Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmiertelności prenatalnej, jak i na praktyki społeczne związane z selekcją płci. Północna część Indii to miejsce, w którym matki zdecydowanie wolą rodzić chłopców, więc w przypadku ciąży z dziewczynką częściej decydowały się na aborcję. Najbardziej zagrożone kobiety o niższym statusie Skutki wysokiej temperatury nie rozkładają się równomiernie. Najbardziej dotknięte są kobiety w trudniejszej sytuacji życiowej – te z mniejszym dostępem do opieki medycznej, niższym poziomem wykształcenia czy żyjące na obszarach mniej zurbanizowanych. W ich przypadku skutki stresu cieplnego są silniejsze i prowadzą do wyraźnego spadku liczby narodzin chłopców. Oznacza to, że zmiany klimatu mogą pogłębiać już istniejące nierówności zdrowotne i społeczne. Co determinuje płeć u ludzi i zwierząt? Jeśli faktycznie temperatura wpływa na proporcję płci w ludzkim społeczeństwie, to nie bylibyśmy w tym osamotnieni. U człowieka płeć determinowana jest przez chromosomy X i Y, ale na przeżywalność płodów wpływają czynniki środowiskowe. U gadów czy ryb to temperatura inkubacji jak decyduje o płci potomstwa, ale okazuje się, że ma ona wiele do powiedzenia także w przypadku człowieka. Konsekwencje społeczne braku mężczyzn Chociaż w normalnych warunkach chłopców rodzi się więcej (na 100 urodzonych dziewczynek przypada około 106 chłopców), to ogółem w populacji żyje więcej kobiet. Wynika to z większej śmiertelności i krótszej przeciętnej długości życia mężczyzn. Jeśli jednak trend liczby narodzin chłopców się utrzyma, można spodziewać się niedoboru mężczyzn w społeczeństwach. To zaś wpłynie na strukturę rodzin, rynek pracy czy nawet systemy emerytalne. W regionach o wysokich nierównościach społecznych konsekwencje będą szczególnie odczuwalne przez kobiety i dzieci. Czy to kolejny argument by walczyć z globalnym ociepleniem? Źródła: PNAS, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co naprawdę robiły kobiety w epoce kamienia? To znalezisko w Węgier przełamuje stereotypy
Czy nasi przodkowie sprzed siedmiu tysięcy lat żyli w świecie sztywnego podziału na zadania „męskie” i „żeńskie”? Najnowsze badania neolitycznej osady z Węgier ukazują to zagadnienie od nowej strony. Płeć co prawda wyznaczała pewne standardy, ale ta pradawna społeczność akceptowała zaskakujące wyjątki.
W ostatnich latach ukazuje się coraz więcej publikacji naukowych, które skupiają się na roli kobiet w pradziejach. Wcześniej, co dobrze widać po rysunkowych rekonstrukcjach, w przekazie dominowali mężczyźni. Widać na nich często na pierwszym planie łowców z bronią, podczas gdy kobiety, gdy były ukazywane, znajdowały się w dalekim tle lub nie było ich w ogóle. Specjalistyczne analizy pokazują, że taki obraz jest fałszywy. Kobiety już przed tysiącami lat bardzo aktywnie uczestniczyły w życiu społeczności. W najnowszym badaniu opublikowanym przez ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) w czasopiśmie „American Journal of Biological Anthropology” czytamy na temat roli kobiet w osadzie pierwszych rolników zlokalizowanej na terenie dzisiejszych Węgier. Szkielety przemówiły W jaki sposób można analizować rolę ludzi w pradawnej osadzie? Można przyjrzeć się kościom, z których wyczytać da się często całkiem sporo, o ile ludzie ci nie poddawali swoich szczątków ciałopaleniu – a tak było z wczesnymi Słowianami. Jednak w przypadku pierwszych rolników (czyl w czasach neolitu) na terenie Europy pochówki były inhumacyjne – składano do ziemi całe szkielety. Francuski zespół badawczy przeanalizował 125 szkieletów osób dorosłych z dwóch węgierskich stanowisk archeologicznych: Ferenci-hát (5300–5000 lat p.n.e.) i Csőszhalom (4800–4600 lat p.n.e.). Naukowcy połączyli badanie śladów aktywności na kościach – mikrourazów w miejscach przyczepów mięśni, uszkodzeń kręgów związanych z intensywnym wysiłkiem fizycznym oraz markerów powtarzających się pozycji, takich jak klęczenie – z analizą praktyk pogrzebowych, w tym pozycji ciała i przedmiotów składanych w grobach. Dwie osady, dwa światy Mimo bliskości geograficzne dwa osady różniły się podejściem do życia i śmierci. W starszej osadzie, Ferenci-hát, zmarłych chowano skromnie i podobnie, bez względu na płeć. Stanowisko archeologiczne datowane na późniejszy okres, Csőszhalom, było już inne. Tam zasady składania do grobu były znacznie bardziej rygorystyczne. Kobiety układano na lewym boku, a mężczyzn na prawym. To tak, jakby społeczność nagle postanowiła wyraźniej zaznaczyć, kto jest kim w ich świecie. Permanentny wysiłek pierwszych rolników i... rolniczek Mężczyźni z obu osad mieli specyficzne zmiany w prawym łokciu. Ich stawy wyglądały niemal identycznie jak u dzisiejszych miotaczy baseballowych. Sugeruje to, że regularnie wykonywali ruchy rzucania, być może podczas polowań lub obróbki drewna i kamienia. W osadzie Csőszhalom poziom wysiłku fizycznego był rekordowo wysoki. Częstość urazów kręgosłupa była tam znacznie większa niż w innych częściach Europy z tego okresu. Co ciekawe, te zmiany dotyczyły w podobnym stopniu obu płci. Oznacza to, że kobiety pracowały równie ciężko jak mężczyźni. „Męski” grób dla kobiety? Uwagę badaczy przykuł jeden z grobów w Csőszhalom. Biologicznie zmarła była kobietą, jednak pochowano ją z atrybutami typowymi dla mężczyzn: siekierą i narzędziami z krzemienia. Takie wyposażenie było typowe w tej osadzie właśnie dla mężczyzn. Kości jej stóp również nosiły ślady częstego klęczenia, tak jak u mężczyzn wykonujących specjalistyczne zadania. Według archeologów jest to dowód na to, że 7 tysięcy lat temu tożsamość mogła być płynna – ktoś mógł urodzić się kobietą, ale pełnić w grupie rolę tradycyjnie przypisaną mężczyznom. Źródło: American Journal of Biological Anthropology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie tylko geny? Kto naprawdę decyduje o płci dziecka
Płeć dzieci wpływa na decyzje rodzicielskie bardziej, niż przypuszczano. Badania pokazują, że rodzice częściej decydują się na powiększenie rodziny, jeśli pierwsze dzieci są tej samej płci.
Spis treści: Rodziny z dziećmi tej samej płci. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Choć z biologicznego punktu widzenia płeć dziecka to kwestia przypadku, nowe dane sugerują, że rodzicielskie preferencje mogą istotnie wpływać na liczbę urodzeń w rodzinie. Zależności te są widoczne w badaniach prowadzonych od XIX wieku aż do dziś. Czy chodzi o biologię, czy raczej o społeczne oczekiwania? Rodziny z dziećmi tej samej płci W teorii poczęcie dziecka to rzut monetą: 50 procent szans na chłopca i 50 procent na dziewczynkę. W praktyce rodziny z samymi synami albo samymi córkami pojawiają się znacznie częściej, niż wynikałoby z przypadku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” wskazują, że te „przechylone” układy niekoniecznie są statystycznym wybrykiem. — Dorastając, zauważyłam taki wzorzec [rodzin z samymi chłopcami albo samymi dziewczynkami] i zawsze się zastanawiałam, czy to czysty przypadek, czy stoi za tym jakiś biologiczny mechanizm — mówi Siwen Wang, badaczka z Harvard T.H. Chan School of Public Health i współautorka pracy. W badaniu analizowano dane z Nurses’ Health Study II i III — długoterminowych projektów, które od dekad zbierają informacje od pielęgniarek, w tym o liczbie dzieci i czasie ciąż. W ramach analiz 58 007 kobiet urodziło 146 064 dzieci, co daje średnio 2,5 urodzenia na kobietę. Naukowcy znaleźli więcej rodzin z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami, niż można by oczekiwać. Tego efektu nie dało się wyjaśnić samym przypadkiem. — Dane ostatecznie pokazały, że to może nie być tak losowe jak rzut monetą — mówi Wang. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Uczeni próbują teraz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Jedna możliwość to czynniki biologiczne — niektórzy rodzice mogą mieć predyspozycję do posiadania dzieci jednej płci. Druga możliwość to zachowania — rodzice mogą próbować, dopóki w rodzinie nie pojawią się obie płcie, co zniekształca statystykę. Tak czy inaczej, wyniki sugerują, że rodzinne wzorce nie są całkiem przypadkowe. Mogą też odsłaniać złożoną grę między biologią, zachowaniami i rozrodczością. Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Jeśli biologia nie tłumaczy w pełni trendu, wyjaśnieniem mogą być zachowania. W analizie uzupełniającej, przeprowadzonej przez dwoje statystyków i opublikowanej jako preprint, pokazano, że preferencje dotyczące płci dziecka są główną siłą stojącą za obserwowanymi trendami. — Gdy patrzymy na rodziny z trójką lub większą liczbą dzieci, widzimy nadreprezentację — mówi Judith Lok, statystyczka z Boston University i współautorka preprintu. — To nie tak, że losowanie nie jest przypadkowe. Raczej ludzie mają kolejne dzieci, aż uznają, że „wystarczy”, czyli mają co najmniej dwie płcie. Te wyniki nie zostały jeszcze zrecenzowane. — Wszystko w tych danych da się wytłumaczyć samymi preferencjami co do momentu, w którym rodzice decydują się zakończyć powiększanie rodziny — mówi Marcos Huerta, data scientist i astrofizyk z Wirginii, który przeprowadził własną, niezależną analizę. Jak zauważa Huerta, próby skorygowania wpływu preferencji — w tym wykluczanie ostatniego dziecka w rodzinie lub tzw. rodzin „kolekcjonerów kuponów” — nie wystarczyły, by całkowicie ten efekt usunąć. Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Upodobanie do „po jednym” nie jest nowe. W badaniu z 2023 roku naukowcy przeanalizowali, jak preferencje dotyczące płci kształtują rodziny od 1850 roku, łącząc dane spisowe z nowszymi zbiorami. Ustalono, że preferencje płci zawsze wpływały na decyzje prokreacyjne, choć w ostatnich latach stały się wyraźniejsze. W XIX wieku rodziny były o około 2 procent bardziej skłonne do posiadania trzeciego dziecka, jeśli dwoje pierwszych było tej samej płci. W ostatnich latach skłonność ta wynosi 6–7 procent. — Gdy rodzice zaczynają od dwójki dzieci tej samej płci, częściej decydują się na trzecie — mówi Todd Jones, ekonomista z Mississippi State University i współautor badania z 2023 roku. — Ta prosta preferencja tworzy zaskakującą iluzję. Nawet jeśli każde urodzenie jest tak losowe jak rzut monetą, rodziny z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami chętniej idą „po kolejne”, co sprawia wrażenie, że część rodziców ma naturalną skłonność do dzieci jednej płci. Jak pokazują badania Jonesa, preferencja posiadania dzieci obu płci sięga lat 50. XIX wieku i nie wskazuje, by rodziny preferowały jedną płeć kosztem drugiej. Rodziny z samymi chłopcami równie często decydują się na kolejne dzieci jak rodziny z samymi dziewczynkami. Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Choć wyniki omawianego badania najprawdopodobniej wynikają z preferencji rodziców, istnieją pewne przesłanki sugerujące, że czynniki biologiczne mogą lekko przechylać szanse. Stosunek płci przy urodzeniu nie jest idealnie równy: na świecie rodzi się około 105 chłopców na 100 dziewczynek. Daje to niewielką przewagę statystyczną chłopcom. Jest też dobrze udokumentowany tzw. efekt powracających żołnierzy — po wielkich wojnach rośnie odsetek urodzeń chłopców. Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Biologiczny mechanizm powstawania takich nierównowag wciąż nie jest znany. Istnieje jednak kilka hipotez: czas poczęcia – faza cyklu miesiączkowego może wpływać na płeć dziecka. Niektóre prace sugerują, że współżycie bliżej owulacji zwiększa szanse na chłopca, choć dane są niespójne; pH macicy – środowisko chemiczne może sprzyjać jednemu typowi plemników bardziej niż drugiemu; długość fazy pęcherzykowej – krótsza może sprzyjać chłopcom, dłuższa dziewczynkom; fizjologia matki – poziomy hormonów, glukozy, reakcje immunologiczne — wszystko to może subtelnie wpływać na wynik; styl życia ojca – niektóre badania sugerują, że wyżsi, zamożniejsi lub bardziej agresywni mężczyźni mogą częściej mieć synów, choć dowody są ograniczone. Na razie dowody na biologiczne predyspozycje do posiadania dzieci określonej płci są skromne. — Badanie ludzkiej rozrodczości jest bardzo trudne, bo nie jest ona wyłącznie biologiczna, lecz także behawioralna — mówi Wang. Źródło: National Geographic
Eunuchowie w Konstantynopolu. Nieznane wpływowe postaci Cesarstwa Wschodniorzymskiego
Już w IV wieku obecność w Konstantynopolu wpływowej trzeciej płci stała się cechą charakterystyczną miasta. Eunuchowie pełnili funkcje dowódcy straży, tajnego skarbnika, zarządcy prywatnego majątku panującego cesarza. A także, jak głosiła oszczercza plotka, dostarczyciela przyjemności erotycznych.
