Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Youtuber wtargnął na zakazaną wyspę. Miał szczęście, że nie spotkał tubylców
Niektóre miejsca na Ziemi są poza zasięgiem cywilizacji – i tak ma pozostać. Amerykański youtuber postanowił jednak zignorować zakazy i wyruszyć na spotkanie z jednym z ostatnich izolowanych plemion. Jego podróż na wyspę Sentinel Północny mogła zakończyć się tragicznie.
Spis treści: Ryzykowny rejs na zakazaną wyspę Niebezpieczeństwo dla obu stron Jedną z najbardziej fascynujących rzeczy o naszej planecie jest to, że prawdopodobnie nigdy nie poznamy o niej całej prawdy. To tyczy się nie tylko dzikich zwierząt zamieszkujących tereny trudno dostępne dla badaczy, ale też nas samych. Z niedawnych badań wynika, że szacunki dotyczące populacji ludzi są niedokładne. Ma być nas na Ziemi znacznie więcej niż 8 miliardów. W tej grupie są też rdzenne ludy opierające się tzw. postępowi cywilizacyjnemu. Kontakt z nimi może skończyć się aresztowaniem. Przekonał się o tym amerykański youtuber Mykhailo Polyakov. Ryzykowny rejs na zakazaną wyspę Często słyszymy o skrajnie nieodpowiedzialnych zachowaniach w podróży. Zazwyczaj wynikają one z niewiedzy turystów. Wygląda jednak na to, że Mykhailo Polyakov celowo łamie zasady. Sam mówi o sobie, że jest „niebezpiecznym turystą”. Tym razem się doigrał. 24-latek został aresztowany w Indiach po próbie dotarcia do Sentinelczyków. To jedno z ostatnich izolowanych plemion na świecie. Jego „ekspedycja” obejmowała tygodnie przygotowań, a kulminacją był rejs przez wody Oceanu Indyjskiego na pontonie z wbudowanym silnikiem. Po dotarciu na wyspę Sentinel Północny Polyakov spędził kilka minut na plaży. Zostawił kokosy i puszkę coli jako prezenty, a następnie odpłynął. Wszystko to nagrywał za pomocą kamerki GoPro. Na jego szczęście nikt z wyspiarskiego plemienia nie przyszedł się przywitać. Kontakt z Sentinelczykami jest skrajnie niebezpieczny i może skończyć się śmiercią. Mieszkańcy Sentinelu Północnego wrogo reagują na jakikolwiek próby kontaktu z nimi. W ciągu ostatnich dwóch dekad zabili przynajmniej trzech intruzów. To odizolowane plemię zamieszkuje wyspę od ponad 50 tys. lat i jest objęte ścisłą ochroną. Jego liczebność, w zależności od źródeł, jest szacowana na kilkaset osób. Niebezpieczeństwo dla obu stron Społeczności odizolowane od reszty świata są niezwykle podatne na nieznane im patogeny. Nie mają odporności na powszechne (wśród nas) choroby, takie jak grypa. Dla rdzennych mogłoby to być śmiertelne zagrożenie. – To przechodzi ludzkie pojęcie, że ktoś może być tak lekkomyślny i idiotyczny. Tymi działaniami naraził na niebezpieczeństwo własne życie, a także życie całego plemienia Sentinelczyków – komentuje Caroline Pearce, dyrektor organizacji non-profit Survival International. Na razie nie wiadomo, jaki los czeka Polyakova. W Indiach nie tylko kontakt z izolowanymi plemionami jest zabroniony. Nielegalne jest też ich filmowanie i fotografowanie. Jeśli 24-latek zostanie uznany za winnego, jego „przygoda” może zakończyć się karą od 3 do 5 lat więzienia. Źródło: The Washington Post Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. Naukowcy poznali ich sekret
Południowoamerykański lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie. Badania pokazują, że w równie dobrej kondycji są mózgi tych ludzi. Z czego to wynika?
W tym artykule: Lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie Mózgi członków amazońskiego plemienia starzeją się znacznie wolniej niż nasze Kluczem do zdrowia serca i mózgu jest dieta plemienia Tsimane Dieta sirtuinowa może sprzyjać długowieczności i zdrowiu Naukowcy z Uniwersytetu Południowej Kalifornii przebadali stan zdrowia rdzennych mieszkańców Amazonii – ludu Tsimane. To plemię, które zamieszkuje tereny Boliwii. Jego członkowie żyją spokojnie, bez większego stresu, w izolacji od współczesnego świata. Uprawiają rolę metodami tradycyjnymi, zajmują się zbieractwem i rybołówstwem. Lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie Niewykluczone, że to właśnie dieta i styl życia związane są bezpośrednio z ich wyjątkowo dobrym stanem zdrowia. Już w 2017 r. na łamach renomowanego czasopisma naukowego „The Lancet” opublikowano badania, z których wynika, że Tsimane praktycznie nie zapadają na schorzenia układu krążenia. Ich serca są jednymi z najzdrowszych na świecie. Jak to możliwe skoro mieszkańcy Amazonii praktycznie nie mają żadnego dostępu do współczesnej opieki medycznej? Wszystko wskazuje na to, że kluczową rolę odgrywa tu styl życia. Kluczowa jest zwłaszcza dieta Tsimane. Mózgi członków amazońskiego plemienia starzeją się znacznie wolniej niż nasze Jakiś czas temu badacze z Kalifornii postanowili sprawdzić, w jakim stanie są mózgi członków plemienia Tsimane. Za pomocą tomografii komputerowej przebadali ponad 700 osób w grupie wiekowej 40–95 lat. Następnie porównali ich skany mózgu z tymi od osób, które żyją w krajach wysoko uprzemysłowionych. Mimo trudności logistycznych związanych z wykonaniem tomografii u mieszkańców Amazonii badanie udało się przeprowadzić. Okazało się, że u ludu Tsimane mózg starzeje się o 70 procent wolniej niż u ludzi, którzy żyją w krajach zachodnich. Co ciekawe, dzieje się tak mimo wysokiego poziomu tzw. markerów stanu zapalnego u Tsimane. W populacji zachodniej wskaźnik ten jest powiązany z przewlekłymi stanami zapalnymi, a także z ubytkami tkanek mózgu i demencją. Jednak u Tsimane stan zapalny wiąże się przede wszystkim ze zwalczaniem infekcji i pasożytów. Kluczem do zdrowia serca i mózgu jest dieta plemienia Tsimane Autor badania, profesor ekonomii i antropolog Hillard Kaplan twierdzi, że w naszym przypadku stan zapalny jest chroniczny. Jego główne źródła to siedzący tryb życia oraz dieta bogata w węglowodany i tłuszcze. Zwiększa to ryzyko utraty tkanki mózgowej, a więc i chorób neurodegeneracyjnych takich jak Alzheimer. W przypadku plemienia Tsimane wygląda to zupełnie inaczej. Kluczowe czynniki to duża aktywność fizyczna i zdrowa dieta. Tsimane większość pożywienia zdobywają sami. Zaledwie 8% tego, co jedzą pochodzi z zewnętrznych źródeł. Tsimane jedzą sporo ryb, które są źródłem kwasów omega 3 i pełnowartościowego białka. W ich diecie nie brakuje też warzyw i owoców, które zawierają duże ilości błonnika i polifenoli. Węglowodany przetworzone, które w naszej diecie przeważają, są przez Tsimane znacznie rzadziej spożywane. Dieta sirtuinowa może sprzyjać długowieczności i zdrowiu Nie jest to pierwsze badanie, które potwierdza, że dieta roślinna z dodatkiem dobrej jakości białka z ryb czy chudego mięsa jest bardzo zdrowa. Dlatego też dieta śródziemnomorska lub nordycka uznawana jest za najzdrowszą dla Europejczyków. Ostatnio też coraz częściej mówi się o diecie sirtuinowej. Kluczowe jest w niej nie tylko ograniczenie kalorii, ale także produkty, które spożywamy. Mają one aktywować tzw. sirtuiny. To białka, które spowalniają procesy starzenia się. Do produktów w diecie sirtuinowej należą: jarmuż, truskawki, cebula, pietruszka, kasza gryczana, kurkuma, orzechy włoskie, rukola, chili, kapary, lubczyk, daktyle, cykoria, owoce jagodowe – głównie borówki. Zaleca się też picie matchy i kawy. Nie ma na razie jednoznacznych badań na temat skuteczności diety sirtuinowej. Z pewnością jednak warto włączyć do diety te produkty i zwrócić większą uwagę na kaloryczność potraw. Większość z nas spożywa co dzień więcej kalorii niż potrzebuje. Może to prowadzić do nadwagi i otyłości. Rośnie też wówczas ryzyko chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca czy choroba wieńcowa. Źródła: The Lancet, The Journal of Gerontology, Series A: Biological Sciences and Medical Sciences.
Bronisław Piłsudski między Sybirem a Japonią. Zadziwiająca historia brata marszałka
Bronisław Piłsudski najpierw skazany został na śmierć, a potem na etnografię. W pewnym sensie, bo gdyby nie zesłanie na Sachalin, z pewnością nigdy by nie pomyślał o badaniu Ajnów. Może nawet nie byłby świadomy istnienia tego ludu. Tymczasem właśnie dzięki niemu zapisał się w historii, a japońskie dzieci uczą się o nim w szkołach.
W tym artykule: Na Dzikim Wschodzie Narodziny fascynacji Pionierski badacz i społecznik Wałki Bronisława Piłsudskiego Górale jak Ajnowie Wielu Polaków zesłanych na Syberię zrobiło kariery i stało się badaczami bezkresnego wschodu carskiego imperium. Wystarczy wspomnieć Jana Czerskiego, Wacława Sieroszewskiego czy Benedykta Dybowskiego. Żaden jednak nie zrósł się tak z jednym miejscem i jednym ludem, jak Bronisław Piłsudski. Urodził się w 1866 r. na Wileńszczyźnie, na dworze w Zułowie, rodzinnej posiadłości Piłsudskich. Był synem Józefa Wincentego Piłsudskiego i Marii Piłsudskiej z Billewiczów. Po pożarze dworu rodzina przeniosła się do Wilna. Tam w gimnazjum organizował samokształceniowe kółko. Na studia – prawnicze – trafił do Petersburga, na tamtejszy cieszący się renomą w całym imperium uniwersytet. Tam młody inteligent dał się porwać politycznej gorączce i wplątał w spisek przeciwko caratowi. Działał we Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, m.in. wraz z bratem Lenina Aleksandrem Uljanowem. Obaj zostali w 1887 r. aresztowani i skazani na śmierć – za planowanie zabicia cara Aleksandra III. Uljanow zawisł na szubienicy. Natomiast Bronisławowi karę zamieniono na zesłanie na rosyjski Daleki Wschód. Za łaskawością carskiego aparatu represji najpewniej stały działania, a zwłaszcza pieniądze rodziny młodzieńca. Za politycznie zaangażowanie obu braci Piłsudskich (Józef Piłsudski także zamieszany był w tę sprawę, a skazano go na 5 lat zesłania) zapłaciła ona ekonomicznym upadkiem. Zmuszona była sprzedać trzy swoje majątki, w tym Zułów, m.in. po to, by sfinansować kary i starania związane z wyrokami Bronisława i Józefa. Na Dzikim Wschodzie W owym czasie Sachalin był wielką kolonią karną, do której trafiali nie tylko więźniowie polityczni, ale i kryminaliści. Tamtejszy klimat jest surowy, ciężki do zniesienia. Bronisław dotarł tam jako 21-latek, a podróż odbył statkiem, przez dwa miesiące płynąc parowcem z Odessy. Kolej transsyberyjska bowiem jeszcze wówczas nie istniała – zaczęto ją budować w 1891 r. Był skazańcem, ale też człowiekiem mającym magnetyczną osobowość, a przy tym wykształconym, a takich na wyspie brakowało. Szybko więc mógł porzucić ciężką pracę w tartaku na rzecz innych zajęć, badawczo-kształceniowo-administracyjnych. Z czasem zyskiwał coraz więcej swobody i mógł rozwijać się intelektualnie, m.in. dzięki zadaniom zlecanym przez carską administrację. Po 10 latach zesłania, w 1897 r., odzyskał wolność. Osiedlił się wówczas w osadzie Ajnów zwanej Ai. Tam według tubylczego rytuału poślubił Shinhinchou, krewną wodza, z którą miał syna Sukezo i córkę Kyou. Narodziny fascynacji Do etnografii namówił go Rosjanin Lew Sternberg, inny zesłaniec na Sachalin, także powiązany z Narodną Wolą, a przy tym etnograf. Ten zachęcił Bronisława do opisywania Giliaków, Oroków i Ajnów, rdzennych ludów Sachalinu, a także wyposażył go w podstawy wiedzy etnograficznej. Zwłaszcza dla tego ostatniego ludu zasługi Bronisława Piłsudskiego są nieocenione. Ajnowie zamieszkiwali Sachalin, Kuryle oraz Wyspy Japońskie (głównie Hokkaido). W końcu XIX w. ich populacja malała. Prowadzili tradycyjny sposób życia, utrzymując się z łowiectwa, zbieractwa i rybołówstwa, ale byli wypierani ze swoich ziem przez osadników. Mieli animistyczny system wierzeń, praktykowali szamanizm. Ich charakterystyczną cechą było utrzymywanie owłosienia twarzy. Nosili długie brody, co np. u gładkolicych Japończyków niejako automatycznie skazywało ich na podrzędny status. Tatuowali też kobiece twarze wokół ust i ręce węglem drzewnym wcieranym w nacięcia skóry. Pionierski badacz i społecznik Bardzo wiele z tego, co wiemy dziś o Ajnach, zawdzięczamy Bronisławowi. A trzeba tu podkreślić, że podchodził do kwestii etnologicznych bardzo szeroko i nowocześnie, zajmując się takimi zagadnieniami jak seksualność, tradycyjna gospodarka, medycyna, interakcje ze środowiskiem czy też psychologia. Jego zainteresowanie ludem Ajnów nie ograniczało się do kwestii naukowych. Piłsudski, wychowywany do społecznikowskiej aktywności, działał na rzecz poprawy położenia tego ludu. Rosjanie kolonizowali Sachalin, a Piłsudski chciał chronić tamtejszych Gilaków, Ajnów i Oroków przed utratą kulturowej tożsamości. Był więc ich rzecznikiem, lekarzem i doradcą w kontaktach z władzami. Organizował nauczanie szkolne. Opracował liczący ok. 10 tys. słów słownik rosyjsko-ajneński oraz sześciotysięczny rosyjsko-gilacki. Wierszyna to „polska wieś” na Syberii. Nasz język słychać tu codziennie Rodaków można znaleźć niemal pod każdą szerokością geograficzną. Nawet w – wydawałoby się – najmniejszym i najbardziej odległym zakątku globu, czego przykładem jest niewielka pols... Wałki Bronisława Piłsudskiego Nie chodzi tu bynajmniej o finansowe machinacje, a o XIX-wieczną technologię. W pewnym momencie, dzięki uznaniu dla jego pracy badawczej, Bronisław zyskał wsparcie Carskiego Towarzystwa Geograficznego. To dało mu oficjalną misję i fundusze. Nabył więc za nie aparat fotograficzny, kamerę, a także sprowadzony z Ameryki najnowocześniejszy ówczesny sprzęt. Był to fonograf Edisona, rejestrujący dźwięk na gumowo-kauczukowych wałkach. Tak wyposażony badacz penetrował Sachalin, urządzając wędrówki po wyspie. W roku 1904 natomiast wraz z Wacławem Sieroszewskim udał się do Japonii, także dzięki akademijnym funduszom, na badania tamtejszych Ajnów. W owym czasie zarejestrował ponad 100 wałków z dźwiękami języka tego ludu. Badacz zostawił po sobie ponad 300 doskonałych zdjęć Ajnów. Niestety, nie zachowały się żadne nakręcone przez niego filmy. A podobno zdołał zarejestrować m.in. tajemną ajneńską ceremonię niedźwiedzia. Wszystko dzięki niezwykłemu zaufaniu i szacunkowi, jakim się u tego ludu cieszył. Zwłaszcza rejestracja mowy, modlitw i pieśni Ajnów okazała się istotna. Waga tego dokonania ujawniła się później, bo język Ajnów wymarł. Kiedy jednak po powrocie z Dalekiego Wschodu do Europy przyciśnięty potrzebą Bronisław Piłsudski chciał nagrania spieniężyć, kupiec się nie znalazł. Jakimiś drogami trafiły więc na pewien warszawski strych, na którym zostały odkryte dopiero w latach 30. XX w. W roku 1983 r. wylądowały w… Japonii, gdzie poddane zostały renowacji i odtworzone na specjalnie skonstruowanym urządzeniu. Górale jak Ajnowie W 1906 r., po wojnie rosyjsko-japońskiej, przez Stany Zjednoczone Bronisław wrócił na Stary Kontynent. Ajneńskiej rodziny ze sobą nie zabrał, ze względu na sprzeciw głowy rodu jego żony. Osiadł w Krakowie, ale nie mógł znaleźć dla siebie miejsca. Ponieważ nie miał formalnego wyższego wykształcenia, nie mógł wykładać na uczelni w Krakowie czy Lwowie. Jego antropologiczna wiedza nad Wisłą była bezużyteczna. Trapiły go problemy materialne. Przez pewien czas w Zakopanem badał lud Podhala, korzystając z aparatu naukowego i doświadczenia zdobytego na Sachalinie. Założył Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Szwajcarii, a później do Paryża. Gdy odchodził z tego świata 17 maja 1918 r., tonąc w Sekwanie (prawdopodobnie było to samobójstwo), jego młodszy brat Józef siedział w niemieckiej twierdzy w Magdeburgu. Pół roku później miał zostać numerem jeden polskiej polityki, a kilka lat później jedynowładcą kraju. Józef Piłsudski podjął nawet próbę sprowadzenia rodziny Bronisława z Japonii, ale nie doszło to do skutku. Potomkowie polskiego badacza Ajnów żyją w Japonii do dziś, a jego postać jest wspominana w tamtejszych podręcznikach.
Samon zjednoczył plemiona Słowian. Dzięki temu było możliwe powstanie państwa polskiego
Rozdrobnione plemiona Słowian jako pierwszy zjednoczył Samon. To jemu nasi przodkowie zawdzięczali stworzenie lokalnej potęgi.
