami roślinnymi i geometrycznymi, które symbolizują więź człowieka z przyrodą. Bryła budynku wyróżnia się masywnością i przestronnością – kubatura przekracza 5 800 m³, co czyni ją jedną z największych drewnianych konstrukcji w Polsce. Społeczność w czasie budowy Budowa Domu Ludowego była ogromnym przedsięwzięciem społecznym. Mieszkańcy sami dostarczali materiały, organizowali transport drewna z Tatr i pracowali przy budowie w ramach czynu społecznego. Finansowanie pochodziło częściowo z kredytów zaciągniętych przez lokalne gospodarstwa, co wiązało się z ogromnym zaufaniem i determinacją mieszkańców. Organizowano też zbiórki i pokazy filmowe, z których dochód przeznaczano na dalsze prace. Jednym z symboli tej determinacji było „kino rowerowe”, w którym dynamo napędzane siłą ludzkich nóg zasilało projektor filmowy. Dom Ludowy od początku pełnił wiele funkcji – był miejscem zebrań wiejskich, warsztatów rękodzieła, lekcji muzyki, wystaw i uroczystości. W jego murach skupiało się życie społeczne i artystyczne Bukowiny, a sama budowla stała się wizytówką góralskiej zaradności i wspólnotowości. Elektryfikacja i działalność kulturalna Dom Ludowy był również symbolem nowoczesności – to w jego murach po raz pierwszy w regionie popłynął prąd z lokalnej, spalinowej elektrowni. Dzięki temu Bukowina Tatrzańska jako pierwsza wieś w województwie krakowskim została zelektryfikowana. Dziś w Domu Ludowym działa wiele instytucji kulturalnych: Amatorski Zespół Teatralny im. Józefa Pitoraka, Regionalny Zespół „Wiyrchowianie”, biblioteka publiczna, szkoła muzyczna, a także liczne organizacje folklorystyczne i społeczne. Odbywają się tu liczne wydarzenia: spektakle, koncerty, przeglądy regionalne, warsztaty taneczne i rękodzielnicze. Dom Ludowy nie tylko podtrzymuje tradycję, ale także otwiera się na nowe formy wyrazu – stając się pomostem między przeszłością a teraźniejszością. Termy Bukovina i atrakcje turystyczne Popularny kompleks termalny u podnóża Tatr Termy Bukovina to nowoczesny kompleks uzdrowiskowy zlokalizowany w centrum wsi, u podnóża Rusińskiego Wierchu. Stanowią one jedną z największych term w Polsce. Wody termalne wydobywane są z głębokości ponad 2 500 metrów, z pokładów geotermalnych pochodzących sprzed kilkudziesięciu milionów lat. Mają temperaturę sięgającą 72 °C i są bogate w mikroelementy – wapń, magnez, siarkę, sód i chlorki – co czyni je doskonałymi do kąpieli leczniczych i relaksacyjnych. Obiekt obejmuje ponad 20 basenów wewnętrznych i zewnętrznych, różniących się temperaturą i przeznaczeniem – od dziecięcych brodzików po strefy SPA i wellness. Dodatkową atrakcją są zjeżdżalnie, gejzery wodne, bicze wodne i sauny tematyczne. Właściwości zdrowotne wód termalnych Wody termalne z Bukowiny Tatrzańskiej wykazują silne właściwości terapeutyczne. Kąpiele wpływają korzystnie na układ krążenia, układ mięśniowo‑szkieletowy, skórę oraz gospodarkę hormonalną. Siarka działa przeciwzapalnie, wapń wspomaga mineralizację kości, a magnez łagodzi napięcia nerwowe. Woda ta jest polecana osobom cierpiącym na schorzenia reumatyczne, bóle kręgosłupa, stany pourazowe i przewlekłe zmęczenie. Termy oferują również zabiegi fizjoterapeutyczne, masaże, hydroterapię i kąpiele solankowe. To sprawia, że są miejscem idealnym nie tylko do rekreacji, ale także profilaktyki i rehabilitacji zdrowotnej. Atrakcje dla każdego Kompleks Term Bukovina dostosowany jest do potrzeb osób w każdym wieku – rodziny z dziećmi korzystają z bezpiecznych stref wodnych, seniorzy z leczniczych kąpieli i jacuzzi, a osoby aktywne z saunarium oraz basenów sportowych. Dodatkowo oferowane są programy animacyjne, zajęcia fitness w wodzie oraz relaksacyjne wieczory z muzyką na żywo. Zimą termy są szczególnie popularne – kąpiel w gorących basenach przy temperaturze poniżej zera, z widokiem na zaśnieżone Tatry, to niezapomniane przeżycie. Latem zaś można korzystać z przestrzeni rekreacyjnych wokół obiektu, w tym stref wypoczynku na świeżym powietrzu i tarasów słonecznych. Termy Bukovina stały się symbolem nowoczesnego podejścia do turystyki – łączą komfort, zdrowie i regionalny klimat. Tradycje i kultura regionu Festiwal Sabałowe Bajania Sabałowe Bajania to najważniejsze wydarzenie folklorystyczne w Bukowinie Tatrzańskiej, odbywające się od 1967 roku. Nazwa festiwalu nawiązuje do postaci Jana Krzeptowskiego-Sabały – legendarnego gawędziarza i towarzysza Tytusa Chałubińskiego oraz Stanisława Witkiewicza. Co roku w sierpniu wieś staje się centrum góralskiej kultury, przyciągając uczestników z całej Polski oraz z zagranicy. Na festiwalu prezentowane są gawędy, śpiewy, tańce regionalne, sztuki teatralne i konkursy pasterskie. Wydarzeniu towarzyszą jarmarki rękodzieła, warsztaty rzeźbiarskie, degustacje potraw regionalnych i pokazy obrzędów ludowych – jak np. redyk czy ślub góralski. To doskonała okazja do poznania żywego dziedzictwa Podhala w jego najbardziej autentycznej formie. Festiwal odgrywa ogromną rolę edukacyjną i kulturotwórczą – przekazuje młodszym pokoleniom wartości tradycji, języka i sztuki ludowej, integrując przy tym społeczność lokalną z turystami. Kuchnia i lokalne produkty Kuchnia Bukowiny Tatrzańskiej to bogata mozaika smaków, wywodząca się z prostych, ale pożywnych potraw góralskich. W lokalnych karczmach i gospodarstwach agroturystycznych można skosztować m.in. kwaśnicy – zupy na bazie kapusty kiszonej i żeber, moskoli – placków ziemniaczanych pieczonych na blasze, oraz żurku na serwatce. Wśród produktów regionalnych prym wiodą sery – oscypek, bundz, bryndza – wytwarzane ręcznie w bacówkach według tradycyjnych receptur. Oscypek uzyskał certyfikat produktu regionalnego chronionego przez Unię Europejską, co potwierdza jego wyjątkową jakość i autentyczność. Nieodłącznym elementem kultury kulinarnej są też zioła i przyprawy – mięta, cząber, kminek – używane nie tylko w kuchni, ale i w lecznictwie ludowym. Warto również spróbować tradycyjnych napitków, takich jak herbata z pędów świerkowych czy nalewki z borówki i jałowca. Gwara i folklor Język podhalański, zwany gwarą góralską, to nie tylko forma komunikacji, ale także nośnik tożsamości i światopoglądu mieszkańców Bukowiny. Gwara ta jest żywa i dynamiczna – obecna w codziennej mowie, twórczości artystycznej i przekazach ustnych. Ważną rolę w jej ochronie odgrywają zespoły regionalne, nauczyciele, gawędziarze oraz Dom Ludowy, który organizuje konkursy recytatorskie i warsztaty dialektologiczne. Używanie gwary w oficjalnych wystąpieniach i ceremoniach podkreśla szacunek do tradycji i dumę z lokalnego dziedzictwa. W sferze folkloru muzycznego, Bukowina słynie z charakterystycznej kapeli góralskiej: prymistów (skrzypków), sekundów, basistów i śpiewaków. Melodie są żywe, rytmiczne, często wykonywane w stylu „na nutę”, z charakterystycznym przyśpiewem. Folklor ten towarzyszy zarówno świętom religijnym, jak i codziennym wydarzeniom – od wesel po redyki. Gdzie spać i co zwiedzić – praktyczny przewodnik Noclegi w stylu góralskim Bukowina Tatrzańska oferuje bogaty wachlarz noclegów – od luksusowych hoteli i pensjonatów, przez domki góralskie z bali, po gospodarstwa agroturystyczne. Wiele z nich utrzymanych jest w stylu zakopiańskim – z rzeźbionymi balustradami, drewnianymi zdobieniami i kominkami, co nadaje wyjątkowy klimat. Turystom zależy nie tylko na wygodzie, ale i autentyczności – dlatego popularne są obiekty oferujące regionalną kuchnię, warsztaty rękodzielnicze czy możliwość uczestnictwa w codziennym życiu gospodarstwa. Hotele przy Termach Bukovina czy w pobliżu stoku Rusiński zapewniają pełne zaplecze wellness, SPA oraz animacje rodzinne. Szlaki piesze i rowerowe Bukowina Tatrzańska to doskonała baza wypadowa dla turystyki aktywnej. W okolicy przebiegają liczne szlaki piesze – np. na Gęsią Szyję, do Dolin Filipki i Białej Wodyczy na Polanę Głodówkę z panoramą Tatr. Trasy te różnią się długością i trudnością – od spacerów rodzinnych po całodniowe wyprawy. Dla miłośników dwóch kółek przygotowano trasy rowerowe prowadzące przez malownicze hale, lasy i wzgórza. Popularna jest też turystyka nordic walking, a zimą – narciarstwo biegowe i skiturowe. Aktywni turyści doceniają nie tylko krajobrazy, ale i czyste powietrze, ciszę oraz kontakt z przyrodą. Zabytki sakralne i punkty widokowe W centrum wsi znajduje się kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa – neogotycka świątynia z początku XX wieku, z pięknie zdobionym wnętrzem i ołtarzem wykonanym przez lokalnych rzeźbiarzy. Przy drogach spotkać można liczne kapliczki, krzyże przydrożne i figurki Matki Bożej, będące świadectwem wiary i rzemiosła lokalnych twórców. Do najpiękniejszych punktów widokowych należą: Rusiński Wierch, Wysoki Wierch oraz okolice Polany Głodówki, z których rozciąga się zapierająca dech w piersiach panorama Tatr – od Hawrania po Giewont. Wschody i zachody słońca oglądane z tych miejsc to niezapomniane przeżycia, które warto uwiecznić. Bukowina Tatrzańska zimą i latem Atrakcje sezonowe Bukowina Tatrzańska to miejscowość o wyjątkowym potencjale całorocznym – przyciąga zarówno miłośników białego szaleństwa zimą, jak i turystów pieszych i rowerowych latem. Zimą wieś zamienia się w oazę narciarską – działają tu stoki Turnia i Rusiński, oferujące trasy o różnym stopniu trudności, wyciągi orczykowe i krzesełkowe, szkółki narciarskie oraz wypożyczalnie sprzętu. Sztuczne naśnieżanie i oświetlenie umożliwiają jazdę nawet do późnych godzin wieczornych. Obok narciarstwa zjazdowego popularnością cieszy się też skitouring – wędrówki na nartach poza przygotowanymi trasami – oraz kuligi, które przy dźwiękach góralskiej kapeli przemierzają śnieżne doliny. W okolicznych polanach odbywają się pokazy tradycyjnego pasterstwa zimowego, a przy termach organizowane są zimowe jarmarki i animacje dla dzieci. Latem Bukowina odsłania swoje inne, równie urokliwe oblicze. Zielone hale, zapach siana, śpiew ptaków i rozległe widoki tworzą idealne warunki do turystyki pieszej, rowerowej i rodzinnych spacerów. Organizowane są rajdy górskie, pikniki na polanach, warsztaty zielarskie i plenery artystyczne. Turyści chętnie korzystają z tzw. ścieżek edukacyjnych, które przybliżają florę, faunę i historię regionu. W sezonie letnim odbywają się też plenerowe koncerty kapel góralskich, występy teatralne i imprezy folklorystyczne. Wypoczynek w cieniu lasu lub kąpiel w termach po całodniowej wędrówce – to kombinacja, która przyciąga coraz więcej gości szukających alternatywy dla zatłoczonych kurortów. Wydarzenia cykliczne Bukowina przez cały rok tętni życiem kulturalnym – dzięki kalendarzowi wydarzeń, który łączy tradycję z nowoczesnością. Zimą centralnym punktem jest Góralski Karnawał – barwny festiwal tańca zbójnickiego, popisów tanecznych i muzyki regionalnej. Udział w nim biorą zespoły z całego Podhala, Spisza i Orawy, a wydarzeniu towarzyszą wystawy i kiermasze rękodzielnicze. Wiosną odbywa się Przegląd Palm Wielkanocnych, prezentujący bogactwo form, kolorów i symboliki świątecznej. Latem nie brakuje wydarzeń takich jak Letni Festiwal Teatralny, koncerty na świeżym powietrzu, warsztaty z gwary czy tradycyjnego haftu góralskiego. Na uwagę zasługuje również Sejmik Teatrów Wiejskich, który daje przestrzeń dla twórczości amatorskiej – to właśnie tu spotykają się artyści i mieszkańcy, by wspólnie celebrować kulturę słowa i gestu. Całoroczna aktywność kulturalna Bukowiny Tatrzańskiej sprawia, że wieś ta nie jest jedynie przystankiem turystycznym, lecz miejscem pełnym życia, pasji i wspólnoty. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Gwara góralska niejedno ma imię. Najlepiej zachowała się na Podhalu
