Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kosmiczne show nad Polską. Lutowe niebo przyniesie rzadkie zjawiska
Luty zapowiada się wyjątkowo interesująco dla osób śledzących zjawiska na nocnym niebie. W nadchodzących tygodniach warto kierować wzrok ku górze nie tylko po zmroku, lecz także w ciągu dnia, ponieważ kalendarz astronomiczny przynosi kilka efektownych i łatwych do obserwacji wydarzeń. Co będzie można dostrzec nad naszymi głowami?
Luty rozpoczął się od efektownego spektaklu na naszym nieboskłonie. 1 lutego mogliśmy obserwować tzw. Śnieżny Księżyc – pełnię, która w tym roku przypadła w chwili, gdy nasz satelita znajdował się w apogeum swojej orbity, czyli najdalszym punkcie względem Ziemi. Taki układ sprawia, że tarcza Księżyca wydaje się nieco mniejsza i mniej jasna niż w przypadku superpełni, ale i tak widok jasnego, pełnego krążka na zimowym niebie robił duże wrażenie. To jednak dopiero początek astronomicznych atrakcji lutego, bowiem w kolejnych tygodniach czekają nas jeszcze inne zjawiska, które warto mieć na swojej liście obserwacji. Dlaczego lutowe noce 2026 są idealne do obserwacji nieba? Dla mieszkańców Polski luty to wciąż jeden z najlepszych okresów do obserwacji gwiazd. Długie, mroźne i często przejrzyste noce sprzyjają oglądaniu obiektów głębokiego nieba, a niska wilgotność powietrza poprawia widoczność. Z dala od miejskich świateł można dostrzec zimowe konstelacje (Oriona, Byka czy Wielką Niedźwiedzicę), a także liczne gromady gwiazd i mgławice. To właśnie w takich warunkach najlepiej przygotować się na drugą połowę miesiąca, kiedy fazy Księżyca przestaną przeszkadzać w obserwacjach słabszych obiektów. 17 lutego: nów Księżyca, najlepsze warunki do obserwacji galaktyk i kometa widoczna z Polski Nów Księżyca przypadający 17 lutego oznacza, że jego tarcza znajdzie się między Ziemią a Słońcem i pozostanie praktycznie niewidoczna. Dla obserwatorów w Polsce to doskonała wiadomość – brak światła księżycowego pozwoli dostrzec słabsze obiekty. Jednym z ciekawszych celów jest galaktyka M81 w Wielkiej Niedźwiedzicy, znana jako Galaktyka Bodego. To jeden z najjaśniejszych obiektów tego typu widocznych z półkuli północnej, możliwy do odnalezienia nawet przez niewielkie teleskopy. Około północy wznosi się wysoko nad horyzont, co dodatkowo poprawia warunki obserwacyjne. Również w okolicach 17 lutego warto skierować teleskop w stronę komety C/2024 E1 (Wierzchoś). Po przejściu w pobliżu Słońca zbliży się ona do Ziemi i osiągnie jasność około 9 magnitudo, co oznacza, że nie będzie widoczna gołym okiem, ale możliwa do uchwycenia w małych teleskopach. Najlepiej szukać jej nisko nad południowo-zachodnim horyzontem krótko po zachodzie Słońca, korzystając z ciemnego nieba i braku światła Księżyca. 19 lutego: Merkury w największej elongacji wschodniej To jedno z najciekawszych zjawisk widocznych bez sprzętu. 19 lutego Merkury osiągnie największe oddalenie kątowe od Słońca w tym cyklu. Dla obserwatorów w Polsce to krótka, ale cenna okazja, by zobaczyć tę planetę, która zwykle ginie w słonecznym blasku. Około 20–40 minut po zachodzie Słońca należy patrzeć nisko nad zachodni horyzont. Merkury pojawi się jako jasny punkt świetlny tuż nad linią widnokręgu. 28 lutego: parada sześciu planet na wieczornym niebie Pod koniec miesiąca czeka nas efektowne ustawienie planet wzdłuż ekliptyki. 28 lutego na niebie pojawią się: Merkury, Wenus, Saturn, Jowisz, Uran i Neptun. Najłatwiej dostrzegalne będą Wenus i Jowisz, świecące jasno już po zmierzchu. Uran i Neptun wymagają lornetki lub teleskopu, natomiast Merkury i Saturn zajdą stosunkowo szybko, dlatego obserwacje trzeba rozpocząć wcześnie. Takie wieloplanetarne konfiguracje są rzadkie i stanowią atrakcyjny cel dla miłośników nocnego nieba. Co więcej? NASA Artemis II, zaćmienie Słońca i rój Alfa Centaurydów Na początku lutego oczy miłośników astronomii zwrócą się nie tyle ku niebu nad Polską, co ku wydarzeniu, które będzie można śledzić online. 