W tym artykule: Brutalność Awarów była powszechnie znana Słowianie kontra Awarowie Kim był Samon? Morawy były główną bazą Samona Pierwsze państwo słowiańskie Konflikt z Dagobertem Wojna Franków ze Słowianami Zasięg państwa Samona Co się stało z państwem słowiańskim po śmierci Samona Początki państwa polskiego? Gdziekolwiek pojawili się Awarowie, posępne historie o ich brutalności i bezwzględności wyprzedzały ich przybycie. Konglomerat koczowniczych ludów z Azji osiadł na naddunajskich terenach Europy w połowie VI wieku, wykuwając przemocą panowanie wielkiego kaganatu. Nomadzi w szybkim tempie zdominowali obszar dzisiejszej Rosji, Ukrainy, Węgier, Słowacji i Czech, tworząc potęgę, której nie można było bagatelizować. Liczyli się z nimi zarówno Frankowie, jak i Bizantyjczycy, ale to Słowianie płacili najwyższą cenę tego barbarzyńskiego podboju. Rozdrobnieni na wiele zwaśnionych plemion, bez większych przeszkód dali sobie narzucić zwierzchnictwo okrutnych wojowników. Brutalność Awarów była powszechnie znana Awarowie z podbitych Słowian uczynili sobie stałe źródło dochodu. Narzucili wysokie daniny i nakazali dostarczać produkty rolne i furaż dla koni, na których opierała się ich armia. Kroniki jednogłośnie wspominają, że była to podległość ciężka i upokarzająca. Ruski kronikarz Nestor pisał: „Ci Obrowie (tj. Awarowie) wojowali Słowian, podbili Dulebów, którzy są Słowianami i niewiastom dulebskim gwałty wyrządzali. Jeśli Obryn miał jechać, nie kazał zaprzęgać do telegi ani konia ani wołu, jeno kazał zaprząc trzy, cztery lub pięć niewiast, aby wiozły Obryna. Tak to ciemiężyli Dulebów”. Szczytem bezwzględności było przybywanie Awarów do słowiańskich osad na zimowe leże, kiedy to gwałcili żony i córki gospodarzy. Mężczyzn wykorzystywano jako tanią siłę wojskową podczas łupieżczych wypraw. O tym, że potrzebni byli wyłącznie jako mięso armatnie, pisał frankijski kronikarz Fredegar: „Awarowie wystawiali podczas bitew na pierwszą linię frontu właśnie Słowian. Jeśli jednak odnieśli tryumf nie dopuszczali ich do łupów. Jeżeli zaś wojska Azjatów przegrały, Słowianie byli pozostawiani na łasce i niełasce wrogów”. Okrutne ciemiężenie Słowian trwało kilkadziesiąt lat. Aż wreszcie chwycili za broń i zrzucili kajdany. Na czele wolnościowego zrywu stał mało znany kupiec frankijski – Samon. To właśnie jemu nasi przodkowie zawdzięczali stworzenie pierwszego państwa. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Słowianie kontra Awarowie Słowianie zadomowili się na terenie Europy na początku VI wieku n.e. A przynajmniej wtedy wspominają o nich najstarsze źródła historyczne. Dziesiątki różnych plemion zasiedliły tereny na północ od Dunaju, z czasem wypuszczając się coraz odważniej we wszystkich kierunkach. Zajęli dorzecze Wisły i Odry, kraj nad Dunajem, Kotlinę Czeską, wyszli nad Bałtyk u ujścia Odry i Łaby. Założyli osady w samym centrum obecnych Niemiec, kolonizowali doliny alpejskie i dzisiejsze północne Włochy. Na początku VI w. Słowianie poczynali sobie śmiało. Zwłaszcza Antowie i Sklawinowie, którzy pustoszyli wioski Dalmacji, Chorwacji, Bośni, Serbii i Bułgarii, zagrażając nawet Bizantyjczykom. Ta zuchwałość nie trwała jednak długo. W połowie VI w. na naszym kontynencie pojawił się nowy hegemon – Awarowie. Stworzyli państwo stanowiące przez 60 lat największą militarną siłę w tej części Europy. Dzięki wchłonięciu plemion huńsko-bułgarskich liczebność ich konnej armii wzrosła do 50 tys. wojowników. Drugie tyle stanowiła piechota. „Jest to jedno z najsilniejszych plemion zarówno ze względu na wielką liczebność, jak i wyszkolenie w rzemiośle wojennym” – pisał w 598 r. kagan Tardu w liście ostrzegawczym do bizantyjskiego cesarza Maurycjusza (582–602). Przez długi czas azjatyccy nomadzi nie mieli sobie równych. O strachu, jaki Awarowie wywoływali wśród Słowian, świadczy etymologia słowa „olbrzym”. Wywodzi się ono od Obryna, oznaczającego w języku słowiańskim Awara. Wiązało się to z pewnym lapsusem kulturowym. Otóż Słowianie, nie praktykujący jeździeckiego wykorzystywania koni, ciągle patrzyli na najeźdźców zadzierając głowę do góry. Siedzący na końskich grzbietach Awarowie faktycznie wydawali się im olbrzymami. Kim był Samon? O Samonie (lub Samo), który stanął na czele słowiańskiego zrywu, wiemy niewiele. Wynika to z braku źródeł traktujących o nim samym i założonym przez niego państwie. Właściwie jedynym mającym realne znaczenie naukowe jest tzw. Kronika Fredegara (łac. Historia Francorum). Zawiera dzieje Franków spisane w VII w., najprawdopodobniej w Burgundii. Zgodnie z relacją autora Samon pochodził z okolic miasta Sens (Senonia) na ziemi Senonów, leżącej nieopodal Paryża. W czasach rzymskich przebiegały tędy główne arterie komunikacyjne łączące Galię i Brytanię z Rzymem. Jeszcze większe znaczenie teren ten odegrał w czasach wędrówek ludów. Samon był więc poddanym frankijskim, choć jego imię wskazuje na pochodzenie celtyckie. Na próżno szukać bardziej szczegółowych informacji. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Bizancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> Ponad wszelką wątpliwość wiemy, że był kupcem. Łatwo zatem przemieszczał się po terenach zamieszkanych przez Słowian. Właśnie podczas tych handlowych podróży musiał mocno zżyć się z lokalną ludnością. Gdy przyszedł moment, kiedy sięgnęli po broń, nie tylko stanął u ich boku, ale szybko zaczął im przewodzić. Według Fredegara przebieg wypadków był następujący: „W roku 40 panowania króla Chlotariusza (tj. w 623) człowiek imieniem Samo, rodem z państwa Franków, pociągnął za sobą wielu jeszcze kupców i podążył dla handlu do Sklawów, zwanych Winidami. Sklawowie już zaczęli się buntować przeciw Awarom, zwanym Hunami i ich królowi. Kupiec Samo, o którym mówiłem wyżej, podążył z ich wojskiem. Tam to okazał się tak uzdolniony w walce z Hunami, że dziwiono się powszechnie, iż ogromna ich liczba poległa od miecza Winidów”. Morawy były główną bazą Samona Wiele wskazuje na to, że to Morawy stanowiły główny ośrodek buntu. Można tam było nie tylko zorganizować najdogodniejsze możliwości obrony, ale w razie potrzeby liczyć na szybką pomoc okolicznych plemion słowiańskich. Powstanie dopiero z czasem rozprzestrzeniło się również na Słowian zamieszkujących południowe tereny Dunaju. Początkowo wydawało się, że wobec wyższości organizacyjnej, a przede wszystkim przewagi militarnej Awarów, bunt nie miał szans powodzenia. Utrzymał się jednak i szybko rozwijał, jednocząc ze sobą Słowian morawskich i panońskich z plemionami chorwacko-serbskimi. To ostatecznie zakończyło się klęską Awarów. Słowianie – na początku dziejów Zasługi Samona i autorytet, jakim cieszył się wśród Sklawów, musiał być naprawdę duży, skoro na wspólnym wiecu wybrali go na władcę. Zdecydowały niewątpliwie osobiste walory Samona, choć nie bez znaczenia było zapewne jego frankijskie pochodzenie. Można przypuszczać, że gotując się do walki przeciw Awarom, Słowianie liczyli na neutralność Franków. Pierwsze państwo słowiańskie Wynika to zresztą z faktu, że w takiej niebezpiecznej chwili toczyły się normalne stosunki handlowe między kupcami frankijskimi a zbuntowanymi przeciw Awarom plemionami. W każdym razie to Samonowi Słowianie zawdzięczali powstanie pierwszego historycznie potwierdzonego państwa, którym władał przez kolejne 35 lat. Stopniowy i stały wzrost potęgi słowiańskiej pod rządami Samona szybko okazał się niewygodny dla Franków, którzy nie zrezygnowali ze swoich ambicji przenikania na teren naddunajski. Na sąsiednim dworze wiązano duże nadzieje z faktem galijskiego pochodzenia księcia Samona. Wiele wskazuje na to, że państwo słowiańskie płaciło Frankom trybut, przynajmniej na początku swojego istnienia. Najprawdopodobniej jednak na tym kończyły się wszelkie powiązania polityczne. Niebawem doszło do zbrojnego konfliktu, którego pretekstem stało się postępowanie Samona wobec kupców frankijskich. Konflikt z Dagobertem Spór rozgorzał około roku 630, kiedy na terenach należących do Słowian obrabowano i zamordowano kupców frankijskich utrzymujących stosunki handlowe z poddanymi Samona. Dagobert I (623–634), władca Franków salickich, zamieszkujących tereny Austrazji, był wściekły. Wysłał do Samona posła Sychariusza, który miał domagać się wyjaśnień. Ten został jednak odprawiony z kwitkiem – Samon nie zgodził się go przyjąć. Wobec takiego obrotu spraw Sychariusz uciekł się do fortelu. Przebrawszy się w szaty słowiańskie, wmieszał się w tłum i podstępem dostał się przed oblicze władcy. Pertraktacje były niełatwe i zakończyły kompletnym fiaskiem. Samon odmówił wydania zabójców Frankom, zapewniając, że sam wymierzy im sprawiedliwość. Wedle relacji Fredegara, frankijski poseł zażądał od Samona złożenia hołdu Dagobertowi. Gdy w odpowiedzi usłyszał żądanie deklaracji przymierza, odpowiedział mało dyplomatycznie, że „nie godzi się, by chrześcijanie i słudzy Boży zawierali przymierze z psami”. Oburzony Samon wyrzucił posła, odpowiadając: „Wolno psom Bożym kąsać sługi Boże, jeżeli sługi te ciągle postępują przeciw jego woli”. Dagobert potraktował słowa Samona jako jawne wypowiedzenie wojny. I do takiej zaczął się przygotowywać. Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie? Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. S... Wojna Franków ze Słowianami Atak na Słowian nastąpił kilka miesięcy później. Przeprowadzono go z trzech stron równocześnie. Od północy i południa Słowianie zostali zaatakowani przez sprzymierzonych z Frankami Alamanów i Longobardów. Ten najazd okazał się wyjątkowo dotkliwy. Najeźdźcy odnieśli kilka zwycięstw, ale wycofali się na swoje ziemie ze zdobytym łupem i pojmanymi niewolnikami. Wojska Samona, niezdolne do walki na wszystkich frontach, ruszyły bezpośrednio naprzeciw armii Dagoberta. Do głównego starcia doszło na przełomie 631 i 632 r. pod Wogastisburgiem. Samon przyjął postawę obronną, rozmieszczając swoje siły na terenie grodu, który zaatakowali Frankowie. Do dziś nie udało się ustalić jego lokalizacji, a wśród propozycji znalazły się Morawy, Czechy, Frankonia, Bawaria, a nawet Karyntia. Bitwa trwała trzy dni i zakończyła się druzgocącą klęską wojsk frankijskich, które poniosły dotkliwe straty i w popłochu rzuciły się do ucieczki. „Wielu tam z wojska Dagobertowego poległo od miecza, a następnie w popłochu, porzucając wszystkie namioty i bagaże, jakie mieli, powrócili do swego kraju” – pisał Fredegar. Po zwycięstwie Samon przeszedł do kontrofensywy i wiele razy najeżdżał ziemie frankijskie. Zwycięstwo pod Wogastisburgiem zakończyło się rozbiciem jedności państwa frankijskiego. Król Dagobert zmuszony został uznać powstanie organizmu słowiańskiego na swych wschodnich rubieżach. Fredegar w swojej kronice usiłuje pomniejszyć zasługi słowiańskie, przypisując klęskę Franków jedynie „nieopatrzności”. Tymczasem efekty tej klęski jak i konkretna sytuacja geopolityczna państwa Samona wskazywała, że zwycięstwo Słowian było ich poważną zasługą. Jego miarą można uznać fakt, że po przegranej posłuszeństwo Dagobertowi wypowiedział książę Serbów łużyckich Derwan, zrzucając dotychczasową zależność trybutarną. Trybut płacił nadal, ale tym razem Samonowi, którego uznał za swego sprzymierzeńca. Również książę Słowian kraińskich Walluk sprzymierzył się z Samonem. Po sukcesie wynikającym z upokorzenia Franków w Europie utworzyła się silna bariera słowiańska, sięgająca od górnej Łaby aż po północno-zachodnie części Półwyspu Bałkańskiego. Zasięg państwa Samona Niewiele wiemy na temat samej organizacji i funkcjonowania pierwszego państwa słowiańskiego. Kronika Fredegara wspomina o stopniowym podporządkowywaniu sobie kolejnych plemion. W szczytowym momencie rozwoju, a więc pod koniec życia Samona, obszar którym władał obejmował tereny przyszłych: Czech, Moraw, Dolnej Austrii, Styrii, Karyntii i Karnioli, zachodnich Węgier, zachodniej i środkowej Słowacji, części Polski i Łużyc. Pierwsze państwo słowiańskie nie przetrwało jednak śmierci swego władcy. Samon nie zadbał o sprawy dotyczące dziedziczności tronu, mimo że miał co najmniej 22 synów. Po jego śmierci, która nastąpiła między rokiem 658 a 661 r., słuch o państwie zaginął. Przypuszczalnie rozpadło się na kilka samodzielnych księstewek. Nie był to proces błyskawiczny, ale trwający kilkadziesiąt lat. Co się stało z państwem słowiańskim po śmierci Samona Na temat Samona i jego spuścizny przez wieki namnożyło się wiele hipotez. Po dziś dzień wywołują one ożywioną polemikę wśród mediewistów. Jedna z nich zakłada, że państwo Samona po oderwaniu się od niego większości sfederowanych plemion, przetrwało w szczątkowej formie w swej głównej domenie morawskiej i dało początek późniejszemu Państwu Wielkomorawskiemu. Tomáš Pešina z Čechorodu, XVII-wieczny kronikarz czeski, był o tym przekonany. W swoich pracach wymienia nawet władców „wczesnomorawskich” z imienia. Problem w tym, że nieznane jest pochodzenie źródeł, z których rzekomo korzystał. Wobec tego skomponowany przez niego wykaz władców oraz dat ich panowania jest kwestionowany w środowisku naukowym. Archeolodzy odnaleźli nietypowy artefakt. Ma związek z nieznanym kultem, popularnym również wśród Słowian Niedaleko Brna archeolodzy odnaleźli średniowieczną klamrę od paska. Przedstawia węża, który pożera stworzenie przypominające żabę. Badacze sądzą, że artefakt powiązany jest z niezn... Czy wobec tego powinniśmy traktować tę teorię wyłącznie jako stek bzdur? I w tym problem. Trudne do wytłumaczenia dla naukowców są freski na ścianach czeskiej rotundy św. Katarzyny zlokalizowanej w mieście Znojmo. Przedstawiają one wizerunki 24 władców wielkomorawskich i czeskich. Pierwszy z nich to ZAMO (czyli Samon). Po nim następuje trzech władców, których imiona uległy zatarciu, a następnie Mojmir I. Oznacza to, że XII-wieczna elita czeska uznawała państwo Samona i Państwo Wielkomorawskie za ten sam organizm polityczny, rządzony przez nieprzerwaną linię władców. Początki państwa polskiego? Inne pole do dyskusji stanowi pochodzenie księcia Samona. Czy nie-Słowianin mógłby tak długo i skutecznie rządzić żywiołem słowiańskim? Prof. Gerard Labuda w książce „Państwo Samona” wiele wysiłku poświęca, by udowodnić, że Samo nie był swojskim Samosławem (w starosłowiańskim Samosław znaczy dzielny, sławny). Do tego jego państwo było pogańskie. Czy kupiec frankijski (Frank z celtyckim imieniem), chrześcijanin, mógłby stać się doskonałym wodzem, zajadłym wrogiem Franków i chrześcijan? A może po prostu nie był chrześcijaninem? Na te i wiele innych pytań brakuje jednak przekonujących odpowiedzi. Nie ma wątpliwości, że zarówno Państwo Samona, jak i Państwo Wielkomorawskie stanowiły doniosłe świadectwo o prapoczątkach naszych przodków. W 1850 r. lwowski historyk August Bielawski pisał, że dzięki nim możliwe było powstanie później państwa polskiego. Jego zdaniem po pierwszych słowiańskich organizmach państwowych została w ludzie idea, która „stosownie do czasu i okoliczności coraz inne formy przyoblekając, była pierwszą przyczyną tego, co odtąd na tej ziemi działo się. Pod każdym tedy względem o pierwszych zawiązkach Polski mówiąc, nie można pomijać królestwa Samonowego i królestwa Wielkiej Morawy”.
Przełomowy moment w kolekcjach muzeów na świecie. Znikają z nich tysiące zabytków
Tego jeszcze w historii muzealnictwa nie było. Z wielkich europejskich i amerykańskich muzeów znikają tysiące zabytków. Co się z nimi dzieje? Artefakty trafiają tam, skąd przybyły – do krajów Globalnego Południa. Ale też zdecydowanie bliżej.
W tym artykule: Kamień z Rosetty. Gdzie jest jego miejsce? Gdzie powinny znajdować się zabytki? Kradzieże na własnym podwórku Saamowie na wielkim ekranie Millennium Docs Against Gravity 2024 Od ponad 200 lat w Muzeum Brytyjskim w Londynie można podziwiać niezwykły zabytek. Jest to kamień z Rosetty. W 1799 roku odkryli go francuscy żołnierze armii Napoleona Bonapartego w Delcie Nilu. Kampania Francuzów w kraju faraonów okazała się jednak porażką. Zabytek ten ostatecznie trafił więc do zwycięzców – Anglików i ich stolicy, Londynu. Kamień z Rosetty. Gdzie jest jego miejsce? Jest to unikatowy artefakt w postaci kamiennej steli, na której wyryto ten sam tekst w dwóch językach: greckim i egipskim (w zapisie hieroglificznym i demotycznym). Demotyka jest systemem zapisu języka egipskiego, który jest porównywany do stenografii. Wykształciła się na późniejszym etapie historii. O jego powrót do Egiptu od wielu lat walczy archeolog dr Zahii Hawass, były szef Najwyższej Rady Starożytności i minister resortu odpowiadającego za dziedzictwo kraju. Najciekawsze muzea w Polsce. Już nie musisz szukać! Najciekawsze muzea w Polsce udowadniają, że dzięki różnorodności i niebanalnemu podejściu do tematu potrafią przyciągnąć tłumy zwiedzających. Na które z nich szczególnie warto zwróc... Naukowiec dąży do repatriacji również innych artefaktów skradzionych z Egiptu. We wrześniu 2023 roku pod petycją dotyczącą zwrotu z kamienia z Rosetty podpisało się 200 tysięcy osób. Na Muzeum Brytyjskim nie zrobiło to jednak większego wrażenia. Zabytek nadal jest w Londynie. Gdzie powinny znajdować się zabytki? To tylko jeden z tysięcy przykładów. W czasach kolonialnych, czyli od okresu wielkich odkryć geograficznych do połowy XX wieku, Europejczycy i Amerykanie z samego Bliskiego Wschodu wywieźli tysiące bezcennych zabytków. Czy było to zgodne z prawem? W papierach czasami tak, ale potęgi kolonialne sprawowały tam władzę autorytarną, więc trudno tu mówić o legalności czy sprawiedliwości. Z tego powodu wiele muzeów, m.in. w USA, Kanadzie czy Niemczech, zwraca zabytki do Egiptu. Z reguły nie są to jednak obiekty ikoniczne, powszechnie znane. Trzeba też pamiętać, że czasami repatriacje eksponatów nie są wcale międzynarodowe. Kradzieże na własnym podwórku Kolonialne podejście do innych społeczności miało miejsce nie tylko w stosunku do kultur określanych niegdyś jako orientalne. Zarówno w USA, jak i w Europie podobnie traktowano rdzenne społeczności. Do dramatycznych sytuacji dochodziło w XIX wieku w Skandynawii. Żyjące tam od setek lat plemię Saamów (kiedyś określanych jako Lapończycy), czyli najstarszy lud tego regionu, stał się celem wypraw „naukowych” z uniwersytetów i muzeów narodowych. Badacze w różny sposób, często nieetyczny, pozyskiwali lokalne rękodzieło, a nawet ciała zmarłych do pseudonaukowych analiz mających na celu potwierdzenie rasistowskich teorii. Saamowie nie znali granic. Zamieszkiwali obszar Półwyspu Kolskiego i Półwyspu Skandynawskiego. Obecnie są to tereny należące do Finlandii, Szwecji, Norwegii i Rosji. Saamowie na wielkim ekranie Właśnie o jednej z takich społeczności Saamów traktuje film „Powrót do domu” (ang. „Homecoming”). Jest to opowieść o repatriacji przedmiotów odebranych tej społeczności w XIX wieku. Reżyserka filmu, Suvi West, pochodzi z plemienia Saamów. To liryczny, kameralny i bardzo osobisty obraz. Pokazuje, jak duże znaczenie dla rdzennych społeczności mają przedmioty odebrane przez obcych i umieszczone na wystawach w wielkich muzeach narodowych. W przypadku repatriacji zabytków egipskich w mediach często mowa jest o „walce” i o „zmaganiach”. Bo nie jest to prosta sprawa – wiele muzeów ignoruje prośby o zwrot artefaktów. W „Powrocie do domu” mamy zupełnie inną narrację. Muzeum Narodowe w Helsinkach zgodziło się na oddanie ludowi Saami obiektów należących do jego przodków. Do podobnych działań dochodzi w USA w przypadku rdzennych społeczności indiańskich. Obserwujemy wielkie emocje przedstawicieli rdzennej ludności. A nawet łzy. Widząc to, zadałem sobie pytanie: kiedy zabytki czy wystawy muzealne wzbudziły we mnie aż takie emocje? Warto je sobie zadać w czasie kolejnej wizyty w muzeum. I zastanowić się, do kogo tak naprawdę należą prezentowane artefakty i gdzie powinny się znajdować. Należy też pamiętać, że sprawa nie jest zerojedynkowa. Bo czy ktoś czuje wielką emocjonalną łączność z zabytkami sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat? Millennium Docs Against Gravity 2024 Film „Powrót do domu” będzie można miał polską premierę podczas Millennium Docs Against Gravity. To już 21. edycja największego polskiego festiwalu filmowego. Odbędzie się on w dniach 10–19 maja 2024 r. w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź i Bydgoszcz) oraz od 21 maja do 3 czerwca online na mdag.pl. „National Geographic Polska” jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Słowianie nie byli poczciwinami. Plądrowali wioski, a kobiety i dzieci brali do niewoli
Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Ale w VI wieku, w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie, w plądrowanych miejscowościach zabijali mężczyzn, a kobiety i dzieci brali do niewoli.
W tym artykule: Ekspansja Słowian Poczciwy jak Słowianin? Życie wśród Słowian to dobry wybór? Zagadka ekspansji Słowian Około 500 roku klimat – konkretnie długotrwałe susze – sprawił, że ponownie większe grupy ludzi zdecydowały się porzucić swoje siedziby. Tym razem chodziło o Słowian, którzy ze wschodu zaczęli napływać do Polski. Ekspansja Słowian Z ustaleń archeologów wynika, że najpierw dotarli nad górną Wisłę, zastając praktycznie ziemie niczyje. W Małopolsce i na Śląsku z rzadka mogli spotkać ludzi. Przesuwając się na północ i zachód, napotykali autochtonów w większej liczbie. Wandalowie – tak dla uproszczenia można nazwać miejscowych – ciągle mieszkali w Wielkopolsce i na Kujawach. Różnicę między pustkami zasiedlanymi przez Słowian i terenami, gdzie już napotykali miejscowych, świetnie widać po tzw. hydronimii. Na południu Polski nazwy rzek są głównie pochodzenia słowiańskiego. Przybysze nie mieli od kogo się dowiedzieć, jak się nazywają. Z kolei na pozostałym obszarze nazwy są niemal wyłącznie pochodzenia staroeuropejskiego. Innymi słowy, Słowianie usłyszeli je z ust miejscowych. Trudno powiedzieć, jak wyglądało spotkanie słowiańskich imigrantów z wandalskimi autochtonami. Pierwsze interakcje raczej nie były serdeczne. Poczciwy jak Słowianin? Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako takie poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Jednak wiadomo, co wyrabiali w VI wieku w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie. W plądrowanych miejscowościach zabijali mężczyzn, a kobiety i dzieci brali do niewoli. Ale jak zabijali! Wbijali nieszczęśników na pal albo przywiązywali do czterech grubych kołków i tłukli pałkami po ciemieniu. Zdarzało się, że palili ludzi w chatach razem z bydłem i owcami, których nie mogli zabrać. Można sobie wyobrazić losy Wandala, zamieszkującego Kujawy czy Wielkopolskę, wziętego do niewoli przez Słowian. Przede wszystkim ma okazję bliżej przyjrzeć się ludowi, który od niedawna urządzał się na ziemiach południowej Polski. „Wszyscy są bowiem wysocy i nadzwyczaj silni. Ich skóra i włosy nie są ani całkiem białe czy płowe, ani przechodzące w całkiem ciemny kolor, lecz wszyscy są rudawi” – twierdził cytowany Prokopiusz [historyk bizantyjski, ur. między 490 a 507, zm. po 562 – przyp. red.]. Życie wśród Słowian to dobry wybór? Słowianie budowali swoje nędzne chaty w sąsiedztwie lasów, bagien i moczarów. Byli jakby stworzeni dla środowiska rzecznego. Świetnie pływali, a w chwili zagrożenia podobno potrafili spędzić pod wodą kilka godzin, oddychając przez specjalnie wydrążone trzciny. Pod względem organizowania przepraw nie mieli równego sobie ludu. Niewola nie była u nich dożywotnia. Po upływie wyznaczonego czasu jeniec mógł wrócić do domu albo zostać jako wolny człowiek. Pytanie, czy życie wśród Słowian to dobry wybór. Wszystkie sprawy załatwiali na zgromadzeniach i radzili sobie bez monarchy. Zresztą trudno wyobrazić sobie władcę, który zdołałby ich okiełznać. Słowianie byli bowiem kłótliwi, nikt nie chciał słuchać drugiego. Poszczególne grupy – już mniejsza, czy nazwiemy je klanami, plemionami czy inaczej – napadały się nawzajem. Krótko mówiąc, balansowali na skraju anarchii. Mimo to zajmowali kolejne tereny. Śladem ich marszu na północ mogą być nazwy miejscowe „Wenecja”, które zapewne w niektórych przypadkach ukuli wandalscy autochtoni. Ludy germańskie bowiem zwykły określać Słowian mianem Wenetów. Przykładowo, wielkopolskie miasto Kobylin zwano pierwotnie Wenecją, a sto sześćdziesiąt kilometrów dalej, w powiecie żnińskim, znajduje się miejscowość Wenecja, położona nad Jeziorem Weneckim. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Zagadka ekspansji Słowian Między 550 a 590 rokiem Słowianie zameldowali się nad Bałtykiem, gdzieś na zachód od ujścia Wisły, ale trudno zgadywać, na której części wybrzeża. Jednak ekspansja Słowian nie polegała tylko na tym, że zajmowali puste tereny lub przepędzali dotychczasowych mieszkańców. Autochtoni, należący do innych ludów czy mówiący innymi językami, stawali się Słowianami. Paradoksalnie brak silnej władzy królewskiej czy pewna skłonność do anarchii stawała się atutem. Słowiański egalitaryzm bowiem, a także model życia stanowił magnes dla innych, bardziej zhierarchizowanych nacji. Tak więc z jednej strony Słowianie zjawili się na polskich ziemiach na przełomie V i VI wieku, z drugiej zaś przodkowie dzisiejszych Słowian żyli tu od zawsze. Jest to fragment książki Michaela Morysa-Twarowskiego pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont (2023).
Bez wyjścia. Co się stało z członkami zaginionej arktycznej ekspedycji?
Nietrudno jest pisać o swoich bohaterach. Zapytany o własnych, bez wahania pomyślałem o Robercie Pearym, Edmundzie Hillarym oraz Wandzie Rutkiewicz. Robert Peary zapisał się w historii jako pierwszy człowiek na biegunie północnym. Jego triumf obrazuje nieustające dążenie ludzkości do wiedzy i pogoń za pozornie nieosiągalnym. Imię sir Edmunda Hillary’ego na zawsze splotło się z wysokimi ścianami Mount Everestu. Wejście na najwyższy szczyt na Ziemi wraz z Szerpą Tenzingiem Norgayem pokazało niezwykły hart ludzkiego ducha. Wanda Rutkiewicz, mimo iż sprawiała wrażenie delikatnej, cichej i nieśmiałej, była osobą bardzo ambitną, nieustępliwą i upartą. I zapewne dzięki takim właśnie cechom mogła jako pierwsza kobieta na świecie stanąć na wierzchołku K2, uznawanego za najtrudniejszą do zdobycia górę na naszym globie. To tylko troje eksploratorów, którzy swoimi śmiałymi dążeniami potrafili rozpalić zbiorowe emocje. W tym wydaniu magazynu przypominamy innego sławnego eksploratora – Johna Franklina. Jemu nie było dane zakosztować sukcesu, czyli znaleźć Przejście Północno-Zachodnie z Atlantyku na Pacyfik. Tu emocje budzi fakt, że ekspedycja Franklina w pewnym sensie rozpłynęła się w lodach Arktyki. Blisko 180 lat później jej tajemnica nadal fascynuje wielu ludzi. My relacjonujemy wyprawę, która próbuje odsłonić dramatyczny przebieg tamtych wydarzeń. W niniejszym numerze oprócz tajemnic Arktyki proponujemy jeszcze m.in. sekrety egipskiej mumifikacji i podziwianie piękna niezwykłych form życia, jakimi są śluzowce. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Życie kropli wody Gołym okiem raczej ich nie dostrzeżesz, ale tam są. To zadziwiające, ile maleńkich, przyciągających wzrok stworzeń można znaleźć w pojedynczej kropli morskiej wody. Zdjęcia A. Fitor | s. 8 PONADTO Szybki błysk radiowy Psitakozaur REPORTAŻE Bez wyjścia Próba odsłonięcia tajemnic zaginionej ekspedycji wymagała wytrwałości, hartu i szczęścia. Tego ostatniego wyprawie NG nieco zabrakło. Tekst M. Synnott Zdjęcia R. Ozturk | s. 26 Mumifikacja Egipscy balsamiści mieli swoje tajemnice, które odsłania starożytny warsztat mumifikacyjny. Tekst J. Treat Ilustracje O. Freeman | s. 54 Zwierzęcy azyl Wizyta w jordańskim rezerwacie dla straumatyzowanych stworzeń. Tekst i zdjęcia M. Muheisen | s. 62 Śluzowce Świat organizmów jednokomórkowych pokazuje niezwykłą fantazję natury. Tekst M. Wei-Haas Zdjęcia A. Sands | s. 76 Kolej przez Amerykę Transkontynentalne linie kolejowe w USA budowali chińscy imigranci. Ich wysiłek nie doczekał się uznania. Tekst i zdjęcia P. Cheung | s. 90 Aksolotl Nawet stworzenie wiecznie młode, takie jak aksolotl, może wyginąć z powodu braku siedlisk. Tekst T. Deines Zdjęcia L.A. Rojas | s. 106
Naukowcy odszyfrowali nieznany system pisma. „Przełomowe odkrycie”
Zespół naukowców z Uniwersytetu w Kolonii odszyfrował system pisma, który używany był w państwie Kuszanów. To starożytne imperium, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji centralnej.