Spis treści: Pozycja społeczna eunuchów w Cesarstwie Wysoka pozycja eunuchów na cesarskim dworze Cenieni eunuchowie Piękny i anielski kastrat Mężczyzn i chłopców poddawano rytualnej kastracji w przypadku wzięcia do niewoli. Według relacji Herodota taki los spotkał dzieci płci męskiej, które znalazły się w rękach Kserksesa po buncie wysp leżących u wybrzeży Azji Mniejszej. Pozycja społeczna eunuchów w Cesarstwie Wykastrowani mężczyźni nie mieścili się w powszechnych rzymskich wyobrażeniach dotyczących męskości i cnoty. W Wiecznym Mieście niepokojąco popularny był jednak kult wschodniej bogini Kybele i jej wykastrowanego syna/kochanka/wyznawcy Attisa. Wyznawcy Kybele (przypomnijmy: ulubionego bóstwa Bizancjum) w religijnym szale odcinali sobie genitalia, a następnie nakładali makijaż i suknie na cześć swojej bogini. Wydaje się, że eunuchów zaczął doceniać cesarz Dioklecjan panujący na Wschodzie, w Nikomedii. Cesarz Galeriusz wziął do niewoli harem władcy Persji i zatrzymał przy sobie jego rzezańców, co prawdopodobnie zapoczątkowało modę na eunuchów na późnorzymskim dworze cesarskim. Wykastrowanych niewolników z Armenii, Kaukazu i Persji sprowadzano, by dogadzali gustom chrześcijańskich cesarzy i wysoko urodzonych kobiet. Za panowania synów Konstantyna wprowadzono stanowisko kubikulariusza (cubicularius) – czyli pokojowca (przełożonym pokojowców na dworze cesarskim był praepositus sacri cubiculi, czyli prepozyt świętej sypialni) – niezwykle uprzywilejowane i dostępne wyłącznie dla kastratów. Oznaczało to gwałtowny wzrost prestiżu, wpływów, a tym samym władzy personelu świętej sypialni cesarskiej. Wysoka pozycja kastratów na cesarskim dworze Oprócz pełnienia formalnych funkcji takich jak dowódca straży, tajny skarbnik, zarządca prywatnego majątku panującego, garderobiany, sekretarz czy praepositus sacri cubiculi – a także, jak głosiła oszczercza plotka, dostarczyciel przyjemności erotycznych – wysocy rangą eunuchowie byli zaufanymi strategami. Powierzano im tłumienie buntów bądź rozwiązywanie sporów religijnych. To właśnie Amancjusz, eunuch cesarzowej Eudoksji, zabiegał w imieniu biskupa Gazy o zniszczenie Marnejonu. Narses, spatariusz (gwardzista) Justyniana I, błyszczał u boku władcy podczas wypraw wojennych. Na górę Athos dopuszczono Symeona Uświęconego – eunucha, który następnie założył klasztor eunuchów w Tesalonice. Eunuchami było wielu spośród patriarchów, zwierzchników konstantynopolitańskiego Kościoła ortodoksyjnego. Można postawić tezę, że obecność tej trzeciej płci – komplikującej binarny podział na płeć męską i płeć żeńską – dała również kobietom pewną nietypową dozę władzy w mieście. Stworzyło to tradycję, która przetrwała 1500 lat i nie ustała nawet po osmańskim podboju w 1453 roku. Choć w taktownych przekładach średniowiecznych źródeł konsekwentnie tłumaczy się, że wyraz „eunuch” oznaczał osobę trwającą w celibacie (przy czym faktycznie był niekiedy używany w takim właśnie kontekście), to czytamy, że kastrowaniu poddawano szlachetnie urodzonych Asyryjczyków, arabskich jeńców, syryjskich koczowników, rolników znad Morza Czarnego i przybyszy z Italii pracujących w Konstantynopolu lub na jego imperialnych terytoriach. Dyplomata Liutprand przywiózł w darze dla dworu bizantyńskiego czterech carzimasia, eunuchów pozbawionych zarówno jąder, jak i prącia. Natomiast w IX wieku Bazyli I otrzymał stu rzezańców w podarunku od bogatej kobiety z Peloponezu imieniem Danelis. Cenieni eunuchowie System i skalę zjawiska kastracji poznajemy dzięki relacjom lekarzy takich jak Paweł z Eginy, który w VI wieku opisał kastrację techniką zgniatania i techniką wycinania. A także dzięki prawodawstwu Justyniana I, gdzie znalazło się odniesienie do przypadku, gdy proces trzebienia przeżyło zaledwie trzech na dziewięćdziesięciu chłopców. Panowało przekonanie, że najlepiej kastrować przed okresem dojrzewania. Eunuchowie początkowo byli etnicznymi outsiderami, którzy przybywali do bijącego serca imperium, przynosząc wartość w postaci cudzoziemskich doświadczeń i rozległych kontaktów. Z czasem zyskali w Konstantynopolu dużą popularność. Spowodowało to równoległy wysyp eunuchów „własnego chowu”. Jak na ironię, pozbawieni egzotyki, nieco prowincjonalni bezpłodni mężczyźni pochodzący z samego Konstantynopola lub z sąsiednich terytoriów ostatecznie stracili część swojej politycznej siły. Nawet jeśli byli niewolnikami – pojawiały się opinie, że imperatorowi, który osiągnął ostateczne wyżyny władzy, potrzebny jest sługa z ostatecznym piętnem niewoli, wykastrowany mężczyzna – to w Konstantynopolu wielu eunuchom wiodło się wyjątkowo dobrze. To właśnie eunuch Lauzus, którego wspaniały pałac zidentyfikowano niedawno przy ulicy Bab-ı Ali, zgromadził jedną z najwspanialszych w starożytnym świecie kolekcji antycznych dzieł sztuki: Afrodytę z Knidos, Zeusa Olimpijskiego, dziwny kamień z Lindos, posąg Hery z jej wielkiej świątyni na Samos. Wyeksponowane tak, by ludność miasta mogła podziwiać ich potężną pogańską nieskromność, były luksusowymi, egzotycznymi więźniami. Ich obecność w mieście świadczyła, że to konstantynopolitańscy dygnitarze panują nad pogańskim światem antyku, a nie na odwrót. Ta kolekcja była wyrazem politycznej przenikliwości, a jednocześnie wyrafinowanego, liberalnego smaku. Piękny i anielski kastrat Przez sobie współczesnych eunuchowie określani byli jako osoby szczodre, światłe i mądre. Zazwyczaj także jako piękne istoty, u których fizyczna uroda szła w parze z pięknem duszy. Za przykład niech posłuży zachwyt poety Koryppusa nad Narsesem, gwardzistą cesarza Justyniana: „[Jego ubiór] choć cały w złotym kolorze, podobnie jak zachowanie był skromny. [Narses] podobał się ze względu na prawość obyczajów. Z powodu cnoty [był] godny podziwu, szybki jak piorun, rozważny, czuwający przez noce i dnie nad sprawami władcy, lśniący blaskiem pełnionej godności: błyszczał niczym poranna gwiazda na pogodnym niebie, która złotymi promieniami pokonuje srebrne konstelacje i jasnym ogniem zapowiada zbliżający się dzień”. Eunuchów przedstawiano również jako aniołów, posłanych na ziemię i posiadających dostęp do jakiegoś rodzaju specjalnej gorącej linii między niebem a ziemią. Ich zadaniem było pośredniczenie między dwoma światami. Stosunek do obecności w mieście tych wykastrowanych mężczyzn faktycznie wydaje się konsekwentnie mieszany. Niektórzy wcześni chrześcijanie – tacy jak ojciec Kościoła Orygenes, który dla podkreślenia swej wiary dokonał autokastracji – motywowani byli przez popularne Sentencje Sekstusa: „Jeśli jakaś część ciała pobudza cię do niepowściągliwości, odrzuć ją; lepiej bowiem bez niej żyć w czystości niż z nią niegodziwie”. Chrześcijańska czystość, chęć zrobienia kariery, niewola wojenna, pragnienie zostania kobietą czy bycia „innym” – wszystkim tym można by wytłumaczyć komfort psychologiczny wynikający z bycia eunuchem. Czy ludziom żyjącym w pełnych emocji i niestabilnych czasach stan ten nie przypominał też podświadomie o prawdopodobieństwie unicestwienia i możliwościach przetrwania? Choć obecność rzezańców w Konstantynopolu budziła niechęć do Bizantyńczyków w odbiorze wielu zachodnich historyków i kronikarzy – zarówno współczesnych, jak i późniejszych – to właśnie eunuchowie, ludzie z koneksjami, internacjonaliści, pozbawieni dynastycznych ambicji, w wielu wypadkach przynosili ratunek miastu. I to właśnie eunuch w jednej z najczarniejszych chwil w dziejach Konstantynopola swoim działaniem wpłynął na to, jak potoczyły się losy miasta: „Eunuch panował w pałacu cesarskim, i wkręciwszy się do komnat, niczym urodzony wąż, mocno ściskał wszystko i ściągał w dół splotami do swojej nory”. Tradycja, która uczyniła z miasta matecznik eunuchów, była oczywiście prężnie kontynuowana również w następnych stuleciach, aż do XX wieku. Po przejęciu kontroli nad Konstantynopolem Osmanie zbudowali eunuchom ich własny dziedziniec w pałacu Topkapı. Naczelny eunuch i jego podwładni (biali eunuchowie), zakwaterowani po obu stronach dziedzińca, strzegli dostępu do Bramy Szczęśliwości symbolizującej obecność samego sułtana. To jest przedruk z książki Bettany Hughes pt. „Stambuł. Opowieść o trzech miastach”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak (2024) w przekładzie Ewy Ratajczyk i Filipa Godynia.
Czy ludzkie mózgi są neutralne płciowo? Zdecydowanie nie! Naukowcy wyłapali znaczące różnice
Ludzkie mózgi niezmiennie fascynują nie tylko naukowców. To naturalne, że chcemy wiedzieć, jak działa centrum naszego układu nerwowego. Jak się okazuje, płeć może determinować pewne różnice.