Gwara góralska zaczęła kształtować się w XII stuleciu. Czas nie stoi w miejscu, a mimo to ten specyficzny, dla mieszkańców równin i nizin często niezrozumiały dialekt wciąż jeszcze jest żywy. I bardzo dobrze, bo to właśnie gwara jest najbardziej charakterystycznym wyróżnikiem mieszkańców obszarów górskich, chyba nawet bardziej rozpoznawalnym niż barwne stroje. Czym jest gwara góralska? Co charakteryzuje mowę górali? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Co to jest gwara góralska? Gwara podhalańska Jak skonstruowana jest gwara góralska? Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej Gwara góralska w literaturze Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej Folklor podhalański wciąż ma się dobrze. Bogata kultura tej niezwykle barwnej grupy etnograficznej wciąż jest kultywowana i pielęgnowana. W tym kontekście nie jest specjalnie zaskakujące, że większość Polaków przynajmniej raz miała okazję usłyszeć prawdziwą gwarę góralską. Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Niestety, niektórzy wciąż kształtują swoje wyobrażenia o tym specyficznym dialekcie na podstawie reklam telewizyjnych, produkcji filmowych czy audycji radiowych, w których prawdziwa gwara nierzadko jest zniekształcana. Do tego stopnia, że nawet językoznawcy mają problem z ustaleniem, co właściwie wybrzmiewa z głośników. To gwara podlaska? A może jednak język łemkowski? Zniekształcenia są dziś prawdziwą zmorą, więc by poznać prawdziwą gwarę górali, najlepiej udać się na Podhale i posłuchać, jak mówią miejscowi. Co to jest gwara góralska? Mówiąc o gwarze góralskiej, większość osób ma na myśli gwarę podhalańską. Należy jednak podkreślić, że termin ten jest dość nieprecyzyjny, bo w praktyce może odnosić się do różnych gwar używanych przez górali. Młodzi z Podhala kultywują dawne tradycje. Zaglądamy na tradycyjne góralskie wesele Mateusz Kiszela, fotograf ślubny z Zakopanego, niejednokrotnie gościł na góralskim weselu. Postanowił opowiedzieć nam o tym, jak ta tradycyjna uroczystość wygląda z jego perspektywy. W samym dialekcie małopolskim należy wyróżnić kilka odmian gwary z terenów górskich (z pasa podhalańsko-beskidzkiego) i kilka z pasa karpacko-podgórskiego. Do tego należy doliczyć także dwie odmiany dialektu śląskiego. Gwary w dialekcie małopolskim W pasie podhalańsko-beskidzkim wyróżniają się cztery gwary: gwara podhalańska, gwara orawska, gwara spiska, gwara południowożywiecka. Z kolei w pasie karpacko-podgórskim wyróżnia się aż dziewięć gwar: gwara pienińska, gwara łącka, gwara babiogórska, gwara kliszczacka, gwara północnożywiecka, gwara podegrodzka, gwara zagórzańska, gwara sądecka, gwara piwiczańska. Gwary w dialekcie śląskim Gwara śląska nie może być zaliczona do góralskiej, jednak należy podkreślić, że wystarczy oddalić się od Brynicy i zbliżyć do Olzy, by usłyszeć mowę górali. Na Śląsku Cieszyńskim wyróżniają się dwie gwary: gwara jabłonkowska, gwara cieszyńska. Gwara podhalańska Mnogość odmian języka górali nie jest w stanie zmienić faktu, że najbardziej rozpoznawalna jest gwara podhalańska i to właśnie mowa mieszkańców Podhala jest w największym stopniu utożsamiana z tym terminem. Nic dziwnego. W końcu mówimy tu o najlepiej zachowanej spośród wszystkich gwar małopolskich. W gwarze podhalańskiej widoczne są wpływy bałkańskie i słowackie, ale można doszukać się w niej także pozostałości po języku staropolskim. Pod względem brzmienia jest nieco zbliżona do gwary spiskiej i orawskiej. Ma też pewne wspólne cechy z gwarą sądecką i żywiecką. Słownictwo podhalańskie W mowie Podhalan pojawia się wiele wyrazów słownictwa rodzimego, charakterystycznych wyłącznie dla tego regionu. Chyba każdy zna wyraz „ciupaga” i rozpoznaje go bez najmniejszego problemu, ale wiele słów brzmi obco dla kogoś, kto na co dzień nie ma do czynienia z tą gwarą, przykładowo: „kumoterki” to ozdobne sanki, „złóbcoki” to instrument przypominający skrzypce, „smerk” to świerk w gwarze góralskiej. Nie brakuje też słów, które w gwarze góralskiej i polszczyźnie ogólnej brzmią tak samo lub podobnie, ale mają zupełnie inne znaczenie: „pytać” u górali z Podhala znaczy „prosić”, góralski kolor „siwy” to dla reszty kraju „niebieski”. Szczegółowość podhalańskiego słownictwa Gwara góralska jest pozbawiona ozdobników, za to w niektórych aspektach, zwłaszcza w obszarze życia gospodarskiego, jest znacznie precyzyjniejsza niż mowa ogólna. Przykładowo, gdy góral z Podhala mówi „siano”, na myśli ma siano z pierwszego pokosu, a jeżeli powie „potrow”, wskaże na siano z drugiego pokosu. Nie można jednak nie wspomnieć, że niektóre słowa są mniej precyzyjne od ogólnych. Kiedy góral mówi „zając”, na myśli może mieć albo zająca, albo królika. Góralski akcent W języku ogólnym akcent pada na przedostatnią sylabę. Natomiast w gwarze podhalańskiej akcentowane są pierwsze sylaby. Należy jednak wspomnieć, że gdy w zdaniu pojawia się przyimek, akcent należy przenieść właśnie na tę część mowy. Jak skonstruowana jest gwara góralska? Może się wydawać, że gwara góralska to nic innego, jak inaczej akcentowana polszczyzna ogólna z bałkańskimi i słowackimi naleciałościami i innymi końcówkami. O i jest w tym trochę racji, to należy zaznaczyć, że takie definiowanie mowy górali stanowi nadmierne uproszczenie. Mazurzenie Niektóre słowa wypowiadane gwarą góralską brzmią zupełnie inaczej niż te same wyrazy w polszczyźnie ogólnej. To nie tylko zasługa specyficznego akcentu, ale także mazurzenia, czyli wypowiadania niektórych głosek w inny sposób. Dotyczy to głosek: „sz”, „cz”, „dż” i „ż”, które górale wymawiają jako: „s”, „c”, „dz” i „z”. Fonetyka Nie tylko mazurzenie, ale także specyficzna fonetyka czyni gwarę góralską wyjątkową i unikatową. Mieszkańcy Podhala nierzadko wypowiadają samogłoski „a” i „e” z podwyższeniem artykulacyjnym. Z kolei samogłoska „o” jest przez nich zastępowana tzw. pochylonym „o” (brzmi jak „ło”). Udźwięcznianie głosek W gwarze góralskiej charakterystycznym zjawiskiem jest udźwięcznianie spółgłosek bezdźwięcznych. Ma to zastosowanie w połączeniach wyrazowych przed samogłoskami i spółgłoskami: „l”, „ł”, „m”, „n”, „r”. Grzecznościowa liczba mnoga W rozmowie z osobami starszymi i/lub powszechnie szanowanymi górale używają konstrukcji pluralis maiestatis. Oznacza to, że używają liczby mnogiej w odniesieniu do jednej osoby celem podkreślenia majestatu rozmówcy. Zwracając się do osoby starszej per „wy”, góral okazuje najwyższy szacunek. Wypada jednak wspomnieć, że zwyczaj zwracania się do starszych w drugiej osoby liczby mnogiej powoli dochodzi już w zapomnienie. Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej W gwarze góralskiej nie występuje zbyt wiele ozdobników. Próżno szukać w niej pojęć abstrakcyjnych czy nadmiernych odniesień do duchowości. Jednak należy podkreślić, że w mowie górali z Podhala nie brakuje wyrażeń nawiązujących do religii. Wynika to z faktu, że ten malowniczy region od zawsze jest silnie związany z tradycją chrześcijańską. Zakopane: wycieczka w stylu retro Zamień polar na wełniane portki, a złóbcoki się odezwą! Uczestnicy Spotkań z Filmem Górskim ruszyli na wycieczkę w stylu retro, oczywiście bez programu. Przykładowo, osoba przychodząca do cudzego domu mówi: „Niek bedzi pokwolony Jezus Krystus”. Gospodarz odpowiada wówczas: „Na wieki wieków”. Wychodząc, gość żegna się słowami: „Ostońciy z Bogiem”, na co gospodarz odpowiada mu: „Boze prowodź”, „Boze wos prowodź” lub „Boze Ciy prowodź”. Osoby pracujące, zwłaszcza w polu, pozdrawiają się słowami: „Scynść Boze”, na co pozdrowiony odpowiada: „Dej Paniy Boze” albo „Dej Boze”. Gwara góralska w literaturze Gwara góralska została spopularyzowana w pozostałych regionach w okresie Młodej Polski, głównie za sprawą Kazimierza Przerwy-Tetmajera. W jego twórczości nie brakuje opisów piękna Podhala i tatrzańskich inspiracji, a wiele utworów autor spisał bezbłędną gwarą. Należy tu wskazać choćby na utwory liryczne „Krywaniu, Krywaniu” i „Hej, idem lasem”, antologię opowiadań „Na skalnym Podhalu” i na erotyk zatytułowany „List Hanusi”. Mówiąc o góralskich akcentach w literaturze, nie można nie wspomnieć o gawędzie „Historia filozofii po góralsku” autorstwa ks. Józefa Tischnera, i o utworach podhalańskiego poety Andrzeja Skupienia Florka. Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej W szeroko rozumianej kulturze i sztuce popularnej pojawia się jednak wiele błędów językowych, które całkowicie zmieniają wydźwięk gwary góralskiej. Należy tu wskazać przede wszystkim na mazurzenie głoski „rz”. Ewidentnym błędem jest też nadużywanie zawołania „hej” i/lub „ej”. Górale nie kończą w ten sposób każdego zdania. Te słowa pojawiają się przede wszystkim w śpiewkach (czyli w pieśniach). Jedno lub drugie znacznie częściej niż na końcu występuje na początku frazy. Tylko w nielicznych miejscowościach słowo „hej” jest używane w znaczeniu „tak”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czary i magia w polskich Karpatach. Kult świętych drzew odgrywał ważną rolę
Specyfiką karpacką było pojawiające się w magicznych zabiegach echo kultu świętych drzew. Bardzo ważnym akcesorium stały się też przedmioty mające kontakt ze zmarłym. Poznajcie czary i magię polskich w polskich Karpatach.