W tym artykule: Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Kim byli Kuszanowie? Inskrypcje i starożytne teksty dawnych cywilizacji stanowią niezwykłe źródło wiedzy o ich kulturze i historii. Problem polega na tym, że wciąż nie wszystkie systemy pisma zostały odczytane. Starożytne języki mogą ujawnić wiele tajemnic, dlatego naukowcy od lat próbują znaleźć sposób, aby choćby część z nich rozszyfrować. Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Zaledwie kilka miesięcy wcześniej izraelscy uczeni opracowali model AI, który potrafi przetłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Używane było w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. System pisma zapisywano sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian przedstawienia języka mówionego. Teraz swoją cegiełkę do badań nad dawnymi językami dołożyli naukowcy z wydziału lingwistyki niemieckiego Uniwersytetu Kolonii. Badacze rozpoczęli prace nad systemem pisma należącym do starożytnego państwa Kuszanów, jednego z najbardziej wpływowych imperiów w historii Azji Środkowej. Uczeni od lat próbowali rozszyfrować ich język. W końcu się to udało. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Svenja Bonmann, Jakob Halfmann i Natalie Korobzow od kilku lat badali fotografie inskrypcji, które w przeszłości odnaleziono w jaskiniach. A także znaki na misach, glinianych garnkach i innych artefaktach, które pochodziły z kilku różnych krajów Azji Środkowej i były identyfikowane z Kuszanami. Na podstawie długotrwałych badań i analiz udało im się odczytać ok. 60% wszystkich znaków. Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Naukowcy opublikowali szczegóły swoich prac na łamach czasopisma „Transactions of the Philological Society”. Badacze podkreślają, że rozszyfrowanie tego systemu jest przełomem w badaniach nad imperium Kuszanów. Zespół w swoich badaniach wykorzystał podobną metodę odczytania tego starożytnego języka, jak miało to już miejsce w przeszłości. M.in. z egipskimi hieroglifami, które rozszyfrowano za pomocą słynnego Kamienia z Rosetty. To dlatego, że wiele kuszańskich inskrypcji było zapisanych w dwóch, a niekiedy nawet w trzech językach, z czego większość była już znana. Zespół badaczy analizował poszczególne znaki, porównywał zależności i wyciągał wnioski, które doprowadziły do rozwiązania zagadki nieznanego języka. W artykule naukowcy podkreślają, że szczególnie pomocne okazały się teksty odkryte w Tadżykistanie. Wspominały one Vimę Takto, kuszańskiego władcę, który rządził imperium w latach 80–90 n.e. Naukowcy przyznali, że największy problem polegał na tym, iż pismo kuszańskie zapisywało zupełnie nieznany język. Nie przypominał on żadnego, którego używano w tym regionie Azji. Badacze uważają, że prawdopodobnie był to zarówno język ludności w północnej Baktrii, krainy znajdującej się na części terytorium dzisiejszego Tadżykistanu, jak i język niektórych ludów koczowniczych, którzy pierwotnie zamieszkiwali północno-zachodnie Chiny. Uczeni sugerują, że przez pewien czas historii państwa Kuczanów, pełnił funkcję oficjalnego języka imperium. – Rozszyfrowanie tego pisma może pomóc w lepszym zrozumieniu języka i historii kulturalnej Azji Środkowej oraz imperium kuszańskiego. Podobnie jak to było w przypadku rozszyfrowania hieroglifów egipskich lub glifów Majów. Był to przełom, który pomógł nam w zrozumieniu starożytnego Egiptu czy cywilizacji prekolumbijskiej – twierdzi Svenja Bonmann, główna autorka badania. Kim byli Kuszanowie? Państwo Kuszanów to starożytne państwo, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji Centralnej. Istniało w latach 78–240 naszej ery. Sama nazwa tego ludu w języku klasycznym chińskim Yuezhi prawdopodobnie oznacza pewne plemię indoeuropejskie, które mieszkało na przełomie er w dzisiejszym Xinjiang, czyli w zachodnich Chinach. Plemię Kuszanów bywa zazwyczaj utożsamiane z Tocharami, indoeuropejską grupą plemion, posługującą się językami tocharskimi. Kroniki chińskie wspominają o ich wędrówce z zachodnich Chin poprzez tereny obecnych republik Tadżykistanu i Kirgistanu, Pakistanu do Indii Północnych. Po rozpadzie państwa lud ten pozostał w centralno-wschodniej Azji. W ciągu kolejnych kilkuset lat żył wraz z turkijskimi Ujgurami, którzy do dziś pod względem genetycznym mają wiele cech genetycznych podobnych do Kuszanów. Źródło: Online Library Wiley.
Żyli na terenach Polski, podbili Afrykę i złupili Rzym. Kim naprawdę byli Wandalowie?
Kim byli Wandalowie? Jakie wydarzenia doprowadziły do powstania ich królestwa w Afryce? Dlaczego upadli? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Kim byli Wandalowie? Wandalowie w Polsce Wędrówka Wandalów Plan podboju rzymskiej Afryki Powstanie Królestwa Wandalów Podbicie Rzymu przez Wandalów Co się stało z Wandalami? Czy Wandalowie byli wandalami? Termin „wandalizm” ma jednoznacznie negatywny wydźwięk. Gdyby to określenie istniało w odległych czasach, gdy barbarzyńskie plemiona pustoszyły Galię i podbijały Rzym, najprawdopodobniej wzbudzałoby nie tylko dezaprobatę, ale także przerażenie. Należy jednak podkreślić, że przypisywanie łupieżczej i niszczycielskiej działalności jedynie Wandalom jest wyjątkowo niesprawiedliwe. Historia miała skazać ich na zapomnienie, nie jest zatem specjalnie zaskakujące, że współczesna wiedza na ich temat jest dość skąpa. Jako arianie, Wandalowie odrzucali dogmat Trójcy Świętej, więc przez Kościół katolicki byli traktowani jako heretycy. W tym kontekście nie należy dziwić się, że ich pisma zostały zniszczone, a po upadku afrykańskiego państwa, Wandalowie wtopili się w inne kultury. Pewnej wiedzy na temat ich życia dostarczają badania archeologiczne i zapiski, które pozostawili po sobie kronikarze dawnych dziejów i ludy germańskie – Goci, Longobardowie i Frankowie. Kim byli Wandalowie? O historii i pochodzeniu Wandalów wiadomo niewiele. Najwcześniejsze wzmianki na ich temat pochodzą z I w. n.e. i zostały spisane przez Pliniusza Starszego i Tacyta. Wandalowie zostali w nich opisani jako duży związek plemienny sąsiadujący z Gotami. Współcześni historycy określają ich jako grupę plemion wschodniogermańskich, którą tworzyli Hasdnigowie i Silingowie, a zdaniem niektórych badaczy – także Lakringowie, Wiktofalowie i Hariowie. Wandalowie w Polsce Wikingowie w Polsce. Czy skandynawscy wojownicy przyczynili się do powstania państwa polskiego? Historycy na tropie Wikingowie w Polsce mieli pojawić się po raz pierwszy na przełomie XIII i IX wieku. Mimo upływu kolejnych wieków, historycy po dziś dzień toczą dyskusje na temat tego, czy Skandynawowie w o... W połowie I w. p.n.e., Wandalowie mieli opuścić tereny dzisiejszej Skandynawii i osiedlić się w Europie Środkowej, a dokładnie – na ziemiach polskich. Zapisali to w swoich kronikach rzymscy pisarze z przełomu I i II wieku, a potwierdziły badania archeologiczne. Zasiedlali tereny nad Wisłą i Odrą i najprawdopodobniej początkowo wchodzili w skład związku lugijskiego i mieli silny związek z kulturą przeworską. Gdy w II tysiącleciu n.e. Lugowie stracili na znaczeniu, Wandalowie mieli zyskać dominującą pozycję w konfederacji plemiennej. Wędrówka Wandalów Na ziemiach polskich, Wandalowie spędzili kilka stuleci, ale gdy w IV w. n.e. Europę zaczęli najeżdżać Hunowie, musieli opuścić swoje ziemie i wraz z innymi plemionami udać się w kierunku Renu. Początkowo rzymskie posterunki stawiały opór najeźdźcom, ale w końcu musiały ulec silniejszej, prawie 20-tysięcznej armii. Germańscy wojowie przekroczyli granicę ostatniego dnia 406 r. Sprzymierzone ludy rozprzestrzeniły się po Galii, gdzie pozostały przez ok. 3 lata. Dalej Wandalowie ruszyli do Hiszpanii, a Wizygoci obrali kierunek na Rzym, który zdobyli i ograbili, siejąc przy tym śmierć i zniszczenie. Wandalowie zajęli ziemie na południu Hiszpanii. Najprawdopodobniej właśnie temu wydarzeniu Andaluzja zawdzięcza swoją nazwę, które ma być zniekształconym słowem „Wandaluzja”. Plemię było osłabione długą wędrówką i wyczerpującymi bojami, a jego szeregi dziesiątkowały nie tylko prowadzone walki, ale i choroby. W Hiszpanii nie mogli jednak osiedlić się na stałe. Rzymskie władze zawarły sojusz z Wizygotami, tymi samymi, którzy wcześniej splądrowali i podbili miasto. Cel był jasny – wyprzeć Wandalów z Hiszpanii. W prowadzonych walkach poległo większość Silingów. Ci, którzy ocaleli, dołączyli do Hasdnigów. Plan podboju rzymskiej Afryki W 428 r. na czele Wandalów stanął Genzeryk. Przywódca był przekonany, że ziemie podbite w 409 r. nie mogą dłużej być domem plemienia. Marzył o utworzeniu królestwa w miejscu pełnym bogactw, którego położenie stwarzałoby dogodne warunki do obrony. Jego wybór padł na rzymskie kolonie za Cieśniną Gibraltarską – zasobne i niebędące przedmiotem zainteresowania innych plemion germańskich. W plemieniu liczącym ok. 80 tys. osób było 15 tys. mężczyzn zdolnych do walki i właśnie taka armia ruszyła na Afrykę. Powstanie Królestwa Wandalów Pozornie mogło wydawać się, że wyprawa Wandalów jest z góry skazana na porażkę. Rzymskie terytorium obejmowało obszar ok. 240 tys. kilometrów kwadratowych, który był zamieszkany przez ok. 3 mln. osób. Na miejscu okazało się jednak, że rzymskie oddziały liczą zaledwie 30 tys. słabo wyszkolonych wojów. Prowincje były osłabione sporami religijnymi i buntowi przeciwko zwierzchnictwu cesarza, a miejscowa ludność nie miała ochoty stawać do obrony swoich ziem. Osiągnięcia starożytnego Rzymu. Co pozostawili po sobie antyczni Rzymianie? Czy osiągnięcia starożytnego Rzymu mają wpływ na życie współczesnych ludzi? Co nasza cywilizacja zawdzięcza ideom i wynalazkom wprowadzonym dopiero przez starożytny Rzym? Z pierwszym istotnym oporem Wandalowie spotkali się dopiero na obszarze, na którym dziś rozciąga się Tunezja. Wojowniczy Wandalowie bez większego trudu poradzili sobie z rzymskimi oddziałami. Większe problemy napotkali dopiero, gdy dotarli do granic Hippony. Miasto opierało się najeźdźcom przez kilka miesięcy. Sile Wandalów nie uległa natomiast Kartagina (stolica rzymskiej Afryki) i Cyryta. Oddziały pod dowództwem Genzeryka zdołały jednak dwukrotnie pokonać komesa Bonifacjusza i poradziły sobie z korpusem wysłanym z Italii. Klęska rzymskiej Afryki wisiała w powietrzu, rozmowy pokojowe były więc nieuniknione. Genzeryk zajmował pozycję dominującą, mimo to zdecydował się wydać Rzymowi Huneryka – swojego syna – jako zakładnika. Przywódca Wandalów zażądał zachodniej części prowincji. Otrzymał je, wraz z tytułem sprzymierzeńca Rzymu. Jako wybitny strateg, Genzeryk nie mógł zadowolić się tak „skromnymi” zdobyczami. W 439 r. ruszył na Kartaginę. Tym razem miasto uległo Wandalom, a wódz przeniósł tam swoją stolicę. Rzym dwukrotnie próbował wyprzeć Wandalów ze swojej prowincji. Obie wyprawy nie przyniosły skutku. W rezultacie porażek i odcięcia cesarstwa od dostaw zboża, urzędnicy musieli uznać niezależność kraju Wandalów. Podbicie Rzymu przez Wandalów Gdy w 454 roku cesarz Walentynian III zamordował Aecjusza, swojego najwybitniejszego wodza i faktycznego zarządcę kraju, dla germańskiego przywódcy stało się jasne, że trafiła mu się dogodna okazja do zdobycia Rzymu. Gdy potężna flota Wandalów dotarła do ujścia Tybru, szybko stało się jasne, że nie napotka oporu. Urzędnicy uciekli w popłochu, podobnie zresztą jak sam cesarz Petroniusz Maksymus, który został rozpoznany i zlinczowany przez swój lud. Wykorzystując popłoch i zamieszanie, Genzeryk wkroczył do miasta i zdobył je bez walki. Wandalowie zrabowali kosztowności i zmusili do poddaństwa rzymskie kobiety i rzemieślników, którzy mogli przydać się w ich kraju. Co się stało z Wandalami? Niebawem kraj Wandalów stał się najważniejszym ośrodkiem politycznym w regionie. Z Genzerykiem musieli liczyć się wszyscy. Germański wódz zdołał przeciwstawić się nawet bizantyjskiej ekspansji. Czas świetności Wandalów dobiegł końca w 477 roku, wraz ze śmiercią przywódcy. W kraju Wandalów władza była dziedziczona na podstawie sukcesji senioralnej – tron przypadał w udziale najstarszemu synowi władcy. Kolejnym przedstawicielom dynastii daleko było do politycznego kunsztu ich przodka. Wandalowie zaprzestali dalszej ekspansji, dochodziło za to do prześladowań religijnych, które w istotny sposób osłabiły państwo. Co spowodowało upadek Cesarstwa Rzymskiego? Historycy wymieniają różne przyczyny Upadek Cesarstwa Rzymskiego do dziś wzbudza ciekawość nie tylko historyków. Co wydarzyło się ponad 1500 lat temu? W 537 roku do Afryki przybył bizantyjski korpus. Germańskie oddziały nie były w stanie przeciwstawić się najeźdźcy. Seria porażek złamała ich opór, a Gelimer – ostatni król Wandalów – ratował się ucieczką z pola bitwy. Czy Wandalowie byli wandalami? Na koniec wypada rozprawić się z genezą słowa, którym określa się bezmyślną i bezcelową destrukcję. Zgadza się, mowa o „wandalizmie”. To pejoratywne określenie pierwszy raz zostało użyte w 1794 roku, przez francuskiego biskupa. XVIII-wieczny duchowny określił w ten sposób niszczycielskie najazdy na parafie, których dopuszczały się oddziały rewolucyjne, a jego geneza rzeczywiście ma związek z Wandalami. Po prostu, germańskie plemię zapisało się w historii jako lud grabieżczy i bezwzględny i z tym trudno polemizować. W czasie swojej wędrówki splądrowali cesarstwo zachodniorzymskie, a po utworzeniu silnego państwa bez większych problemów podbili Wieczne Miasto. Zła sława Wandalów jest więc uzasadniona, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że także wyolbrzymiona. Należy bowiem wspomnieć, że w czasach największej świetności Wandalów, najazdy łupieżcze nie były niczym niezwykłym. Inne plemiona też dopuszczały się najazdów łupieżczych, także na terenach rzymskich, a wbrew popularnemu poglądowi, te, których dopuszczali się Wandalowie, wcale nie były najbardziej barbarzyńskie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Od adaptacji do kreacji Gdy byłem małym chłopcem, do moich ulubionych zabawek (obok zrobionego na szydełku przez ciocię Lori misia o imieniu Bearby) należała pluszowa wydra morska. Teraz zafascynowała mnie historia tego gatunku. W XVIII i XIX w. wzdłuż wybrzeży Pacyfiku w Japonii, Rosji i Ameryce Północnej doprowadzono go na skraj zagłady polowaniami dla futer. W czasach mojego dzieciństwa wydry morskie znajdowały się już pod ochroną, ale ich odrodzenie wciąż nie było pewne. Jak pokazują Cynthia Gorney, Ralph Pace i Kiliii Yüyan w swoim materiale „Jak ich nie kochać”, chociaż wydry morskie nie zbliżyły się do poziomu sprzed XVIII w., ich populacja wygląda dziś zdrowiej niż w ciągu ostatnich 200 lat. I chociaż dzięki swoim wybrykom i niezaprzeczalnie uroczemu wyglądowi stały się ulubieńcami mediów społecznościowych, te twarde i łatwo przystosowujące się stworzenia o ogromnym apetycie są również kluczowym gatunkiem dla ich ekosystemu. Stanowią doskonałe studium przypadku dla czasami skomplikowanych konsekwencji skutecznej ochrony. Jaki jest wpływ na środowisko i wszystkie żywe istoty (w tym ludzi), które od niego zależą, gdy gatunek najpierw prawie znika, a potem powraca. Nie byłem jednym z tych dzieciaków, które bawiły się origami, ale od dawna doceniam piękno tej sztuki. Jeśli Ty również, z pewnością zainteresuje Cię artykuł „Złożona przyszłość”, który pokazuje, jak origami wpływa na postęp w wielu dziedzinach, od eksploracji kosmosu po robotykę i medycynę. Dzięki kilku kreatywnym ludziom wielowiekowa sztuka manipulowania materią przenosi nas teraz na nowe wyżyny. Cóż za triumf ludzkiej pomysłowości! I wreszcie, jeśli tak jak mnie fascynują Cię dalekie geograficzno-kulturowe podróże, nie możesz przegapić okładkowego artykułu o Mustangu. Ta buddyjska kraina, długo zagubiona w wysokich górach i odległym czasie, nie może i nie chce już funkcjonować na obrzeżach współczesności. Mam nadzieję, że niniejsze wydanie Ci się spodoba. Nathan Lump redaktor naczelny
Zmarł najsamotniejszy człowiek świata. Ostatni członek odizolowanego plemienia nie miał z nikim kontaktu od 26 lat
Mężczyzna zwany „Człowiekiem z dziury” zmarł w Brazylii. Był jedynym mieszkańcem Rdzennego Terytorium Tanaru w stanie Rondonia. A także ostatnim członkiem plemienia, które zostało wymordowane, zanim ktokolwiek zdołał się czegokolwiek o nim dowiedzieć.
W tym artykule: Nieznane plemię Amazonii Najsamotniejszy człowiek przez 26 lat nie miał z nikim kontaktu Pomnik ludobójstwa Ciało zostało znalezione przed chatą z trzciny. Leżało w hamaku, przykryte piórami papug ara. Wokół nie było śladów przemocy. Mężczyzna znany jako „Człowiek z dziury” (ang. Man of the Hole) zmarł najprawdopodobniej z przyczyn naturalnych. Najwyraźniej spodziewał się, że umrze. Dlatego właśnie udekorował się kolorowymi piórami. Tak twierdzi Marcelo dos Santos, specjalista od rdzennych społeczności, cytowany przez BBC. – Czekał na śmierć – powiedział dos Santos. O tym, że „Człowiek z dziury” nie żyje, poinformował pracownik Funai. To brazylijska agencja rządowa, której zadaniem jest ochroną praw rdzennych mieszkańców Brazylii. Ciało zostało znalezione 23 sierpnia, około 40–50 dni po tym, jak umarł. I 26 lat po tym, jak miał ostatni kontakt z innym żywym człowiekiem. Dlatego uznaje się, że był to najsamotniejszy człowiek na świecie. Nieznane plemię Amazonii Mężczyzna był jedynym żyjącym członkiem nieznanej rdzennej społeczności Amazonii. Jego plemię zamieszkiwało teren w brazylijskim stanie Rondonia, graniczącym z Boliwią. Ziemie, które zajmowało, były bardzo żyzne. Stanowiły więc łakomy kąsek dla farmerów, posiadaczy rancz czy górników. Plemiona izolowane a wycinka Amazonii. Rdzennym ludom grozi śmierć Plemiona izolowane nie mogą czuć się bezpiecznie we własnym domu – dziewiczych lasach. W latach 70. poprzedniego wieku większość krajan „Człowieka z dziury” została brutalnie wymordowana. Na początku lat 90. żyło już tylko siedmiu przedstawicieli tego tajemniczego plemienia. W 1995 r. sześciu z nich zostało zabitych przez nielegalnych górników. Nikt nie poniósł za to nigdy żadnej kary. „Człowiek z dziury” pozostał sam. – Symbolizował zarówno straszliwą przemoc i okrucieństwo, jakiego doświadczyli rdzenni mieszkańcy całego świata w imię kolonizacji i zysku, jak również ich opór – mówi Fiona Watson z Survival International, międzynarodowej organizacji zajmującej się ochroną praw pierwotnych kultur. – Możemy sobie tylko wyobrazić horrory, jakich był w życiu świadkiem. I samotność, jakiej doświadczył, gdy reszta jego ludu została wymordowana – dodaje. Najsamotniejszy człowiek przez 26 lat nie miał z nikim kontaktu Pracownicy Funai w 1996 r. dowiedzieli się, że mężczyzna jako jedyny ze swojego plemienia przeżył. W 1998 r. teren, który zamieszkiwał – 8 tys. hektarów lasu – został objęty ochroną jako Rdzenne Terytorium Tanaru. „Człowiek z dziur” nie chciał mieć nic wspólnego z przedstawicielami naszej cywilizacji. Agenci Funai kilkakrotnie się do niego zbliżali. Jednak mężczyzna nigdy nie zasygnalizował, że potrzebuje pomocy albo pragnie kontaktu. 26 lat życia spędził więc w samotności. Od czasu do czasu pracownicy Funai sprawdzali tylko, jak mu się wiedzie. W 2011 r. został sfilmowany w czasie przypadkowego spotkania w dżungli. Widać na nim, jak rąbie drzewo z pomocą narzędzia przypominającego siekierę. Nie wiadomo, jakim językiem posługiwał się mężczyzna ani do jakiej etnicznej grupy należał. Jednak przez lata udało się poznać niektóre jego zwyczaje. Budował chaty z trzciny i kopał głębokie, trzymetrowe doły. W niektórych umieszczał zaostrzone gałęzie, co wskazywało, że służyły do polowania. Mogły jednak również mieć znaczenie religijne albo służyć za kryjówki. To im właśnie zawdzięczał swój przydomek. W ciągu ponad ćwierćwiecza udało się ustalić, że mężczyzna hodował kukurydzę i maniok. Zbierał także miód i owoce, takie jak papaje i banany. Pomnik ludobójstwa Zgodnie z prawem brazylijskim, by dane terytorium podlegało ochronie jako miejsce zamieszkiwane przez rdzenne społeczności, co kilka lat trzeba dokumentować obecność jego przedstawicieli na danym terenie. Po śmierci „Człowieka z dziury” organizacje zajmujące się prawami pierwszych mieszkańców zaapelowały, aby terytorium Tanaru objęto trwałą ochroną – raz na zawsze. Mogłoby w ten sposób stać się pomnikiem upamiętniającym ludobójstwo dokonywane na rdzennej ludności Amazonii. Do 2064 amazońskie lasy wyschną i staną się jałowe? Czarne prognozy naukowców Amerykański ekspert ostrzega, że do 2064 roku lasy deszczowe Amazonii w Ameryce Południowej zostaną zniszczone na skutek intensywnego wylesiania i długotrwałych susz spowodowanych zmianami kl... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/przedluzajace-sie-i-czestsze-susze-sprawia-ze-las-nie-bedzie-mial-mozliwosci-regeneracji-fot-getty-images-163c749.jpeg" width="938" height="528" alt="Przedlużające się i częstsze susze sprawią, że las nie będzie miał możliwości regeneracji (fot. Getty Images)" title="Przedlużające się i częstsze susze sprawią, że las nie będzie miał możliwości regeneracji (fot. Getty Images)" /> W Brazylii nadal istnieje 240 rdzennych plemion. Ich członkowie ciągle padają ofiarą morderstw popełnianych przez ludzi, którzy chcą zawłaszczyć ich ziemie. Tylko w 2020 r. z tego powodu w Brazylii zginęło 182 osób wywodzących się z pierwotnych społeczności. Źródła: ScienceAlert, BBC. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czyja jest Amazonia? Recenzja filmu „Terytorium” w reż. Alexa Pritza
Dokumentalny thriller pokazuje losy plemienia Uru-eu-wau-wau, które każdego dnia musi walczyć o swoje życie i swoją ziemię. Film będzie można obejrzeć podczas tegorocznego festiwalu Millenium Docs Against Gravity, który rozpocznie się 13 maja.