W tym artykule: Czy ludzkie mózgi mają płeć? Różnice w zdrowiu mózgu mężczyzn i kobiet Sztuczna inteligencja rozróżnia płeć mózgu Różnice w mózgach a płeć „Dlaczego mężczyźni kłamią, a kobiety płaczą?” – tak brzmiał tytuł popularnej książki wydanej na początku lat dwutysięcznych. Traktowanie go na poważnie byłoby krzywdzące dla obu płci. Jednak faktem jest, że pewne cechy i sposoby myślenia przypisuje się częściej albo mężczyznom, albo kobietom. Czy jest to w jakiś sposób powiązane z tym, jak działają ludzkie mózgi? W czasach, kiedy różnice między płciami zacierają się na wielu płaszczyznach, naukowcy ze Stanford Medicine postanowili sprawdzić, czy i jak mózg koreluje z biologiczną płcią. Wyniki badań opublikowano na łamach czasopisma naukowego „PNAS”. Czy ludzkie mózgi mają płeć? Artykuł opisuje model sztucznej inteligencji zaprojektowany do prowadzenia pogłębionych badań. Co najciekawsze, model ten potrafi odróżnić mózgi kobiet i mężczyzn na podstawie skanów ich aktywności z dokładnością powyżej 90%. Badanie zwraca uwagę na różnice między mózgami mężczyzn i kobiet. Nie dotyczy to jednak tego, jak damskie i męskie sieci neuronowe pracują w konkretnych sytuacjach. Wśród rozbieżności naukowcy wymieniają za to częstotliwość występowania chorób i zaburzeń związanych z funkcjonowaniem mózgu. Różnice w zdrowiu mózgu mężczyzn i kobiet I tak na przykład według Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego w Stanach Zjednoczonych zaburzenia depresyjne częściej dotyczą młodych Amerykanek niż ich rówieśników płci męskiej. Różnice te są wyraźnie nie tylko w Ameryce Północnej. Według Our World in Data na poważne zaburzenie depresyjne globalnie jest narażona jedna 1 na 3 kobiety. W przypadku mężczyzn jest to 1 na 5. Podobnie więcej amerykańskich kobiet niż mężczyzn cierpi na chorobę Alzheimera. Odwrotnie jest w przypadku choroby Parkinsona. Według Fundacji Parkinsona na całym świecie mężczyźni są bardziej narażeni na ryzyko zachorowania. Również u chłopców prawie czterokrotnie częściej diagnozuje się zaburzenia ze spektrum autyzmu niż u dziewcząt. Amerykańskie ośrodki badawcze informują też, że o 13% częściej u mężczyzn diagnozowany jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Podczas snu mózg intensywnie pracuje. Usuwa toksyny odpowiedzialne za choroby Mózg niezmiennie fascynuje i zaskakuje ekspertów. Niedawno naukowcy zaobserwowali nieznany do tej pory sposób, w jaki neurony oczyszczają go z toksyn. To cenna informacja dla naszego zdrowia. Sztuczna inteligencja rozróżnia płeć mózgu Dane wskazują na wyraźnie różnice w tendencjach zachorowalności między mężczyznami i kobietami. Czy to jednak rzeczywiście świadczy o tym, że ludzkie mózgi mają płeć? Aby odpowiedzieć na to pytanie, badacze opracowali algorytm sztucznej inteligencji oraz innowacyjny model stDNN (głębokiej czasoprzestrzennej sieci neuronowej). To pozwoliło im wyodrębnić informacyjne cechy dynamiki mózgu, które dokładnie odróżniają mężczyzn od kobiet. Model AI został przeszkolony na podstawie danych pochodzących m.in. z opisów behawioralnych i skanów mózgu ponad tysiąca osób. Badane osoby były w wieku od 20 do 35 lat. Algorytm dopasował skany mózgu do konkretnej płci na podstawie obrazów funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) 246 obszarów mózgu z Atlasu Brainnetome. Okazało się, że ma rację w ponad 90% przypadków. Aby zidentyfikować cechy mózgu kluczowe przy podejmowaniu decyzji, naukowcy użyli wytłumaczalnej sztucznej inteligencji. XAI, bo o niej mowa, pozwala zrozumieć i zaufać wynikom generowanym przez algorytmy uczenia maszynowego. Różnice w mózgach a płeć Badania objęły układ limbiczny, tzw. sieć domyślną mózgu i prążkowie. To tam sztuczna inteligencja szukała wskaźników umożliwiających rozróżnienie obrazów aktywności mózgu na kobiety i mężczyzn. – Nasze wyniki pokazują, że różnice między płciami w funkcjonalnej dynamice mózgu są nie tylko łatwe do odtworzenia i uogólnienia, ale także istotne behawioralnie. To podważa koncepcję kontinuum (rozwoju człowieka wg Jeana Liedloffa) w organizacji mózgu mężczyzny i kobiety – podsumowali autorzy artykułu. Źródła: Psychology Today, PNAS. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Pół-samiec, pół-samica: ten niezwykły ptak wygląda, jakby został sklejony z dwóch płci
Po raz drugi w ciągu ostatnich 100 lat zaobserwowano dwukolorowego seledynka. Ten ptak jest jednocześnie nim i nią. Jego jedna połowa ma cechy żeńskie, a druga – męskie.
W tym artykule: Odkrycie na wakacjach Jeden organizm, dwie płcie Pszczoła z oczami trutnia Podział ciała dokładnie na pół Seledynek to mały ptak żyjący w Ameryce Środkowej i Południowej. Stanowi doskonały przykład dymorfizmu płciowego. Tak określa się przypadek, kiedy samce i samice danego gatunku wyraźnie różnią się od siebie wyglądem. Dotyczy to właśnie seledynka. Seledynki-panowie mają czarne główki i błyszczące niebieskie pióra. Z kolei seledynki-panie są całe zielone, włącznie z głową. Rozróżnienie ich nie sprawi więc kłopotu nawet amatorowi. Gdy spojrzy się na seledynka, od razu widać, czy to on, czy ona. Jednak natura potrafi płatać niezłe figle. W zeszłym roku w Kolumbii zaobserwowano seledynka, który wygląda, jakby został sklejony z połówki samca i połówki samicy. Ten niezwykły ptak jest niebiesko-zielony, a linia „podziału” przebiega dokładnie w połowie jego ciała. Ma również dwukolorową głowę: zielono-czarną. Odkrycie na wakacjach Dwukolorowego seledynka zauważył John Murillo, ornitolog amator. Zwrócił na niego uwagę prof. Hamishowi Spencerowi z nowozelandzkiego Uniwersytetu Otago, który był w Ameryce Południowej na wakacjach. Dzisiaj obaj są współautorami artykułu o wyjątkowym ptaszku, opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „Journal of Field Ornithology”. Te ryby potrafią zmieniać płeć kilkanaście razy dziennie! Po co? Ciekawy powód W przyrodzie nie brakuje zjawisk nieoczywistych, a nawet dziwacznych. Przynajmniej dla nas. Dwupłciowość, czyli hermafrodytyzm, jest jedną z nich. Wystarczy spojrzeć na kredowego bassa. Ten ga... – To ogromny przywilej, że mogłem go zobaczyć – mówi prof. Spencer. – Wielu obserwatorów ptaków przez całe życie nie miało okazji zobaczyć dwustronnego gynandromorfa żadnego gatunku. Ten fenomen bardzo rzadko obserwuje się wśród ptaków – dodaje. Jeden organizm, dwie płcie Co to są gynandromorfy? Tak określa się zwierzęta, które mają cechy zarówno męskie, jak i żeńskie. Nie należy ich mylić z hermafrodytami. One wyglądają jak samiec lub samica, jednak mają organy rozrodcze obu płci. Gynandromorfy to zaś mieszkanka cech męskich i żeńskich: mogą mieć np. część ubarwienia męskiego, a część żeńskiego. Gynandromorfizm jest efektem błędu pojawiającego się, gdy zarodek składa się zaledwie z kilku-kilkudziesięciu komórek. W czasie jednego z podziałów komórkowych chromosomy płciowe duplikują się w niewłaściwy sposób. W organizmie pojawia się część komórek żeńskich i część męskich. Z czasem dają one początek całym tkankom żeńskim i męskim. Pszczoła z oczami trutnia Najczęściej gynandromorfy występują wśród owadów. Dlaczego? Ponieważ owady cechuje silny dymorfizm płciowy – samce różnią się znacznie od samic. Gynandromorfami bywają więc pająki, motyle i ćmy. Ale nie tylko. Dwa lata temu pszczelarz z Pensylwanii zauważył wśród swoich pszczół jedną wyraźnie inną od całej reszty. Miała oczy nie czarne, jak wszystkie pozostałe pszczoły, ale kremowo-żółte. Co więcej, oczy tego owada były znacznie większe niż zazwyczaj u pszczół. Był to właśnie gynandromorf – pszczoła, która miała oczy trutnia, a resztę ciała żeńską. Podział ciała dokładnie na pół Gynandromorfy są rzadkie. Jeszcze rzadsze zaś są dwustronne gynandromorfy, takie jak zaobserwowany w Kolumbii seledynek. Takie zwierzęta wydają się połączeniem samca i samicy. Połowę ciała mają jak jedna płeć, drugą połowę – jak druga. W ciągu ostatnich stu lat seledynka gynandromorfa zaobserwowano wcześniej tylko raz. Ogłoszone teraz odkrycie jest zaś tym ważniejsze, że ptaszka udało się sfotografować i sfilmować. – To prawdopodobnie najwspanialszy dwustronny gynandromorf odkryty kiedykolwiek wśród ptaków – entuzjazmuje się prof. Specner. Czy faktycznie najwspanialszy – to dyskusyjne. Na pewno nie jedyny. Trzy lata temu w rezerwacie w Stanach Zjednoczonych zauważono bardzo kolorowego łuszcza strojnego. Gdy miał złożone skrzydła, przypominał samicę. Jednak gdy je rozłożył, zauważono, że ptak ma spód jednego skrzydła różowy, a drugiego – pomarańczowy. Był to klasyczny dwustronny gynandromorf. Jeden z pracowników rezerwatu przyrównał odkrycie tak rzadkiego ptaka do „spotkania jednorożca”. Źródła: EurekAlert, Journal of Field Ornithology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
To pierwszy taki przypadek w historii. Krokodylica złożyła jaja bez wcześniejszego kontaktu z samcem
Naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali przypadek partenogenezy u krokodyli. Oznacza to, że samica wydała na świat potomstwo bez obecności samca w jej życiu. Badacze sugerują, że być może w ten sam sposób rozmnażały się dinozaury.
W tym artykule: Pierwszy w historii przypadek partenogenezy u krokodyla Płód na 99,9% powstał bez udziału samca Odkrycie sugeruje, że partenogeneza mogła dotyczyć również dinozaurów Partenogeneza to forma rozmnażania, która nazywana jest również dzieworództwem. Proces rozwoju zarodkowego zapoczątkowany jest poprzez aktywację komórki jajowej bez udziału plemnika. Zapłodnienie „dziewicze” następuje zatem bez udziału samca. Może być traktowane jako cecha przystosowawcza, która umożliwia szybkie zwiększenie liczebności populacji. Naturalnie występuje u wielu bezkręgowców, a także u nielicznych ryb, płazów i gadów. Pierwszy w historii przypadek partenogenezy u krokodyla Przypadki partenogenezy wśród gadów zaobserwowano m.in. u jaszczurek z rodzaju Lacerta, które żyją w górach Kaukazu, jaszczurek Cnemidophorus z Ameryki Północnej, gekonów z wysp Pacyfiku, a także waranów z Komodo. Co więcej, w 2007 roku taką możliwość rozmnażania zaobserwowano również u rekina młota, a w 2004 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” naukowcy opisali przypadek wyhodowania myszy Kaguya. Był to pierwszy ssak zdolny do życia partenogenetycznego. Najnowsze badania wykazały z kolei, że partenogeneza może dotyczyć również krokodyli. Po raz pierwszy w historii uczeni znaleźli dowód na to, że samica krokodyla amerykańskiego (Crocodylus acutus) może składać jaja bez wcześniejszego kontaktu z samcem. Badacze sugerują, że ta forma reprodukcji ma swoje ewolucyjne korzenie w erze dinozaurów. Płód na 99,9% powstał bez udziału samca Zespół naukowców, którymi kierował biolog ewolucyjny Warren Booth z Virginia Tech, przekazał, że chodzi o samicę krokodyla amerykańskiego, która od 16 lat była odizolowana od samców w kostarykańskim parku. Krokodylica została przetransportowana do rezerwatu w wieku dwóch lat. W tym roku badacze odkryli, że w jednym ze złożonych jaj znajdował się w pełni ukształtowany płód. Naukowcy przeprowadzili sekwencjonowanie genomu tkanek z serca płodu i ze skóry matki. Badanie wykazało 99,9-procentową zgodność, co potwierdzało, że potomstwo nie miało ojca i powstało w wyniku rozmnażania partenogenetycznego. Młode nie doczekało się jednak wyklucia. Naukowcy ustalili, że płód był płci żeńskiej. Badacze podkreślają jednak, że nie ma to jednak nic wspólnego z chromosomami rodziców, ponieważ u krokodyli płeć jest determinowana wyłącznie przez temperaturę zewnętrzną i temperaturę inkubacji. Krokodyle zadomowiły się w toksycznej rzece w Kostaryce. Ścieki najwyraźniej im nie przeszkadzają Jedna z najbardziej zanieczyszczonych rzek Ameryki Środkowej okazała się oazą dla krokodyli. W Tárcoles żyje ogromna populacja krokodyli amerykańskich, gatunku narażonego na wyginięcie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/krokodyle-zadomowily-sie-w-toksycznej-rzece-w-kostaryce-scieki-najwyrazniej-im-nie-przeszkadzaja-fot-getty-images-fbbf58d.jpg" width="938" height="625" alt="Krokodyle zadomowiły się w toksycznej rzece w Kostaryce. Ścieki najwyraźniej im nie przeszkadzają (fot. Getty Images)" title="Krokodyle zadomowiły się w toksycznej rzece w Kostaryce. Ścieki najwyraźniej im nie przeszkadzają (fot. Getty Images)" /> – W przeciwieństwie do wszystkich wcześniej udokumentowanych przypadków partenogenezy u kręgowców, krokodyle nie mają chromosomów płci, a sama determinacja płci jest kontrolowana przez temperaturę. Wykorzystując dane z sekwencjonowania całego genomu, przedstawiliśmy pierwsze dowody na dzieworództwo u krokodyla amerykańskiego – napisali autorzy w artykule opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Biology Letters”. Odkrycie sugeruje, że partenogeneza mogła dotyczyć również dinozaurów Naukowcy twierdzą, że odkrycie sugeruje wspólne ewolucyjne pochodzenie partenogenezy u jaszczurek, krokodyli i ptaków. – Ponieważ partenogeneza jest obecnie udokumentowana w dwóch głównych istniejących dziś gałęziach archozaurów, odkrycie to oferuje niezwykle ciekawy wgląd w możliwe zdolności reprodukcyjne wymarłych archozaurów spokrewnionych z krokodylami i ptakami, a zwłaszcza pterozaurów i dinozaurów – podkreślają badacze w artykule. Odkrycie partenogenezy u krokodyli sugeruje, że ich prehistoryczni przodkowie sprzed co najmniej 260 milionów lat również byli w stanie rozmnażać się bez udziału samców. Krokodyle i ptaki są żyjącymi członkami kladu gadów zwanego archozaurami, który dawniej obejmował również dinozaury i gady latające. Oznacza to, że niektóre gatunki dinozaurów mogły wykazywać cechy partenogenetyczne. Autorzy odkrycia przyznają jednak, że powód, dla którego niektóre samice gadów, ryb i ptaków czasem rozmnażają się bezpłciowo, wciąż pozostaje niejasny. – Myślę, że jest to kontrolowane przez pojedynczy gen, który może być wyzwalany m.in. przez hormony – dodaje prof. Booth. U podkreśla, że wciąż potrzebne są dalsze badania. Źródło: Biology Letters. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niebinarność nie jest niczym nowym. Naukowcy odkryli dowody w grobowcach sprzed narodzin Chrystusa
Niebinarność wzbudza wiele kontrowersji. Najnowsze ustalenia historyków sugerują jednak, że już w prehistorycznej Europie osoby niebinarne stanowiły pewną mniejszość.