W tym artykule: Magiczne przedmioty w Karpatach Kult świętych drzew to jeden z elementów karpackiej magii Magia nie była przypadkowa Czas wykonywania zabiegów magicznych był kluczowy Magia a chrześcijaństwo Magia narodziła się wraz z człowiekiem rozumnym. Towarzyszyła mu od zarania dziejów, przez okresy powstawania i rozkwitu starożytnych cywilizacji oraz czasy nowożytne, aż po obecną epokę. Różne bywały jej formy, funkcje i miejsce w ludzkiej społeczności. To niewątpliwie jeden z najstarszych przejawów kultury duchowej. Magiczne przedmioty w Karpatach W magii polskich Karpat ogromną rolę odgrywały przedmioty mające cechy świętości: rzeczy zabierane z kościoła, uświęcone samą w nim obecnością (sznur dzwonu, stuła czy nawet pył z podłogi świątyni), oraz wszelkie przedmioty poświęcone obrzędom religijnym, takie jak dewocjonalia, gromnica lub święcone zioła. Do magicznych zabiegów używano nawet hostii. Bardzo ważnym akcesorium stały się też przedmioty mające kontakt ze zmarłym, na przykład śmiertelne posłanie, odzież, drewno z trumny, jak również same zwłoki. Istotne znaczenie miały ponadto niektóre rośliny i zwierzęta (kot, nietoperz, wąż lub żaba) – zarówno żywe, jak i martwe. Kult świętych drzew to jeden z elementów karpackiej magii Specyfiką karpacką było pojawiające się w magicznych zabiegach echo kultu świętych drzew, a więc cisu, świerka, jodły, rzadziej jaworu, jesionu czy krzewu czarnego bzu. W magii dotyczącej hodowli duże znaczenie przypisywano przedmiotom związanym z pozyskiwaniem i przetwórstwem mleka, a zwłaszcza naczyniom i tkaninom używanym do cedzenia mleka (tak zwane powązki). Miały one ścisły związek z hodowanym zwierzęciem i – według wspomnianych magicznych reguł – za ich pomocą można było na to zwierzę oddziaływać. Czynności magiczne miewały bardzo różną formę. Ich cel stanowiło bezpośrednie lub pośrednie wpływanie na przedmiot czarów. Z reguły musiały być wykonywane w określonym miejscu i czasie. I znowu, w polskich Karpatach istotne znaczenie miały miejsca uważane za święte, czyli kościół, kapliczka, święte drzewo. A także miejsca graniczne, takie jak próg domu, miedza, granica wsi. Te ostatnie, jako „niczyje”, były ulubionym siedliskiem złych mocy, linią oddzielającą oswojoną, przyjazną przestrzeń od obcej, nieznanej. W tej drugiej przestrzeni działały inne siły, obowiązywały inne reguły niż na zewnątrz. Każde przekroczenie progu czy linii wiązało się z magicznym niebezpieczeństwem lub też mogło stać się okazją do nawiązania kontaktu ze złem. Magia nie była przypadkowa Czynności w magii nigdy nie były przypadkowe. Zawsze wykonywano je precyzyjnie, starannie, gdyż w dużej mierze właśnie od tego zależała ich skuteczność. Nie miejsce tu, aby dociekać genezy poszczególnych czynności i gestów towarzyszących magicznym zabiegom. Zagadnieniem tym zajmowali się bowiem przedstawiciele różnych szkół etnologicznych, prezentujący swoje teorie w licznych opracowaniach. Warto jednak wspomnieć o najczęściej spotykanych poczynaniach. Istotne było więc przekroczenie określonych przedmiotów lub miejsc, wzmagające siłę ich magicznego oddziaływania na osobę czy zwierzę. Stąd też czary najchętniej podrzucano w miejscach uczęszczanych, na szlakach ludzkiej komunikacji – pod progiem, w drzwiach, na drodze. Ważnymi magicznie czynnościami stały się też: zamykanie i otwieranie, przewlekanie, przerzucanie przez coś. Osobne miejsce zajmowało bicie magiczne, uderzanie czy niszczenie, a także – bardzo powszechne – okrążanie czegoś lub kogoś w określonym kierunku, powtarzane odpowiednią liczbę razy. Formuły słowne, czyli zaklęcia, zamawiania, mają moc magiczną, która udziela się czynności czy przedmiotowi. To jeden z najważniejszych składników magii. W polskich Karpatach, podobnie jak na wielu innych obszarach chrześcijańskiej Europy, ogromne znaczenie miał pacierz, odmawiany przy okazji każdego niemal zabiegu magicznego – zwyczajnie i na opak. Do tego dochodziło wzywanie imion świętych (a zwłaszcza – patronów chroniących od klęsk) czy wreszcie wypowiadanie imion Chrystusa i Maryi. Czas wykonywania zabiegów magicznych był kluczowy Nieobojętny był również czas wykonywania magicznych zabiegów. Rok ma bowiem całe 365 dni i nie jest jednolity. W naturalny sposób dzielą go pory roku i święta funkcjonujące w danym kręgu kulturowym. Podobnie dzieje się z ludzkim życiem: człowiek rodzi się, płodzi potomstwo, przechodzi przez kolejne etapy społecznej aktywności, umiera. Zarówno w ciągu roku, jak i w ludzkim życiu są dni magicznie obojętne oraz dni i cykle magicznie ważne, od których zależą egzystencja człowieka i losy otaczającego go świata, kosmosu. W roku obrzędowym naszych Karpat, podobnie jak na obszarze całej Polski, zespoliły się dwa zasadnicze nurty: dawny (przedchrześcijański) i nowy (związany z religią katolicką). Rok obrzędowy sprzed chrystianizacji dzieliły cykle wegetacyjne, związane z porami roku. Wyróżniano zatem święta zimowe, wiosenne, letnie i jesienne. W każdym z tych czterech okresów sporo uwagi poświęcano kultowi zmarłych, wegetacji roślin i płodności, zapewnieniu szczęścia i dobrej woli. Ponad 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kto i gdzie jest najbardziej skłonny do wiary w magię? Mogłoby się wydawać, że w obecnych czasach mało kto wierzy w czary. A jednak, autorzy badań przekonują, że magiczne wierzenia są powszechne na całym świecie. Od czego to zależy? Najwięcej obrzędów i świąt grupowało się prawdopodobnie w okresach kolejnych przesileń: zimowego – 21 grudnia, wiosennego – 20 marca, letniego – 21 czerwca i jesiennego – 21 września. Dni te uważano za szczególnie sprzyjające działaniu złych mocy oraz kontaktowaniu się człowieka z duszami zmarłych i całym światem nadprzyrodzonym. Rok obrzędowy, który pojawił się wraz z religią chrześcijańską, wiązał się zaś ze świętami ku czci Jezusa, Matki Bożej i świętych. Daty szeregu świąt były stałe, a obok nich funkcjonowały święta ruchome – ich daty zmieniały się w zależności od cykli astronomicznych. Rok kościelny wyznaczały dwa główne cykle: narodzenia i zmartwychwstania Jezusa, czyli Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Magia a chrześcijaństwo Po przyjęciu chrześcijaństwa oba te nurty (pogański i religijny) nałożyły się w naszej kulturze na siebie. Sprzyjało temu to, że terminy wielu świąt dorocznych były mniej więcej zbieżne: okres Bożego Narodzenia – z przesileniem zimowym, a Wielkanocy – z wiosennym. Kościół zakazywał szeregu pogańskich praktyk, a w wielu wypadkach próbował im nadać chrześcijańską interpretację. Mamy zatem w roku obrzędowym do czynienia – po pierwsze – z tradycjami starymi, sięgającymi nierzadko początków naszej kultury. Po drugie – z warstwą nowszą, związaną z chrystianizacją. A po trzecie – z całym bogactwem wzajemnych powiązań i wywołanych przez nie przemian w widzeniu świata. Współistnienie obu nurtów wyraźnie widać w magicznych zabiegach, działaniach, zaklęciach. Każdy przełomowy moment roku jest równocześnie zakończeniem, kresem czegoś i chwilą narodzin, zapoczątkowaniem nowego: kończy się stary rok, rodzi się nowy, umiera zima, nadchodzi wiosna. To jest przedruk z książki „Góralskie czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich” autorstwa Katarzyny Ceklarz i Urszuli Janickiej-Krzywdy, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Polska atrakcja robi prawdziwą furorę. Tłumy turystów przyjeżdżają z całego kraju
Brama w Gorce to zupełnie nowa atrakcja na turystycznej mapie Polski. Zlokalizowana na Podhalu ścieżka w koronie drzew jest tłumnie odwiedzana zarówno przez pobliskich mieszkańców, jak i odwiedzających z całego kraju.