W tym artykule: Dewastacja Amazonii to również zagrożenie dla rdzennych mieszkańców Czyje są amazońskie lasy? Wycinka w Amazonii jest największa od 2006 roku Film można obejrzeć podczas tegorocznego festiwalu Millenium Docs Against Gravity Ilekroć docierały do mnie niepokojące informacje na temat tego, co dzieje się w Amazonii, czułem, że moim dziennikarskim obowiązkiem jest poruszyć ten temat i nie pozostawać obojętnym. Rzecz dzieje się tam bezprecedensowa. W Brazylii trwa bowiem największa od 2006 roku wycinka drzew lasów amazońskich. To katastrofa dla naszej planety i ekosystemów. Często jednak zapomina się o tym, że jest to również dramat ludności rdzennej, która zamieszkuje to terytorium. Dewastacja Amazonii to również zagrożenie dla rdzennych mieszkańców Alex Pritz przez trzy lata z kamerą towarzyszył plemieniu Uru-eu-wau-wau. Uważnie obserwował ich życie, które jest nieustanną walką o przetrwanie. To walka z lokalnymi farmerami, którzy bezprawnie eksploatują rezerwat, w którym żyją, jak również z rządem Jaira Bolsonaro. Prezydent Brazylii, który wygrał wybory w 2018 roku, swoją postawą i poglądami niejako legitymizuje i wspiera nielegalną wycinkę drzew w brazylijskiej Amazonii. Amazonia jest w stanie krytycznym. Naukowcy alarmują, że grozi nam katastrofa Według najnowszych badań lasy deszczowe Amazonii są w coraz gorszym stanie i gwałtownie tracą zdolność do regeneracji. To wszystko przez zmiany klimatu i postępującą wycinkę drzew. Już pierwsze sekundy filmu nie pozostawiają złudzeń. To obraz dewastacji przyrody i katastrofy humanitarnej. Widzimy ciężkie maszyny, które jeżdżą po lesie oraz ludzi, którzy przygotowują piły mechaniczne, niczym broń, która za moment posłuży w walce z naturą. Po chwili czytamy, że „w latach 80. po raz pierwszy doszło do kontaktu brazylijskiego rządu z ludem Uru-eu-wau-wau. Od tamtego czasu ich populacja z tysięcy zmniejszyła się do mniej niż dwustu”. Czyje są amazońskie lasy? Pritz stawia w swoim filmie elementarne pytanie. Czyja jest Amazonia oraz czym jest owo terytorium? Czy fakt, że las znajduje się w granicach danego kraju, upoważnia jego mieszkańców do bezrefleksyjnego karczowania i palenia wszelkiej roślinności? Reżyser podąża za ludem Uru-eu-wau-wau i przedstawia jego rzeczywistość. To ludzie, którzy według brazylijskiego prawa żyją w granicach swojego terytorium, traktując je jak dom. Egzystują w nim w pełnej symbiozie z szacunkiem dla flory i fauny. Z drugiej strony widzimy farmerów i osadników, którzy nie zgadzają się na „przywłaszczenie” przez Indian lasu. Tłumaczą, że chodzi im tylko o ziemię, którą będą mogli uprawiać. Dzieje się to, niestety, za wszelką cenę, którą ostatecznie będziemy musieli zapłacić wszyscy. Cenę, którą zapłacą również ludzie z plemienia Uru-eu-wau-wau, o czym przekonamy się wkrótce. Według raportu IPCC mamy tylko 3 lata, by ograniczyć emisje gazów cieplarnianych o połowę. „Teraz albo nigdy” Mamy zaledwie 3 lata, aby rozpocząć działania, które zatrzymają wzrost emisji gazów cieplarnianych. Autorzy najnowszego raportu twierdzą, że w przeciwnym razie ograniczenie globalnego wzros... Wycinka w Amazonii jest największa od 2006 roku Wydarzenia z filmu zbiegają się z objęciem prezydentury przez Jaira Bolsonaro. To były wojskowy, którego międzynarodowe media przedstawiają jako skrajnie prawicowego nacjonalistę. Bo z jednej strony zapowiada, że nie zamierza ingerować w życie rdzennych mieszkańców, którzy zamieszkują Amazonię, a z drugiej obiecuje, że chce zalegalizować wydobywanie surowców na terenie całej Brazylii. Również tam, gdzie mieszkają plemiona tubylcze. Rozpoczyna się walka o terytorium i walka o Amazonię. Farmerzy tworzą stowarzyszenie, które walczy o ich prawa do puszczy, a Uru-eu-wau-wau organizują się w jednostkę, która tropi intruzów, nazywanych również najeźdźcami. Wydarzenia zbiegają się również z pandemią koronawirusa, która w Brazylii zbierała śmiertelne żniwo. W 2020 roku ten kraj był bowiem na drugim miejscu, jeśli chodzi o liczbę zachorowań i zgonów. Wirus stanowi śmiertelne niebezpieczeństwo dla ludności rdzennej. Każdy kontakt z COVID-19 to ryzyko zmniejszenia skromnej populacji plemienia Uru-eu-wau-wau. Walka z farmerami i wirusem to miecz obosieczny, który wkrótce uderzy. Ceną są pieniądze, które okazują się ważniejsze niż ludzkie życie. Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia Południowoamerykański lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie. Badania pokazują, że w równie dobrej kondycji są mózgi członków tego plemienia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozgi-rdzennych-mieszkancow-amazonii-starzeja-sie-wolniej-to-zasluga-diety-i-stylu-zycia-fot-courtesy-of-the-tsimane-health-and-life-history-project-team-be480f7.jpeg" width="938" height="625" alt="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" title="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" /> Film można obejrzeć podczas tegorocznego festiwalu Millenium Docs Against Gravity Film „Terytorium” Alexa Pritza to niezwykle poruszający dokument o tym, o czym media często milczą. To historia zwykłych ludzi, którzy, tak samo jak wszyscy, chcą prowadzić zwykłe życie. Pritz pokazuje, jak wciąż silne i żywe jest neokolonialne podejście zarówno do planety, jak i innych kultur i cywilizacji. To również trafna diagnoza populistycznej polityki, która kieruje się zasadą „business as usual”. Jednym z producentów filmu jest Darren Aronofsky, reżyser m.in. „Requiem dla snu”, „Pi” oraz „Czarnego Łabędzia”. Dokument Alexa Pritza otrzymał Nagrodę Specjalną Jury oraz Nagrodę Publiczności w Światowym Konkursie Filmów Dokumentalnych w Sundance 2022. Do kin w Polsce trafi w ramach 19. edycji festiwalu Millenium Docs Against Gravity, który odbędzie się w dniach 13-22 maja.
Plemiona izolowane a wycinka Amazonii. Rdzennym ludom grozi śmierć
Plemiona izolowane nie mogą czuć się bezpiecznie we własnym domu – dziewiczych lasach.
W tym artykule: Plemiona izolowane w Amazonii Rdzenne ludy kontra współczesny świat Ludziom tzw. zachodniej cywilizacji może wydawać się to niemożliwe, ale w globalnej wiosce, jaką stał się świąt, nadal żyją plemiona izolowane, które nie utrzymują kontaktu z ludźmi z zewnątrz. Szacuje się, że na świecie żyje obecnie około 100 takich społeczności, większość w Ameryce Południowej. Wiedza na ich temat – z oczywistych przyczyn – jest mocno ograniczona. Często nie wiadomo nawet, jak nazywają się poszczególne grupy. Źródłem szczątkowych informacji są zdjęcia z samolotów czy spotkania z sąsiadującymi plemionami. W ostatnich latach niektóre izolowane społeczności zdecydowały się na kontakt ze światem i osiedlenie. Nie wyszło im to jednak na dobre. „Wyjście do ludzi” wiąże się z narażeniem na nieznane wcześniej choroby zakaźne czy uzależnienia. Właśnie z tych powodów azjatycki lud Jarawa znacząco się skurczył. Maorysi nie chcą, żeby antyszczepionkowcy wykorzystywali ich tradycyjny taniec Przywłaszczenie kulturowe to dość częste zjawisko w zachodniej cywilizacji. Maorysi również go doświadczają, ale tym razem postanowili się sprzeciwić. Plemiona izolowane w Amazonii Organizacje ORPIO i Rainforest Foundation Norway przygotowały raport dokumentujący izolowane grupy zamieszkujące Amazonię. Z zebranych informacji wynika, że duży obszar dziewiczego lasu deszczowego, czyli ich dom, jest coraz bardziej zagrożony. Plemiona izolowane Amazonii zamieszkują obszar o powierzchni 160 tys. km kwadratowych, z czego 95 proc. to nienaruszony las, będący jednym z najbardziej bogatych w bioróżnorodność miejsc na Ziemi. Ich terytorium rozciąga się od stanów Loreto i Ukajali w Peru do stanów Acre i Amazon w Brazylii. – Wielu z tych ludzi uciekło przed chorobami, śmiercią i prześladowaniami w czasach boomu kauczukowego na przełomie XIX i XX wieku. Nadal nie są jednak bezpieczni, a zagrażają im między innymi przemytnicy narkotyków i drwale wycinający lasy – tłumaczy Beatriz Huertas, kierowniczka badań. – Izolacja naszych rdzennych braci i sióstr jest ważna, ponieważ są bardzo podatni na obce choroby. Nagłe opuszczenie terytorium byłoby dla nich śmiertelne – dodaje Jorge Perez z ORPIO. Ostatnie kobiety z tatuażami. Poruszające zdjęcia starożytnego plemienia Atayal Przez ostatnie 400 lat Tajwan był rozrywany pomiędzy kolonizatorów holenderskich, najeźdźców chińskich i japońskich. Najbardziej ucierpiała na tym rdzenna ludność, dziesiątkowana przez ... Rdzenne ludy kontra współczesny świat Jak uratować izolowane plemiona? Najlepszym sposobem byłoby uznanie prawne uznanie zamieszkiwanego przez nich ternu oraz uświadamianie i edukowanie lokalnych społeczności w kwestii ochrony lasy. Oficjalnie zarówno w Peru, jak i w Brazylii, obowiązuje polityka zerowego kontaktu z rdzennymi ludami, które chcę żyć z dala od współczesnej cywilizacji. Mimo to każdego roku rządzący wydają dziesiątki pozwoleń na wycinkę drzew w miejscu, które jest schronieniem dla plemion. Wykonane w październiku zdjęcia lotnicze pokazały dramatyczne obrazki. Na rzekomo chronionym terytorium ludu Piripkura pojawiły się ciężarówki, płoty, stada bydła, a cały czas powstają kolejne drogi. To najbardziej wylesionym ze wszystkich rezerwatów zajmowanych przez izolowane plemiona lub takie, które dopiero w ostatnich latach zdecydowały się na kontakt. Od sierpnia 2020 r. do lipca 2021 r. wykarczowano ponad 2150 ha lasu. Wyniszczany teren zamieszkują Pakyî i jego siostrzeniec Tamandua – dwóch ostatnich przedstawicieli ludu Piripkura, którzy zdecydowali się na kontynuowanie tradycji życia w izolacji. Ich krewa Rita jest przekonana, że w takich warunkach mężczyznom grozi śmierć. Aktywiści z całej Ameryki Południowej nie ustają w walce o uznanie prawne terenów rdzennych ludów i zaostrzenie ochrony lasów. Więcej o tym, dlaczego rdzenne ludy są skarbem współczesnego świata, dowiesz się TUTAJ. Źródła: Earth.com, Mongabay
Twarzą w twarze. Pełne emocji portrety plemion Afryki i Azji [GALERIA]
Adam Kozioł od czterech lat dokumentuje fotograficznie plemiona z całego świata. Jego zdjęcia to pełne emocji i nastroju portrety, które pozwolą wam stanąć twarzą w twarz z zupełnie inną kulturą. Zobaczcie sami!
Jak sam o sobie pisze, jego uwagę przykuwają przede wszystkim twarze, tatuaże, skaryfikacje, ozdoby oraz aparycję, która utożsamia dane plemię. Jego podróż wciąż trwa, zamierza odwiedzić kilkadziesiąt najbardziej charakterystycznych kultur na świecie. Do tej pory odwiedził 12 plemion z Azji i Afryki. Najbliższe wyprawy zaplanowane są do plemion Chin oraz Kayan w Birmie, Derung w Chinach, Kalinga na Filipinach oraz Atayal na Tajwanie. Zobaczcie jego zdjęcia! National Geographic objęła jego pracę swoim patronatem. Opracowanie: Błażej Grygiel Źródło: Adam Kozioł - strona domowa
Smakosze ludzkiego mięsa. 10 przykładów kanibalizmu od prehistorii do XX wieku
Filmowy Hannibal Lecter od dawna już nam nie straszny. Tak samo, jak legendy o plemionach kanibali czy seriale o zombie. Wiemy bowiem, że to tylko wymysł ludzkiej wyobraźni. Jednak jak mówi znane powiedzenie – w każdej legendzie jest ziarnko prawdy. Oto 10 przykładów na to, że kanibalizm wśród ludzi istniał naprawdę.
W tym artykule: 1. Prehistoryczny człowiek 2. Neandertalczycy 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea 5. Lud Xiximes, Meksyk 6. Aztekowie, Meksyk 7. Lud Wari, Brazylia 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki 10. Kult Aghori w Indiach 1. Prehistoryczny człowiek Historia kanibalizmu sięga daleko w przeszłość. Około 900 000 lat temu w dzisiejszej Hiszpanii kanibalizm praktykowali przedstawiciele gatunku Homo antecessor – starożytni przodkowie człowieka współczesnego. Dlaczego? Prawdopodobnie z bardzo praktycznego powodu. Otóż inni hominini byli dość pożywni, a do tego łatwi do upolowanie, co czyniło ich doskonałym łupem – sugeruje badanie opublikowane w Journal of Human Evolution w czerwcu 2019 roku. 2. Neandertalczycy Nasi bliżsi krewni – neandertalczycy – również bywali kanibalami. Archeolodzy odkryli dowody na kanibalizm wśród neandertalczyków w kilku miejscach na świecie, w tym w jaskini w El Sidrón w Hiszpanii, jaskini w Moula-Guercy we Francji, a ostatnio w jaskini w Belgii. Wydaje się, że neadertalczycy wykonywali także narzędzia ze szczątków swoich towarzyszy. 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea Istnieje kilka odizolowanych kultur w Papui-Nowej Gwinei, o których wiadomo, że zabijały i zjadały ludzi, chociaż prawdopodobnie nie praktykują kanibalizmu od kilku dziesięcioleci. W 2011 roku brytyjski prezenter telewizyjny Piers Gibbon odwiedził lud Biami – grupę, która kiedyś praktykowała kanibalizm i „bardzo chętnie o tym rozmawiała”. Starszy członek plemienia powiedział dziennikarzowi o jednym przypadku, w którym członkowie plemienia zabili dwie kobiety podejrzane o mówienie źle o umierającym mężu. Mężczyzna przyznał, że upiekli owe kobiety na ogniu, a potem pokroili ich mięso, aby je zjeść. 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea Przykład ludu Fore to jedna z najbardziej przerażających historii dotyczących kanibalizmu. Konsumpcja ludzkiego mięsa doprowadziła do rozprzestrzenienia się w społeczności śmiertelnej choroby mózgu, zwanej kuru. Nie wszyscy członkowie plemienia zmarli. Okazało się, że niektórzy spośród nich mieli gen chroniący przed kuru i innymi podobnymi chorobami. Lud Fore przestał praktykować kanibalizm w latach 50. XX wieku, co doprowadziło do spadku liczby zachorowań na kuru, choć na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci nadal zdarzały się pojedyncze przypadki. 5. Lud Xiximes, Meksyk W 2011 roku archeolodzy donieśli o znalezieniu dziesiątek ludzkich kości noszących ślady kanibalizmu, w starożytnej osadzie Xiximes Cuevas del Maguey w północnym Meksyku. Kości zostały znalezione w schronach z początku 1400 roku. Xiximes wierzyli, że zjedzenie mięsa wrogów zapewni im obfite zbiory zboża. 6. Aztekowie, Meksyk Aztekowie są znani ze składania rytualnych ofiar z ludzi, ale istnieją również dowody na to, że angażowali się w rytualny kanibalizm. Ciała ofiar ofiarowywano prawdopodobnie wybitnym członkom społeczności. Niektórzy eksperci sugerują, że kanibalizm wśród Azteków mógł być bardziej powszechny w czasie głodu, inna teoria zakłada, że był sposobem obcowania z bogami. 7. Lud Wari, Brazylia Wari praktykowali kanibalizm, zjadając swoich zmarłych oraz wrogów wojennych. Zjadanie wrogów było ich sposobem wyrażania nienawiści i złości, ale plemię zjadało też większość swoich zmarłych i to aż do lat 60. XX wieku – to z kolei było sposobem na przeżycie żałoby, oddanie czci i szacunku zmarłym. Beth A. Conklin, antropolog z Vanderbilt University, mieszkała z Wari przez ponad rok i opublikowała opis historii kanibalizmu plemienia w czasopiśmie American Ethnologist w 1995 roku. 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku Smithsonian donosi, że do końca XVIII wieku Europejczycy nierzadko poszukiwali ciał zmarłych ludzi, aby ich części wykorzystywać do celów leczniczych. Na przykład Paracelsus, XVI-wieczny lekarz, uważał, że picie ludzkiej krwi ma właściwości lecznicze. Picie świeżej krwi było rzadkością, większość korzystała ze sproszkowanych, zasuszonych produktów aptecznych. Jednak ci, których nie było stać na farmaceutyki, czekali na egzekucje i za niewielką cenę mogli otrzymać kubek świeżej krwi skazańców. 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki Istnieje kilka historii o zagubionych odkrywcach uciekających się do kanibalizmu w desperackiej próbie przetrwania. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest skazana na zagładę XIX-wieczna wyprawa Franklina, której celem było odkrycie trasy morskiej przez kanadyjską Arktykę. Odkrywcy z dwóch statków, HMS Erebus i HMS Terror, próbowali pokonać 1609 km, jednak wyprawa zakończyła się wielką tragedią. Przez następne 150 lat badacze odkrywali szczątki odkrywców. Na wielu kościach znaleziono nacięcia oraz oznaki złamań i ekstrakcji szpiku – dowody kanibalizmu. 10. Kult Aghori w Indiach Aghori to niewielka grupa ekstremistów, którzy mieszkają w Varanasi w Indiach i oddają cześć hinduskiemu bóstwu Shivie. Aghoris wierzą, że nie ma różnicy między czystym a nieczystym, i angażują się w wiele makabrycznych praktyk, takich jak medytowanie nad zwłokami i robienie misek z ludzkich czaszek. Według niektórych doniesień praktykują także rytualny kanibalizm. Źródło: Live Science
Te rośliny są źródłem mistycznych doświadczeń. 5 psychodelicznych tradycji z całego świata
W tych miejscach, głęboko zakorzenione w tradycji praktyki związane z narkotykami są niczym innym jak wyuczoną sztuką. Na Zachodzie silne piętno ich zażywania wypacza nasz pogląd na kulturę narkotykową, podsycane przez wyobrażenia o tym jak wszelkie rodzaje substancji psychoaktywnych zmieniają umysł, są chemicznymi związkami stworzonymi przez człowieka i wyniszczają całe społeczności. Ale na całym świecie stosowane przez przewodników duchowych enteogeny.