W tym artykule: Niebinarność w prehistorycznej Europie Jak chowano niebinarne osoby? Historia a podział na płcie Niebinarność wśród rdzennych Amerykanów Medycyna zakłada podstawowy podział na dwie płcie: męską i żeńską. Stosunkowo niedawno badacze zaczęli wyróżniać inne czynniki determinujące płeć, niż tylko cechy biologiczne. Mówimy wtedy o płci kulturowej. Stoi za nią zestaw ról społecznych i zachowań przypisanych kobietom lub mężczyznom. To dało początek trwającej od kilku lat dyskusji na temat płciowości. Przeciętny Jan Kowalski może zetknąć się z tym w internecie, widząc informacje o zaimkach danej osoby. Obok on/jego i ona/jej, pojawiają się też inne warianty np. they/them, co w języku polskim nie doczekało się jeszcze jednolitego przeniesienia. Na fali zainteresowania seksualnością i płciowością we współczesnym świecie, coraz więcej osób (choć nadal są w z decydowanej mniejszości) identyfikuje się jako niebinarne. To oznacza, że nie utożsamiają się ani z płcią męską, ani z żeńską. Według badania przeprowadzonego w 2021 roku przez Williams Institute, szacunkowo 1,2 miliona dorosłych Amerykanów w wieku od 18 do 60 lat identyfikuje się jako osoby niebinarne. To stanowi 11% populacji LGBTQ w tym przedziale wiekowym. Niebinarność w prehistorycznej Europie W przestrzeni publicznej nie brakuje głosów, jakoby takie podejście było czymś nowym. Historycy dowodzą jednak, że niebinarność płciowa może mieć tysiące lat. Po przebadaniu ponad 1200 grobów z siedmiu miejsc w Europie Środkowej autorzy nowego badania ustalili, że do 10% pochowanych mogły stanowić osoby niebinarne. Naukowcy przeanalizowali szczątki 1252 ludzi, którzy żyli między wczesnym neolitem a późną epoką brązu, w okresie od 5500 do 1200 r. p.n.e. W każdym przypadku płeć biologiczną określano na podstawie opublikowanych analiz osteologicznych. Natomiast płeć kulturową ustalano na podstawie rodzajów pochówków. Jak chowano niebinarne osoby? – Odkryliśmy, że w sześciu na siedem miejsc pochówku płeć zmarłych nie pokrywa się z płcią, którą mają opisywać szczegóły ich pochówku – informują naukowcy. Na przykład biologiczny mężczyzna w Niemczech został pochowany w nakryciu głowy wykonanym z muszli ślimaków i innymi przedmiotami kojarzonymi z płcią żeńską. W innymi miejscu, obok kobiecych szczątek znaleziono typowo męskie artefakty, jak kamienny topór czy krzemienne ostrza. W sumie naukowcy zauważyli niezgodności w 2,9% pochówków. Ponad 70% grobów nie nadawało się do analizy, ponieważ nie dało się ustalić płci szczątek. Zacierają się granice między płciami, także w modzie. „Kto nosi te spodnie?” W erze płynności płci, wszystko jest możliwe. W miarę jak binarność męskie/damskie powoli zaczyna upadać, moda również idzie za tym przykładem i robi to co jakiś czas od 1507-1458 r. p... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/moda-obejmuje-plynnosc-plci-w-nowym-pokazie-gender-bending-fashion-w-museum-of-fine-arts-w-bostonie-photograph-by-dina-litovsky-e1568d4.jpeg" width="938" height="624" alt="Moda obejmuje płynność płci w nowym pokazie „Gender Bending Fashion” w Museum of Fine Arts w Bostonie (PHOTOGRAPH BY DINA LITOVSKY)" title="Moda obejmuje płynność płci w nowym pokazie „Gender Bending Fashion” w Museum of Fine Arts w Bostonie (PHOTOGRAPH BY DINA LITOVSKY)" /> Historia a podział na płcie Jak przekonuje dr Eleonore Pape, odkrycie świadczy o tym, że historycznie osoby niebinarne nie były wyjątkami od reguły, a raczej stałą mniejszością. Niewykluczone, że ich tożsamość była formalnie uznawana, a nawet w pewnym stopniu czczona. – Wzór asocjacji wydaje się w przeważającej mierze binarny [...] Doszliśmy do wniosku, że dostępne dane – pomimo potencjalnych uprzedzeń – potwierdzają hipotezę, że pewien stopień zróżnicowania płci był formalnie akceptowany w rytuale pochówku prehistorycznych społeczeństw Europy Środkowej – tłumaczą autorzy badań. Zakładają jednak pewien margines błędu „tradycyjnych metod określania płci”. Dlatego rzeczywista wielkość niebinarnej mniejszości jest nadal w dużej mierze nieokreślona. Niebinarność wśród rdzennych Amerykanów Kolejnym argumentem na to, że niebinarność nie jest „wymysłem zachodu”, może być podejście do płciowości rdzennych Amerykanów. Tradycyjną trzecią płeć w plemiennych kulturach i ceremoniach od 1990 r. opisuje termin „two spirit”. Wybrano go na międzynarodowym spotkaniu rdzennych homoseksualistów w Winnipeg w Kanadzie. Głównym celem stworzenia nowego terminu było zastąpienie przestarzałego i uważanego za obraźliwy termin antropologiczny „berdache”. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
"Najgorszą rzeczą w byciu chłopcem jest to, że się kradnie i napastuje kobiety". Wyznania dzieci z całego świata
Jeśli zależy ci na szczerej odpowiedzi, jak płeć kształtuje przeznaczenie, spytaj 9-latka.
Mając 9 lat, dziewczynka z Kenii już wie, że rodzice wydadzą ją za mąż dla pieniędzy, a przyszły małżonek może ją bić. Dziewięciolatek z Indii ma świadomość, że już niedługo koledzy będą go namawiać, by molestował kobiety na ulicy. Opisując swe największe marzenia, plany na przyszłość, chłopcy nie sądzą, że płeć przeszkodzi im w ich realizacji. Dziewczynki widzą to inaczej. Zobacz galerię i przeczytaj, co mówią dzieci. U progu zmian, tuż przed dojrzewaniem, sposób, w jaki 9-latek mówi o swoim świecie, jest dobitny i szczery. Słychać w nim, że doskonale zdaje sobie sprawę ze swoich możliwości – ale i ograniczeń, które narzuca mu płeć. Aby poznać dziecięcą perspektywę, National Geographic dotarł do 80 domów na czterech kontynentach, od slamsów Rio de Janeiro po drapacze chmur Pekinu, i zadał te same pytania różnym 9-latkom. Odpowiadali szczerze, nie ważyli słów. Co jest najlepsze w byciu dziewczyną? Avery Jackson odgarnia z oczu ufarbowany na tęczowo kosmyk i myśli nad odpowiedzią: – Wszystko w byciu dziewczyną jest fajne! Co jest najgorsze w byciu dziewczyną? – Kiedy chłopaki mówią: „To nie dla dziewczyn”. Jak wtedy, gdy po raz pierwszy brałam udział w miejskim biegu z przeszkodami. Przez pierwsze cztery lata życia Avery była chłopcem i czuła się z tym źle. Wspominając kolegów i koleżanki z przedszkola, którzy nie chcieli się z nią bawić, bo „ich mamy mnie nie lubiły”, wciąż czuje smutek. Odkąd w 2012 r. ujawniła się jako osoba transpłciowa, Avery z Kansas City znalazła się w centrum dyskusji o gender. O gender rozmawiają dorośli, ale dzieci, podobnie jak Avery, w tej kwestii mają też wiele do powiedzenia. – Dziewięciolatki mogą być niebywale elokwentne i mądre – mówi Theresa Betancourt, wykładowca zdrowia dziecięcego i praw człowieka z Harvardu. – Muszą mierzyć się z presją rówieśników i nauką odpowiedzialności, ale nie starają się jeszcze, jak nastolatki, dostosować do reszty, nie ulegają autocenzurze. Zapytany o najlepsze i najgorsze strony bycia chłopcem, Sunny Bhope, którego mama właśnie przygotowuje ryż nad dymiącym paleniskiem w ich małym domu w pobliżu Mumbaju w Indiach, mówi, że najbardziej nie lubi, gdy od chłopców oczekuje się seksualnego napastowania kobiet w miejscach publicznych [obraźliwych gestów, wulgarnych zaczepek, „przypadkowego” dotyku]. Dla Yiqi Wang z Pekinu największa korzyść z bycia dziewczyną jest taka, że „zachowujemy się bardziej spokojnie i odpowiedzialnie niż chłopcy”. Juliana Meirelles Fleury z Rio ceni sobie z kolei to, że „możemy wejść do windy pierwsze”. Jak twoje życie zmieniłoby się, gdybyś był dziewczyną zamiast chłopcem (bądź na odwrót)? Lev Hershberg z Jerozolimy wyjaśnia, że gdyby był dziewczyną, na pewno nie lubiłby komputerów. – Ale mógłbym grać w gumę – dodaje jego kolega Shimon Perel. Gdyby była chłopcem, Pooja Pawara z obrzeży Mumbaju jeździłaby na hulajnodze, a Yan Zhu z chińskiej wioski Yaqueshui pływałaby w rzece, która według jej babci jest za zimna dla dziewczynek. To, że nie jest chłopakiem, sprawia, że Laundra Montovani nie może bawić się na ulicach faweli, gdzie dochodzi do przemocy i strzelanin. Eriah Big Crow z plemienia Oglala Lakota, która mieszka w rezerwacie Pine Ridge w Dakocie Południowej, cichutkim głosem wyznaje, że nie ma rzeczy, której nie może robić, bo chłopcy i dziewczynki mogą robić „dokładnie to samo”. Mniej optymizmu ma Anju Malhotra, główna doradczyni UNICEF zajmująca się problematyką płci i rozwoju. Nawiązując do nierównego traktowania mężczyzn i kobiet, mówi: – Niestety na horyzoncie nie widać jeszcze, by zjawisko to miało ustać. Ale są postępy. – W ostatnich dekadach dla mieszkańców poniżej 10. roku życia szanse na świecie w niektórych dziedzinach wyrównują się, choćby w edukacji podstawowej – twierdzi Claudia Cappa z UNICEF-u. – Ale statystyki obejmują tylko te dzieci, które przeżyły – dodaje Cappa i odwołuje się do przypadków aborcji ze względu na płeć, jakie wykonuje się w niektórych krajach na żeńskich płodach. Jednak gdy dzieci kończą 10 lat, różnica w podejściu do chłopców i dziewcząt zamiast minimalizować się, znacznie się pogłębia. – Po osiągnięciu wieku dojrzewania sprawy mają się zupełnie inaczej – mówi Cappa i wskazuje na uderzające dysproporcje między obiema płciami, jeśli chodzi o dostęp do edukacji w szkołach średnich, ryzyko przemocy czy przymus wczesnego małżeństwa. – To właśnie wtedy kończy się dzieciństwo i stajemy się kobietą lub mężczyzną. Kim chcesz być, kiedy dorośniesz? Lokamu Lopulmoe z kenijskiej wioski nieopodal jeziora Turkana mówi, że kiedy dorośnie, jej rodzice otrzymają za nią posag i nawet jeśli trafi na męża, który będzie ją bił, „rodzicom na pociechę zostaną pieniądze”. Zaledwie 500 km dalej na strzeżonym osiedlu w Nairobi Chanelle Wangari Mwangi siedzi w swym pokoju pełnym pucharów i marzy o zgoła innej przyszłości – chce zawodowo grać w golfa i „pomagać biednym”. W Kanadzie William Kay z Ottawy widzi siebie za kilkanaście lat na stanowisku bankiera albo „informatyka geniusza”. Yunshu Sang z Pekinu marzy, by zostać policjantką. – Ale w tej pracy większość to mężczyźni, więc pewnie nie będę mogła – dodaje. W Pensylwanii w miasteczku Selinsgrove początkująca dziennikarka Hilde Lysiak na srebrno-różowym rowerze tropi nowiny w okolicy – przypuszcza jednak, że chłopiec reporter „od policji uzyskałby więcej informacji ”. Co sprawia, że jest ci smutno? Tomee War Bonnet z plemienia Oglala Lakota robi się smutna, gdy widzi, jak ludzie się zabijają. Skąd u 9-latki takie myśli? Z historii rezerwatu, w którym samobójstwa zdarzają się i 12-latkom. Ranii Single z Mumbaju jest przykro, gdy bije ją młodszy brat. Lamia al Najjar, która żyje w prowizorycznym domu w Strefie Gazy, wyjaśnia, że czuje smutek, gdy widzi, „jak domy wokół są niszczone”, co miało miejsce podczas walk w tym rejonie w 2014 r. Kiedy czujesz największe szczęście? Najwyższe pozycje na liście zajmują: rodzina, Bóg, jedzenie… piłka nożna. I przyjaciele. Inne odpowiedzi mówią wiele o prywatnym życiu dzieci. Jedno z nich uwielbia narady plemienne, inne najbardziej kocha wielkanocne jajka. Dla Amber Dubue