W tym artykule: Atrakcje Bramy w Gorce Jak dojechać do Bramy w Gorce? Brama w Gorce – cennik Godziny otwarcia Bramy w Gorce Centrum Przyrodniczo-Edukacyjne „Brama w Gorce” powstał z myślą o osobach lubiących aktywne spędzanie czasu w pięknych okolicznościach przyrody. Obiekt otworzył swoje drzwi dla turystów po niespełna trzech latach od rozpoczęcia prac budowlanych, 30 kwietnia.Z miejsca stał się jedną z największych atrakcji Podhala. Przyciągnął w okresie majówkowym tłumy mieszkańców i turystów. Atrakcje Bramy w Gorce Centrum Przyrodniczo-Edukacyjne „Brama w Gorce” od momentu otwarcia robi prawdziwą furorę wśród polskich turystów. I trudno się temu dziwić, bowiem ścieżki w koronach drzew do tej pory nie były w naszym kraju zbyt popularne. Teraz, by odbyć „spacer w chmurach”, nie musimy podróżować do naszych sąsiadów z zachodu czy południa. Wystarczy zaplanować wyjazd na Podhale, gdzie zlokalizowany jest nowo powstały obiekt. Na odwiedzających czeka ścieżka edukacyjna o długości 1300 metrów, podzielona na trzy poziomy. Są to 40-metrowy tunel, ścieżka na poziomie gruntu i ścieżka na poziomie koron drzew. Wspaniałe widoki i zapierające dech w piersi krajobrazy podhalańskie można podziwiać z najdłuższej w Polsce galerii widokowej oraz dwóch wież na wysokości 17 i 35 metrów. Turyści mogą skorzystać także z pawilonu edukacyjnego, poświęconego lokalnej przyrodzie i kulturze. Z kolei dla najmłodszych gości przygotowano leśny plac zbaw z licznymi figurkami zwierząt i domkiem na drzewie. Po całym dniu pełnym radości i wspaniałej zabawy, rodziny z dziećmi mogą udać się do jednej z trzech kawiarni na terenie obiektu. – Zarówno ścieżkę, jak i pawilon edukacyjny czy punkty gastronomiczne z łatwością odwiedzą seniorzy oraz rodziny z małymi dziećmi. Kolejnym priorytetem było bezpieczeństwo odwiedzających. Śmiało możemy powiedzieć, że Brama w Gorce jest najbezpieczniejszym tego typu obiektem w Europie – zaznacza Marcin Kolasa, prezes spółki Brama w Gorce, cytowany przez oficjalną stronę obiektu. Jak dojechać do Bramy w Gorce? Brama w Gorce położona jest w gorczańskich lasach, między Nowym Targiem a Waksmundem. Podróżni poruszający się autem do dyspozycji mają dwa parkingi – w Waksmundzie (opłata 20 złotych) i pod Długą Polaną w Nowym Targu. Z pierwszego z nich, oddalonego o 4 kilometry od miejsca docelowego, kursują busy ośmioosobowe oraz kolejki turystyczne „Ciuchcia” (koszt biletu to 10 zł), dowożące turystów do Bramy w Gorce. Natomiast z parkingu pod Długą Polaną, w okolicach Gorczańskiego Parku Narodowego, zwiedzający dostaną bez problemu pieszo. Odległość to zaledwie 1,5 km. Brama w Gorce – cennik Ile kosztuje bilet do Bramy w Gorce? Osoba dorosła za wejście na teren obiektu musi zapłacić 65 złotych. Cena biletu ulgowego, z którego skorzystać mogą – za wcześniejszym ukazaniem odpowiednich dokumentów – dzieci od 3. do 14. roku życia, a także seniorzy powyżej 65 lat oraz niepełnosprawni, wynosi 50 zł. Obiekt przygotował także kilka korzystnych cenowo ofert dla rodzin dziećmi. Bilet rodzinny 2+1 (dwie osoby dorosłe i dziecko do 14 lat) kosztuje 140 złotych. 40 zł więcej zapłacą rodzice z dwojgiem dzieci. Dopłata za każde kolejne dziecko również wynosi 40 zł. Dodajmy, że dzieciom do 3. roku życia przysługuje darmowe wejście. Mieszkańcy powiatów nowotarskiego i tatrzańskiego mogą skorzystać z Biletu Podhalańskiego, którego cena wynosi 40 złotych. Zwiedzanie z przewodnikiem dla grup liczących maksymalnie 30 osób to koszt w granicach 200 złotych. Do ceny należy doliczyć także bilety dla każdego z uczestników – 50 zł (normalny) lub 45 zł (ulgowy). Godziny otwarcia Bramy w Gorce Brama w Gorce otwarta jest dla zwiedzających przez cały rok, od poniedziałku do niedzieli, w godzinach 10:00–18:00. Warto jednak wspomnieć, że ostatnie grupy turystów zostają wpuszczone na 60 minut przed zamknięciem, czyli o godz. 17:00. Źródło: bramawgorce.com Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kompleks gorących źródeł na Podhalu został otwarty mimo obostrzeń
Pandemia koronawirusa już od ponad roku utrudnia działanie większości branż, w tym m.in. gastronomicznej, rozrywkowej oraz oczywiście turystycznej. Mimo obowiązujących zakazów, w wielu miastach w Polsce prężnie rozwija się jednak tzw. podziemie. Przedsiębiorcy z Podhala podeszli do tematu w inny sposób i publicznie ogłosili, że ponownie otwierają swój biznes, czyli termy. Jak twierdzą, wszystko odbywa się legalnie.
W tym artykule: Jak przeskoczyć obostrzenia? Normalność w czasach zarazy Właściciele kompleksu Termy Gorący Potok Szaflary wykorzystali lukę prawną i od kilku dni z obiektu mogą korzystać wszyscy spragnieni wodnych uciech. Jak? W basenach znajduje się wiele minerałów, a więc kąpiel w nich sprzyja leczeniu różnych schorzeń np. reumatyzmu czy chorób skóry. Słowem kluczem jest tu "balneoterapia", czyli "wykorzystanie leczniczej wody termalnej dla poprawy zdrowia i ducha". Gorące źródła to nie jedyne atrakcje, jakie czekają na odwiedzających. Goście mogą skorzystać również z saun suchych i parowych, tężni solankowej, kąpieli borowinowych, jacuzzi, parku linowego czy wet bubble. Jak przeskoczyć obostrzenia? Baseny w całej Polsce są nieczynne od 20 marca. Zgodnie z prawem ośrodki rehabilitacyjne mogą za to funkcjonować nawet w lockdownie. Termy Gorący Potok Szaflary działają obecnie jako Centrum Leczenia Balneoterapią. Złośliwi twierdzą, że to igranie z prawem i szukanie luk prawnych. Jeden z pracowników obiektu w rozmowie z Onetem, zdradził, jak działa najnowszy ośrodek rehabilitacyjny na Podhalu. – Przed wejściem rozstawiliśmy specjalny namiot, w którym przyjmują rehabilitanci i fizjoterapeuci. Trzeba im powiedzieć, jakie mamy dolegliwości, a oni już wskażą nam, do których konkretnie basenów wejść i z jakich masaży skorzystać, by odczuć ulgę – wyjaśnił. Centrum Leczenia Balneoterapią cieszy się ogromną popularnością i nie ma co się dziwić – to w końcu jedyny tego typu otwarty obiekt w regionie, jeśli nie w całej Polsce. Właściciele planują wprowadzić limity osób, aby kuracjusze mogli trzymać się na bezpieczny dystans. Normalność w czasach zarazy Przemianowanie kompleksu wód termalnych na ośrodek rehabilitacyjny to nie sytuacja bez precedensu. Jeszcze na początku tego roku w wielu miejscach w Polsce mimo obostrzeń otwarto stoki narciarskie. Wówczas ich właściciele tłumaczyli, że szusujący na nartach i snowboardzie podpisali wcześniej deklarację członkowską Strajku Przedsiębiorców. W świetle prawa byli więc "uczestnikami służbowego spotkania partii". Jak na razie Centrum Leczenia Balneoterapią nie zostało jeszcze odwiedzone przez policję lub sanepid. Ośrodek jest czynny codziennie, a na oficjalnym profilu na Facebooku nie brakuje zdjęć zadowolonych gości. Czy w najbliższych tygodniach kolejne baseny również zaczną funkcjonować jako ośrodki rehabilitacyjne? Sytuacja z Podhala może zaintrygować innych właścicieli obiektów rekreacyjno-sportowych.
Portret górali z Podhala. Słynny fotoreportaż Tomasza Tomaszewskiego
Góralska kultura ze swoimi na pozór anachronicznymi wartościami wydaje się płynąć pod prąd współczesności. Pewnie dlatego, że ufa temu, co niezmienne.
Tekst Grzegorz Kapla Zdjęcia Tomasz Tomaszewski Kiedy kleryk Władysław Budz miał być wyświęcany na księdza, przełożony seminarium pomyślał, że „ksiądz Budz” nie będzie dobrze brzmiało. I zasugerował młodemu duchownemu, by może zmienił nazwisko. Ten się zgodził. – No to jak chce się ksiądz nazywać? – Jak to jak? – zdziwił się góral. – Podhalański. Ksiądz Władysław jest wyjątkowym artystą. Bo choć cechą ludzi sztuki nie jest pokora, lecz pycha, on własne obrazy przez całe życie sprzedawał po to, by kupować dzieła tych, których cenił wyżej niż siebie. Zgromadził niezrównaną kolekcję podhalańskiej sztuki oraz zabytkowych oleodruków i w rodzinnym domu na Groniu urządził galerię. Jest tam sala, w której można zobaczyć kilkaset portretów Jana Pawła II na szkle. Zanim został papieżem, biskup Wojtyła wyświęcił Władysława Podhalańskiego na księdza. – Trzy sprawy mają dla nas, górali, znaczenie fundamentalne: rodzina, tradycja i kreatywność – mówi Andrzej Siekierka, nie odrywając oczu od igły. – W sercu masz przywiązanie do ziemi przodków, w pamięci imiona dawnych pokoleń, a w ręku talent i odwagę, by iść za tym, co kochasz. Modowe magazyny o tym krawcu, który okazał się błyskotliwym projektantem, piszą per „góralski Versace”. Jest dumny z tego, że pracuje rękoma. Mógłby, jak inni, tylko rysować wzory i zatrudniać ludzi do haftowania, ale to nie byłoby po góralsku. Po góralsku znaczy wszystko zrobić własnymi rękoma. Inni mówią to samo. Tyle że zamiast „kreatywność” wolą powiedzieć „wiara”. W czasach, gdy turyści nie wiedzieli o Tatrach prawie nic, a górale nie zajmowali się prowadzeniem pensjonatów, ale wypasem owiec, baca, zebrawszy kierdel, wycinał znak krzyża ciupagą na drodze. Dopiero wtedy ruszali. Zanim powstały w górach kościoły, to baca – starszy pasterz – był szafarzem obu porządków: boskiego i ludzkiego. W końcu Chrystus też był pasterzem owiec. A dzwonki na szyjach baranków nie wisiały ku ozdobie, ale po to, żeby odpędzić zło. bukowina jest najwyżej położoną wsią na całym Podhalu – krainie leżącej na północ od Tatr. Granice gminy opierają się aż na ich grani, więc jej najwyższym punktem są Rysy. Każde dziecko w Polsce wie, że to 2499 m n.p.m. Na początku na Siedmiu Wierchach nie było żadnego domu, tylko bukowe lasy i polany należące do wsi Waksmund założonej przez niemieckich osadników. Posłali oni na bitwę pod Grunwaldem pięciu zbrojnych, za co otrzymali od króla Jagiełły przywilej wypasu i od tej pory gnali swoje owce aż na Polanę Waksmundzką. 