Enteogeny (substancja psychoaktywna używana w celach religijnych lub szamańskich) to nic innego, jak wyuczona sztuka, unikalna dla ludzi i regionów, które uczyły się jej od wieków. Ich ostatecznym celem nie jest osiągnięcie nadrzędnej ekstazy, lecz uświadomienie sobie tego co nadrzędne, w którym człowiek spożywa roślinę o właściwościach psychoaktywnych, aby z nią rozmawiać lub jej słuchać. To urzekające wyobrażenie, by stać się jednością z naturą, napędzane potrzebą podtrzymania relacji ze starożytnym głosem i wchłonięcia jego wiedzy. Konsekwencje korupcji i przemocy są dowodem na to, jak wysoką cenę płacą za to ludzie. Ale pociąg do substancji jest tak silny, że zmusza również zainteresowanych nimi outsiderów do stania się aktywnymi uczestnikami, tworząc duży ruch w dobrze udokumentowanej turystyce narkotykowej, a w konsekwencji komercjalizując i zmieniając religię w towar, zagrażając nie tylko samym praktykom, ale w niektórych przypadkach również roślinom, które są w ich centrum. Trudno jest się pilnować podczas podróży, bo jak można doświadczyć miejsca nie sięgając i nie połykając go w całości. Wolimy zatrzymać się w okolicznych mieszkaniach niż w hotelach sieciowych, szukać ulicznego jedzenia zamiast drogich restauracji, robić to, co robią miejscowi, cokolwiek by to nie było. Gdzieś tam, rozmywają się granice odpowiedzialnej turystyki. Niektórzy mogą powiedzieć, że jest to różnica między piciem kwaśnego pisco w Cusco a piciem herbaty ayahuasca w Iquitos. Oba pozwalają posmakować tradycji tej ziemi, ale tylko jeden może zaburzyć delikatny ekosystem kulturowy. Oto pięć takich ekosystemów na całym świecie, każdy przesiąknięty własną tradycją praktyk enteogenicznych, które przyciągnęły ciekawskie spojrzenia, chcące zerknąć za zasłonę mainstreamu. I choć nie możemy aprobować podróży na wyższym poziomie do Meksyku na spotkanie z Mescalito w chmurze z pejotla, możemy powiedzieć, że iskrzące się miraże pustyni również przyciągnęły naszą uwagę. Gabon, Afryka Środkowa W Gabonie, kraju o powierzchni zbliżonej do Kolorado, który rozciąga się wzdłuż równika na zachodnim wybrzeżu Afryki Środkowej, znajduje się krzew, który kwitnie białymi i różowymi kwiatami oraz pomarańczowymi owocami bez smaku. Roślina ta nie jest szczególnie ładna, a jej płody nie wyróżniają się pod względem swoich właściwości odżywczych. Ale mimo to roślina o nazwie iboga jest święta i czczona m.in. przez plemię Babongo, które odkryło jej niezwykłe właściwości kilka tysięcy lat temu, kiedy to wokół jej kory zrodziła się religia zwana Bwiti. W luźnym tłumaczeniu, Bwiti oznacza po prostu "medycynę drzewa z innego świata" lub "istotę, która wzywa". Wyznawcy Bwiti zjadają psychodeliczną korę zarówno dla indywidualnego wzrostu duchowego, jak i dla umocnienia wspólnoty. Ale przede wszystkim jest to rytuał przejścia, inicjacja w duchową mądrość rośliny i połączenie się z wiedzą przodków. Tak jak jest ona czczona i intensywna (wywołuje halucynacje przy zamkniętych oczach oraz te w formie snu na jawie, a efekty jej działania utrzymują się do 48 godzin), iboga wymaga złożonych wysiłków. Kiedy kora korzenia zostanie zeskrobana i rozdrobniona na mniejsze kawałki lub drobny proszek, odbywa się ceremonia pod przewodnictwem N'gangi, czyli szamana, z klaskaniem, śpiewem i złożoną muzyką, w której wykorzystuje się dużą ilość instrumentów perkusyjnych. Jest to wydarzenie wspólnotowe, z udziałem starszyzny, uzdrowicieli, a nawet dzieci siedzących na uboczu, aby dać świadectwo o jakimkolwiek przesłaniu, które może się ukazać w momencie ujawnienia się ibogi. Wtajemniczony otwiera się pod jej przewodnictwem i głośno opowiada o swoich wizjach w czasie rzeczywistym, aby N'ganga mógł interpretować i kierować przebiegiem obrzędów w czasie rzeczywistym. Andy i rejony Amazonki, Ameryka Południowa Skóra pokryta śliską warstwą przepoconego ciepła. Siedzisz w chatce na platformie głęboko w amazońskim lesie deszczowym, szaman śpiewa icaros, czyli ceremonialne pieśni, kiedy Pachamama, czyli Matka Ziemia, chwyta twoje jelita i mocno je ściska. I tak rozpoczyna się okres intensywnych wymiotów (i ataków biegunki), występujących podczas większości ceremonii ayahuasca, w których dochodzi do uwolnienia fizycznej i emocjonalnej żółci, aby wywołać tajemniczą mgłę transcendentalnego uzdrowienia, charakteryzującą się dzikimi halucynacjami wzrokowymi i słuchowymi, które przez następne cztery do sześciu godzin kwestionują granice miłości i strachu. Wywar roślinny jest mętny dla oczu i nie tak przyjemny dla języka, zrobiony z rozgniecionych pnączy ayahuasca i liści chacruna (często z bieluniem dziędzierzewa i czystym tytoniem z dżungli, zwanym mapacho, dodawanym w celu pobudzenia oczyszczenia), jest gotowany przez 12 godzin i błogosławiony świętym dymem tytoniowym wydmuchiwanym przez szamana nad kociołkiem i do jego wnętrza. Połączenie dwóch słów z języka keczua (choć z hiszpańską pisownią), ayahuasca oznacza w zależności od interpretacji "winorośl dusz" lub "linę zmarłych". Jak sama nazwa wskazuje, jest to potężna istota wzywająca Pachamamę, centralną postać ludności rdzennej i metysów, którzy przez wieki zapraszali ją do swoich ciał, we wszystkich jej formach. Północno-wschodni Meksyk, południowy Teksas Na wypalonych słońcem pustyniach północno-wschodniego Meksyku i południowego Teksasu ludzie przekopują ziemię w poszukiwaniu małego, bezkolcowego kaktusa, o którym mówi się, że ma niewypowiedziane moce widzenia, którymi dzieli się z tymi wystarczająco odważnymi i silnymi, by go powitać. Nie bierzesz pejotlu - to on bierze ciebie. Mescalito, jak później został spersonifikowany halucynogenny kaktus, od ponad 5 tysięcy lat ukazuje się Aztekom, meksykańskim Indianom i rdzennym Amerykanom, jako najważniejszy punkt praktyk kulturowych i religijnych. Chociaż obrzędy mogą być różne, to często mają charakter wspólnotowy, a szaman przewodzi grupie podczas śpiewania specjalnych pieśni pejotlowych, gdy wspólnie spożywają suszone kawałki kaktusa. W ciągu 10 do 12 godzin halucynacje (i ataki gwałtownych wymiotów w przypadku nowicjuszy) przenoszą człowieka zarówno w przestrzeni i w czasie, jak również przez szereg emocji, gdzie trudne lub przerażające interakcje mogą czaić się w ciemnościach. Szacunek, jaki wzbudza jest niemal przerażający, a obietnica oświecenia i szacunek dla mocy pejotlu nie są ani udramatyzowane, ani przesadzone. Wyspy Pacyfiku Prawdopodobnie jeden z najłagodniejszych enteogenów, kava (znany również jako kava-kava lub yaqona, "pokarm bogów") to w tym artykule jedyne legalne substancje psychoaktywne w Stanach Zjednoczonych, które można stosować poza kontekstem religijnym. Znana na Wyspach Pacyfiku ze swoich właściwości do przywracania pokoju, w tym na Hawajach, Vanuatu i Fidżi, kava jest nieodłączną częścią tradycyjnego życia polinezyjskiego, używaną do wszystkiego, od tego co święte, po życie społeczne. Działa jako pośrednik lub duchowy wysłannik między ludźmi a Vu, czyli siłą ducha. Mówi się, że bez kava Vu się nie pojawi. Długie, poskręcane korzenie tej rośliny liściastej mogą być świeże lub wysuszone. Są one następnie tłuczone, przeżuwane czy wręcz przeciwnie proszkowane, aby przygotować mętny, mleczny napój. Kava mruczy w brzuchu, wywołując dziwne połączenie spokoju i euforii przy jednoczesnym zachowaniu bystrego umysłu. Jednakże długotrwałe spożywanie napoju pogrąża osoby pijące kava w mentalnym bezruchu, który jest rodzajem przyjemnego snu na jawie. Do odurzenia wywoływanego przez kava trzeba podejść z odpowiednim nastawieniem (np. pytając go o drogę lub medytując nad pytaniem), aby świadomie dać się kierować jego ciepłem. Oaxaca, południowy Meksyk W latach 50-tych XX wieku wielowiekowa tradycja Mazatec w Oaxaca przeniknęła przez swoją historyczną straż wprost do ust dwóch Amerykanów, którzy w słynnym już fotoreportażu 'Life' opowiedzieli o swoich "głębokich" doświadczeniach. W ten sposób rozpoczął się powszechny, burzliwy romans z grzybami psylocybinowymi, czyli z grzybami psychodelicznymi, które Timothy Leary, w ramach projektu Harvard Psilocybin Project i poza nim, tak donośnie zachwalał za ich psychologiczne i religijne właściwości. W swojej pierwotnej formie, zwyczaj Mazatec, wspólny dla innych prekolumbijskich ludów mezoamerykańskich, służy do celów leczniczych, lecząc choroby fizyczne, psychiczne i problemy etyczne. Grzyby, podobnie jak ayahuasca i pejotl, są hołubione za swoją zdolność wyprowadzania użytkowników poza narzucane im realia, aby mogli zerwać z konwenansami i pobudzić perspektywę, wprowadzając nowe sposoby współczucia i empatii dla siebie i dla świata. W praktyce święty rytuał Mazatec jest wspólnotowy. Grzyby zostają skąpane w dymie z kopalowych kadzidełek, a następnie są zjadane po dwa na raz, co reprezentuje dualizm i siłę zjednoczonych płci. Uczestnicy wspólnie dzielą ciemność i ciszę chaty, a szaman, który jest wyznaczonym przez grupę głosem, staje się kanałem, przez który grzyby wyrażają to co chcą przekazać. I tak się składa, że mają dużo do powiedzenia. Źródło: NationalGeographic.com: 5 of the world’s most mind-bending drug cultures
Plemiona Afryki. Które z nich wciąż istnieją i jak wygląda ich życie?
Dzikie plemiona Afryki to zjawisko, które zdaje się przepadać w odmętach przeszłości. Do dziś mieszkają tam społeczności mocno odizolowane od reszty świata i od wielu setek, jeśli nie tysięcy lat żyjące według niezmiennych zasad. Do większości z nich trudno jest dotrzeć. Inne są bardzo łatwo dostępne, choć trudno już nazwać je „dzikimi”. Oto kilka tradycyjnych afrykańskich ludów, które warto poznać.
Dzikie plemiona Afryki: o których istnieniu wiemy? Dzikie plemiona Afryki niejednokrotnie zamieszkują tereny, do których trudno jest się dostać drogą lądową. Aby do nich dotrzeć, trzeba podróżować przez wiele dni, a drogi często stają się nieprzejezdne. W niektóre regiony zamieszkane przez ludzi da się dotrzeć jedynie drogą wodną, płynąc wzdłuż afrykańskich rzek. Nieznana przyroda i trudy podróży to główne przyczyny, dla których plemiona żyjące a Afryce pozostały do dziś tak mocno odizolowane. Problemem w bezpośrednich spotkaniach może być też bariera kulturowa. Dlaczego dzikie plemiona Afryki są tak fascynujące? Według etnologów na świecie żyje dziś przynajmniej kilkadziesiąt plemion, które nie utrzymują kontaktów z cywilizacją i kulturą, którą znamy my. Ich życie jest całkowicie odmienne od naszego i często nie zmieniło się od wielu setek lat. Przymiotnik „dziki” może kojarzyć się pejoratywnie, ale w rzeczywistości oznacza jedynie, że dane plemię nigdy nie próbowało nawiązywać kontaktu z resztą świata. Niełatwo jest docierać do plemion żyjących w dzikich afrykańskich odstępach. To wyzwanie, której podejmują nieliczni podróżnicy. Niektóre z tych ludów zostały jednak poznane dostatecznie, byśmy mogli powiedzieć że możemy opisać choćby podstawy ich zwyczajów i kultury. Oto pięć ciekawych plemion żyjących w Afryce prowadzących życie zdecydowanie odmienne od naszego. Dzikie plemiona Afryki: Masajowie Dzikie plemiona Afryki są lepiej lub gorzej poznane. Masajowie należą do zdecydowanie lepiej znanych. Żyją na terenie Kenii oraz częściowo północnej Tanzanii, poza granicami państw – to autochtoni, czyli rdzenni mieszkańcy z tych regionów. Ich społeczność liczy około 993 tys osób. Porozumiewają się w języku Maa, choć wielu z nich uczy się także suahili i angielskiego. Masajowie żyją w społecznościach zwanych kohortami. Mieszkańcy wiosek przemieszczają się, wypasając zwierzęta (bydło). Struktura społeczności stawia na szczycie najstarszych członków plemienia, jako najbardziej godnych zaufania i doświadczonych. Plemię jest też silnie patriarchalne – liczy się przede wszystkim zdanie mężczyzn. Młodzi chłopcy przechodzą przez rytuał inicjacyjny, którego częścią jest bolesne obrzezanie. Przez podobny zabieg, często kończący się poważnymi komplikacjami, przechodzi także część dziewcząt. Masajowie wyznają religię monoteistyczną, a ich bogiem jest bóstwo o dwóch naturach, zwane Enkai. Aby osobiście poznać Masajów, wystarczy udać się w podróż do Rezerwatu Narodowego Masai Mara w Kenii. Plemię to zamieszkuje wyjątkowo łatwo dostępny teren. Wielu Masajów porzuciło już koczowniczy tryb życia, mieszka i pracuje w mieście. Mimo to nadal można poznać tradycyjny tryb życia i kulturę Masajów. Dzikie plemiona Afryki: Himba Dzikie plemiona Afryki to także znane plemię Himba. Jeśli chodzi o plemiona murzyńskie Afryki Zachodniej, jest ono jednym z lepiej poznanych. Jego członkowie mieszkają w północno - zachodniej części Namibii. Hiba prowadzą koczowniczy tryb życia i hodują zwierzęta. To lud, który wyodrębnił się stosunkowo późno, bo około roku 1870. Ich historia nie był łatwa – zostali się ofiarą eksterminacyjnych działań niemieckich wojsk w okresie II wojny światowej, a w latach 80. XX wieku niemal wymarli przez przedłużającą się, ciężką suszę. Plemię Himba żywi się głównie mlekiem i jego prostymi przetworami. Co ciekawe, wydojone mleko jako pierwszy spożywa zawsze wódz – dopiero po tym rytuale pozyskane mleko nadaje się do spożycia przez społeczność. Ceremonia powtarza się każdego dnia. Każdy człowiek plemienia ma swoje obowiązki - najstarszy mężczyzna to zawsze wódz tego plemienia w Afryce. Mężczyźni zajmują się wypasem bydła i kóz, kobiety zajmują się czynnościami w wiosce. Plemię to jest o wiele mniej patriarchalne, niż plemię Masajów. Charakterystyczny dla Himba jest też sposób pielęgnacji skory i włosów. Kobiety pokrywają całe swoje ciało oraz włosy mazią z tłuszczu mlecznego, popiołu, czerwonej ochry i proszków roślinnych. Ich strój także jest bardzo strojny – zawiera liczne korale, bransolety, obroże, ozdoby z kości i metalu. Aby mózg odwiedzić wioskę Himba, należy poprosić o pozwolenie wodza i podarować mu prezenty. Zdobycie pozwolenia nie jest trudne, jednak niewielu turystów dociera w te regiony. Dzikie plemiona Afryki: Tuaregowie Dzikie plemiona Afryki zamieszkują także obszary północne. Tuaregowie mieszkają na Saharze. Można ich spotkać a Algierii, Libii, Nigrze, Burkina Faso i innych państwach. Są nomadami i także nie izolują się od kultury i mieszkańców reszty świata. Zajmują się wypasem bydła i kóz, a często także turystyką. Hodują też wielbłądy. Posługują się zróżnicowanymi dialektami języka o nazwie tamaszek. Tuaregowie są plemieniem wyjątkowym, bo matriarchalnym. Kobiety mają bardzo silną pozycję w społeczności. Dawniej posiadały znaczny, dziedziczny majątek i same wybierały sobie mężów. W społeczności zdarzają się do dziś rozwody, które dawniej były stosunkowo popularne. Mężczyźni Tuaregów chodzą z zasłoniętą twarzą, w przeciwieństwie do kobiet. Lud Tuaregów nie prowadzi dziś w całości koczowniczego życia. Wielu jego członków zamieszkało w miastach ze względu na trudną sytuację ekonomiczną. Dzikie plemiona Afryki: Mursi Niezwykłe plemię Mursi zamieszkuje tereny Etiopii. To lud pasterski, posługujący się odrębnym językiem i pokrewny do ludu Suri. Do zamieszkanej przez Mursi Doliny Omo można dotrzeć jedynie w porze suchej. Przez pozostałe miesiące osada jest całkowicie odcięta od reszty świata i bardzo trudno jest się do niej dostać. Charakterystyczną dla ludzi Mursi cechą są krążki w rozciągniętych wargach. Tę nieco szokującą ozdobę umieszcza się w naciętej wardze każdej dziewczynki wchodzącej w okres dojrzewania. Z czasem krążki wymieniane są na coraz większe, aż do około 35 cm średnicy. Im bardziej rozciągnięta warga, tym atrakcyjniejsza jest kobieta i tym więcej krów oddaje jej rodzinie kandydat na męża. Dzikie plemiona Afryki: Wodaabe Dzikie plemiona Afryki to także ludy nieco mniej znane, takie jak Wodaabe. Jego przedstawiciele pochodzą z grupy etnicznej Fulbe. To lud koczowniczy, który wędruje wzdłuż południowej Sahary, wypasając długorogie bydło zebu. Hodowla tego rodzaju bydła jest bardzo pracochłonna i wymaga poświęcenia mnóstwa czasu. Plemię to wywodzi się prawdopodobnie z epoki kamienia, jest więc bardzo stare. Co ciekawe, wyróżnia je brak zhierarchizowanej struktury - nie ma tu wodza, który mógłby narzucać innym swoje zdanie. Lud Wodaabe ma bardzo specyficzne i ciekawe podejście do urody i pielęgnacji własnego ciała. Mężczyźni z tego plemienia noszą bardzo strojne ubiory i wykonują skomplikowane makijaże. Co roku pod koniec pory deszczowej odbywa się ważne konkurs piękności, podczas którego młodzi mężczyźni stroją się i tańczą, konkurując o miano najpiękniejszego w oczach młodych kobiet. To niezwykle barwne święto. Istnieją liczne przedstawiające je zdjęcia. Filmy o dzikich plemionach Afryki Dzikie plemiona Afryki, zarówno te znane, jak i całkowicie odizolowane, rozpalają wyobraźnię do czerwoności. Ciekawią nie tylko podróżników i etnologów, ale także wielu ludzi otwartych na świat. Siłą rzeczy stają się także tematem wielu filmów dokumentalnych oraz fabularyzowanych. Z pewnością warto obejrzeć serię filmów pod tytułem „Szokująca Ziemia – Afryka”. Opowiadają one między innymi o rytuałach inicjacyjnych oraz o afrykańskich zwyczajach, wierzeniach i mitach. W popkulturze także nie brakuje znanych i lubianych filmów poruszających tematykę życia plemion i ludów. Do najlepiej rozpoznawanych z pewnością należy oparty na faktach film „Biała Masajka”, który opowiada o kobiecie zakochanej w masajskim wojowniku.
Rdzenne plemiona Amazonii. To oni "przeszkadzają" w grabieży puszczy
Ślady opon w czerwonej ziemi są głębokie i świeże. Tainaky Tenetehar schodzi ze swojego terenowego motocykla, żeby przyjrzeć im się dokładniej.