z Ottawy największym szczęściem jest „pokój do biegania”. A Maria Eduarda Cardoso Raimundo z Rio, której rodzice się rozwiedli, czuje się najszczęśliwsza, kiedy „mama i tata stoją obok, przytulają i radzą, co robić”. – W wieku dziewięciu lat u dzieci rozwija się empatia, uczciwość i umiejętność odróżnienia dobra od zła – mówi Bede Sheppard z oddziału ds. praw dzieci Human Rights Watch. Sheppard współpracowała z nieletnimi, którzy zmuszani byli do ciężkiej pracy, z młodymi uchodźcami i dziećmi żyjącymi w nędzy. – Ci najbardziej nękani i krzywdzeni często wykazują się największą dozą empatii i bezinteresowności – dodaje. Lopeyok Kagete, kenijski pasterz znad jeziora Turkana, marzy o dzieleniu się pieniędzmi i takiej ilości mięsa, które wyżywiłoby wszystkich ludzi. Sunny Bhope, mimo że mieszka ze swoją indiańską rodziną w jednym pokoju, chciałby w przyszłości „zapewniać schronienie bezdomnym”. Gdy 9-letnie dziewczynki i chłopcy opisują swe życia i mówią o sobie nawzajem, wiele z ich wypowiedzi się pokrywa. Chłopcy wpadają częściej w tarapaty, dziewczyny więcej czasu spędzają na czesaniu włosów – zgadzają się obie strony. Sprawy te są częścią ich codziennego życia, podobnie jak inne, poważniejsze problemy. Gdybyś mógł/mogła zmienić jedną rzecz na świecie, co by to było? Clara Fraga z Rio zamieniłaby złodziei w „dobrych ludzi”. Abby Haas oswobodziła swój rezerwat w Dakocie Południowej z „bandytów”. Kieran Manuel Rosselli z Ottawy „zniszczyłby terrorystów”. Smutna treść i poważny ton niektórych wypowiedzi sprawiają wrażenie, jakby rozmówcami byli dorośli, a nie 9-letnie dzieci. – Gdybym tylko mogła coś zmienić – mówi Hang Wang z Chin – nie czułabym się już nigdy samotna. Marzenia opisywane przez większość bez względu na geografię i płeć podsumowała Avery Jackson. – Jeśli świat należałby do mnie, sprawiłabym, żeby nikt nie znęcał się nad słabszymi.
Tożsamość płciowa, nieograniczona już binarnym podziałem na dziewczyny i chłopców, to stosunkowo nowe zagadnienie. Czy nauka może pomóc nam się w nim odnaleźć?
Zawsze czuła się bardziej chłopcem niż dziewczyną. E., która poprosiła, żeby w artykule nie używać jej pełnego imienia, sukienek nie znosiła od dziecka. Lubiła koszykówkę, jazdę na deskorolce i gry komputerowe. Gdy spotkałyśmy się w maju w Nowym Jorku na kończącym rok szkolny występie jej klubu oratorskiego, ubrana była w szyty na miarę garnitur i jedną ze swojej pokaźnej kolekcji muszek. Miała króciutkie czerwone włosy, jasną karnację i delikatne rysy. Wyglądała jak wystrojony 14-letni Piotruś Pan. Po urodzeniu w 1998 r. bliźniaki z Massachusetts Caleb (z lewej) i Emmie Smith (z prawej) były nie do rozróżnienia. – Kiedy mieliśmy po 12 lat, nie czułam się chłopcem, ale nie wiedziałam, że mogłabym być dziewczyną – mówi dziś Emmie. W wieku 17 lat oznajmiła światu, że jest osobą transpłciową, a ostatnio przeszła operację uzgodnienia płci. Twierdzi, że nie miała ona wielkiego znaczenia. – Przed operacją nie czułam się kobietą w mniejszym stopniu, a teraz nie czuję się nią bardziej. Wieczorem tego samego dnia E. zastanawiała się nad odpowiednią nazwą dla swojej tożsamości płciowej. „Transgender” nie do końca pasowało, jak sama stwierdziła. Cały czas używała imienia, które nadali jej rodzice, i nadal wolała, aby w odniesieniu do niej używać zaimka „ona”. Inne dzieciaki, które tak się określają, często mówią, że „od zawsze” wiedziały, iż przyszły na świat w niewłaściwym ciele. – Ja myślę po prostu, że muszę zmienić trochę swoje ciało, by dobrze się w nim czuć – stwierdziła. Taka zmiana miałaby spowodować, że ciało przestanie miesiączkować, nie będzie miało piersi, nabierze bardziej zdecydowanych rysów twarzy i wyda „ryżą brodę”. Czy to oznacza, że E. jest transchłopakiem? Bardzo androgyniczną dziewczyną? A może kimś, kto zupełnie odrzuca podział na tradycyjne role płciowe? Takich historii ostatnio słyszy się wiele. Ponieważ tyle się dziś mówi o byciu transgender, E. zastanawia się nad swoją tożsamością płciową, a nie uznaje, że jej hobby i styl ubierania wynikają stąd, że jest chłopczycą. Nagłośnienie tematu spowodowało, że w ciągu ostatnich 10 lat liczba Amerykanów określających się w spisach powszechnych jako osoby trans podwoiła się. Zwiększyła się liczba osób nieodnajdujących się w binarnym systemie płci (ang. gender nonconforming), a za czasów poprzedniego pokolenia ta kategoria nie miała nawet nazwy. Coraz więcej dzieci w wieku wczesnoszkolnym zastanawia się nad swoją płcią. Rośnie świadomość faktu, że osoby te są narażone na zastraszanie, bycie ofiarami napaści na tle seksualnym i próby samobójcze. Mamy nowe wyobrażenie tego, co oznacza bycie kobietą czy mężczyzną. Poznajemy wiele nowych terminów, takich jak: „transgenderowy” czy „transpłciowy”, „cispłciowy”, „gender nonconforming”, „genderqueer”, „apłciowy”, i ponad 50 innych, z których użytkownicy Facebooka mogą wybierać, uzupełniając swe profile. Tymczasem naukowcy, starając się zrozumieć płeć z punktu widzenia biologii, odkrywają kolejne zawiłości. Założenie garnituru na bal po ukończeniu ósmej klasy było dla Raya Craiga początkiem przemiany w transmężczyznę, chociaż z oficjalnym coming outem zdecydował się zaczekać do ukończenia szkoły. Nie wszyscy zwracają się do niego, używając męskich zaimków. Ojciec nie był zdziwiony, że Ray utożsamia się z byciem chłopcem, ale nie wiedział, czy potrwa to 6 tygodni, 4 lata, czy tak już zostanie. Kolejny etap to zastanowienie się nad lekami opóźniającymi dojrzewanie. W liceum uczyliśmy się, że płeć dziecka określają chromosomy płciowe. Kropka. XX oznacza dziewczynkę, a XY chłopca. Czasem nie jest to jednak takie proste. Dziś wiemy, że poszczególne elementy „męskości” i „kobiecości” nie zawsze są idealnie uporządkowane. Zestaw chromosomów XX nie gwarantuje obecności jajników, pochwy, estrogenu, utożsamiania się z płcią kobiecą i kobiecego zachowania, a kombinacja XY nie zawsze powoduje wykształcenie się jąder, penisa, produkcję testosteronu, utożsamianie się z płcią męską i zachowanie typowe dla mężczyzn. Zdarza się, że osoba z chromosomami XX pod względem anatomicznym, fizjologicznym i psychologicznym bardziej przypomina mężczyznę i odwrotnie. Embrion na początku ma parę prymitywnych organów – gonad pierwotnych. Gdy ma 6–8 tygodni, przekształcają się one w gonady męskie lub żeńskie. Zróżnicowanie płciowe uruchamia zazwyczaj gen znajdujący się na chromosomie Y. Gen SRY sprawia, że gonady pierwotne przekształcają się w jądra. Następnie jądra wydzielają testosteron i inne męskie hormony (zwane łącznie androgenami), co sprawia, że płód wykształca prostatę, mosznę i penis. Gdy genu SRY brak, gonady pierwotne stają się jajnikami wydzielającymi estrogen i płód nabiera anatomicznych cech kobiety (macica, pochwa, łechtaczka). Czasem jednak coś idzie nie tak. Genu SRY może zabraknąć lub może być uszkodzony, co spowoduje, że embrion XY nie wykształci męskiej anatomii i po urodzeniu zostanie uznany za dziewczynkę. Może też pojawić się na chromosomie X, co sprawi, że embrion XX wykształci cechy męskie i zostanie uznany za chłopca. Mogą też zdarzyć się wariacje genetyczne niezwiązane z genem SRY, np. zespół całkowitej niewrażliwości na androgeny (complete androgen insensitivity syndrome – CAIS). Wtedy komórki embrionu XY w niewielkim stopniu lub wcale nie reagują na męskie hormony. Chociaż gonady pierwotne przekształcają się w jądra i płód produkuje androgeny, nie wykształcają się męskie zewnętrzne narządy płciowe. Dziecko wygląda jak dziewczynka, ma łechtaczkę, pochwę i na ogół dorasta w przeświadczeniu, że jest dziewczyną. Kim zatem jest to dziecko? Dziewczynką, za którą się uważa? Czy – ze względu na obecność chromosomów XY, nie mówiąc już o jądrach w jamie brzusznej – „tak naprawdę” jest chłopcem? Oti ma 9 lat i urodziła się jako chłopiec, ale nigdy tak się nie czuła. Gdy zaczęła mówić, nie mówiła „czuję się dziewczynką”, tylko „jestem dziewczynką”. Za jej sprawą rodzice i trójka starszego rodzeństwa Oti dołączyli do społeczności transgenderowych aktywistów. – To wspaniałe doświadczenie. Poznaliśmy świetnych ludzi, którzy wiele przeszli. Dzięki niej stałem się bardziej otwarty. Jestem jej tatą, ale to Oti daje mi przykład – mówi jej tata, David. 35-letnia Georgiann Davis urodziła się z CAIS, ale dowiedziała się o tym dopiero w wieku 20 lat, przypadkiem przeglądając swoją dokumentację medyczną. Nikt nigdy nie wspomniał o chromosomach XY, choć lekarze stwierdzili ten fakt, gdy miała 13 lat. W wieku 17 lat przeszła operację usunięcia niezstąpionych jąder. Rodzice nie zdradzili jej jednak prawdziwego powodu zabiegu. Uznali, że lepiej będzie, jeśli lekarze powiedzą, że znaleźli przedrakowe zmiany w jajnikach i trzeba je usunąć. Woleli skłamać, że grozi jej rak, niż powiedzieć, że jest osobą interseksualną – której układ rozrodczy i geny nie pasują do definicji kobiety ani mężczyzny. Czy to było aż tak straszne? – Davis, obecnie socjolog pracująca na University of Nevada w Las Vegas, zastanawia się w książce Contesting Intersex: The Dubious Diagnosis. Myślałam, że muszę być strasznym dziwolągiem, skoro nawet rodzice nie potrafili powiedzieć mi prawdy. Inny rodzaj interseksualizmu występuje w pewnym regionie Dominikany. Czasem mówi się o nim lekceważąco guevedoce – „penis na 12. urodziny”. Po raz pierwszy naukowo zainteresowała się nim w latach 70. Julianne Imperato-McGinley, endokrynolog z Weill Cornell Medical College w Nowym Jorku, która usłyszała o dzieciach z takim problemem żyjących w wiosce Las Salinas. Imperato-McGinley wiedziała, że normalnie w embrionach męskich w ósmym tygodniu ciąży specjalny enzym przekształca testosteron w silnie oddziałujący hormon DHT. Gdy pojawia się DHT, zaczyna wykształcać się penis, gdy go nie ma – z tej samej struktury formuje się łechtaczka. W embrionach z tym rodzajem interseksualizmu, jak stwierdziła Imperato-McGinley, nie występuje enzym przekształcający testosteron w DHT, więc dzieci te rodzą się z zewnętrznymi narządami płciowymi wyglądającymi na kobiece. Wychowywane są jak dziewczynki. Niektóre uważają się za normalne dziewczynki, inne czują, że są trochę inne, ale nie wiedzą dlaczego. Drugi etap maskulinizacji w czasie dojrzewania nie wymaga DHT, tylko wysokiego poziomu testosteronu, który produkowany jest u tych dzieci w normalnych ilościach. W wieku około 12 lat następuje u nich wzmożona produkcja testosteronu, jak u większości chłopców, która sprawi, że staną się mężczyznami (co do zasady niepłodnymi). Obniża im się głos, rozwijają się mięśnie, pojawia się owłosienie na ciele i twarzy. A organ, który wydawał się łechtaczką, przekształca się w penisa. Gdy Imperato-McGinley po raz pierwszy pojechała na Dominikanę, świeżo upieczeni mężczyźni traktowani byli podejrzliwie i musieli udowadniać swą męskość. Zanim mogli być zaakceptowani jako mężczyźni, poddawano ich rytuałom z wykorzystaniem ostrych narzędzi. Dziś cechę tę zauważa się