400 lat później będzie tędy wiodła droga do Morskiego Oka. Na halach spotkają innych pasterzy, postępujących od wschodu Rusinów i Wołochów z południowych Karpat. Od północy przybywać będą polscy osadnicy poszukujący wolności: okres zwolnień od podatków, jaki przysługiwał tym, co budowali na surowym korzeniu, sięgał 20 lat. Ze spotkania tych trzech żywiołów rzuconych w krainę srogiej zimy, krótkiego lata i ubogiej gleby, która rodzi jedynie owies i ziemniaki, a czasami len i kapustę, z jej wierzeń, wyobrażeń i pasji powstały góralska gwara, wiara i tradycja. Ta unikalna kultura przetrwała wiek pary, elektryczności, agitacyjne pokusy Goralenvolku, komunę, która odbierała góralom domy, żeby w ich przedwojennych pensjonatach umieszczać gości Funduszu Wczasów Pracowniczych. Dzisiaj górale żyją w dostatku, bo turystyka kompletnie odmieniła ekonomię tego skrawka Polski. Ale wciąż zdejmują kapelusz przed przydrożnym krzyżem. Niezależnie od tego, czy ich kto obserwuje, czy nie. Dzieci mówią tu po góralsku od kołyski, a po literacku dopiero od szkoły. I nawet w zwyczajny dzień mężczyźni chodzą jeszcze w cyfrowanych portkach. Takich z sukna, które mają na nogawicach haftowane parzenice. Dziewczęta w Bukowinie wciąż szyją gorsety. Białe na wesele, czarne na pogrzeby, zielone na Zielone Świątki, a czerwone na niedzielę. Zaś panna młoda, zanim powie „tak”, uszyje swojemu lubemu białą koszulę na znak, że odtąd będzie należał do niej, a nie do matki. Szyją gorsety od z górą 150 lat, odkąd zbój Mateja przywiózł na Podhale pierwszy dla swojej kochanki – Kacki. Robią to, bo niektóre sprawy się przecież odmienić nie mogą. Jak co roku Stanisław Skowyra z Brzegów ustawi przed swoim domem w Brzegach polowy ołtarz z krzyżem naturalnej wielkości, a kiedy będzie ten krzyż niósł, weźmie go pod pachę. Bo nie uchodzi, żeby człowiek brał krzyż na ramię, tak jak Bóg. Profesor Stanisław Hodorowicz, chemik, senator RP, bukowianin z dziada pradziada, podkreśla, że górale intuicyjnie czują potrzebę Boga, jego obecność w sensie fizycznym, ale to nie musi się przekładać na tzw. pobożne życie. Jest taka zbójnicka pieśń „Dopomóz nam Boze i tym nasym noskom, kiej nas będą wiedły ku Liptowskim wioskom”: zbójnicy idąc na zbój, mieli przekonanie, że Bóg ich w tym będzie wspierał. Najsławniejszym zbójnikiem przełomu XIX i XX w. był pradziadek senatora Hodorowicza, Jędrzej Dziadoń. To on podpalał strażnicę, którą nad Morskim Okiem kazał budować książę Hohenlohe-Öehringen. Magnat chciał udowodnić swoje władztwo przed międzynarodowym trybunałem w Grazu. Spór o te ziemie między spadkobiercami rodu Paloscayów a Rzeczpospolitą zaczął się w XVI w. 300 lat później kanclerz Bismarck postanowił wysiedlić Żydów i Polaków niemających pruskiego obywatelstwa. Pośród wysiedlonych znalazła się rodzina Zamoyskich. Władysław hrabia Zamoyski pod wpływem patriotycznego przekazu Towarzystwa Tatrzańskiego kupił część Tatr Wysokich na licytacji w Nowym Sączu 9 maja 1889 r. Przelicytował przedsiębiorcę Jakuba Goldfingera i właściciela południowej części Tatr, księcia Christiana Kraft zu Hohenlohe-Öhringena. W imieniu hrabiego licytował mecenas Rettinger. Do każdej wylicytowanej sumy dodawał skromne „i jeden cent”. Ta cierpliwa taktyka doprowadziła rywali do utraty sił. Hrabia Zamoyski zapłacił za swoją część Tatr 460 002 złote reńskie oraz 3 centy. Öhringen zbudował nad Morskim Okiem swoją strażnicę. Dziadoń palił ją dwa razy. Aresztowany i osadzony w Lewoczy, skuty łańcuchami skoczył ze skarpy na Katowej Polanie i pod ostrzałem dopadł lasu. Ukręcił łańcuch między drzewami i tyle go widzieli. Odtąd ukrywał się w Bukowinie pod okiem hrabiego Zamoyskiego, który uważał, że w pewien sposób stali się sobie równi. Wszystko umieli poświęcić dla ojczyzny, której wówczas nie było nawet na mapie. Zamoyski swoje tatrzańskie dominium przekazał w testamencie narodowi. Portret hrabiego wisi do dziś w schronisku w Morskim Oku. Nad jeziorem stoi figura matki bożej dobrych powrotów. Wyrzeźbił ją Władysław Koszarek. Samouk obdarzony wyjątkowym talentem. Już Stanisław Witkiewicz w swojej książce Na przełęczy wydanej w 1903 r. dziwił się tej obfitości talentów pośród górali. Każdy wydawał mu się artystą. Pan Władysław opowiada, że gdy jeszcze chodził do szkoły, przy zabawie kolega wsadził mu badyl do oka. Lekarze powiedzieli, że oko trzeba usunąć. Do matki przyszedł telegram, że operacja za siedem dni. Ma podpisać zgodę. – Jak to tak? – pomyślała matka. Założyła chodaki, chustę na głowę i poszła do Lejkuli Niewodzicki. Uradziły, że trzeba na Rusinową Polanę iść, prosić Matkę Boską o zmiłowanie. Poszły. Klęczały i modliły się z osiem godzin. A kiedy wróciły mama nie podpisała zgody na operację. – Kiedy się modliła, to wszystko minęło. Do dzisiaj widzę – uśmiecha się pan Władysław. – Zdarzało się, że bolało, ale mam zawsze pod ręką wodę święconą. Przemywam i przechodzi. Kiedy się spaliła figurka w małej kapliczce, która wisi na drzewie na Rusinowej Polanie, to właśnie Władysław Koszarek wykonał jej replikę. I wyrzeźbił Matce Boskiej ładne oczy. Oko za oko. – Talent do pracy mamy stąd, że w czasach biedy człowiek musiał wszystko zrobić sam – tłumaczy Andrzej Pietras, muzyk i bajarz, który przez 10 lat kierował Domem Ludowym i zna historie niemal wszystkich mieszkańców na pamięć. Tkało się, szyło ubrania z wełny i skór, robiło narzędzia, żeby potem ściąć nimi smreki, okorować, ponacinać na zrębie, postawić ściany i dach. Gospodarz musiał być cieślą, murarzem, stolarzem, tkaczem i kowalem. Dlatego dziś górale w genach noszą talent do pracy. I to się nie zmieniło, choć minęły czasy biedy. Kiedyś ludzie paśli tu owce, uprawiali ziemię i pracowali dla Cepelii. Dziś mamy dziewięć miesięcy sezonu w turystyce, ponad 30 wyciągów narciarskich ze sztucznie naśnieżanymi trasami, mamy powietrze jak kryształ i mamy Termy. Każdy może zarobić. Od tego co prowadzi busa z Krakowa, po tego co wymienia rynny na dachach. Bukovina Terma Hotel Spa to jedna z najbardziej imponujących inwestycji turystycznych na Podtatrzu. Wyjątkowa, bo powstała w czasach, kiedy media opowiadały o konfliktach wokół wyciągów na Gubałówce, kształtując, być może bez premedytacji, obraz górali ciągnących każdy w swoją stronę i niezdolnych do kompromisów. Tymczasem w Bukowinie 50 górali znalazło porozumienie i ryzykując własne majątki, wzięło się za budowę term, a wkrótce potem jednego z najlepszych hoteli w kraju. – To był powrót do źródeł, bo najważniejsze dla Bukowiny: kościół, wodociąg czy Dom Ludowy nasi przodkowie budowali wspólnie – przypomina Edward Kuchta prezes spółki Bukowiańskie Towarzystwo Geotermalne. Dlatego wierzyłem, że nie ma takich spraw, których nie da się osiągnąć razem. Dom Ludowy, odsunięty nieco od głównej ulicy, na pierwszy rzut oka nie pokazuje swojej wielkości, bo stoi na pochyłym stoku, ale jest to jeden z największych, jeśli nie największy drewniany budynek w Polsce. Ale wszystko zaczęło się od szkoły. I Dom Ludowy. I rozkwit rękodzieła. I eksplozja talentów w sporcie i muzyce. I poczucie wspólnoty. W roku 1881, kiedy Bukowina liczyła 1107 mieszkańców, tylko 10 z nich umiało biegle czytać i pisać. Czytać potrafiło 443 Górali. Pozostali wszystkiego musieli uczyć się na pamięć. Genealogii, mitów i ewangelii. W 1895 r. hrabia Zamoyski wybudował szkołę. Była w niej jedna klasa, 194 uczniów i dwóch nauczycieli: panowie Malinowski oraz Data. Wychowali pokolenie niebywale zdolnych i twórczych ludzi. To ich wychowankowie w 1924 r. wystąpili z odezwą do sąsiadów, by ich pokolenie, które przyszło na świat w niewoli i przeżyło „ponury nastrój stęchlizny grobowej, a któremu szczęśliwy los przyszedł poprzez zgliszcza, ruiny i bratniej krwi ofiarę” wybudowało Dom Ludowy na granicy Polski, „bo to najpotężniejsza, obok Kościoła i szkoły twierdza”. Wznosili go sześć lat. I po dziś dzień z jednej strony jest otaczany czcią niczym relikwia, a drugiej tętni życiem i nie znajdziesz w całej gminie rodziny, która nie miałaby z tym miejscem jakichś osobistych związków. Dzieci wolą uczyć się ludowych tańców i grać na skrzypcach zamiast oglądać w telewizji „Taniec z gwiazdami”. To zasługa kolejnych dyrektorów Domu Ludowego. Józefa Pitoraka, Jędrzeja Pietrasa, Zygmunta Kuchty i Bartłomieja Koszarka. Rozmawiamy o tym w niedzielny poranek. Agnieszka przygotowuje śniadanie, Bartłomiej goli się, bo po śniadaniu pójdą do kościoła. Benek pyta, kiedy on będzie się już golił, Honoratka poszła do lodówki po nutellę, a Ania nie może się doczekać, kiedy będzie dość duża, żeby mieć swój własny gorset. Zanim siądą do śniadania, dzieci odmówią modlitwę. – Panie Jezu, nasze słonko, pobłogosław to jedzonko. I tak nutella trafiła do sfery sacrum. Nad stołem zdjęcie Józefa Bigosa. – To dzięki niemu z rękodzielników staliśmy się artystami – mówi Bartek. – Nauczył bukowian kochać piękno. ale najlepszym muzykiem z bukowiny był Eugeniusz Wilczek. Gdyby żył w Ameryce, w Hollywood zrobiliby o nim film. Zaczynałby się od tego, że chłopiec idzie w zawiei pod srogą górę. Śniegu ma po pachy. Niesie nad głową skrzypce w czerwonym worku. I tylko śnieg widać z nieba i tę czerwień. A potem spotyka dziewczynę, co ma rękę i do pracy, i do muzyki. I byłaby opowieść o zakochaniu. I o tym, jak jej pęka w brzuchu rak. I jak się w chłopaku rodzi ta jego muzyka. Gazety pisały, że kiedy zaczyna grać wiatr, to prawdziwy wiatr zaczyna wiać, a kiedy zaczyna grać deszcz, w górach pada. Więc BBC nakręciło o nim kiedyś film, a w rocznicę tysiąclecia Polski pojechał na tournée po USA i grał w największych salach koncertowych, z różnymi gwiazdami. Dziennikarze pisali, że pojawił się artysta, który sam jest muzyką. Że jak zagra smutek, to płaczą wszyscy. Wrócił z Ameryki do swojego maleńkiego domu i znów było tak, jakby nie wyjeżdżał. Przed śmiercią już nie grał. Lekarze zabronili. – Bo przecie musiałbym zagrać miłość, a od tego pęka w człowieku serce – powiedział. Ale czasem kładł palce na strunach i ciągnął po nich smykiem. Potrafił grać improwizacje z kilkoma zespołami jednego wieczora i choć grali w różnych strojach, on swoich skrzypiec nigdy nie dostrajał. Przecież z palcami na strunach jest tak, że one same wiedzą gdzie stać. Uczył się grać nocami, po całych dniach doił owce. Sześćset. Obok skopka na mleko stawiał wiadro z zimną wodą. Żeby studzić palce. Pasterstwo jest najbardziej szlachetnym z góralskich zajęć. Baca Józef Parnaś ze Skrzypnego tłumaczy, jak się robi ser. – Wlewa się mleko z gielet do puciery, wielkiej drewnianej beczki na 120 litrów. W najlepszym czasie tyle mleka można mieć po jednym udoju. Ale od połowy czerwca jest go już mniej i mniej. Ze 120 litrów mleka wychodzi 35 kilo sera. Pucierę trzeba oprzeć na klinie, który nazywa się pieskiem. Miesza się mleko mieszadłem. Nie jest zwyczajne, tylko rzeźbione. Wyryto na nim litery IHS. Jesus Hominum Salvator. A potem, po półgodzinie, jak ser, czyli bundz, zaczyna się wiązać, to już trzeba go z tej serwatki wyciskać. Mocno, żeby nie było dziur. Dziury to mogą być w serze takim, co pan kupi w sklepie, ale w naszym nie może być ani jednej dziury. – A kto wymyślił jak taki ser zrobić? – No ja to nie wiem… Dziadowie, pewnie jeszcze zanim w te góry przyśli. Tak na dobrą sprawę nie widać, co się dzieje pod szklistą, srebrzystą, lśniącą w ciemności bacówki powierzchnią mleka. Jest to rytuał tajemny i odwieczny. Straszy może nawet niż góry, bo nikt nie wie, czy Pan Bóg nie stworzył ich przypadkiem po to, żeby ser miał gdzie przychodzić na świat... Siedzieliśmy kiedyś na potoku grocholów, skąd widać już było Trzy Korony, nisko, jakby pod stopami. Rozmawialiśmy o tym, jak jest. O świecie, który przekonuje, że liczy się kariera, pieniądze, sława, śniadaniowa telewizja i może jeszcze władza. A człowieka w tym wszystkim coraz mniej. – Niechaj to – powiedział wtedy pan Józek. – Patrz na serce. I podał mi kieliszek wódki. Po góralsku pije się z jednego kieliszka. Wychylasz i nalewasz następnemu.