– Z dzisiejszego poranka – mówi z przekonaniem doświadczonego tropiciela wyczulonego na wszelkie przejawy ruchu ludzi na tych wyjętych spod prawa terenach. Obserwuje przez lornetkę pofałdowane wzgórza pokryte wypaloną sawanną, biegnące aż po zalesione pasmo górskie w oddali. Na tym obszarze, budzącym jedne z najgorętszych sporów w Brazylii, na terenie, gdzie zarośla wypierają stare lasy, a prywatne gospodarstwa naruszają granice ziem należących do Indian, ślady opon mogą mieć tylko jedno, złowieszcze znaczenie. – Drwale – mówi Tainaky. Wróg. Tainaky, który używa także portugalskiego nazwiska Laércio Souza Silva Guajajara, patrzy na towarzyszy, czterech członków plemienia Guajajara zsiadających ze swoich poobijanych motocykli. Patrol prezentuje się kolorowo: połatane dżinsy, panterki, ciemne okulary i bandany chroniące twarze przed wszechobecnym w porze suchej kurzem. Jego członkowie, uzbrojeni równie skromnie – w jednostrzałową fuzję, pistolet domowej roboty i kilka maczet dyndających przy pasach – przywodzą na myśl bohaterów dziwnego międzygatunkowego filmu. Jak gdyby Mad Max spotykał Ostatniego Mohikanina. – Jedziemy za nimi? – pyta Tainaky. Ściganie ludzi dokonujących nielegalnych wyrębów stało się specjalnością takich patroli. Ich członkowie podpalali ciężarówki, przejmowali broń oraz piły łańcuchowe i przepędzali zirytowanych drwali. Przywódcom patroli, do których należy 33-letni Tainaky, wielokrotnie grożono śmiercią. Niektórzy ich członkowie ukrywają swoją tożsamość pod pseudonimami. W 2016 r. w ciągu jednego miesiąca trzej uczestnicy tych patroli zostali zamordowani. Ci ludzie należą do liczącej około stu członków organizacji ochotniczej. Nazywają samych siebie Strażnikami Lasu. Ta i inne podobne grupy powstały w ostatnich latach w reakcji na rosnącą falę nielegalnych wyrębów, które wyniszczają chronione tereny leśne w stanie Maranhão, we wschodniej Amazonii, łącznie z mierzącym 4150 km2 Terytorium Tubylczym Arariboia. Wraz z lasami znika zwierzyna, która od pokoleń jest podstawą istnienia łowieckiej kultury plemienia Guajajara. Z powodu wylesiania wysychają jeziora, z których wypływają tamtejsze rzeki i strumienie. Wymierają ryby i ptaki. W Posto Awá wieśniacy rozkoszują się poranną kąpielą. Trzymane przez nich żabuti prawdopodobnie zostaną w końcu zjedzone. Fot. Charlie Hamilton James Stawka dla Guajajarów jest z pewnością wysoka, ale ten lud, od czasu swych pierwszych krwawych kontaktów z przybyszami, które miały miejsce wieki temu, wypracował skuteczne strategie przetrwania. Większość jego członków zna zasady rządzące światem zewnętrznym, wielu w nim żyło. Znacznie trudniejsza jest sytuacja innego plemienia, dzielącego z nimi rezerwat Arariboia – ludu Awá. Kilka grup koczowników Awá – żyjącego najdalej na wschód amazońskiego plemienia, z którym biali ludzie nie mieli kontaktu – przemierza leśne tereny w centrum tego terytorium, niemal bezustannie uciekając przed wyciem wciągarek i pił łańcuchowych, a w porze suchej także przed dymem pożarów. Awá, ograniczeni do kurczącego się jądra lasu, są szczególnie bezbronni. Ale nawet na relatywnie nietkniętych połaciach lasu deszczowego na pograniczu Brazylii i Peru izolowane grupy muszą uciekać przed grabieżami związanymi z nielegalnymi wyrębami, poszukiwaniem złota, a ostatnio też przemytem narkotyków. Prawdę mówiąc, zagrożenia dla bezpieczeństwa 50 do 100 odizolowanych plemion, z którymi nie było do tej pory kontaktu – liczących jakieś 5 tys. ludzi – rosną w całym dorzeczu Amazonki. Poza Amazonią jedyne tzw. plemiona bez kontaktu, o jakich wiadomo, żyją obecnie w paragwajskich zaroślach Chaco, na Andamanach, archipelagu Oceanu Indyjskiego, oraz w zachodniej części Nowej Gwinei. Ich liczebność może wydawać się niewielka, ale orędownicy praw ludów autochtonicznych mówią, że tu chodzi o coś ważniejszego – o zachowanie ostatnich pozostałości stylu życia, który prawie zupełnie zniknął z naszej planety. – Kiedy znika jakaś narodowość albo ludzka grupa (…), strata jest ogromna – mówi Sydney Possuelo, rzecznik praw tubylczych. – Oblicze ludzkości staje się bardziej homogeniczne, a sama ludzkość ubożeje. Relacje ludu Awá (zwanego także Guajá albo Awá--Guajá) ze światem zewnętrznym są w znacznym stopniu związane ze stosowaną wobec nich przemocą. Dziś być może stu z mniej więcej 600 Awów nadal prowadzi koczownicze życie w lesie. Reszta, która w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat weszła w kontakt z nowoczesnością, osiadła w wioskach na trzech z czterech chronionych terytoriów tubylczych rozciągających się w korytarzu wzdłuż zachodniej granicy Maranhão. Obecność Awów przyczyniła się do objęcia ochroną prawną 12 300 km2 okresowo suchych obszarów leśnych stanowiących krytyczny bufor dla lasów deszczowych na zachodzie. Choć izolowane grupy Awá żyją w trzech z czterech rezerwatów, tylko ci, którzy pozostają w Arariboia (jakieś 60–80 osób), są zasadniczo pozbawieni kontaktu, trzymając się we własnym kręgu, w centrum tego obszaru. Nadal polują za pomocą łuków i strzał, zbierają miód oraz orzechy babassu i wciąż są zależni niemal wyłącznie od obfitości pierwotnego lasu i jego źródeł wody. W ich pobliżu nie zamieszkują żadni osiadli Awá, którzy mogliby być mediatorami w razie kontaktu z ludźmi z zewnątrz. Na wzgórzach i równinach okalających centrum rezerwatu leżą dziesiątki miasteczek i osad, w których żyje ok. 5300 Guajajarów. A poza granicami rezerwatu, w swego rodzaju trzecim koncentrycznym kręgu, istnieje pięć dużych miast, w których drewno pozostaje siłą napędową gospodarki. Ponieważ 75 proc. pierwotnej okrywy leśnej Maranhão zostało już utracone, większość cennego drewna pozostaje w Arariboi, trzech innych terenach tubylczych, na których żyją Awá (Alto Turiaçu, Caru i Awá), i w przyległym rezerwacie przyrodniczym. Na tych obszarach pozyskiwanie drewna jest zakazane, co oznacza, że prawie cała branża drzewna stanu jest de facto działalnością przestępczą. Ale to nie odstrasza nielegalnych drwali, którzy obchodzą próby egzekwowania prawa, korzystając z czujek i fałszywych dokumentów. Ciężarówki do przewozu drewna, często bez tablic rejestracyjnych, kursują po bocznych drogach, niepatrolowanych przez policję, dostarczając ładunek do tajnych tartaków poza terenami Indian. Dzięki tej sieci egzystencja Awów stała się tak niepewna, że Survival International, organizacja walcząca o prawa grup plemiennych, nazwała ich „najbardziej zagrożonym plemieniem Ziemi”, zapoczątkowując w 2012 r. globalną kampanię na ich rzecz. W Maranhão Guajajarowie działają na rzecz os isolados – „izolowanych” – uważając, że ich własne przetrwanie jest nierozerwalnie związane z losem sąsiadów Awá. – Walka o ocalenie Awów i lasu to jedno i to samo – mówi Sônia Guajajara, była dyrektorka wykonawcza Stowarzyszenia Autochtonicznych Ludów Brazylii występującego w imieniu ponad 300 tubylczych grup tego kraju. W tym roku Sônia Guajajara będzie startować w wyborach na ważny państwowy urząd. Kiedy Leśni Strażnicy Tainaky’ego stoją zbici w grupkę, zastanawiając się, jak postąpić, z pobliskiego domu wychodzi postać w kasku, odpala terenowy motocykl i przejeżdża obok nich pełnym gazem, z twarzą zasłoniętą przyłbicą. – Olheiro! – krzyczą mężczyźni. Szpieg! Oprócz zastraszania przez drwali Strażnicy muszą również zmagać się z siatką infiltratorów należących do ich własnego ludu. Informatorzy wypatrują patroli i pędzą powiadomić o nich swoich mocodawców, którzy z kolei ostrzegają ekipy drwali za pomocą walkie-talkie. – Musimy się stąd wynosić! – woła Tainaky, patrząc, jak motocykl znika w kłębach pyłu. – On o nas doniesie! Element zaskoczenia jest dla takich misji kluczowy. Strażnicy muszą zaskoczyć drwali, w przeciwnym razie sami mogą znaleźć się w zasadzce. Nawet agenci federalni bywali atakowani w głębi lasu przez dobrze uzbrojonych ludzi dokonujących wyrębów. Myśliwi w mgnieniu oka mogą zamienić się w zwierzynę. – Kto będzie walczyć o izolowanych, jeśli nie my? – powiedział mi Tainaky w swojej kuchni, w przeddzień patrolu. Rozwinął mapę terytorium Arariboia i objechał palcem jego brzegi. – Drwale wdzierają się na całym obwodzie tubylczych terenów – wyjaśnił, po czym stuknął w sam środek mapy. – Chcieliby dostać się do centrum, tam gdzie są isolados. A jeśli nadciągną drwale, tym ludziom pozostanie tylko ucieczka. Ayrua, lat 39, która trzyma na głowie szatankę, zetknęła się z agentami do spraw Indian w 1989 r. Awowie w placówkach rządowych nadal polują, m.in. na tapiry, pekari i małpy, aby uzupełniać swą dietę. Fot. Charlie Hamilton James Kapucynka czubata siedzi na głowie 47-letniej Ximirapi, która w latach 90. opuściła Posto Awá i przeniosła się do osady Tiracambu, mniej zatłoczonej i mającej lepsze tereny łowieckie.​ Fot. Charlie Hamilton James Rządowa agencja ds. ludów autochtonicznych nazywa się Fundação Nacional do Índio, albo FUNAI. Jej departament zajmujący się Indianami, z którymi kontaktu nie było albo nastąpił on stosunkowo niedawno, umieścił rejon Arariboia na czele amazońskiej listy punktów zapalnych, w których plemiona są najbardziej narażone na zetknięcie z zachodnią cywilizacją. Lecz dotkliwe cięcia budżetu FUNAI utrudniły jeszcze bardziej ochronę izolowanych plemion, takich jak Awá, przed nieubłaganą presją żądnej zasobów gospodarki globalnej. Od czasu impeachmentu prezydent Brazylii Dilmy Rousseff w 2016 r. sprzyjający biznesowi politycy uchwalili w kongresie przepisy uchylające ochronę tubylczych terenów w całej Amazonii. W ramach tego procesu zwolniono doświadczonych agentów FUNAI i zamknięto placówki agencji, co zwiększyło zagrożenia brazylijskich społeczności plemiennych, łącznie z izolowanymi. Apele o pomoc zgłaszane przez Guajajarów prowadziły do sporadycznych nalotów sił rządowych na nielegalne tartaki w okolicznych miasteczkach oraz nielicznych wypadów policyjnych w celu przepędzenia drwali, ale na ogół Strażnicy byli pozostawieni swemu własnemu losowi. Mogli patrzeć, jak ciężarówki wywożą ich ojcowiznę, albo utrudniać drwalom życie na wszelkie możliwe sposoby. Każdej godziny każdego dnia wyładowane rudą żelaza pociągi towarowe przejeżdżają z hukiem obok osad Awów w Tiracambu i Posto Awá na południowo-wschodnim skraju mierzącego 1730 km2 Terytorium Tubylczego Caru. Odbywają 900-kilometrową podróż z największej na świecie kopalni odkrywkowej rudy żelaza do atlantyckiego portu São Luís, stolicy Maranhão. Stamtąd ruda – w 2017 r. było jej 147 mln ton – trafia do ładowni oceanicznych statków zmierzających głównie do Chin. Wydobycie rudy w kopalni Carajás i jej transport do stalowni na drugim końcu świata stanowi tryumf technologii i przynosi miliardy dolarów. A przy tym skłania do irytującego spostrzeżenia – potężny symbol światowego handlu funkcjonuje w zasięgu słuchu ludzi, którzy nadal zdobywają znaczną część pożywienia za pomocą łuków i strzał, a niektórzy członkowie ich plemienia wciąż wędrują przez puszcze rezerwatu Caru jako izolowani koczownicy. Członkowie plemienia Guajajara pełnią ochotniczo funkcję Strażników Lasu. Ta organizacja obrała sobie za cel ochronę Terytorium Tubylczego Arariboia przed bezustannymi inwazjami nielegalnych drwali – a także obronę kilku izolowanych rodzin Awá, które nadal przemierzają ten rezerwat.​ Fot. Charlie Hamilton James Budowa tej linii kolejowej na przełomie lat 70. i 80. XX w. zaburzyła wiele tubylczych społeczności i przecięła terytorium Awów, niegdyś rozległe, na dwie części. Napłynęli osadnicy i spekulanci ziemią. Rancza, fabryki, a nawet całe miasta miały wyrosnąć wokół Awów, którzy niebawem zostali odcięci od ziemi, którą przemierzali od pokoleń. – Pierwszym sygnałem karaí był drut kolczasty – powiedział Takamãtxia, używając słowa Awów oznaczającego białego człowieka albo obcego. Wraz z Marco Limą, moim przewodnikiem i kierowcą, siedziałem pośród kilkudziesięciu Awów w otwartym pawilonie w Posto Awá, placówce założonej przez FUNAI w 1980 r. jako schronienie dla plemienia. – Baliśmy się wystrzałów – ciągnął Takamãtxia, a młody człowiek o imieniu Tatuxa’a tłumaczył jego słowa na portugalski. – Nigdy wcześniej nie słyszeliśmy takiego dźwięku. – To było w dniu, gdy obcy niepostrzeżenie podeszli do jego rodziny przez las i spuścili ze smyczy psa. Takamãtxia powiedział, że jego dziadek został zamęczony na śmierć. – Nie mógł wystarczająco szybko biec. Grupa rozproszyła się. Niektórzy wycofali się na północ. Inni, w tym część jego krewnych, na południe. Takamãtxia więcej ich nie zobaczył. – Czy to możliwe, że mój wujek nadal żyje w lesie? – Przerwał na moment. – Myślę, że tak. Kolejni starcy podrywali się na nogi. W pawilonie zapanował gwar i Tatuxa’a z trudem nadążał z tłumaczeniem. Wszyscy opowiadali niezwykle podobne historie: o panicznej ucieczce przed intruzami, o uratowaniu przez FUNAI, o zabójczych epidemiach grypy i odry, które przeszły przez osadę po kontakcie z białymi. W tym czasie FUNAI wciąż uważała za swoją misję nawiązywanie kontaktu z plemionami i osiedlanie Indian w swoich placówkach, aby umożliwić zagospodarowanie ich terenów. Dopiero w 1987 r. agencja przyjęła obecną politykę unikania kontaktu, do czego po części skłoniła ją tragedia Awów. To było, i nadal jest, przełomowe podejście – uznanie prawa plemion do prowadzenia tradycyjnego trybu życia bez prześladowania przez obcych. (Grupy kontaktowe są wysyłane bardzo rzadko, jeśli jakiejś izolowanej grupie tubylczej coś zagraża). Tego wieczoru Tatuxa’a poprowadził mnie z pawilonu na skraj wioski. Pod wiszącym nisko srebrnym skrawkiem księżyca miała się właśnie rozpocząć święta ceremonia nawiązywania łączności z przodkami Awów. W powietrzu unosił się gryzący drzewny dym. Szczekały psy. Z daleka dolatywał turkot pociągu obsługującego Carajás. W cieniu ganku kobiety przyklejały kępki piór harpii i kondora do głów, kończyn i piersi nagich mężczyzn, starszych wioski. Desenie białego pierza wydawały się pulsować w ciemnościach, nadając mężczyznom widmowy wygląd. – Noszą te pióra, żeby karawara wiedzieli, że są prawdziwymi ludźmi, że są Awá – wyjaśnił Tatuxa’a, mając na myśli przodków, którzy sprawują pieczę nad lasem i chronią żyjących na ziemi Awów. – W przeciwnym razie mogliby wziąć ich za białych i zabić. Pośród upiornych, jękliwych śpiewów mężczyźni tańczyli jak w transie wokół zamkniętej chatki. Wchodzili do niej i wychodzili kolejno, tupiąc stopami, jakby chcieli wyskoczyć do świata duchów ponad głowami. Nie przestając tańczyć i śpiewać, powracali do kobiet i dzieci, tuląc wargi, by wydmuchnąć w stronę swych najbliższych błogosławieństwa duchów, z którymi właśnie spotkali się w swej podróży do nieba. – Ta ceremonia przenosi nas do czasów, kiedy wszyscy żyliśmy w lesie – powiedział Tatuxa’a. – Pomaga nam zachowywać naszą kulturę. Nie było jasne, czy on, wykształcony, dwujęzyczny młody człowiek, wierzy w świat duchów. Lecz gdy obserwowałem ten spektakl pod rozgwieżdżonym niebem – nagich mężczyzn, którzy pochylali się i zginali wśród głośnych, przenikliwych zawodzeń, jak gdyby owładnęły nimi niewidzialne moce – nie mogłem pozbyć się wrażenia, że prastary sposób życia wisi na włosku. Wyładowane rudą żelaza pociągi o długości dochodzącej do 3 km przejeżdżają obok tubylczych osad Posto Awá i Tiracambu, zmierzając z największej na świecie odkrywkowej kopalni rudy do atlantyckiego portu São Luís. Tam ruda jest przeładowywana na statki, z których wiele płynie do Chin. Linia kolejowa zbudowana w latach 70. i 80. XX w. przecięła tradycyjne ziemie plemienia Awá. Fot. Charlie Hamilton James Podróżując po terytoriach Awów, dostrzegałem powszechną obawę, że rządowym instytucjom powołanym do ochrony plemion też grozi rozpad – lęk o to, że plemię Awá może zostać pozostawione samo sobie we wrogim świecie. O godzinę jazdy od Posto Awá, w wiosce Tiracambu, wszystkich 85 mieszkańców wyszło na nasze powitanie, śpiewając i tańcząc. Młody człowiek o imieniu Xiperendjia poprosił, bym usiadł. – Rząd nie lubi Indian – powiedział. – Boimy się, że oddadzą naszą ziemię. Ludzie otoczyli nas potrójnym kręgiem. – Drwale wypalili nasze lasy – ciągnął Xiperendjia – Wszystkie zwierzęta, żółwie, małpy, pekari, wymierają. Wszystkie nasze owoce spłonęły. Potrzebujemy pomocy. Powiedziałem, że przyjechałem wysłuchać ich obaw i podzielić się nimi z czytelnikami w dalekich krajach. Marco Lima chwycił moje pióro i uniósł je wysoko. – Widzicie to pióro? – krzyknął głośno, żeby wszyscy słyszeli. – To broń Scotta. Używając tego, opowie całemu światu o Awá! – Chcesz zobaczyć broń Awów? – odpowiedział pytaniem Xiperendjia. Rzucił w tłum jakąś komendę. Ludzie zniknęli w swoich chatach, ale po chwili wrócili, mężczyźni i kobiety, wymachując długimi łukami i pękami strzał z bambusowymi grotami utwardzonymi w ogniu. – Widzisz? – zapytał Xiperendjia. – To jest nasza broń. Wielu urzędników FUNAI zgadza się z plemieniem Awá – wygląda na to, że rząd rozmyślnie pozbawia agencję funduszy. – FUNAI nie ma środków do wypełniania swych zadań – powiedział pewien kierownik, prosząc o nieujawnianie swego nazwiska. – Jest jak pacjent na oddziale intensywnej opieki. Po cięciach budżetu FUNAI samotny posterunek na wzgórzu strzegący głównego wejścia do mierzącego 1170 km2 Terytorium Tubylczego Awá pozostał ze zredukowaną do minimum załogą złożoną z trzech nieuzbrojonych cywilów. To terytorium jest domem dla około stu Awów, w tym kilku małych grupek koczowników, z którymi nie ma kontaktu. Marco i ja pojechaliśmy rozmytą drogą biegnącą od tej placówki. Tu i ówdzie na poboczach stały rdzewiejące kadłuby buldożerów pozostawionych w 2014 r., gdy wojsko przepędziło drwali i osadników masowo najeżdżających rezerwat. U stóp wzgórza wjechaliśmy w to, co miało być celem tych potężnych maszyn – cichy świat głębokich cieni i oślepiających snopów światła przedzierających się przez korony niebosiężnych drzew oraz gęste liany. W oddali skrzeczały ary. Podjechaliśmy pod bielony budynek stojący w cieniu chlebowca. Byliśmy w Juriti, bazie FUNAI. Wysoki mężczyzna z kędzierzawymi siwiejącymi włosami wyszedł ze środka i podał mi rękę. Nazywał się Patriolino Garreto Viana i był weteranem FUNAI. Pracował w agencji od 35 lat, a od 1995 r. administrował placówką w Juriti. Kiedy wspomniałem o porzuconych buldożerach, Viana z powagą kiwnął głową. – Usunęli z terytorium 3 tys. najeźdźców – powiedział, wspominając wydalenia z 2014 r. – Biali dotarli bardzo blisko tego miejsca. Te eksmisje wywołały poważne niezadowolenie w pobliskich miasteczkach. Przez wiele miesięcy Viana nie mógł się tam pokazywać. – Byłem um homem marcado – powiedział. Człowiekiem napiętnowanym. Pokazał nam pięcioizbowy budynek pełniący rolę jego kwatery oraz improwizowanej przychodni dla dwójki pracowników państwowej służby zdrowia. Przez otwarte drzwi na tyłach wchodził i wychodził szereg pacjentów Awá – młodych kobiet w kwiecistych sukienkach karmiących piersią niemowlęta, mężczyzn w luźnych T-shirtach i klapkach. Pomimo wtargnięć obcych, jak powiedział Viana, Juriti pod wieloma względami pozostało najbardziej osłoniętą z czterech społeczności Awów. Starsze pokolenie spośród 89 mieszkańców osady – mających obecnie po 50, 60 lat – trafiło tutaj po szeregu ekspedycji kontaktowych FUNAI prowadzonych w latach 80. i 90. XX w. Ci ludzie większość czasu spędzają w lesie. Zwłaszcza mężczyźni czują się tam jak w domu. – Spędzają w placówce zaledwie kilka dni, po czym znowu wyruszają – stwierdził Viana. Mężczyźni wracają ze swych wypadów z jeleniami, pekari lub tapirami. Na werandzie starszy człowiek o imieniu Takya w zdumiewający sposób naśladował głęboki, gardłowy głos wyjca. Podczas polowań Awá używają takich zawołań do wabienia zwierząt – to część ogromnych zasobów wiedzy, która pozwoliła plemieniu przetrwać setki, jeśli nie tysiące lat. Być może w żadnym innym miejscu ta spuścizna nie jest zagrożona bardziej niż w rezerwacie Arariboia. Nawet przy wsparciu policji środowiskowej śmiałe wysiłki, które podejmuje Tainaky Tenetehar ze Strażnikami Lasu, nie są w stanie powstrzymać plagi wyrębów. W związku z pożarami lasów szalejącymi pod koniec 2017 r. departament FUNAI ds. odizolowanych Indian zbudował pospiesznie placówkę na wschodnich równinach rezerwatu. Izolowanych koczowników Awá dostrzeżono niebezpiecznie blisko jednej z głównych dróg, więc istniała obawa, że w ostateczności może dojść do wymuszonego kontaktu w celu ich ratowania. – Idea braku kontaktu nadal obowiązuje – powiedział Bruno de Lima e Silva, koordynator tego departamentu w stanie Maranhão. Wyjaśnił, że jest to tylko element planu przygotowań na różne ewentualności. Jak stwierdził Lima, Awá na razie nie wykazują chęci rezygnacji z życia w lesie. Wydają się zdrowi i mają dzieci, co świadczy o poczuciu bezpieczeństwa. – Gdyby chcieli kontaktu, to by go nawiązali. Ostatniego dnia mojego pobytu w Brazylii wraz z fotografem Charlie Hamiltonem Jamesem i Bruno Limą wynajęliśmy awionetkę, by przelecieć nad rezerwatem Arariboia. Niebawem patrzyliśmy z góry na korony puszczy – fantastycznie cętkowaną połać ciemnych zieleni i stonowanych brązów przetykaną jasnożółtymi plamami kwitnących drzew ipe. Gdzieś tam w dole byli isolados. – Spójrz! – powiedział Lima, wskazując las. – Droga do wywozu drewna! Początkowo jej nie zobaczyłem, ale potem się pojawiła – brązowy pas, który wił się po zboczu, znikając pod koronami drzew i wyłaniając się ponownie kawałek dalej. – Drwale doskonalą swój złodziejski proceder – wyjaśnił Lima, przekrzykując warkot silnika. – Budują drogi pod koronami, żeby trudno je było zobaczyć. Dolatując do północno-wschodnich granic rezerwatu, zauważyliśmy ciężarówkę z białą kabiną podskakującą na krętej drodze. Jej platforma była wyładowana drewnem. Przypominała drapieżnego owada wlokącego zdobycz do swego gniazda. Gdy tak sunęła na wschód, w stronę tartaków poza granicami rezerwatu, nie widziałem niczego, co by stało jej na drodze. Tekst: Scott Wallace
Najpiękniejsi mężczyźni świata. Reportaż z Nigru
Młody mężczyzna starannie nakłada żółty podkład, rysuje czarne obwódki wokół oczu i ust, kontrastujące z białymi zębami i białkami oczu. Pionowa biała linia biegnąca przez środek twarzy podkreśla jej symetrię (asymetryczne znaczy brzydkie) i wydłuża nos – bo ładny nos to nos długi i wąski.