zaraz po urodzeniu, bo rodzice nauczyli się dokładniej przyglądać narządom rozrodczym noworodków. Mimo to często takie dzieci wychowywane są jak dziewczynki. Płeć to amalgamat kilku elementów: chromosomów (X i Y), anatomii (wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych), hormonów (względnych poziomów testosteronu i estrogenu), psychologii (tożsamości płciowej) oraz kultury (zdefiniowanych przez społeczeństwo zachowań przypisanych danej płci). Czasami osoby, które urodziły się z chromosomami i genitaliami odpowiadającymi jednej płci, zdają sobie sprawę, że są transpłciowe, to znaczy wewnętrznie utożsamiają się z płcią przeciwną, a czasem nie utożsamiają się z żadną. Niektórzy naukowcy uważają, że transpłciowość wiąże się z niejednostajnym rytmem rozwoju płodu. Różnicowanie narządów płciowych zachodzi w ciągu pierwszych dwóch miesięcy ciąży – pisze Dick Swaab, badacz w Holenderskim Instytucie Neurobiologii w Amsterdamie – a różnicowanie płciowe mózgu zaczyna się w drugiej połowie ciąży. Zatem na różnicowanie genitaliów i mózgu wpływ mają inne okoliczności pod względem hormonów, substancji odżywczych, lekarstw i innych substancji chemicznych, których stan zmienia się w ciągu tych kilku tygodni. Nie oznacza to, że istnieje mózg „męski” i mózg „kobiecy”, chociaż jeśli porównamy niektóre cechy tego organu, np. gęstość istoty szarej i rozmiar podwzgórza, kobiety i mężczyźni często się różnią. Okazuje się, że prawdopodobnie mózgi osób transpłciowych są bardziej podobne do mózgów występujących u płci, z którą się identyfikują, niż tej przypisanej im po urodzeniu. Carlos, 12 lat, trzyma zdjęcie siebie jako dziewczynki. Jest jednym z grupy dzieci urodzonych na Dominikanie z defektem enzymatycznym. Po urodzeniu ich zewnętrzne narządy płciowe wyglądają na kobiece, ale w okresie dojrzewania, gdy rośnie produkcja testosteronu, pojawiają się u nich narządy męskie i stają się mężczyznami. Problem polega na tym, że takie badania przeprowadzane są na małej próbie, np. kilku osób. Często wśród nich są też osoby, które zaczęły już przyjmować hormony w celu dopasowania płci, co oznacza, że zaobserwowane różnice w mózgu mogą być konsekwencją, a nie wyjaśnieniem transgenderowej tożsamości. Mimo to jeden wniosek z badań nad transgenderyzmem spotyka się z powszechnym uznaniem. A mianowicie fakt, że istnieje związek między nieodnajdowaniem się w binarnym systemie płci a zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Według Johna Stranga, neuropsychologa dziecięcego zajmującego się autyzmem, a także zagadnieniami płci i seksualności w ośrodku Children’s National Health System w Waszyngtonie, prawdopodobieństwo, że dziecko lub nastolatek z zaburzeniami ze spektrum autyzmu będzie miało problem z określeniem swojej płci, jest siedem razy większe niż w przypadku innych młodych osób. Emily Brooks, 27 lat, ma autyzm i mówi o sobie, że jest niebinarna, chociaż nadal posługuje się imieniem nadanym jej po urodzeniu. Jest szczupła, ma w połowie ogoloną głowę i blond włosy z turkusowymi pasemkami, a na nosie hipsterskie okulary. Niedawno skończyła studia na City University of New York poświęcone niepełnosprawności i chciałaby tworzyć bezpieczne miejsca dla osób określających się terminem gender nonconforming (w najszerszym jego znaczeniu) i cierpiących na zaburzenia autystyczne. Takie osoby muszą zmagać się i z dyskryminacją ze względu na niepełnosprawność, i z transfobią – stwierdziła podczas naszego spotkania w barze na Manhattanie. – Nie można zakładać, że miejsce, w którym szczególną uwagę zwraca się na komfort osób autystycznych, będzie też przyjazne dla osób z zaburzeniami rozwoju płci i odwrotnie. Gdy tak rozmawiałyśmy o płci i autyzmie, podszedł do nas barman. – Co mogę paniom podać? – zapytał. Brooks zjeżyła się na dźwięk słowa „paniom”. Poszukiwanie bezpiecznej przestrzeni jest dla niej skomplikowane nie tylko z powodu autyzmu, ale także z uwagi na fakt, że nie uznaje binarnego podziału na kobiety i mężczyzn. Ogromna większość ludzi, można chyba bezpiecznie powiedzieć, że ponad 99 proc., umiejscawia się na jednym z krańców spektrum płci. Ułatwia to wiele wyborów w codziennym życiu: kupowanie ubrań, wybór drużyny sportowej, uzupełnienie danych we wniosku paszportowym i to, jak ma się do nas zwracać barman. Ale obecnie w szczególności młodzi ludzie kwestionują nie tylko płeć przypisaną im po urodzeniu, ale także samą koncepcję binarnego podziału płci. – Nie utożsamiam się z cechami, które według społeczeństwa określają dziewczynę lub chłopaka – powiedziała 22-letnia Miley Cyrus w wywiadzie dla magazynu Out w 2015 r. – Musiałam to sobie uświadomić. Nie przeszkadza mi bycie dziewczyną, tylko zaszufladkowanie. Osoby z pokolenia Miley Cyrus częściej niż ich rodzice myślą o płci jako niebinarnym spektrum. Badanie przeprowadzone ostatnio na próbie tysiąca millenialsów (osób urodzonych między rokiem 1980 a 2000) w wieku 18–34 lat pokazało, że połowa z nich uważa, iż „płeć stanowi spektrum i że niektóre osoby nie mieszczą się w tradycyjnych kategoriach”. W dodatku sporo młodych osób spośród tej grupy określa się jako niebinarne, jak podaje Human Rights Campaign. W 2012 r. organizacja ta przeprowadziła ankietę wśród 10 tys. nastolatków LGBT (lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transgenderowych) w wieku od 13 do 17 lat. Okazało się, że 6 proc. z nich określało się jako osoby genderfluid, androgyniczne lub innym terminem spoza binarnego systemu. Młodzi ludzie poszukujący swojego miejsca na spektrum często wybierają zaimek, który chcieliby, aby w odniesieniu do nich stosowano. Nawet jeśli nie czują się stuprocentową dziewczyną czy stuprocentowym chłopakiem, mogą zdecydować się na „on” lub „ona”, jak Emily Brooks. Wielu wybiera jednak zaimek niewskazujący na płeć, np. angielskie they, lub wymyślony – zie. Na Samoa najlepsze przyjaciółki, 12-letnia Sandy (z lewej) i 10-letnia Mandy (w białej koszulce), tańczą dla kolegów i rodziny. Określają się jako fa’afafine, trzecia płeć – ani kobieta, ani mężczyzna. Dzieci fa’afafine w zabawach z rówieśnikami i relacjach z rodziną zazwyczaj odgrywają role dziewczynek. Jako dorośli anatomicznie pozostają mężczyznami, choć wyglądają i zachowują się jak kobiety. Pomagają w pracach domowych, opiekują się dziećmi, a na partnerów seksualnych wybierają mężczyzn. Charlie Spiegel, 17-latek, próbował używać they przez jakiś czas, ale teraz woli he, czyli „on”. Charliemu po urodzeniu przypisano płeć kobiecą. Powiedział mi, że gdy zaczął dojrzewać, dziwnie się czuł, kiedy nazywano go dziewczyną. – Wiesz, jak to jest, gdy np. kupujesz buty przez internet. Przychodzi paczka i rozmiar na pudełku się zgadza. Przymierzasz, ale buty wyraźnie nie pasują. Tak u Charliego było z płcią: kategoria „dziewczyna” powinna pasować, ale nie pasowała. Pewnego dnia, w pierwszej klasie liceum, Charlie wybrał się do biblioteki i wziął z półki I am Cris Beam, powieść o transgenderowym chłopcu. „To jakby o mnie” – pomyślał Charlie, czytając. To objawienie było przerażające, ale także wiele mu wyjaśniło. Metaforyczne zamówione buty miały szansę stać się bardziej wygodne. Nie od razu znalazł lepiej pasującą do siebie płciową tożsamość. Charlie, członek Gender Spectrum, grupy wsparcia dla transgenderowych i niebinarnych nastolatków, podejmował różne próby. Podobne opisuje wiele nastolatków w takiej sytuacji. Najpierw uznał się za butch lesbian – lesbijkę przejawiającą stereotypowo męskie cechy, później – osobę genderfluid, aż w końcu zdecydował się na określenie „niebinarny transchłopak”. Brzmi to trochę jak oksymoron. Czy „niebinarny” i „chłopak” się nie wykluczają? Ale taka kombinacja wydaje się Charliemu najbardziej odpowiednia. Kilka miesięcy po naszej rozmowie wybierał się na studia i miał zamiar zacząć przyjmować testosteron. Dziś więcej młodych ludzi otwarcie mówi o sobie, że są niebinarni, częściowo dlatego, że pojawiła się świadomość, że taka możliwość istnieje, i terminy, którymi mogą nazwać to, co odczuwają – powiedział mi terapeuta Jean Malpas, gdy zeszłej wiosny spotkaliśmy się w Ackerman Institute for the Family na Manhattanie, gdzie prowadzi projekt dotyczący zagadnień płci i rodziny. Coraz więcej dzieci uznaje się za niebinarne, co stanowi dla rodziców nowe wyzwanie. Weźmy na przykład E., która gdy spotkałyśmy się w maju, nadal używała żeńskich zaimków i zmagała się z poszukiwaniem własnego miejsca na spektrum płci. Jej matce, Jane, również nie było łatwo zadbać o to, aby E. była bezpieczna, nie będąc typową dziewczyną ani typowym chłopakiem. Klub oratorski, który występował w Nowym Jorku tego wieczoru, kiedy się spotkałyśmy, szykował się do wyjazdu na konkurs ogólnokrajowy do Kalifornii. Jane pokazała mi e-mail, który wysłała do opiekuna klubu. E może i jest postrzegana przez innych jako chłopak, pisała Jane, z jej nowymi krótkimi włosami i androgynicznymi ubraniami. Pewnie mogłaby skorzystać „i z męskiej, i damskiej toalety, w zależności od tego, co w danych okolicznościach wyda jej się najbezpieczniejsze” – poinformowała opiekuna. Dodała też, że E. „powinna za każdym razem informować go, że idzie do łazienki i z której toalety zamierza skorzystać”. Kiedy się spotkałyśmy, zapytałam Jane, gdzie na spektrum płci umiejscowiłaby E. – Myślę, że ona najlepiej czułaby się jako osoba neutralna płciowo – odpowiedziała. Dla nastolatka bycie „neutralnym płciowo” jest raczej trudne. Biologia w końcu daje o sobie znać. Można jednak nieco opóźnić jej działanie, podając leki hamujące dojrzewanie, co daje dzieciom niepewnym swojej płci trochę czasu. Jeśli dziecko osiągnie wiek 16 lat i zdecyduje, że jednak nie jest osobą transgenderową, uważa się, że efekty hamowania dojrzewania można odwrócić. Takie dziecko przestaje przyjmować leki i dojrzewa, nabierając kolejnych cech płci przypisanej mu po urodzeniu. W przypadku dzieci, które w wieku 16 lat będą chciały zmienić płeć, przyjmowanie takich leków może ułatwić cały proces. Mogą zacząć przyjmować hormony typowe dla przeciwnej płci i dojrzewać już zgodnie ze swoim wyborem, nie wykształciwszy drugorzędnych cech płciowych, takich jak piersi, owłosienie na ciele lub niski głos, które może być trudno cofnąć. Gdy Trinity Xavier Skeye miała cztery lata, prawie zupełnie przestała mówić. Zaczęła gryźć swoje chłopięce ubrania i stwierdziła, że chce obciąć sobie penisa. Zaniepokojeni rodzice zaprowadzili ją do terapeuty, który spytał, czy wolą mieć szczęśliwą córeczkę, czy martwego synka. Matka Trinity DeShanna Neal walczy o szczęście swojego dziecka. Obecnie Trinity ma 12 lat i przyjmuje środki opóźniające dojrzewanie. Trinity jest pierwszą nieletnią w Delaware z takim problemem, która leczy się w ramach ubezpieczenia społecznego. Organizacja Endocrine Society zaleca podawanie leków hamujących dojrzewanie nastolatkom ze zdiagnozowaną dysforią płciową, chociaż długofalowy wpływ tych środków na rozwój psychologiczny, wzrost