Młodzi z Podhala kultywują dawne tradycje. Zaglądamy na tradycyjne góralskie wesele
Mateusz Kiszela, fotograf ślubny z Zakopanego, niejednokrotnie gościł na góralskim weselu. Postanowił opowiedzieć nam o tym, jak ta tradycyjna uroczystość wygląda z jego perspektywy.
ZOBACZ GALERIĘ >>> W Murzasichle, Białce Tatrzańskiej, Bukowinie, Witowie czy Chochołowie, ale też w samym Zakopanem czy Kościelisku nie brakuje młodych, którzy sakrament małżeństwa przyjmują w zgodzie z wielowiekową, góralską tradycją. Postanowiłem przybliżyć ten góralski obrzęd i związane z nim tradycje. Fotograficznie nie jest to temat łatwy ze względu na dużą ilość ludzi, ciemne sale i kościoły, ale za to jakże piękny i zupełnie wyjątkowy. Kierpce, hafty i kapelusze Nie zobaczymy tu sukni ślubnej z salonu, ale prawdziwy strój ludowy, który przetrwał w niezmienionej formie od lat. Jedynym szaleństwem, na które może pozwolić sobie przyszła Panna Młoda jest wybór zdobień gorsetu, bluzki czy spódnicy. Wzory zdobiące gorset to zazwyczaj motywy kwiatowe zaczerpnięte prosto z górskich rejonów. Każdy strój wykonywany jest na indywidualne zamówienie - bogato nabijany cekinami albo ręcznie haftowany. Wszystko ma tu swoje znaczenie, np. haftowane na gorsecie lilie symbolizują czystość. Kolejną kwestią jest fryzura Panny Młodej. Tradycja nakazuje spiąć włosy w kok, tzw. „cubę”. Natomiast do włosów koniecznie musi być przyczepiona wstążka z mirtem, która później wykorzystywana jest przy obrzędzie cepcowin. Wszystkie dodatki typu kolczyki, naszyjnik czy bransoleta zrobione są z prawdziwych korali, najczęściej z dodatkiem złota. Na nogach oczywiście nie może zabraknąć skórzanych kierpców w kolorze czarnym lub brązowym. Ubiór Młodego Pana nie różni się od góralskiego stroju, noszonego przy innych okazjach. Na strój Młodego składają się: koszula, portki, kapelusz, kierpce, spinka do koszuli, opasek oraz przewiązana białą wstążk cucha, którą zarzuca się na ramiona. Wprawne oko jednak rozróżni kawalera od żonatego mężczyzny. Po ślubie nie nosi się opaska ani piórka przy kapeluszu, są to bowiem atrybuty stanu kawalerskiego. Przygotowania Główna część przygotowań odbywa się w domu Pani Młodej. To tutaj zbiera się najbliższa rodzina i to właśnie tutaj przyjeżdżają pytace oraz kapela góralska, by wraz z Panią Młodą wysłać druhny (druzcki) konnym zaprzęgiem po młodego Pana. Nierzadko Młoda jest z Zakopanego, a Młody z Bukowiny czy Białki Tatrzańskiej. Choć są to znaczne odległości- jak tradycja nakazuje - podróżuje się konno. Zadaniem druhen jest teraz pomoc w ubieraniu Pana Młodego, założenie opaska czy czerwonej wstążki do cuchy. To właśnie tą wstążkę wybranka serca niebawem zamieni ma białą. Gdy Pan Młody jest już gotowy do drogi, w jego domu rodzinnym ma miejsce pierwsze błogosławieństwo. Następnie druhny wyprowadzają Pana Młodego z domu i wspólnie udają się zaprzęgiem konnym do domu Pani Młodej, gdzie będzie miało miejsce błogosławieństwo obydwojga przyszłych małżonków. W domu Pani Młodej W międzyczasie w domu Pani Młodej zjeżdżają goście, rodzina i sąsiedzi. Zanim na miejsce dotrze Pan Młody, w przygotowaniachj pomagają mama i druzcki. Pani Młoda zwykle wita Pana Młodego i jego najbliższych na zewnątrz, przed domem. Cały orszak prowadzą pytace, którzy śpiewają tradycyjne przyśpiewki. To nie jedyne zadanie, które mają przed sobą - w dniu wesela do ich obowiązków należy także ciekawe poprowadzenie obrzędu cepca, czyli „wykupienia” Pani Młodej. W domu ma miejsce kolejny ważny obrządek -zmiana koszuli na tę, którą przygotowała dla swojego wybranka Pani Młoda. Wtedy również zmieniona zostaje wstążka. Następuje błogosławieństwo i wspólna droga do kościoła. Zaślubiny Ceremonia w kościele nie różni się prawie od tej „nie góralskiej”, poza kilkoma detalami: to drużbowie i druhny (druzcki) prowadzą Młodych przed ołtarz przy pięknych dźwiękach kapeli góralskiej, ksiądz natomiast ubrany jest w ornat z motywami ludowymi. (Zdjęcia w galerii zostały wykonane w pięknym Kościele pod wezwaniem św Anny w Zębie – rodzinnej wsi jednego z naszych najlepszych skoczków narciarskich Kamila Stocha). Po zakończeniu obrzędów kościelnych Para Młoda jedzie końmi pięknym, barwnym korowodem z muzyką i śpiewem przez malownicze tereny do karczmy. Początkowo wszystko przebiega tak jak na weselu w każdej innej części kraju. Rodzice witają młodych chlebem i solą. Co ciekawe nie ma życzeń, wszyscy goście zasiadają do obiadu, po którym następuję pierwszy taniec. Chwile później Młoda Para kroi tort, który jest podany bezpośrednio po obiedzie. Jak widzicie harmonogram dnia jest napięty, tym bardziej, że przecież trzeba zabawiać w międzyczasie sporą liczbę gości - na wesele góralskie potrafi przybyć 300-400 osób! Fotograf i operator mają ręce pełne roboty. Mówiąc szczerze dzieje się tyle, że nie rzadko jemy obiad na kolanie albo nie jemy go wcale i nie przez brak gościnności, ale dlatego że zwyczajnie nie ma na to czasu. Plener z drużyną Kolejnym punktem obowiązkowym jest tzw. plener z drużyną. Para Młoda, wszyscy drużbowie i druzcki wybierają się wraz z fotografem, by wykonać kilka mniej lub bardziej formalnych kadrów z widokiem na góry. Najlepsze miejsca to te położone wyżej jak Furmanowa, Salamandra, Stołowe czy Antałówka . Do drużyny należą wyłącznie kawalerowie i panny i jest ich od 4 do 12 par w zależności od regionu Podhala. Do ich obowiązków należy pomaganie Parze Młodej: donoszenie alkoholu, zabawianie gości oraz organizacja obrzędu cepowin. Tradycyjny góralskie cepowiny Najważniejszą częścią wesela są cepowiny Pani Młodej. Pytace i Starościny muszą wykazać się znajomością śpiewek związanych z tym obrzędem. Druzcki i drużbowie w swoich śpiewach wykazują zalety i uciążliwości życia małżeńskiego. Młody musi wykupić swój kapelusz i na koniec zaśpiewać oraz zatańczyć ze swoją żoną. Śpiewają wszyscy weselnicy i jest to odpowiednik życzeń na zwykłym weselu tyle, że tutaj przyjmują one formę muzyczną. Na koniec tańczone są tradycyjne góralskie tańce tzw. solówki. Dla fotografa i operatora kamery jest to jeden z najbardziej wymagających, a zarazem jeden z ciekawszych momentów do fotografowania. Tradycyjne cepowiny potrafią trwać do 3 godzin. Do tego zdecydowanie brakuje miejsca - jednocześnie na parkiecie potrafi znaleźć się nawet 200 osób. Trzeba być maksymalnie skoncentrowanym, by uchwycić te unikatowe momenty. Tekst i zdjęcia: Mateusz Kiszela
Żeby tu dotrzeć, trzeba mocnego silnika i nieco odwagi. Odwiedzamy prawdziwe Podhale
W nagrodę dostajemy widoki, których górale zazdrośnie strzegą przed ceprami.