Twarz też musi być pociągła, a najprostszym sposobem na optyczne jej wydłużenie jest wygolenie włosów na czole. Włosy nad uszami utrefione naturalnymi olejkami dają osobliwy efekt skrzyżowania fryzur hiphopowca z Brooklynu i ortodoksyjnego chasyda. Z turbanu ze strusim piórem zwisają muszelki, kawałki skóry, monety i rozliczne amulety. Mile widziane, bo świadczące o kreatywności, są innowacje – błyszczący zamek błyskawiczny wymontowany ze starej walizki czy tarcza od zegarka Casio. Panowie z nigerskiego plemienia Wodaabe szykują się do najważniejszego święta: dorocznego konkursu piękności Gerewol (czyli „wybieranie najlepszego”). Odbywa się on jesienią, pod koniec pory deszczowej, mniej więcej w tym samym czasie, co wybory Miss World. To festiwal swatów, podczas którego kobiety dobierają sobie partnerów wyłącznie na podstawie tego, co da się zobaczyć gołym okiem (czasem nieśmiało przysłoniętym jedną dłonią). Powierzchowność, fizyczne piękno jest dla nomadów Wodaabe z rodziny Fulani najwyższą wartością, która określa człowieka i decyduje o jego istnieniu. W ich języku fulfulde słowa „być” i „być pięknym” są niezwykle sobie bliskie – jeśli ktoś lub coś piękne nie jest, właściwie nie istnieje lub istnieć nie powinno. Wodaabe na „piękny” mówią wodi, zaś woodi oznacza „jest, istnieje”. Przeciwieństwo piękna to wodde, natomiast woodde to „coś, co powinno zniknąć”. Przygotowanie perfekcyjnego makijażu jest czasochłonne i wymaga wielkiego zaangażowania. Po żółty barwnik mężczyźni wędrują na górę w okolicach Jongoori na północ od Malbazy w centralnym Nigrze. Przemierzają, bagatela, 700 km w jedną stronę przez pozbawiony ludzkich osad busz. Czarny barwnik jest łatwiejszy do zdobycia. Niektórzy Wodaabe z charakterystyczną dla tego niepiśmiennego ludu fantazją mówią, że pozyskują go z pewnego gatunku ptaka żyjącego w buszu, by podczas konkursu wydawać z siebie dźwięki naśladujące jego śpiew. Inni twierdzą, że jego źródłem są toksyczne wnętrza baterii albo sproszkowana skóra kameleona. Liczy się efekt: kontrastująca z czernią biel zębów i oczu ma być jeszcze bielsza. Czyste białka są oznaką zdrowia, o które nie jest łatwo w biednym kraju, w którym brak choćby czystej wody do picia. A wiecznie białe zęby są ich prawdziwą obsesją. Tak pożądany efekt uzyskują, czyszcząc je gałązkami roślin zawierających soki o właściwościach bakteriobójczych. Wprawdzie wielu Afrykanów dba w ten sposób o zęby, ale tylko Wodaabe gotów jest sprzedać to, co ma najcenniejszego (czyli, oczywiście, krowy), by po stracie naturalnego garnituru uzębienia zdobyć bardzo kosztowną sztuczną szczękę. Piękno jest dla tego plemienia wyraźnie zdefiniowane. Wszyscy spotykani przeze mnie jego przedstawiciele mieli taki sam gust. Antropolożka Mette Bovin również pisze o ich bardzo silnym uniwersalnym wzorcu estetycznym. Piękno rozumieją jako możliwie najpełniejsze realizowanie ideału, a wszelakie odstępstwa od niego świadczą o brzydocie. Podczas wielu wypraw badawczych pokazywała Wodaabe album zdjęć ich pobratymców – i wszyscy bez wyjątku spośród licznych portretów jako najpiękniejszego zawsze wskazywali tego samego mężczyznę. Do ideału można się zbliżyć starannym przygotowaniem i ustawicznym korygowaniem makijażu przed lusterkiem, z którym żaden mężczyzna się nie rozstaje. Niestety, znacznie trudniej wpłynąć na inne pożądane cechy, takie jak długi nos, smukła szyja czy wysoki wzrost, które są dziedziczne. Mimo to matki starają się nieco ograniczyć wystąpienie ewentualnych wad u swoich małych synków, np. kciukiem i palcem wskazującym ugniatając nosy i próbując uformować ich optymalne kształty. Okrutne? Cóż, pamiętajmy, że niewłaściwy nos szpeci. Nieudany mężczyzna z czasem będzie musiał zgodzić się, by jego żonę zapłodnił ktoś inny, „lepszy model”. Kolejne pokolenie musi przecież być piękniejsze. Święto Gerewol zaczyna się od bardzo energicznych tańców ruume i borno. Młodzieńcy stają w konkursowe szranki. By pomóc losowi, korzystają z dozwolonego dopingu – przed występem piją psychoaktywny wyciąg z kory drzewa stymulujący koncentrację i wytrzymałość. Później przychodzi czas na dwa najważniejsze tańce – yaake oraz gerewol. Tu nie wystarczy tylko wyglądać. Aby być atrakcyjnym dla dziewcząt, należy umieć się odpowiednio zachować, sprawnie i wiele godzin tańczyć w pełnym słońcu, przewracać oczami (najlepiej tylko prawym), szczerzyć zęby, nadymać policzki, stawać na palcach, aby wyglądać na wyższego. I wszystko to trzeba robić jednocześnie. Niełatwe zadanie, zważywszy że niektórzy uczestnicy rywalizacji uciekają się do magicznych sztuczek w celu zepsucia występu konkurentom. Liczne amulety mają temu zapobiec. Zmiana kreacji, pora na taniec główny, gerewol. Żółty makijaż zostaje zastąpiony czerwonym. Dopuszczeni do pląsów są jedynie najpiękniejsi mężczyźni, mimo to niejeden z nich słyszy szyderczy śmiech i uwagi starszych kobiet, które bez skrępowania komentują wygląd tańczących zawodników. Zachęcają ich w ten sposób do jeszcze większego wysiłku, spektakularniejszych min, mocniejszego nadymania policzków, podskakiwania i kiwania się. Podbiegają do szczególnie pięknych, szturchają ich w obnażony tors i krzyczą: „Iii-haaa!”. W ten sposób okazują aprobatę. Oficjalne jury zachowuje się zupełnie inaczej. Trzy najśliczniejsze młode panny tworzą klasyczny skład sędziowski z jedną przewodniczącą. Kiwają się w czymś na pograniczu tańca i dreptania w miejscu. Niby stoją na wprost kandydatów, niby zainteresowane, ale z twarzami skromnie przysłoniętymi jedną dłonią i opuszczonym wzrokiem. Zerkają nieśmiało, przysuwają się coraz bliżej, aż wreszcie liderka sędziowskiej grupy dyskretnym ruchem ramienia wskazuje faworyta. Co dzieje się potem? No cóż, to zależy. Jedni śpieszą się do żeniaczki, innych interesuje tylko gorąca noc. U Wodaabe, podobnie jak u wielu koczowniczych (a przecież islamskich) plemion środkowej Afryki, jak chociażby ich sąsiadów Tuaregów, w relacjach damsko-męskich równie ważne są intencje obu stron. Nie ma miejsca na przymus i dominację. Wszystko odbywa się w ramach jasnych reguł. Aranżowane małżeństwa wprawdzie się zdarzają, ale nikt nie zabroni spotykania się ukradkiem tym, którym naprawdę na sobie zależy. Powrót niezadowolonej żony „do mamy” – z własną częścią majątku – też nie nastręcza większych problemów. Wydaje się, że zarówno dla Wodaabe, jak i Tuaregów islam nie jest tak ważny jak dziedzictwo własnej tradycji oraz prawdziwe emocje i namiętności. Nie przypadkiem najwięcej w tej materii dzieje się tu w bezksiężycowe noce – chłopcy żartują, że wtedy nie widać za bardzo, kto z kim i kiedy oddala się za kępę bujnych akacji. Flirt jest zwykle mało skomplikowany. Kiedy chłopak Wodaabe zainteresowany jest jakąś dziewczyną – a zdarza się to przecież dużo częściej niż na dorocznym Gerewol – w sprzyjających okolicznościach dyskretnie do niej mruga. Jeśli ona nie odwróci wzroku, potwierdza, że również wpadł jej w oko. Wtedy zalotnikowi pozostaje jedynie charakterystycznym grymasem ust wskazać, w którą stronę powinna się udać niezauważona przez pozostałych na małe rendez-vous w krzakach. Inna możliwość to słynny uścisk dłoni – specjalne potarcie wnętrza dłoni wybranki palcem wskazującym w taki sposób, że on wie, ona wie, a inni – nie. W razie odmowy każda ze stron może się wycofać z godnością i bez uszczerbku na honorze. Dziewczyny w tych grach wydają się znacznie bardziej bezpośrednie. Ich sposobem na flirt jest lekkie dotknięcie interesującego ich chłopaka stopą. Wbrew temu, co sądzi o nich wielu cudzoziemców i pobożnych muzułmańskich sąsiadów z zazdrością obserwujących częste zmiany partnerów i rozpasane święta, Wodaabe kierują się bardzo ścisłym moralnym kodeksem, tzw. pulaake. Reguluje on szczegółowo ich życie, a sumienne jego wypełnianie to plemienny obowiązek. Słowo Wodaabe oznacza „ludzie tabu” – tak sami się określają, w opozycji do osiadłych braci z rodziny Fulani, którzy przejęli kodeks islamu, przedkładając go nad tradycyjną „drogę Fulani”. W tej grupie etnicznej, zamieszkującej rozległy pas sahelu od atlantyckiego wybrzeża aż po Czad, Wodaabe są największymi tradycjonalistami, ścisłymi nomadami, dumnie okazującymi pogardę do rolnictwa i miejskiego trybu życia. Nie przejmują, jak wielu innych Afrykanów, zachodnich strojów czy wzorców kulturowych. Podobnie jak w koczowniczych plemionach Nuerów z Sudanu czy Masajów z Kenii, dla Wodaabe ważna jest liczba posiadanych krów oraz umiejętności związane z ich hodowlą. Niektórzy z nich twierdzą, że kto nie ma krów, ten nie umie mówić w fulfulde i przestaje być jednym z nich. Z tego też powodu sprzeciwiają się rządowym programom osiedlania ich i posyłania dzieci do szkół, w których uczone są nieprzydatnych rzeczy i zapominają tajemnice sztuki pasterskiej. Równie silna okazuje się ich druga pasja: dla zaspokojenia swej próżności i kupna np. bogato zdobionego lustra gotowi są nawet pozbyć się jednej z ukochanych krów na któ- rymś z cotygodniowych targów, w Abalak, Baleyarze czy Birni Kazoe. Bywa, że osiadli sąsiedzi Wodaabe mówią na nich „brudasy z buszu”. Tymczasem życie „ludzi tabu” to tylko z pozoru beztroska włóczęga umilana swobodnymi relacjami z płcią przeciwną. Owszem, mężczyzna może mieć więcej niż jedną żonę, ale wciąż musi dbać o swoją urodę i umieć pogodzić się z losem, gdy na kolejnym Gerewol ona odejdzie z bardziej atrakcyjnym kochankiem. Ale nawet jeśli już zwiążą się na stałe – wystarczy, że ona zajdzie w ciążę, a staje się boofeydo, „kimś kto popełnił błąd”. Wraca wówczas na trzy lata do swojej matki, mieszka u niej, rodzi dziecko i wychowuje je. Przez ten czas mężowi nie wolno się z nią widzieć. Mało tego – surowo zabronione jest przejawianie jakiegokolwiek zainteresowania ich dzieckiem. Gdy uda im się w końcu razem zamieszkać, kolejne tabu Wodaabe zabrania im i dzieciom zwracać się do siebie po imieniu. Żon można mieć wiele, ale bardziej doświadczeni koledzy często studzą zapał młodzieńców, wskazując na zastanawiający fakt, że ci, którzy w obozowisku zostawili więcej niż jedną kobietę, dużo chętniej i dłużej pozostają w buszu. Ale nawet podczas wędrówek tylko w towarzystwie innych mężczyzn i krów Wodaabe nieustannie pielęgnują swoją urodę. Czyżby mieli nadzieję, że gdzieś zza skały na osiołku wyjedzie oszałamiająca piękność? Wątpliwe. Oni tylko spełniają swój obowiązek, jaki wynika z samego faktu bycia Wodaabe, z konieczności sprostania opinii „najpiękniejszych ludzi na Ziemi”. Zmieszczenie się w kanonie piękna stało się dla nich żmudną pracą. Jeśli warunkiem bycia jest bycie pięknym, w pewnym sensie stwarzają sami siebie. Są artystami, dla których tworzywem są ich własne ciała. Rano, zanim Wodaabe pójdzie napoić krowy, sprawdza i poprawia makijaż w podręcznym lusterku. Ten, kto tego nie robi, jest zwyczajnym leniem. Miejsce w społeczeństwie i obowiązki mężczyzn i kobiet są wśród „ludzi tabu” ściśle określone. Panowie zajmują się przede wszystkim wypasem bydła, polityką i organizowaniem wędrówek, natomiast płeć nieco w ich kulturze brzydsza odpowiada za dojenie bydła, wyrób masła i sera, opiekę nad dziećmi oraz szycie ubrań. To właśnie strojem, który przygotowują przez kilka miesięcy, kobiety chcą zabłysnąć podczas Gerewol. Ich suknie mienią się od ornamentów, błyszczącej biżuterii i dekoracji. Pięknie wyglądają na przykład małe latarki przytwierdzone do paska obok amuletów z magicznym proszkiem mających zwrócić uwagę upragnionego kochanka. Uszy obowiązkowo przystrajają ozdobami, ponieważ „kobieta bez kolczyków jest jak owca z oklapniętymi uszami” – mówi popularne przysłowie. Na nogi zakładają ciężkie bransolety, przez które chód staje się powolny, majestatyczny, upodabniający panie – co za niespodzianka – do ukochanych przez Wodaabe krów. Kobiecy makijaż nigdy nie jest tak imponujący i wyrafinowany jak męski. Panie ozdabiają się geometrycznymi wzorami i tatuażami. Ich układ odzwierciedla osobowość i służy identyfikacji. Antropolodzy na podstawie wieloletnich badań stwierdzili, że Wodaabe nie dostrzegają indywidualnych rysów twarzy, tak jak np. mieszkańcy Europy. Proszeni o narysowanie autoportretu, przedstawiają mapę swoich tatuaży, określających ich jako odrębne jednostki. Nad czołem kobiety zwykle noszą imponujący kok. Charakterystyczne elementy stroju i ozdób są częścią wspólnego kanonu, który odróżnia Wodaabe od innych, będąc źródłem ich dumy, ale też wystawiając na pośmiewisko osiadłych sąsiadów. Pobożni rolnicy z plemienia Hausa czy handlarze Djerma ze stolicy Nigru śmieją się, że taka fryzura nie pozwala im na właściwą modlitwę, podczas której należy z pokorą dotknąć ziemi czołem. Wszyscy jednak wiedzą że islam Wodaabe jest bardzo powierzchowny, że oni tę religię wyznają tylko po to, by inni dali im spokój. Ulubionym tematem żartów Hausa czy Djerma, ceniących solidną masę ciała, jest też wątła budowa Wodaabe. Ci prowadzący koczowniczy tryb życia ludzie są szczupli i zwykle dobrze umięśnieni, lecz ich osiadli sąsiedzi dowcipkują, że nie da się spać ze szkieletem i nie zostać pokłutym przez kości. Jakich jednak komentarzy oczekiwać od miłośników szerokich bioder, status społeczny mierzących ilością zgromadzonego w ciele tłuszczu? Na wygląd Wodaabe niewątpliwie ma wpływ dieta. Jak przystało na pasterzy, jedzą głównie mleko, sery i masło oraz proso, które dostają od rolników w zamian za produkty zwierzęce. Zboże z mlekiem (tworzące coś zbliżonego do owsianki) stanowi ich podstawowe pożywienie. Mięso jest rarytasem konsumowanym z okazji świąt i wizyty wyjątkowego przybysza – gościnność to także jeden z najważniejszych elementów kodeksu Wodaabe. To właśnie gościnność i kultura Wodaa-be, a nie plemion Hausa czy Bambara, przyciągają mieszkańców zamożnej Europy. Na święto Gerewol, odbywające się razem z wielkim zjazdem nomadów La Cure Salée w Ingal, ok. 700 km na północ od Niamey, zawsze przybywają też biali goście, którzy z dachów swoich samochodów terenowych obserwują barwne widowisko. A Wodaabe konsekwentnie stawiają opór kulturze Zachodu. Jednak nawet tutaj nowoczesny świat doprowadził do przerwania ciągłości tradycji. Już drugi rok z rzędu w regionie, w którym odbywa się największe święto Gerewol, toczy się wojna domowa. Patriotyczne hasła i etniczne waśnie przeplatają się z zakusami na znajdujące się tu jedne z największych na świecie złóż uranu. Nie wiadomo nawet, czy tegoroczny Gerewol dojdzie do skutku. Stanisław Wojtkowiak, 2009
W masce ducha. Co kryje się za afrykańską maską
W Afryce i jej diasporze maska przemienia śmiertelników w bogów i stanowi manifest polityczny. Maskarady mają wymiar sakralny, historyczny lub humorystyczny.
W sferze duchowej maska jest czymś więcej niż tylko przykryciem. Ma moc transformacji. Człowiek w masce może przemawiać innym głosem, poruszać się inaczej niż na co dzień, inaczej się zachowywać. A to wszystko dlatego, że zakładając maskę, staje się kimś zupełnie innym. Jej założenie automatycznie zaciera granice między rzeczywistością i iluzją, bóstwem i człowiekiem, życiem i śmiercią. Zamaskowany człowiek nie odgrywa roli. On staje się rolą, którą przyjmuje. Maska stanowi zazwyczaj centralny element przebrania, niekiedy uzupełnionego przez inne rekwizyty. Niektóre maskarady służą rozrywce i mogą przyjmować formę pokazów tanecznych, których celem jest wzmocnienie więzów społecznych i tożsamości grupy. Inne są nierozłącznie powiązane z religijnymi rytuałami. W maskaradach uczestnik może odgrywać rolę stróża moralnego, którego zadaniem jest uczyć innych, karać ich, utrzymywać i przywracać porządek lub przewodniczyć rytuałom przejścia – z chłopca w mężczyznę, zwykłego członka społeczności w przywódcę, czasu siewu w czas żniw. Zdaniem historyka sztuki Herberta M. Cole’a źródeł obrzędów związanych z maskami należy szukać w tradycjach myśliwskich i chęci ucieleśnienia, a być może przebłagania dusz zwierzyny. Od ponad 20 lat fotografka Phyllis Galembo podróżuje po Afryce i Haiti, dokumentując maskarady. Co spowodowało zainteresowanie artystki tym tematem? – Podziwiam niezwykłą kreatywność twórców. I nie chodzi tylko o maski, ale o całość strojów obrzędowych – wyjaśnia Galembo. Aby zrobić zdjęcia, fotografka z pomocą przewodników poszukuje kolejnych ceremonii rytualnych na danym terenie. Gdy na taką trafi, rozstawia światła i statyw z widokiem na ścianę, płot, bok domu i pozwala fotografowanym przyjąć wybraną pozę. Jednej osobie robi pełną rolkę zdjęć – 12 klatek. – Albo wyjdzie z tego dobre zdjęcie, albo nie – mówi Galembo. Najczęściej jednak wychodzi.
Mali: Podróż "poza granicę świata popkultury"
Żywiołowa muzyka i pulsujące rytmy bębnów towarzyszą życiu Malijczyków w całym kraju – na zachodzie rolnikom Malinke, na południu Dogonom, którzy wierzą, że pochodzą z Saturna, a na wschodzie Tuaregom zmagającym się z żarem piasków Sahary.
Air France ląduje w Bamako kilka godzin po czasie, ale nic to nie dziwi. Tańsze linie Point Afrique potrafią przesunąć odlot o dzień wcześniej, nie informując o tym pasażerów. Przebijając się przez tłum tragarzy, naganiaczy i taksówkarzy, którzy wbrew wszelkim regułom wpuszczani są poza stanowiska imigracyjne, docieramy do sali odbioru bagażu. Chaos. Nietrudno po tym wywnioskować, że w Mali trzeba spodziewać się wszystkiego. Przed lotniskiem czeka mój znajomy taksówkarz, Sidi. Paliwo tankujemy po drodze – tutejsi kierowcy chyba zawsze mają pusty bak i napełniają go dopiero, gdy trafi się klient. Na nocleg wybraliśmy Auberge Jiatiguyia w zielonej dzielnicy Badalabogou. Od hałaśliwego centrum dzieli ją długi most Męczenników nad rzeką Niger. Kilka knajp to jedna z głównych atrakcji miasta, szczególnie że można w nich usłyszeć świetne malijskie granie. Tutaj utalentowanych artystów jest tylu, że na wieczory z muzyką na żywo wchodzi się za darmo, zaś za wstęp do knajp z DJ-em trzeba zapłacić słono jak na Afrykę (około 10 euro). Dowiadujemy się, że następnego dnia w Alliance Française – w wielu byłych francuskich koloniach to najważniejsze centrum kulturalne miasta – grać będzie Tinariwen, znany na całym świecie blues band Tuaregów. Zapowiada się niezły początek wyprawy! W sobotę przed koncertem odbębniamy obowiązkowe punkty programu. Kilka muzeów, jak to zwykle w Afryce, da się oblecieć szybko, mało w nich wartościowych eksponatów. Nie ma na to wpływu fakt, że setki lat temu ziemie dzisiejszego Mali należały kolejno do imperiów Ghany, Mali i Songhaju, które rozkwitały, bogacąc się na transsaharyjskim handlu złotem, kością słoniową, solą i niewolnikami, a struktury państwowe miały lepiej rozwinięte niż niejedno ówczesne państwo europejskie. W afrykańskich miastach nie należy się spodziewać szlaku turystycznych atrakcji, które się zalicza, po drodze konsumując lunch w przytulnej restauracji. Tutaj chłonie się klimat, przepycha się przez tłum, targuje o mango i przekomarza z uzbrojonymi po zęby rasta cwaniaczkami. Zakurzonych masek i instrumentów muzycznych idziemy szukać na targu Marché Artisanal. W Badalabogou, tuż nad rzeką stoi wielki gmach Palais de Culture. Najbardziej znany jest z największego w Afryce ambitnego biennale fotografii. Na co dzień w salach pałacu odbywają się próby muzyków, lekcje narodowego baletu dla miejscowych oraz studentów z całego świata. Przyciągnięci dźwiękiem bębnów, trafiamy do salki, gdzie pod okiem czarnej nauczycielki ćwiczy młoda, biała dziewczyna – jak się okazuje, polska instruktorka tańca afrykańskiego, Wioletta Pogorzelska. Po znakomitym koncercie Tinariwen muzycy wsiadają w swe land cruisery, a ja ciemną nocą postanawiam jeszcze załatwić jutrzejszy transport do Ségou. Oczywiście można po prostu kupić bilet na regularną linię, ale mamy ograniczony czas podróży i nie chcemy ryzykować. W Mali autobusy, które miały ruszać wcześnie rano, czasem startują dopiero po południu. Jadę więc na dworzec autobusowy Sogoniko. Miejsca, w dzień oblegane przez chmarę sprzedawców wmuszających w pasażerów zimną colę i szaszłyki, teraz są zupełnie puste. Gdzieniegdzie błyskają tylko białka oczu tanich nigeryjskich prostytutek, które pytane o drogę świecą sobie w twarze małymi chińskimi latarkami, z nadzieją, że trafiły na klienta. W końcu znajduję zaspanego kierowcę, który zgadza się przyjechać po nas następnego dnia rano i zawieźć w głąb kraju za ustaloną z góry stawkę. Wracam do oberży, wpełzam pod moskitierę i korzystam z ostatnich godzin gorącej nocy. Więcej pośpię w samochodzie, bo do Ségou mamy ładny kawałek drogi. Trasa, którą jedziemy z Bamako do Ségou, do niedawna była jedną z nielicznych szos asfaltowych w Mali; teraz doczekała się przedłużenia. Niezmordowani Chińczycy modernizujący Afrykę właśnie oddali do użytku odcinek Bamako- Dakar wzdłuż słynącej z niepunktualności linii kolejowej (pociąg miewał tydzień opóźnienia). Okazało się, że Ségou jest warte odwiedzin tylko w lutym, kiedy odbywa się tu wielki muzyczny festiwal. Zjeżdżają się nań gwiazdy z całej zachodniej Afryki, przyciągając kolorowy tłum nomadów, naciągaczy, przekupek i turystów. Żeby się upewnić, czy istotnie niczego nie przegapiliśmy, urządziliśmy sobie jeszcze wycieczkę po rzece do starego Ségou, sennej wioseczki nad Nigrem. Tak, Djénné, oddalone stąd o kilka godzin, jest zdecydowanie ciekawsze. Warto zacisnąć zęby i tam dojechać. Nam udało się zdążyć na główną atrakcję tygodnia – poniedziałkowy targ. Kupcy rozkładają swoje dobra przed Grand Mosque – jasnożółtą konstrukcją z wysuszonej gliny (gdy pada, zamienia się ona w rozpływającą się błotną breję). Meczet jest tłem dla wielobarwnych strojów przekupek z plemion Bambara, Fulani i niebieskich szat Tuaregów. Ta egzotyczna scenografia ciekawi turystów, antropologów, dziennikarzy, a nawet fotografów mody. Ci ostatni swym nierozsądnym zachowaniem sprawili, że oficjalnie Grand Mosque można oglądać tylko z zewnątrz. Fama głosi, że sprowadzili do środka modelki i urządzili sobie tam sesje, więc rozsierdzony imam zabronił wstępu niewiernym. Nie przeszkadza to sprytnym chłopaczkom za „dodatkową opłatą” tylnym wyjściem wprowadzać turystów, którzy z wypiekami na twarzy konsumują zakazany owoc, fotografują gliniane korytarze i odgrywają Indianę Jonesa, póki zniecierpliwiony przewodnik nie wygoni ich na zewnątrz. Siedzę na krzywej ławce i jem chudą rybę złowioną w płytkich i mulistych wodach rzeki Bani okalającej Djénné. Kawałek cienia rzucanego przez szmatę rozpostartą nad straganem dzielą ze mną szewc i gromada ubrudzonych pyłem dzieciaków. Wpatrują się w białego, ale prawdziwą przyczynę ich zainteresowania poznaję dopiero wtedy, kiedy rzucam pod ławkę obgryziony szkielet ryby. Jedno z dzieci porywa go niczym kot i oblizując, wysysa z niego resztki. Widząc to, złoszczę się na siebie, na moją niecierpliwość wobec naciągaczy, którzy nieodłącznie towarzyszą nam podczas przedpołudniowego spaceru po miasteczku, na rozdrażnienie, że zgubił się bagaż Ewy, jednej z uczestniczek wyprawy. Spadł z dachu naszego busa, a kierowca nie poczuwa się do odpowiedzialności. Teraz zapewne rzeczy dzielone są przez mieszkańców którejś z wiosek, ale pewnie bardziej przydadzą się im niż mojej koleżance. Domy z gliny i ze słomy regularnie są tu rozmywane przez deszcze, a mieszkańcy niestrudzenie na nowo lepią fikuśne mury i blanki, wzmacniają ściany. To jedno z bardziej organicznych miast, jakie widziałem. Zostało sklecone z tego, co naniosła rzeka Bani. Architektura Sahelu jest zresztą inspiracją dla budowniczych i architektów z Europy czy USA, eksperymentujących z naturalnymi technikami. Chociaż w Mali mieszka wiele grup etnicznych, nie wywołuje to poważnych problemów znanych z innych regionów Afryki. Jedziemy spotkać się z Dogonami – plemieniem niewielkim (ich liczebność ocenia się na 400–800 tys.), które wśród naukowców zasłynęło z niezwykle szerokiej wiedzy astronomicznej i mitologii związanej z pochodzeniem ich przodków od Syriusza. Dogoni mają wiele tabu i miejsc zakazanych. Po ich wioskach lepiej poruszać się z lokalnym przewodnikiem. Nas jednak prowadzi Sidi. Mimo że nie jest Dogonem, zna fajne zakamarki, potrafi załatwić w sensownej cenie taniec z maskami, tragarzy czy wózek zaprzężony w muły do wiezienia bagażu. Najpierw odwiedzamy wioski ukryte między dziwacznie pofałdowanymi skałami majestatycznego urwiska. Lud przeniósł się na płaskowyż, gdy fala islamizacji przetoczyła się w XIX w. przez Afrykę Zachodnią – jako niemuzułmanie uznawani byli za niewolników. W osadach małe chatki ze spiczastymi dachami pełnią funkcję spichlerzy i magazynów, a rzeczy mężczyzn i kobiet trzyma się osobno. Na środku wioski stoi toguna, swoisty dom kultury i ratusz, miejsce, w którym panowie prowadzą dyskusje i odpoczywają. Niski dach toguny ma zapobiegać gwałtownym ruchom i zrywaniu się do kłótni. Bogata kultura Dogonów jest dość skomercjalizowana – przyzwyczajeni do turystów miejscowi w prawie każdej wiosce trzymają chłodną coca-colę (inaczej byłaby tylko brudna woda ze studni), a taniec masek przyjemnie wypełnia nam ranek (cóż z tego, że został zaaranżowany specjalnie dla nas?). Turystyka pomaga tu zachować lokalne zwyczaje, widać, że ludzie są dumni ze swojej tradycji i odmienności. Gdyby nie pieniądze z zewnątrz, prawdopodobnie ledwie wiązaliby koniec z końcem, odziani w koszulki z lumpeksu, zasłuchani w hip-hop z przydrożnego baru, tak jak w wielu innych miejscach Afryki. Sidi oczywiście pakuje nas w kłopoty. Dla ochłody prowadzi pod urwisko, do przyjemnego malutkiego wodospadu. Spacer kończy się awanturą, chyba naruszyliśmy jakieś plemienne tabu. Jednak tym razem z gestów krzyczącego dogońskiego starca wynika, że bardziej chodzi o pieniądze niż o zdenerwowanie duchów. Do Mopti docieramy późnym popołudniem. Mamy całkiem spory wybór hotelików i pensjonatów poupychanych w uliczkach nad Nigrem. W mieście jest lotnisko i port rzeczny, z którego zamierzamy popłynąć w stronę Timbuktu. Wyruszam na negocjacje z właścicielami piróg, po drodze wymijając pośredników, którzy cenę zawyżą trzykrotnie. Najlepiej rozmawiać z kapitanami bezpośrednio na łodzi, wszystko sprawdzać, zapisywać w umowie, kserować dowody tożsamości, uważać z zaliczkami. Kilka metrów od brzegu rdzewieją statki państwowego przedsiębiorstwa żeglugi rzecznej Comanav. Nimi też można by popłynąć do Timbuktu: trwa to z tydzień, pokład dzieli się z setkami pasażerów. Jednak dla takiej jednostki poziom rzeki musi być dostatecznie wysoki, a zdarza się to coraz rzadziej. Nawet nasza krypa z trudem będzie pokonywać niektóre płycizny. Ciekawe, jak wiele nam potrzeba na trzy dni podróży: sterty puszek, zgrzewek wody mineralnej, plastikowa lodówka, cola, piwo, nasze bagaże, maski Dogonów... Wczesnym rankiem tragarze rozładowują wózek przyciągnięty przez osiołka z naszego hotelu, ja nadzoruję ich, przeliczając, czy nic nie zginęło, niczym Livingstone przed kilkumiesięczną ekspedycją. Już parę godzin po wypłynięciu z portu natrafiamy na wioski, gdzie nagie dzieci biją się o nasze puste butelki po wodzie mineralnej. Ich okrzyk „bidon! bidon!” towarzyszy nam przez resztę podróży. Płyniemy, kołysani nurtem rzeki. Kolonialna przejażdżka, jest czas na lekturę. Dopiero teraz zaczynamy łapać malijski rytm, nie denerwować się, nie żądać więcej akcji, nie chcieć szybciej, bo szybciej się nie da. I tak wyprzedzamy przeładowane łodzie wiozące ludzi na targ do sąsiedniej wioski czy te z dziurawymi żaglami zrobionymi z worków po ryżu Usaid. Wschody i zachody, baobaby, coraz bardziej wysuszony krajobraz, gdzie wydmy zastąpiły pola uprawne, a wielbłądy Tuaregów – krowy Fulani. Po porannej bagietce i rozpuszczalnej nescafé wędrujemy wąską burtą na rufę do niewygodnej wygódki, a wieczorem kładziemy się na plecionym dachu łódki i liczymy miliony przesuwających się nad nami gwiazd. Światło dnia, zwłaszcza gdy wpływamy na rozlewiska jeziora Débo, wypala wszystko, mleczna biel nieba zlewa się z wodą, jesteśmy zawieszeni w białej pustce. Sternik mówi coś o hipopotamach, rzeczywiście, gdzieś tam wystają z wody czarne łby. Lepiej nie podpływać zbyt blisko, spotkanie z nimi grozi śmiercią. Trafiamy do Niafounké, typowego miasteczka nad Nigrem. Uzupełniamy zapasy oleju napędowego i robimy ostatni dłuższy postój przed Timbuktu. Merem był tu do niedawna, do swej śmierci, genialny malijski muzyk, Ali Farka Toure. Mimo światowej sławy, mieszkania w Paryżu i fortuny, jakiej dorobił się na muzyce, wolał wrócić w rodzinne strony, gdzie nie dochodzi nawet porządna droga i spędzać czas z bliskimi, grać na swej gitarce, na werandzie zasypywanej piaskiem z Sahary. Respekt, panie Toure. Do samego Timbuktu nie da się dopłynąć. Port jest w oddalonym od niego o 8 km Korioume. Mimo nocy to jazda jak przez piekarnik. Timbuktu to niepozorne z wyglądu miasto. Ani to koniec świata – przed nami droga przez pustynię do Gao i dalej, do Niamej w Nigrze – ani centrum kultury Tuaregów. Tym jest raczej Kidal położony bliżej algierskiej granicy. Kiedyś był tu wielki ośrodek akademicki. W bibliotekach przechowywano 150 tys. liczących setki lat manuskryptów dzieł literackich i podręczników do nauk ścisłych. Jednak pozostałość dawnej świetności przykrywają piach i plastikowe czarne worki przeżuwane przez kozy. Jedząc zakurzone bagietki, opędzamy się od sprzedawców tuareskich mieczy i krzyży Agadezu. Nocą ruszamy na wielbłądach na wydmy, kilkanaście kilometrów poza obrzeża Timbuktu. Klasyka pustynnej turystyki: słońce zachodzi, prowadzący stado przewodnik ćmi fajeczkę z koziej kości, koło nas rozładowuje swój solny transport karawana, która przybyła z odległych kopalni w Taoudenni. A na zakończenie – impreza w obozowisku nomadów. Piękna noc, wiatr z głębi pustyni zasypuje nasze talerze. Zamiast typowej tutaj kolacji z ryżem, piaskiem i sosem, piach zgrzyta w czymś ekstra: zaserwowano nam całego grillowanego barana. Urywamy kawały mięsiwa i jemy je na klęczkach. Koło ogniska tuareskie kobiety rozpoczynają tinde. Klaszczą w dłonie, biją w małe bębenki, śpiewają, przeważnie o obecnych i nieobecnych facetach, dużo w tym żartu i społecznej krytyki. Nasi przewodnicy, nieco zażenowani, rechoczą. Warto wrócić tu w styczniu, kiedy Festiwal Pustyni gromadzi na jednej scenie artystów jak te kobiety, lokalne gwiazdy oraz bluesmanów z USA czy takich muzyków jak Manu Chao. Wszystko w miejscu, do którego nie prowadzi żadna droga. Ostatni etap naszej podróży to pustynia. Jedziemy półtora dnia z Timbuktu wzdłuż rzeki Niger szlakiem znanym z bandyckich napadów. Po drodze nocujemy w glinianej wiosce, gdzie dzieciaki z plemienia Songhai otaczają nas ciasnym kręgiem. Biali nie pojawiają się tu zbyt często. Nagle powstaje małe zamieszanie, wskazują na koszulkę jednego chłopca, na której widać portret Davida Beckhama, a potem na moją fryzurę. W końcu najodważniejszy łamaną francuszczyzną pyta, czy to ja jestem na koszulce. Dojechaliśmy kawałek poza granicę świata popkultury. Znajduje się ona sto mil na wschód za Timbuktu. Światosław Wojtkowiak
Nie mają sklepów ani szkół, odrzucają dorobek cywilizacji. Z wizytą w wiosce Baduy
Pierwszy raz spotkałam ich w Muzeum Narodowym w Dżakarcie, tydzień po przeprowadzce. Byli bez butów, na głowach mieli tradycyjne chusty. – To ludzie Baduy. Przyjście tutaj zajęło im kilka dni, bo nie korzystają z żadnych środków transportu – powiedział Rio, mój indonezyjski przyjaciel, który oprowadzał mnie po stolicy. Baudy – to słowo nic mi wtedy nie mówiło, bo cała Dżakarta, cała Indonezja, cała Azja, były tak nowe i obce.