mózgu i gęstość kości nie jest znany. Dlatego padają sprzeczne głosy co do ich stosowania u fizycznie zdrowych nastolatków. Jeszcze bardziej kontrowersyjna kwestia dotyczy zbyt częstego zachęcania małych dzieci do zachowań charakterystycznych dla płci przeciwnej. Eric Vilain, genetyk i pediatra, szef Center for Gender-Based Biology w UCLA, twierdzi, że wiele pragnień i fantazji dzieci jest przelotnych. A co, jeśli pragnienie bycia dziewczynką zniknie równie szybko jak pragnienie, aby zostać astronautą, małpą albo ptakiem? Gdy rozmawialiśmy zeszłej wiosny, powiedział mi, że większość badań dotyczących małych dzieci, które mówią o dyskomforcie związanym z płcią nadaną im po urodzeniu, wskazuje na to, że bardziej prawdopodobne jest, że zostaną osobami cispłciowymi (o tożsamości płciowej zgodnej z płcią biologiczną), a nie transpłciowymi. – Jeśli chłopiec zachowuje się jak dziewczyna (chce mieć długie włosy, przymierzać buty mamy albo nosić sukienki i bawić się lalkami), mówi sobie: „Zachowuję się jak dziewczyna, więc muszę być dziewczyną” – powiedział mi Vilain. Zaś takie preferencje to ekspresje tożsamości płciowej, a nie tożsamość jako taka. Vilain uważa, że rodzice powinni podejść do sprawy spokojnie i przypomnieć chłopcu, że może robić to samo co dziewczyny, ale nie oznacza to, że jest dziewczyną. Henry po urodzeniu został uznany za chłopca, ale sam uważa się za kogoś „płciowo kreatywnego”. Wyraz tej tożsamości daje swoim niecodziennym wyczuciem stylu. Rodzice zapisali go na zajęcia Bay Area Rainbow Day Camp, gdzie poznaje słownictwo, które umożliwi mu opisanie swoich uczuć. Jean Malpas opowiada, że w ramach jego projektu dotyczącego płci i rodziny u dzieci, które mówią, że chciałyby być innej płci, doradcy zwracają uwagę na trzy rzeczy – czy pragnienie to wyrażają „stale, konsekwentnie i stanowczo”. I wiele dzieci, które przychodzą do jego poradni, spełnia te kryteria. Czasem są to nawet pięciolatki. – Zmagają się z tymi emocjami od dłuższego czasu i nie oglądają się za siebie. Tak było w przypadku córki pisarki Marlo Mack z Seattle (takiego pseudonimu używa na potrzeby swoich podcastów i bloga, by chronić tożsamość swego dziecka). Dziecko Mack urodziło się jako chłopiec, który jednak już w wieku trzech lat upierał się, że jest dziewczynką. Zgodnie z zaleceniami Vilaina Mack próbowała wytłumaczyć mu, że chłopiec może robić różne rzeczy. – Powtarzałam mu, że może być chłopcem i bawić się Barbie, nosić, cokolwiek mu się spodoba: sukienki, spódnice, błyskotki – mówi Mack w swoim podcaście How to be a Girl. – Ale moje dziecko mówiło: nie, jestem dziewczynką. W końcu po roku walki Mack pozwoliła swojemu czteroletniemu dziecku wybrać dziewczęce imię, używać żeńskich zaimków i pójść do przedszkola jako dziewczynka. Prawie natychmiast zniknęło przygnębienie. W podcaście, który ukazał się dwa lata później, Mack opowiadała, że jej transgenderowa córka, sześciolatka, „kocha być dziewczynką prawdopodobnie najbardziej ze wszystkich dziewczyn na świecie”. Twierdząc, że nie należy zachęcać każdego dziecka, które zapragnie być chłopcem albo dziewczynką, Vilain zraża do siebie niektórych transgenderowych aktywistów. Podkreśla jednak, że stara się nie myśleć stereotypami dotyczącymi płci. Próbuję być orędownikiem różnorodnej ekspresji tożsamości płciowej. Chłopcy czy mężczyźni mogą mieć długie włosy, lubić taniec i operę, nosić sukienki, jeśli mają na to ochotę, kochać mężczyzn, ale nie oznacza to, że są dziewczynami. A dziewczyny mogą golić głowy, przekłuwać różne części ciała, nosić spodnie, lubić fizykę, kochać kobiety, ale to nie oznacza, że są chłopakami – napisał mi w nocy w mailu, nawiązując do naszej rozmowy telefonicznej. I tu sprawy się komplikują. Młode osoby, takie jak córka Mack, Charlie Spiegel czy E. z Nowego Jorku, muszą podjąć decyzję dotyczącą ich ciała, która będzie miała wpływ na ich zdrowie i szczęście przez następnych 50 lat. A tymczasem normy związane z płcią ciągle się zmieniają. – Myślę, że można mnie określić jako osobę kwestionującą swoją płeć. Jest coś takiego? Chyba tak – powiedziała E. podczas naszego drugiego spotkania w czerwcu. Wiedziała jednak, że nie można tak kwestionować w nieskończoność i skłaniała się już do tożsamości transgenderowego chłopaka. Do września podjęła kroki w tym kierunku. Poprosiła ludzi w swoim otoczeniu, w tym mnie, by w odniesieniu do niej używać bezosobowego zaimka they. Jeśli ostatecznie zdecyduje się na męską tożsamość, samo funkcjonowanie jako mężczyzna, zmiana zaimka na they albo „on” i zmiana imienia (najpewniej na Hue) nie wystarczą. Fizycznie też chciałaby się stać mężczyzną, co wiązałoby się z przyjmowaniem testosteronu. To wszystko trochę ją przerastało. Na krótko przed 15. urodzinami dawała sobie jeszcze rok na zastanowienie się. E. uważa, że na to, z którym miejscem na spektrum płci się identyfikuje, ma wpływ fakt, że urodziła się w XXI w., kiedy to używamy pojęć takich jak transgenderyzm czy bycie gender nonconforming. Mimo to jej możliwości wyboru są ograniczone przez zachodnią kulturę, w której płeć dla ogromnej większości pozostaje wyborem albo-albo. Mogłoby być zupełnie inaczej, gdyby E. mieszkała gdzieś, gdzie istnieje oficjalna rola – ani męska, ani kobieca – stanowiąca inną płeć. 17-letni Hunter Keith urodził się w ciele kobiety, ale od piątej klasy czuł się chłopcem. W siódmej powiedział o tym swoim znajomym, w ósmej – rodzicom. Dwa tygodnie przed zrobieniem tego zdjęcia usunięto mu piersi. Teraz w pobliżu domu w Michigan uwielbia jeździć na deskorolce bez koszulki. Na całym świecie jest kilka takich miejsc: Azja Południowa (gdzie trzecia płeć nazywana jest hidźra – hijra), Nigeria (yan daudu), Meksyk (muxe), Samoa (fa’afafine), Tajlandia (kathoey), Tonga (fakaleiti), a nawet USA (mahu na Hawajach oraz winkte u niektórych plemion rdzennych Amerykanów. Trzecia płeć akceptowana jest w tych miejscach w różnym stopniu, ale kategoria ta zazwyczaj obejmuje mężczyzn pod względem anatomicznym, którzy przejawiają kobiece zachowania i których pociągają mężczyźni, a prawie nigdy inne osoby identyfikujące się z trzecią płcią. Rzadziej są to kobiety pod względem anatomicznym, które żyją jak mężczyźni – np. burrnesha w Albanii i fa’afatama na Samoa. Zeszłego lata poznałam kilkanaście fa’afafine. Wybrałam się na Samoa na zaproszenie profesora psychologii Paula Vaseya, który uważa, że samoańskie fa’afafine to najbardziej akceptowana trzecia płeć na naszej planecie. Vasey, profesor na University of Lethbridge w kanadyjskiej Albercie, jeździ na Samoa tak często, że ma tam dom i samochód. W trzeciej płci na Samoa szczególnie interesuje go to, czy może ona wyjaśnić ewolucyjny paradoks mężczyzn, których pociągają przedstawiciele tej samej płci. Skoro fa’afafine prawie nigdy nie mają dzieci, jak przekazywane są geny związane z tą cechą? Skoro nie mają potomstwa, czy naturalna selekcja nie powinna sprawić, że znikną? Bycie fa’afafine to często cecha większej liczby osób w danej rodzinie, podobnie jak bycie homoseksualistą – powiedział Vasey. (Powiedział również, że zjawisko to notowane jest u prawie takiego samego odsetka populacji jak w wielu zachodnich krajach homoseksualizm – ok. 3 proc.). Przedstawił mi Jossie, 29-letnią wysoką i szczupłą nauczycielkę. Jossie mieszka w wiosce oddalonej o godzinę drogi od stolicy Samoa, Apii. Śmiała się z moich pytań, szczególnie wtedy, gdy pytałam o chłopaków. W rodzinie Jossie było więcej fa’afafine. Kilku jej krewnych, też fa’afafine, przysłuchiwało się naszej rozmowie: jej wujek Andrew – emerytowana pielęgniarka, która używa imienia Angie, kuzynka Trisha Tuiloma, która jest też asystentką Vaseya, oraz pięcioletni siostrzeniec Trishy. W tej wiosce nie do końca lubią styl fa’afa – powiedziała Angie, wyłoniwszy się z domu, który dzieli z Jossie, mając na sobie tylko długą spódnicę lavalava. W swoich latach 20. Angie zastanawiała się nad operacją, za sprawą której stałaby się kobietą. Ale teraz, w wieku 57 lat, twierdzi, że brak operacji jej nie przeszkadza. Nie czuje się już dyskryminowana. Zdarza się, że w kościele inni parafianie krytykują ubiór lub zachowanie jej albo Jossie, ale ich rodziny je rozumieją. Vasey bada obecnie hipotezy, które mogą wyjaśnić ewolucyjny paradoks męskiego pociągu seksualnego do tej samej płci. Pierwsza zakłada, że geny odpowiedzialne za pociąg seksualny do mężczyzn dają inny efekt w zależności od tego, u jakiej płci występują. U mężczyzn powodują brak potomstwa, zaś u kobiet przynoszą swego rodzaju korzyść reprodukcyjną – co oznacza, że kobiety z tymi genami powinny być bardziej płodne. Vasey i jego współpracownicy stwierdzili, że matki i babki ze strony matek fa’afafine rzeczywiście mają więcej dzieci niż matki i babki heteroseksualnych mężczyzn z Samoa. Nie znaleźli jednak porównywalnych prawidłowości wśród babć ze strony ojców oraz ciotek fa’afafine, co stanowiłoby najlepszy możliwy dowód. Druga możliwość to hipoteza zakładająca, że czas i pieniądze, które mężczyźni zainteresowani innymi mężczyznami poświęcają na wychowanie dzieci swojego rodzeństwa, sprawiają, że wzrasta prawdopodobieństwo, że dzieci te będą miały potomstwo i przekażą część DNA tych mężczyzn następnemu pokoleniu. Rzeczywiście, kilka fa’afafine, które przedstawił mi Vasey, opiekuje się swoimi siostrzeńcami i bratankami. Trisha Tuiloma, 42 lata, pieniądze, która zarabia jako asystentka Vaseya, przeznacza na jedzenie, szkołę, prezenty, a nawet opłaty za elektryczność dla ośmiorga dzieci. Badania Vaseya potwierdzają, że fa’afafine częściej oferują dzieciom rodzeństwa pieniądze, czas i wsparcie emocjonalne, w szczególności najmłodszym córkom swoich sióstr, niż heteroseksualni Samoańczycy i Samoanki. Gdy poznałam partnera Vaseya – fa’afafine, z którym poznali się 13 lat temu – jeszcze jeden aspekt tożsamości płciowej stał się dla mnie jasny. Nazywał się Alatina Ioelu. Gdy po raz pierwszy podjechał pod mój hotel, moje wyobrażenie o fa’afafine zmieniło się diametralnie. Ioelu był dużo bardziej męski niż inne fa’afafine, które poznałam. Był przystojny, wysoki, miał szerokie ramiona i ubierał się tak samo jak Vasey – w luźne szorty i koszulkę. Jak ktoś, kto odbierany jest jak mężczyzna, czuje się jako reprezentant trzeciej płci kojarzonej z podkreślaniem kobiecości? Podczas kolacji, którą jedliśmy we trójkę, stopniowo zdawałam sobie sprawę z tego, że jego tożsamość jako fa’afafine świadczy o tym, jak głęboko w kulturze zakorzeniona jest płeć. Vasey i Ioelu planują kiedyś wziąć ślub i wyjechać do Kanady. (Vasey ma 50, a Ioelu 38 lat). – Tam postrzegani bylibyśmy jako normalna homoseksualna para – powiedział mi Vasey. Innymi słowy po przekroczeniu granicy klasyfikacja płciowa Ioelu zmieniłaby się z fa’afafine na homoseksualistę jak za dotknięciem magicznej różdżki. Klejny artykuł z cyklu poświęconego płci – o dojrzewaniu chłopców- znajdziecie w lutowym wydaniu National Geographic.