- Pokaż nam prawdziwe Podhale! – zażądała Magda. – Nie takie z pocztówek, nie wypełnione turystami, tylko góralskie. Gdzie gwiżdże wiatr, beczą owce, ujadają owczarki, a piękno przyrody zapiera dech. Spojrzałem niepewnie we wsteczne lusterko. Nasz 3-letni synek spokojnie popijał sok z butelki, rozparty w foteliku na tylnej kanapie naszej Skody Superb 4x4 niczym prezes w swojej limuzynie. Bo trzeba przyznać, że choć do bagażnika zapakowaliśmy walizki, plecaki, sprzęt fotograficzny, sporego drona, wózek i rowerek, to pozostało jeszcze trochę miejsca i na tylnym fotelu spokojnie można by zorganizować spotkanie zarządu naszej rodzinnej firmy. Skręciłem z powoli korkującej się „zakopianki” w stronę Czarnego Dunajca. Siąpił deszcz, ale nasza Skoda Superb 4x4 trzymała się drogi jak zaczarowana. Nie było też żadnych problemów z ruszaniem spod świateł, także pod górkę. Automatyczna skrzynia biegów tak dobierała przełożenia, by zawsze mieć możliwość błyskawicznego przyspieszenia, gdyby na drodze nagle pojawiła się przeszkoda do ominięcia. W Czarnym Dunajcu skierowałem się w stronę Zakopanego, ale zanim dojechałem krętą szosą do wylotu Doliny Chochołowskiej, zwolniłem, a potem skręciłem w lewo pod kątem 90 stopni, wąską dróżką przejechałem mostek i ruszyłem pod górę. – To na pewno droga do Zakopanego? – zaniepokoiła się Magda. – Oczywiście, że nie. Przecież chciałaś zobaczyć niezwykłe Podhale, a nie szwendać się po Krupówkach. Jechałem kiedyś tędy zimą i było to mocne przeżycie. Ale nawet latem nie wybrałbym się tędy bez mocnego samochodu z napędem na cztery koła. Mokry asfalt lśnił, ale elektroniczne systemy naszej Skody w odpowiednich momentach włączały przeniesienie napędu na tylną oś. Jeszcze kilka zakrętów i Magda wypuściła z płuc długo wstrzymywane powietrze. – To Płazówka – zatrzymałem się na wysypanym żwirem podjeździe, wyciętym w stoku góry. Tuż nad nami wznosiła się najpiękniejsza kapliczka na Podhalu. Wybudowana w latach 80. XIX w. w stylu, hm… góralsko-gotyckim. Wokół, na stromym wzgórzu były rozrzucone góralskie domki. A przed nami, niczym na wielkim naturalnym ekranie, wznosiły się majestatyczne Tatry. – A gdzie jest Giewont? – zapytała Magda. Rzeczywiście, „Śpiący rycerz” z tej perspektywy wyglądał dość nietypowo. Widać go było „z profilu”. Poszarpana, ostra grań, która bielą wapiennych skał odcinała się od potężnych Czerwonych Wierchów. Ostrożnie zjechaliśmy tą samą drogą i kilkaset metrów dalej zatrzymaliśmy się przy bacówce. – Owieczki! - Ucieszył się nasz synek, patrząc na kilkadziesiąt zwierzaków z filozoficznym spokojem przeżuwających trawę. Wciągnąłem w płuca znajomy aromat ogniska i weszliśmy do bacówki. W mrocznym wnętrzu, nad żarem, w kotle bulgotała żętyca z pływającymi w niej kawałkami bundzu – owczego sera. To tu, w bacówce przy drodze pomiędzy Doliną Lejową a Chochołowską, zakopiańczycy najchętniej zaopatrują się w oscypki i bryndzę. Co odważniejsi przychodzą też po żętycę (serwatka z owczego mleka ma mocne właściwości przeczyszczające). – A co zakopiańczycy robią w niedzielne popołudnia? – zaskoczyła mnie pytaniem Magda. Na szczęście znałem dobrze odpowiedź. Wskoczyliśmy do naszego auta i nie zatrzymując się w Zakopanem, pojechaliśmy dalej, w stronę Jurgowa. Przejechałem przez wąski mostek i zjechałem na pobocze. Pod kołami zazgrzytały białe kamienie o obłym kształcie. To „jajecka”, wapienne otoczaki, które niesie nurt górskich rzek. Górale okładają nimi podmurówki swoich domów. Gdyby nasza Skoda Superb nie miała napędu 4x4, obawiałbym się tu wjechać. Na szczęście samochód ma góralską duszę i lubi od czasu do czasu zjechać z gładkiego asfaltu. Powietrze pachniało łopianem. Wokół nas na leżakach wypoczywali mieszkańcy Zakopanego i okolicznych osiedli. Szum rzeki Białki zagłuszał rozmowy. Magdalena i Sergiusz Pinkwartowie Materiał partnera.
Ale symbolem Barcelony stała się świątynia – Temple Expiatori de la Sagrada Familia, czyli Przebłagalna Świątynia Świętej Rodziny. Z Tibidabo widać wieże kościoła przypominające z daleka stylizowane świece wotywne, po których spływa roztopiony wosk. Gaudiemu powierzono wzniesienie gotyckiego kościoła. Ale zamysłem tego głęboko wierzącego artysty i architekta-rewolucjonisty było stworzenie najbardziej niezwykłej budowli sakralnej na ziemi, w stylu, jakiego jeszcze nie było. „Katedry dla ludu”, jak ją nazywał. Gdy powstawały krypta, absyda, fasada niezwykłego kościoła oraz pierwsza i jedyna zbudowana za jego życia z zaprojektowanych 12 wież-dzwonnic, większość krytyków podniosła wrzawę. Pomysły Gaudiego – wołali konserwatyści – nie tylko naruszają wszelkie reguły sztuki architektonicznej, ale „podburzają do obalenia istniejącego porządku publicznego i społecznego”.Pozostawiony samemu sobie przez władze świeckie i kościelne, twórca Sagrada Familia wydał na kontrowersyjną budowlę cały swój majątek. W ostatnich latach życia chodził, żebrząc od drzwi do drzwi i wciąż udawało mu się jakoś budować dalej. W wynędzniałym 74-letnim mężczyźnie, gdy w 1926 roku wpadł pod tramwaj, nie rozpoznano początkowo słynnego architekta. Zmarł trzy dni później w szpitalu. Przyjaciele i władze miejskie wyprawili mu królewski pogrzeb..
Spis treści czerwiec / lipiec 2006 Szanghaj. Rozkwit Szanghaju stał się możliwy dzięki chińskiemu otwarciu na świat. Dzisiaj 17-milionowa metropolia ma być wizytówką gospodarczego cudu. Złoty Stok. Ostatnią ze 190 kopalni złota zamknięto tu 45 lat temu. Dziś czynna jest w niej podziemna trasa turystyczna. Sandomierz. „Mały Rzym”, położony na siedmiu wzgórzach, ma do zaoferowania ponad sto zabytków i rozbudowany system podziemi... Beskid Żywiecki. Niegdyś roił się od zbójników i stad owiec. Dziś jest świetnym miejscem wypoczynku nie tylko dla mieszczuchów. Islandia. Wodospady, gejzery, gorące źródła i lodowce tworzą niesamowity krajobraz wyspy na peryferiach Europy, pokrytej polami zastygłej wulkanicznej lawy. Istria. Otoczony galaktyką zielonych wysepek półwysep był turystyczną wizytówką dawnej Jugosławii. W niepodległej Chorwacji przeżywa prawdziwy renesans. Sycylia. Największa wyspa Morza Śródziemnego ze swoją stolicą – Palermo, mocno odbiega od „mafijnego” stereotypu. Szwecja. Malowniczy folklor Dalarny odżywa podczas radośnie obchodzonego święta sobótkowej nocy. Niger. Wyprawa do osady Teguidda-n-Tessoumt na pustynnym płaskowyżu, gdzie od wieków produkuje się solne lizawki. Strumiłło. Artysta i wędrowiec po latach włóczęgi osiadł w Maćkowej Rudzie, gdzie odnalazł klimat dzieciństwa. Rajskie ptaki. Z czego wynikają ich bajeczne kolory oraz fantazyjne ozdoby z piór na głowie i ogonie? Z seksualnego rozpasania. Kupujemy rower. Jak z bogatej oferty handlowców wybrać jednoślad najwłaściwszy dla siebie? |Hiszpania od Costa Brava do Costa del Sol: Baleary. Tapas że mucha nie siada. Barcelona. Andaluzja.