120 km na piechotę Ludzie Baduy, czy inaczej – jak sami siebie nazywają – Kanekes, to społeczeństwo plemienne, które żyje w izolacji od świata zewnętrznego. Bez prądu, bez dostępu do bieżącej wody. Odrzuca dorobek cywilizacji i zachowuje tradycyjny styl życia. Baduy to nazwa nadana przez kolonizatorów – holenderskich naukowców, którzy tę grupę utożsamiają z Bedawi, plemieniem prowadzącym osiadły tryb życia. Długo męczyłam znajomych z Dżakarty, by kiedyś mnie tam zabrali. Mogłabym jechać tylko z nimi, bo plemię nie przyjmuje cudzoziemców. Kilku zagranicznym dziennikarzom odmówili wstępu do ich wioski. Gdy byłam w podróży na Lomboku, dostałam wiadomość od Paka Zula, mojego nauczyciela z Dżakarty: „Za tydzień jedziemy do Baduy”. Tydzień później siedzę w autobusie z Dżakarty do Banten, prowincji oddalonej od stolicy Indonezji o ok. 120 km. Przez całą drogę myślę o tym, jak to możliwe, że ci ludzie pokonują tę trasę na piechotę, w dodatku – bez butów. Dojeżdżamy w okolice wzgórza Kendeng na Jawie. Na parkingu czeka na nas pięciu mężczyzn, którzy wyglądają identycznie jak ci z muzeum. Ich skóra jest jasnożółta, a rysy twarzy zupełnie inne niż Indonezyjczyków. Patrzą trochę arogancko i z dystansem. Mają na sobie naturalne zwiewne koszule koloru białego, szare spodnie. Na głowie białe opaski. Poruszają się bez butów, a ich stopy są szersze niż stopy przeciętnego człowieka. – Jak to możliwe, że ci ludzie nie korzystają z prądu, nowych technologii, w zasadzie całego dorobku cywilizacji, a czekają tu na nas. Skąd dowiedzieli się, że przyjedziemy? – pytam Paka Zula. – Kilka tygodni temu odwiedziliśmy ich, by umówić odwiedziny na dwa dni. Wyznaczyliśmy konkretny dzień i miejsce spotkania – odpowiada mój nauczyciel. Z zewnątrz i wewnątrz Mężczyźni, którzy na nas czekają, to przedstawiciele Baduy Luar – jednej z dwóch grup Baduy. Pierwsza z nich, Dalam (z indonezyjskiego „w”, „wewnątrz”) najściślej przestrzega zwyczajów i tradycji. Żyje w wioskach, do których nie mają dostępu obcy, czyli ludzie spoza plemienia, również Indonezyjczycy. Niedostosowanie się do zasad panujących w Dalam grozi wydaleniem do Baduy Luar (z indonezyjskiego „zewnątrz”). To grupa otwarta, która utrzymuje sporadyczne kontakty z Indonezyjczykami, ale nadal żyje w tradycyjny sposób. Rząd Suharto bezskutecznie próbował zmusić ich do zmiany stylu życia. Baudy odrzuciło rządową propozycję budowy obiektów szkolnych w swoich wioskach. Ludzie Kanekes nie chodzą do szkoły, w większości nie potrafią czytać i pisać. Nie znają swojej kultury, a zwyczaje, wierzenia i historie ich przodków przechowywane są wyłącznie w przekazach ustnych. Z dala od cywilizacji Mężczyźni Baduy wieszają na grubych gałęziach nasze plecaki, gałęzie kładą na barki i każą podążać za sobą. Po drodze próbuję nawiązać kontakt z jednym z młodszych Kanekes, zagadując go po indonezyjsku „apa kabar” (jak się masz), ale nie odpowiada. Później orientuję się, że język, którym posługują się przedstawiciele plemienia to dialekt – bahasa Sunda. Ludzie Baduy nigdy nie śmieją się i nie żartują. Zalecana jest neutralność. Niecałą godzinę zajmuje nam wejście na wzgórze Kanekes. Droga jest błotnista, a im bliżej wioski, tym bardziej kamienista. W trakcie podróży zaskakuje nas deszcz, który sprawia, że buty zapadają się w błocie i ślizgają po nierównych kamieniach. Idziemy wzdłuż rzeki Ciujung, która dla tego plemienia jest jedynym źródłem wody. W wiosce wszystkie domy wyglądają identycznie. Są zbudowane z bambusów, postawione na metrowych palach, które chronią przed zalaniem. Drzwi domów, zgodnie z tradycją, są skierowane na północ lub na południe. Jedzenie za mieszkanie Baduy rozdzielają nas i przyjmują w swoich domach, w których zostają tylko kobiety. Mężczyźni będą dzisiaj spać na dworze, by zrobić miejsce dla gości. Za nocleg nie chcą pieniędzy, bo prawie w ogóle z nich nie korzystają. Zgodnie z wcześniejszą umową przynosimy jedzenie „z dołu”, które przyda im się, gdy zabraknie ryb lub zbiory ryżu będą niewystarczające. Ludzie Kanekes żyją ze sprzedaży miodu, asam keranji (tamaryndowiec), cukru imbirowego i owoców znalezionych w lesie, między innymi, duriana. Raz w miesiącu wyruszają na piechotę na pobliskie lokalne markety, by sprzedać swoje dobra, za zarobione pieniądze kupują niezbędne urządzenia gospodarstwa domowego, których nie są w stanie wyprodukować sami: słomkowe materace i naczynia. Znają je tylko ludzie z Baduy Luar, bo w Dalam zabronione jest posiadanie i posługiwanie się pieniędzmi oraz kupowanie rzeczy z zewnątrz. Większość członków nigdy ich nawet nie widziała. W domu Ibu (z indonezyjskiego „matka”, oficjalny zwrot do starszej kobiety), której imienia nie znam, bo przez cały czas unika kontaktu, nawet wzrokowego, dostajemy maty do spania. Przydziela nam pokój, który jest jednocześnie przedsionkiem, przedpokojem, salonem i pokojem dla gości. Drugim pomieszczeniem w tym domu jest kuchnia, w której przez cały czas mojego pobytu przebywa i śpi Ibu. Kobiety Baduy noszą tradycyjne batikowe sarongi koloru indygo. Ich głównym zajęciem jest przygotowywanie posiłków i tkanie. Wszystkie ubrania, które noszą ludzie Baduy zostały przez nie uszyte samodzielnie, zgodnie z tradycją. Ciemność, cisza, cienie Zostawiamy plecaki w domu Ibu i idziemy rozejrzeć się po okolicy. Krótka ścieżka między identycznymi domami w wiosce prowadzi do ogromnego mostu nad rzeką Ciujung. Most, wykonany przez ludzi Baduy z bambusa, umożliwia przeprawę na drugą stronę, gdzie składują żywność. Zgodnie z zaleceniem jednego z Kanekes na moście może jednocześnie znajdować się tylko jedna osoba, bo jest on bardzo niestabilny. Trzymając się poręczy z obu stron, ledwo stawiam kolejne kroki na śliskim od deszczu bambusowym moście, który, gdy tylko ciężar ciała nie znajduje się na środku, zaczyna się chwiać. Poza tym mostem, w Baduy nie ma niczego. W wioskach mieszka ok. 6 tys. ludzi Kanekes, a nie ma w nich żadnej szkoły, żadnego sklepu. Nic poza identycznymi domami, rozmieszczonymi wzdłuż wąskiej kamienistej ścieżki. Jedynym zajęciem dzieci jest bieganie po okolicy, rozmawianie z rówieśnikami i nauka gry na angklungu – tradycyjnym instrumencie. W Baduy Luar nie ma sygnału ani zasięgu. Nie działają telefony, nie ma światła. Jest tylko cisza. I ciemność, której nigdy wcześniej nie doświadczyłam. Nieporównywalna do tej, gdy wieczorem gasisz światło w sypialni, a przez okno do pokoju wpada światło z ulicznej latarni, światła przejeżdżających samochodów. Stojąc w domu Ibu po zmroku, nie widzę nawet własnych stóp. Zupełna ciemność. Harmonia świata Po zachodzie słońca Ibu zaczyna przygotowywać dla nas jedzenie. Na opasce na głowie ma przyczepioną latarkę, którą oświetla prowizoryczną kuchnię. W wielkim garnku gotuje ryż, uprawiany przez ludzi Baduy w nietypowy sposób – hama, na suchym lądzie, by nie ingerować w naturę, tworząc pola ryżowe. Kanekes wyznają zasadę „bez zmian w ogóle lub zmiany w jak najmniejszym stopniu”. W rolnictwie zakazane jest oranie gleby, stosowanie pestycydów i nawozów, zmienianie obrysu terenu dla pól, uprawianie ziemi pługiem, tarasowanie. Na palniku Ibu smaży trzy ryby wielkości dłoni, wyłowione wcześniej z rzeki. Po chwili przynosi je nam do pokoju. Dzielimy je na cztery osoby. Po posiłku mężczyźni Baduy organizują dla nas ognisko. Spotkanie zaczyna się od rytuału – tańca wokół ognia i gry na angklungach. Rytuał ma charakter religijny, w ten sposób Kanekes oddają cześć bogom natury. Ich religia to dziedziczne pradawne nauki zakorzenione w hołdzie dla przodków. Są połączeniem animizmu z wpływami hindu, buddyzmu i nauk islamu. Trzy razy w roku Baduy obchodzą Kawaluh – tradycyjny post, podczas którego, tak jak muzułmanie w trakcie ramadanu, nie jedzą aż do zachodu. Kanekes wierzą, że trwając w ascetyzmie, zachowują harmonię świata. Przekazy ustne Po rytuale odwiedza nas Pu'un – 99-letni przywódca Baduy Luar. Najstarszy i najważniejszy przedstawiciel plemienia, który zna i przekazuje jego historię. – Podczas zbiorów ryżu mieszkańcy Baduy w formie pieśni wciąż opowiadają sobie taką historię... – zaczyna opowieść Pu'um, a z bahasa Sunda na język angielski tłumaczy nam znajoma Indonezyjka. – Około XIV wieku hinduskie królestwo Sunda, znane jako Pajajaran, zostało zaatakowane przez muzułmańską armię Cirebon pod dowództwem Sunan Gunung Jati. Ostatni książę Prabu Pucuk Umum nie był w stanie stawić czoła muzułmańskiej armii i uciekł z kilkoma ministrami do lasu, miesiącami chowając się w górach, by uniknąć konfrontacji z armią. Wreszcie przybyli do gęstej puszczy zwanej Mandala Singkah, a pierwsze miejsce, w którym się zatrzymali, zostało nazwane Arca Domas i jest zlokalizowane na początku rzeki Ciujung. Arca Domas jest obecnie centrum i najświętszym miejscem dla ludzi Baduy, a jego lokalizacja jest utrzymywana w tajemnicy. Droga do tego miejsca jest ekstremalnie trudna do pokonania. Kilku przedstawicieli Baduy odwiedza to miejsce raz w roku. Legenda głosi, że znajduje się tam moździerz, w którym gromadzi się woda deszczowa. Jeśli odwiedzający to miejsce zastaną wodę czystą, to oznacza, że w nadchodzącym roku będzie często padało i zbiory będą dobre. Jeśli woda będzie zanieczyszczona, mętna, to zbiory będą skromne. Kanekes przez całe życie kierują się 10 zasadami, zwanymi „Dasa Sila”. – Zasady życia to: nie zabijać, nie kraść, nie oszukiwać, nie pić alkoholu, nie jeść po zachodzie słońca, nie okazywać emocji. Obowiązuje także zakaz poligamii i zakaz używania perfum – wylicza Pu'um. Ci, którzy łamią zasady, mogą być ukarani, np. trzema miesiącami przymusowej pracy na rzecz plemienia lub wydaleni z grupy. Lekcja angielskiego Wódz plemienia Pu'um jest już zmęczony i udaje się do swojego domu, a my spędzamy wieczór w towarzystwie mężczyzn Kanekes. Przyznają nam, że w Baduy Dalam kontakt z obcymi jest zabroniony, a w Luar mogą nauczyć się od przybyszów. Jeden z gości pokazał im, jak obsługiwać telefon i nawet założył jednemu z Kanekes konto na Facebooku. Mnie i drugą białą koleżankę automatycznie uznali za osoby spoza Indonezji, czyli posługujące się językiem angielskim. Poprosili, żebyśmy nauczyły ich liczyć po angielsku. – Powiedzcie jak jest sto, dwieście, pięćset, tysiąc – poprosili i zdałyśmy sobie sprawę, że dla ludzi Baduy liczby zaczynają się właśnie od stu, a później od razu są tysiące – tak jak indonezyjskie pieniądze, rupie. Po rytuałach, grze na angklungu i krótkiej lekcji angielskiego, wracamy do przydzielonych nam domów. Kanekes nie używają mydła i pasty do zębów, bo uważają, że zanieczyszcza to rzekę i ich środowisko, dlatego żadna z nas nie może się umyć. Nie ma zresztą za bardzo gdzie, bo łazienka jest zwykłym bambusowym domkiem na zewnątrz z wykopaną kilkucentymetrową dziurą, z której ścieki odprowadzane są do rzeki. Z tej samej rzeki z ustawionego na jej brzegu bambusa woda wlewa się do miski umieszczonej w łazience. Woda, którą można obmyć twarz czy ciało. Wśród ludzi Baduy jest medyk, który korzysta tylko z tradycyjnych metod. Ma zioła, którymi leczy wszystkie schorzenia. Członkowie plemienia Dalam nigdy nie schodzą na dół i nie korzystają ze szpitali. Nigdy wśród ludzi Baduy nie urodził się niepełnosprawny człowiek. Prawdziwe bogactwo Kładziemy się spać na bambusowych matach, które dała nam Ibu. Nie mogę zasnąć, bo w jednym pomieszczeniu na podłodze śpi kilka dziewczyn, których w ogóle nie widzę. Czuję się niepewnie. Po kilku godzinach snu budzę się wyziębiona, bo w nocy temperatura w górach spada o kilka stopni, a my nie dostałyśmy niczego do przykrycia. Ibu przygotowała już dla nas śniadanie – ryż i omlet, który musimy podzielić na cztery osoby. Pakujemy rzeczy, dziękujemy za gościnę i zbieramy się do wyjścia. Przy placu w centrum wioski czekają na nas ludzie Baduy. Na pożegnanie pytam jednego z nich, co jest dla mieszkańców Baduy największym problemem lub wyzwaniem. – Martwią mnie zmiany, które zachodzą w przyrodzie. Góry się wyrównują, doliny zostały zniszczone, naturalne surowce są wykorzystane lub zostały jeszcze na kilka lat. Teraz wszędzie powstają kopalnie złota, srebra, brązu. Góry i doliny nie są chronione, a prawdziwym bogactwem jest właśnie nasze naturalne środowisko – odpowiada Ayah Karmain. Olivia Drost
To w Etiopii znaleziono szczątki pierwszych przodków człowieka. I to tu do dziś kilkadziesiąt plemion żyje zgodnie z obyczajami liczącymi tysiące lat. Niestety może to być ich ostatnie dziesięciolecie.
Dolina rzeki Omo jest skarbnicą minerałów: ceglastej ochry, żółtych kryształów siarki, białego kaolinu i szarego wapienia. Kobiety z plemienia Suri rozgniatają na proszek białą kredę, czerwoną rudę żelaza i czarny węgiel. Później na twarzach dzieci rysują wzór przypominający barwy upierzenia perliczki, częstego tu ptaka. – Na Zachodzie każdego ranka malujemy się przed wyjściem z domu. Mieszkańcy doliny Omo również, z tą różnicą, że wspólnie wybierają się nad rzekę i malują siebie nawzajem. To jest ich makijaż, moim zdaniem o wiele bardziej efektowny – opowiada Piper Mackay, która wraca do doliny Omo co kilka miesięcy, dokumentując życie zamieszkujących ją plemion. – Kiedy pierwszy raz tam dotarłam, zobaczyłam przepiękną dziewczynę w tradycyjnym stroju. Dla mnie to była magia: kolory i faktury. Ci ludzie inspirują się drzewami, kwiatami i zmianami w przyrodzie. Wszystko to widać na ich twarzach w postaci soczytych żółci, zaskakujących bieli i wyrazistych czerwieni, które uzyskują z zabarwionej gliną ziemi. Do tego noszą ekstrawaganckie akcesoria: plecione kwiaty, fragmenty kości czy misterne konstrukcje z liści. Są chodzącymi dziełami sztuki – dodaje Piper, która, zanim pochłonęła ją pasja do mody afrykańskiej, realizowała sesje dla magazynów mody​. Mężczyźni w dolinie Omo także dbają o detale: wykonanie perfekcyjnego „koka” z gliny, charakterystycznego dla plemienia Kara, może zająć nawet trzy dni. Do ich tradycji należy też skaryfikacja ciał: w podłużną ranę wciera się popiół, tak aby powstała wypukła blizna, która łącząc się z innymi, tworzy wijący się po ciele ornament. Ozdoby i malowidła mają znaczenie nie tylko rytualne, są również kreatywną zabawą praktykowaną od najmłodszych lat. Inspirację można czerpać także od sąsiadów: każde plemię, a żyje ich tu kilkadziesiąt, ma własną tradycję zdobienia ciała. Dolina Omo to jeden z najpiękniejszych i najbardziej różnorodnych regionów w Etiopii, a także trzecia – po Aksum i kościołach Lalibeli – atrakcja turystyczna kraju. Mimo że wszystkie są celem masowej turystyki, do dziś w trudno dostępnych zakątkach buszu mieszkają ludy, które nigdy nie zetknęły się ze współczesną cywilizacją. Jednak wszystko może się zmienić w ciągu kilku miesięcy, gdy do użytku zostanie oddana kontrowersyjna tama Gibe III. Mierząca 243 m zapora jest jedną z kilku kaskadowych budowli wzniesionych na rzece Omo. Ich połączenie ma gwarantować wzrost produkcji energii elektrycznej koniecznej dla modernizacji regionu. Cenę za postęp zapłacą mieszkańcy doliny. Gdy rzeka przestanie wylewać zgodnie z ustalonym rytmem, 200 tys. osób straci dostęp do jedynego źródła wody. Już teraz niektóre plemiona są wysiedlane. – Jednym z założeń mojego projektu Faces of Change było fotografowanie poszczególnych osób co sześć miesięcy. Jednak kiedy pewnego razu zastałam jedną z wiosek kompletnie zniszczoną – ludzie zostali przesiedleni – zdałam sobie sprawę, jak odmiennego znaczenia nabrał ten tytuł. Zmiany zachodzą tu w błyskawicznym tempie – opowiada Mackay. – Nie chcę nawet myśleć, co się wydarzy. Kiedy wieczorem słońce zachodzi, a cała okolica roztapia się w czerwonawej poświacie, to miejsce wydaje mi się wieczne. Podobnie, kiedy wieczorem siadam ze wszystkimi przy ognisku, mężczyźni śpiewają i tańczą, a ja patrzę w gwiazdy, czuję, że jesteśmy wspólnotą. Właśnie dlatego zawsze tam wracam, dla tych tradycji i dla tego uczucia. Chyba urodziłam się na niewłaściwym kontynencie. Wiktoria Michalkiewicz, 2014