Równość płci się w końcu ziści, ale nie za naszego życia. Nowa prognoza
Duże postępy Skandynawów w kwestii równouprawnienia płci nie zmienią globalnej sytuacji. A ta jest na tyle zła, że ogłoszony podczas Światowego Forum Ekonomicznego raport wróży przynajmniej 100 lat mozolnych zmian nim mężczyźni zaczną postrzegać kobiety za równe sobie w każdym zakresie.
Tak, Islandia jest najbardziej postępowa. Według raportu Global Gender Gap już 11. rok z rzędu. W czołówce ciągle ta sama reprezentacja jej sąsiadów z północy, czyli Norwegia, Finlandia oraz Szwecja. Ci źli, gdzie kobietom jest najgorzej, też bez zmian: Syria, Pakistan, Irak oraz Jemen. To i tak niepełne zestawienie, bo wspomniany dokument obejmuje jedynie 153 ze 195 istniejących państw świata. Czy coś się zmienia? Ponoć tak, ale nie w każdym badanym zakresie. Wyróżnia się bowiem a) udział kobiet w gospodarce, b) dostęp kobiet do edukacji, c) zdrowie i szanse na dożycie sędziwego wieku oraz d) znaczenie kobiet w polityce. – Aktualne tempo zmian nie jest do zaakceptowania w świecie, w którym dorastają młode pokolenia progresywnie myślące o kwestii płci – piszą autorzy raportu. Najlepiej dzieje się w kwestii dostępu do edukacji. Aż 35 ze 153 państw osiągnęło tam pełną równość płci a wszystkie pozostałe powinny ją osiągnąć w przeciągu 12 lat. Relatywnie dobrze wygląda też kwestia zdrowia i szans kobiet na długie życie. Już 48 państw osiągnęło niemal kompletną równowagę traktowania płci. Z drugiej strony jest partycypacja ekonomiczna. Do stanu pełnego równouprawnienia dobija powoli garstka państw. W tym tempie przyjdzie czekać 257 lat na powszechną równość w gospodarce. Średnio nieco ponad 50 proc. dorosłych kobiet (przy 78 proc. mężczyzn) jest obecnych na rynku pracy. Wzmacnianie pozycji pań w polityce też kuleje. Nowa premier Finlandii nikogo nie dziwi, w Polsce możemy mieć wkrótce panią prezydent, ale to kwiatki do kożucha. Żaden kraj nie osiągnął pełnego równouprawnienia w polityce a cały świat osiągnie je (w tym tempie) najwcześniej za 95 lat. View oEmbed on the source website Gdy więc, jak autorzy raportu prezentowanego na Światowym Forum Ekonomicznym, wymiesza się politykę, gospodarkę, edukację i służbę zdrowia (i pominie dane z 40 państw), pozostajemy ze średnim wynikiem 99,5 roku przed pełnym równouprawnieniem w najważniejszych kwestiach. Najmniejszy skok wykonać musi Europa Zachodnia i Ameryka Północna. Za nimi ciągną kraje Ameryki Południowej i Centralnej, Karaiby, Wschodnia Europa i Azja Centralna. Najwolniej zmiany przebiegają w Azji Południowo-Wschodniej, Bliskim Wschodzie i w Afryce. Co ciekawe I warte podkreślenia, poziom rozwoju gospodarczego nie zawsze jest tożsamy z poziomem traktowania przez władze kwestii równości płci. Pierwsze dwa przykłady negatywnej zależności, to Korea Południowa i Japonia. View oEmbed on the source website Odpowiednio zajmujące 127. i 144. pozycję na liście, te bogate państwa oferując pełny dostęp do edukacji czy służby zdrowia, są jednak w ogonie zmian dotyczących pozycji kobiet w polityce czy gospodarce. Przykład? Japonki spędzają 4 razy więcej czasu wykonując bezpłatne zajęcia (opieka nad dziećmi i domem) niż Japończycy. Swój czas i wysiłek mogłyby przekierowywać na rynek pracy czy udzielając się politycznie, ale nie mają na to szans. Bez masowych programów wsparcia rodzin w postaci urlopów ojcowskich oraz żłobków i przedszkoli, także przy zakładach pracy, nie ma co liczyć na zmiany. Jeszcze gorzej sytuacja wygląda na rynku pracy w Indiach, gdzie jedynie co 4. kobieta znalazła zatrudnienie (w porównaniu do 82 proc. mężczyzn). Nawet gdy Induski pracują, to i tak średnio dostają piątą część wynagrodzenia mężczyzn. View oEmbed on the source website Indie zajęły też 150. pozycję na liście w kategorii zdrowia. Wszystko przez masowe akty przemocy. Kobiety są gwałcone, zmuszane do małżeństw i marginalizowane. Ludzie wychodzą na ulice i protestują, ale system się nie zmienia. Wprowadzenie zmian ograniczają, co jest zjawiskiem powszechnym, normy kulturowe i przekonania religijne. Wydaje się, że problem zależny od tak wielu czynników, zarówno instytucjonalnych jak i społecznych, jest jednym z najtrudniejszych do rozwiązania dla ludzkości. Jan Sochaczewski
Takie okazy są niezwykle rzadkie! W połowie on, w połowie ona
Dla nas płeć to jasna sprawa - szczególnie, że u ludzi dymorfizm płciowy jest bardzo silny. Ale u innych zwierząt sprawa wygląda o wiele bardziej skomplikowanie.
Różnica w wyglądzie między samcem i samicą danego gatunku nazywana jest dymorfizmem płciowym. Określenie zakłada, że obie płcie przecina wyraźna granica. Ale w królestwie zwierząt wiele stworzeń sytuuje się po obu jej stronach. Świat przyrody pełen jest bowiem obojnaków – zwierząt, które z zewnątrz wyglądają jak samce lub samice, ale mają organy rozrodcze obu płci. Ich rzadziej występujący kuzyni to gynandromorfy – zwierzęta z mozaiką męskich i żeńskich cech – np. o rozmiarze i ubarwieniu jednej, a z genitaliami drugiej płci. Rzadko jednak spotyka się dwustronnego gynandromorfa (powyżej) – zwierzę, które w jednej połowie ma męskie, a w drugiej żeńskie cechy płciowe. Przypadki tego zjawiska stwierdzono u ptaków, skorupiaków oraz motyli. Biolog ewolucyjny Josh Jahner wyjaśnia, „co zdaniem większości naukowców musi nastąpić”, żeby powstały takie przypadki: otóż chromosomy płciowe motyli są przeciwieństwem ludzkich – samce mają dwa podobne (ZZ), a samice różne (ZW). Jajo samicy czasami ma dwa zarodki – Z i W. Gdy oba zostają zapłodnione przez spermę samca, powstały płód jest po połowie męski i żeński. Jak rzadkie są takie okazy? W badaniach z lat 80. XX w. grupa naukowców wyhodowała prawie 30 tys. motyli, wśród których znalazło się jedynie pięć gynandromorfów dwustronnych. Jahner twierdzi, że gynandromorfy z jego laboratorium próbowały składać jaja, ale bezskutecznie – najpewniej ze względu na nieprawidłowość w ich układzie płciowym. A zatem choć ta odmiana odznacza się niezwykłymi połączeniami kolorów, tego piękna motyle najwyraźniej nie są w stanie przekazać dalej. Tekst Patricia Edmonds
Płeć mózgu to mit! Anatomicznie jesteśmy tacy sami
Mężczyźni są z Marsa? Kobiety z Wenus? Nieprawda, wszyscy są z tej samej gliny i mamy podobnie zbudowane mózgi - udowodnili to izraelscy badacze. Ale uwaga - podobne nie znaczy takie same.
Nie ma czegoś takiego jak płeć mózgu, zaprzeczają temu badania obrazowe mózgu przeprowadzone przez specjalistów izraelskich. Pisze o tym PNAS i „New Scientist”. Daphna Joel z uniwersytetu w Tel Awiwie wraz ze swym zespołem przeanalizowała badania obrazowe mózgu 1400 kobiet i mężczyzn w wieku od 13. do 85. roku życia. Porównywano 29 ośrodków mózgu, takich jak hipokamp czy dolny zakręt skroniowy, podejrzewanych o to, że mogą być odmienne u obu płci. Izraelska badaczka twierdzi, że tylko u kilku procent badanych osób budowa ich mózgu korelowała z płcią. U zdecydowanej większości badanych nie było tak wyraźnych różnic anatomicznych. Mózgi tych osób były na ogół mieszane, tzn. u kobiet występowały bardziej rozbudowane ośrodki przypisywane zwykle mężczyznom i odwrotnie. Pod względem anatomicznym nie ma dwóch odmiennych mózgów kobiet i mężczyzn” – podkreśla Daphna Joel. Specjalistka nie badała jednak, czy są jakieś różnice między poszczególnymi ośrodkami mózgu pod względem czynnościowym. Ten sam ośrodek podobnie wyglądający może jednak nieco inaczej funkcjonować. Bruce McEwen z Rockefeller University w Nowym Jorku uważa jednak, że badania izraelskich badaczy powinny zmienić nasze myślenie o tym, czym jest mózg. Psycholog z Open University w Milton Keynes w Wielkiej Brytanii Meg John Barker podkreśla, że mózgi kobiet nie są binarne, czyli całkowicie odmienne. Alexandra Kautzky-Willer z Uniwersytetu Wiedeńskiego twierdzi, że na każdą osobę trzeba patrzeć indywidualnie, a nie jakiej jest płci. Jest więcej różnic wśród osób tej samej płci aniżeli między kobietami i mężczyznami. Markus Hausmann z Durham University twierdzi, że jego badania zgodne są z ustaleniami Daphny Joel i jej zespołu. Brytyjski specjalista porównywał między płciami wyobraźnię przestrzenną. Przeważa bowiem przekonanie, że mężczyźni mają pod tym względem zdecydowana przewagę na kobietami. Jego badania tego jednak nie potwierdziły. Część kobiet przewyższała w tym zakresie mężczyzn – podkreśla. Źródło: PAP