Z Akiko Miwa, Japonką osiadłą na Podhalu, rozmawia Marek Tomalik
Czy to prawda, że w Tokio jest tak ciasno, że ludzie na ulicy muszą chodzić bokiem? Ludzie chodzą normalnie (śmiech). Ale jak wracam do Japonii, do dużych miast, doświadczam potoków ludzi płynących śpiesznie np. do pracy. Aż mi się w głowie kręci, jakbym znajdowała się na statku. To naprawdę męczące. Muszę co chwilę spoglądać do góry, aby uwolnić się od tego obrazu. Wcześniej inaczej to odbierałam. Interesowałaś się naszym krajem jeszcze w Japonii? Temat Polski przewijał się w książkach, które czytałam. Wiele z nich mówiło o obozie w Oświęcimiu – były to głównie pozycje Wiktora Frankla, austriackiego psychologa, więźnia obozów koncentracyjnych. Interesowało mnie, jak człowiek może zachować godność w skrajnych sytuacjach. Jednak wtedy nie miałam jeszcze pojęcia o historii Polski. Kiedyś odwiedziłam moją siostrę w Los Angeles. I tam w czasie Bożego Narodzenia poznałam polską rodzinę. Święta te zapamiętałam jako czas śpiewania kolęd, co bardzo mi się podobało. Kolędom towarzyszyły opowieści o Polsce, o tym, jak trudno się tam żyje, że w ciągu dnia można zarobić równowartość jednego dolara. Podobały Ci się kolędy? Czy jesteś chrześcijanką? Jestem protestantką. Chrześcijaństwo w moim kraju wyznaje nie więcej niż 1 proc. ludzi. Większość Japończyków deklaruje przynależność do jednej z wielu szkół buddyjskich. Zawsze podobał mi się szintoizm [tradycyjna religia Japonii, najgłębiej ze wszystkich osadzona w życiu i tradycji jej mieszkańców] – kamień, skała, drzewo, rzeka są święte i ty sam jesteś sobie bogiem. Szacunek do natury jest w Japonii bardzo silny. Co robiłaś przed przyjazdem do Polski? Mieszkałam w Ariake. W Tokio dzieci chorowały na astmę, więc przeprowadziliśmy się do Nagano. Tam było lepsze powietrze i smaczniejsza woda. Kupiliśmy ziemię, wybudowaliśmy domek i nabyliśmy prawa do korzystania z wód gorącego źródła. Każdego wieczora spędzaliśmy przy nim dużo czasu – piliśmy wodę, kąpaliśmy się. Pracowałam jako nauczycielka, robiłam witraże, które po pewnym czasie zaczęły się świetnie sprzedawać, handlowałam biżuterią. W Japonii nie czułam się spełniona, drażniło mnie to, że wszystko jest tam takie poukładane. Kobieta 55-letnia przechodzi na emeryturę i czeka ją pustka. Od jak dawna mieszkasz w Polsce? Do Polski przyjechałam w 1989 r., po rozwodzie. Najpierw trafiłam do Warszawy, gdzie mój znajomy, profesor z Japonii, pracował na uniwersytecie. I to on tak naprawdę zaraził mnie Polską. Myślałam, że zostanę tu dwa–trzy lata. Zaczęłam od nauki języka w studium dla obcokrajowców. Profesor nie polecał mi Łodzi, więc za jego namową wybrałam Kraków. Jak odkryłaś Harklową? W Krakowie zaprzyjaźniłam się z moją imienniczką, Akiko, studentką filozofii, która zabrała mnie do sąsiedniej Łopusznej. Tam poznałam osobę rodem z Nowego Targu, której rodzice mieli w Harklowej dom letniskowy. Podczas spaceru – to było w zimie – weszliśmy na górę, na której stoi teraz mój dom. Natychmiast się w tym miejscu zakochałam! Wielka łąka i wspaniała panorama Tatr widoczna z otuliny Gorczańskiego Parku Narodowego. Już wtedy podjęłam błyskawiczną decyzję o budowie domu. A przecież nawet nie wiedziałam, czy uda mi się kupić ziemię i czy to w ogóle możliwe… Postanowiłam zostać w Polsce, za wszelką cenę. Bardzo szybko zachwyciłam się góralską naturą, mentalnością, tutejszą tradycją. Wcześniej sporo podróżowałam. Byłam w Anglii, Szwajcarii, we Francji, w Holandii, Norwegii – i nigdzie nie znalazłam tej sympatyczności w krajobrazie i ludziach, co tutaj, w Harklowej. Jest to „coś” w tym miejscu. Widząc te góry, nie miałaś skojarzeń z Japonią? Oczywiście, że miałam – z wyspą Hokkaido. Bardzo lubię chodzić po górach. Gdy moje córki miały 5 i 7 lat, często wędrowałyśmy szlakami wytyczonymi w Alpach Japońskich w Nagano na wyspie Honsiu, docierałyśmy na wysokość aż 3 000 m. Jak się zabrałaś do budowy w tak dzikim terenie? Przez znajomą poznałam syna słynnego filozofa Romana Ingardena, który był architektem i to on zaprojektował mój pensjonat. Nie wiedziałam jednak, co znaczy budowanie w miejscu, do którego nie prowadzi żadna droga. Do wsi jest stąd 3,5 km. Dojazd został poprowadzony leśnym żlebem, wydrążonym specjalnie na głębokość półtora metra. Na początku nie miałam żadnego pojęcia o budowie domu. Dopiero gdy zostały wykopane fundamenty – chwyciłam się za głowę. Pojawiły się problemy, głównie z transportem materiałów. Kupiłam traktor i samochód terenowy. Cały czas pracowałam fizycznie, woziłam żwir, kamienie i wszystko to, co było potrzebne. Budynek musiał być utrzymany w stylu góralskim, dlatego zdecydowałam się kryć dach gontem. Ponadto musiał mieć własną oczyszczalnię ścieków. Jak patrzyli na Ciebie górale? Podziwiali mój upór i siłę w pokonywaniu trudności, pomagali. Myślę, że są to wspólne cechy moje i górali. Mówią o mnie, że mam duszę mężczyzny. Z kolei japońskie kobiety z tutejszymi łączy pracowitość. Oczywiście miałam chwile zwątpienia, swego czasu permanentnie. Ale utopiłam już tyle pieniędzy, że nie było odwrotu. Musiało się udać. Miałaś przywilej nadania swojemu przysiółkowi nazwy geograficznej. Tak, nazwałam to miejsce Ariake. Miejscowe władze były temu przychylne. Wcześniej mieszkałam w Ariake, urodziłam się koło morza Ariake, gdzie doki portowe budował mój ojciec. Jest także święta góra o tej nazwie, wszystko na wyspie Honsiu. Dla Japończyków słowo ariake oznacza też chwilę, kiedy księżyc świeci jeszcze czysto, choć już za moment zacznie się wschód słońca – czyli przedświt. Twój pensjonat jest bardziej znany w Japonii niż w Polsce. W to niedostępne miejsce przyjeżdżają goście z różnych stron świata, często osoby znane. Na dole zostawiają nie tylko swoje samochody, ale też troski. U mnie żyje się innym rytmem, niezależnie od tego, czy spędza się tu tylko weekend, wakacje, czy całe życie. I żyje Ci się tutaj lepiej niż w Japonii? Lubię tutejszy klimat i to miejsce. Gdybym mieszkała w mieście – na pewno nie byłabym szczęśliwa. Ale samo życie jest tutaj cięższe. Gdzie jest Twoja ojczyzna? Czy możesz już powiedzieć, że jesteś stąd? Tak myślę, chociaż jeszcze nie do końca. Pół życia spędziłam w Japonii i mam z nią stały kontakt. Jeżdżę tam co najmniej raz w roku. Do Harklowej zaprosiłaś chór z Tokio, zorganizowałaś również Święto Kwitnącej Wiśni, a także Tęczę nad Podhalem, czyli Święto Latawca. Próbuję tu krzewić japońską kulturę, sztukę, kuchnię. Chcę pokazać te dobre strony Japonii. Ale najbardziej zależy mi na zaprezentowaniu Polski w Japonii, ponieważ uważam, że Japończycy mogą się od Polaków wiele nauczyć. Macie dużo wyższą kulturę, sztukę, muzykę. Nawet edukacja znajduje się u Was na wyższym poziomie. Jesteś bardzo mocno zaangażowana w życie wsi. Jestem Harklowianką. Jeszcze w Japonii uczestniczyłam w pracach samorządów lokalnych. Zawsze miałam szacunek dla rolników. Ci ludzie bardzo ciężko pracują i oczekują wsparcia. Sama promuję technologię efektywnego wykorzystania mikroorganizmów [tzw. Technologia TM]. Od trzech lat jestem rolnikiem ekologicznym na skromnym areale 1,85 ha. Prowadzę własne gospodarstwo, mam dwie owce, kozę i kury, które dają bardzo dobry nawóz. Niedawno założyłaś Polsko-Japońskie Stowarzyszenie na Rzecz Regeneracji Środowiska „Tęcza”. Co chcesz dzięki niemu osiągnąć? Coś trzeba po sobie pozostawić. Bo co ja mogę zrobić w Polsce dla Polski? Tak długo już tu mieszkam… Japońska filia Stowarzyszenia działa w Tokio i liczy ok. 60 osób. Ekologia, sztuka, nauka i sport – wszystkiego po trochu, ale małymi krokami. Na pewno chcę szerzyć świadomość ekologiczną. I zachęcam do działania w stowarzyszeniu inne osoby – ale na razie idzie z tym jak po grudzie. Ludzie nie chcą tracić energii na takie rzeczy. Niewiele osób myśli o pracy. Gdy w zeszłym roku w październiku na lotnisku w Nowym Targu zorganizowałam Święto Latawca pod hasłem One Sky, One World, ludzie pytali mnie o cel tego przedsięwzięcia, uśmiechali się i dziwili. A przecież wystarczyło spojrzeć na dzieci, jak patrzą w niebo, by się przekonać, że już to samo w sobie stanowi sens… W tym roku będę się zmagać ze sponsorami o ufundowanie biletu lotniczego dla zwycięzców. Chciałabym, aby mogli wziąć udział w podobnych zawodach organizowanych w Japonii. Skąd czerpiesz energię? Nie wiem, sama się zastanawiam. Sporo też leniuchuję, dziś spałam do 11.00. Wczoraj czytałam do późna w nocy. Co czułaś, gdy dzieci z Harklowej zaśpiewały po japońsku piosenkę, której ich sama nauczyłaś? Miałam łzy w oczach! Ale dla mnie znacznie ważniejsze jest włożyć im do głowy, co jest ich ojczyzną. Dlatego pytałam je – Które miejsce jest najważniejsze w Polsce? Większość dzieci mówiła – Warszawa, inne – Kraków, Lublin, Poznań. A ja ich przekonywałam – Nie! Harklowa jest dla was najważniejszym miejscem. To wasza ojcowizna! Co Ci się najbardziej u nas podoba? Przeciętny Polak posiada wiele umiejętności i sporą wiedzę o świecie. Bardzo to szanuję. W Japonii większość ludzi nie potrafi wbić gwoździa w ścianę. Mimo że miejscowi są trudni w pierwszych kontaktach, to po przełamaniu lodów okazują się bardzo sympatyczni, prostolinijni i otwarci. W Japonii człowiek jest sztuczny, zamknięty, ciągle rozważa, co wypada zrobić, udaje. Ja też jestem otwarta, ale w Japonii traktują mnie trochę jak wariatkę (śmiech). Wariatkę? Akiko po japońsku znaczy błyskotliwe dziecko. Całe życie byłam wariatką, tak mnie postrzegano. Większość moich decyzji, pomysł przyjazdu i osiedlenia się w Polsce – to wszystko dla mojej mamy i rodaków było czystym wariactwem. W moim kraju ciągle szłam pod prąd i to musiało się nie podobać. Najbardziej w Polsce drażni Cię…? Wiem, że macie bardzo tragiczną historię i często się na nią powołujecie. Niedobre jest to, że w przeszłości upatrujecie źródeł swoich teraźniejszych niepowodzeń. Narzekacie na 50 lat komunizmu i twierdzicie, że nie da się nic zrobić. Było to było, a teraz trzeba budować. Niestety, na razie nic takiego się nie dzieje. Widzę za to, jak ludzie, szczególnie młodzi, uciekają za granicę. To bardzo źle! A co Cię ubawiło? Most w Rabce – budują go od 10 lat, a przy tym tyle się o nim mówi i pisze. W końcu jako tako jest zrobiony i oddany do użytku. Najbardziej bawi mnie u Was przyzwolenie na tymczasową prowizorkę, na „jako tako”. I mówię to z pozytywną przekorą. Macie zdolność radzenia sobie w kłopotliwych sytuacjach, wiązania trudnych spraw metodami, które w świecie zachodnim mogłyby wywoływać poważne wątpliwości bądź ironiczny uśmiech. Twoje marzenia? Myślę o pszczołach, a także o uprawie lnu. Życia mi na to nie wystarczy. Nie mam marzeń jako takich, o czym pomyślę, to zaraz realizuję. Akiko Miwa Urodziła się w 1944 r. w Kumamoto, na zachodzie wyspy Kiusiu. Przez lata mieszkała w dzielnicy Ariake miasta zwanego dziś Azumino, w prefekturze Nagano na wyspie Honsiu. Studiowała wychowanie przedszkolne, zdobyła dyplom uprawniający do prowadzenia żłobka. Teraz promuje Polskę w swoim ojczystym kraju i jest animatorką wielu imprez przybliżających góralom japońską kulturę. Zorganizowała m.in. Święto Kwitnącej Wiśni, podczas którego przedstawiciele gminy wzięli udział w ceremonii parzenia herbaty, będącej najważniejszym elementem japońskiej gościnności. Pracuje nad wprowadzeniem w gospodarstwach domowych na Podhalu nowych technologii, które sprawdziły się w Japonii. Próbuje przekonać m.in. do utylizacji śmieci i stosowania naturalnych opakowań, które zastąpiłyby reklamówki. Chce hodować krowy na japońską modłę, czyli z masażem, piwem i muzyką w oborze. Myśli o wypromowaniu produktu ekologicznego z marką Harklowa. W wolnych chwilach gra na organach Hammonda muzykę Bacha i polskich kompozytorów renesansowych. Zaczytuje się w książkach Hermanna Hessego, we Wróżkach kwiatowych Cecily Mary Barker, uwielbia rolę Anthony’ego Hopkinsa w Okruchach dnia. Kocha zwierzęta. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com