6 lutego otwiera się bowiem okno startowe misji Artemis II – pierwszego od ponad pół wieku załogowego lotu ludzi poza niską orbitę okołoziemską. Statek Orion ma wykonać przelot wokół Księżyca, testując systemy potrzebne do przyszłych lądowań w ramach programu Artemis. Dla obserwatorów w Polsce nie będzie to zjawisko widoczne na niebie jak meteor czy planeta, lecz moment przełomowy w eksploracji kosmosu, porównywany do ery programu Apollo. Transmisje startu z Florydy tradycyjnie przyciągają miliony widzów na całym świecie, a sama misja symbolicznie otwiera nowy rozdział w powrocie człowieka w okolice Srebrnego Globu. W dniach 8-9 lutego z kolei przypadnie maksimum deszczu meteorów Alfa Centaurydów, typowych dla półkuli południowej. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Centaura, który z Polski nie wznosi się nad horyzont. Oznacza to, że obserwatorzy w naszym kraju nie będą mogli zobaczyć tego zjawiska, w przeciwieństwie do mieszkańców Australii czy południowej Afryki. Co więcej, mieszkańcy półkuli południowej 17 lutego będą mogli obejrzeć obrączkowe zaćmienie Słońca. Pas „pierścienia ognia” przebiegnie nad odległymi obszarami Antarktydy i południowego oceanu, a częściowe fazy zobaczą jedynie mieszkańcy południowych krańców Ameryki Południowej i Afryki. Dla polskich obserwatorów pozostaną transmisje i materiały z innych części świata. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Johannes Kepler – naukowy rewolucjonista, który pokazał nam, czym jest mechanika nieba
Już od najmłodszych lat wykazywał się ponadprzeciętną inteligencją. Tak ogromną, że nawet bieda, w jakiej się wychowywał, nie mogła stanąć mu na drodze. Z jego nazwiskiem kojarzą się przede wszystkim trzy prawa ruchu planet, ale Johannes Kepler pozostawił po sobie znacznie większą spuściznę.
Spis treści: Syn żołnierza i zielarki Kepler, wierny uczeń Kopernika Prawa ruchu planet Kepler – pisarz science fiction Odkrycia Johannesa Keplera położyły fundamenty pod nowoczesną mechanikę nieba i były iskrą rozpalającą potrzebę poznawania kosmosu. Połączenie zaawansowanej matematyki z odważną wyobraźnią Keplera sprawiły, że jego dorobek do dziś inspiruje naukowców i myślicieli na całym świecie. Syn żołnierza i zielarki Ten przyszły matematyk, astronom i astrolog przyszedł na świat 27 grudnia 1571 roku w miasteczku Weil der Stadt w Badenii-Wirtembergii. Miasteczko obecnie znajduje się w pobliżu Stuttgartu w Niemczech. Jego ojciec, będący żołnierzem najemnym, porzucił rodzinę, gdy Johannes miał zaledwie pięć lat. Od tej pory chłopiec był wychowywany przez parającą się zielarstwem matkę oraz przez dziadków. Zielarstwo matki przyniosło rodzinie kolejne problemy. W tamtych czasach zielarki często oskarżano o czary, co było prostą drogą do zakończenia życia na stosie. Mały Johann był dzieckiem chorowitym i słabym. Przebyta ospa pozostawiła u niego trwałe skutki. Miał zdeformowane dłonie i uszkodzony wzrok. Zainteresowania matematyczne zaczął wykazywać wyjątkowo szybko. Był też świadkiem dwóch zjawisk astronomicznych, które rozbudziły jego zainteresowanie kosmosem. W 1577 roku widział tzw. Wielką Kometę. Była to bardzo jasna, wręcz spektakularna kometa widoczna gołym okiem w Europie jesienią 1577 i wczesną zimą 1578 roku. Obserwował ją też Tycho Brahe, przyszły mentor i przyjaciel Keplera. Brahe użył poczynionych obserwacji do udowodnienia, że komety nie są zjawiskami atmosferycznymi, lecz znajdują się poza orbitą Księżyca. Tym samym obalił geocentryczne poglądy Arystotelesa. Młody Kepler był również świadkiem zaćmienia Księżyca w 1580 roku. Kepler, wierny uczeń Kopernika Mimo trudnej sytuacji finansowej rodziny, inteligencja Keplera została dostrzeżona bardzo wcześnie. Uczęszczał do szkoły lokalnej, następnie do protestanckiego seminarium (Stift) w Maulbronn, a później studiował na Uniwersytecie w Tybindze. Tam jego nauczycielem był Michael Maestlin – matematyk, który zapoznał go z systemem kopernikańskim, zakładającym, że to Słońce, a nie Ziemia, znajduje się w centrum Wszechświata. Teoria heliocentryczna wywarła ogromny wpływ na sposób myślenia Keplera i jego przyszłe badania. Po ukończeniu studiów przyjął posadę matematyka na austriackim uniwersytecie w Grazu. Ale w 1600 roku doszło do najbardziej znaczącego spotkania w jego życiu. Kepler wyjechał do Pragi, gdzie została mu zaoferowana posada asystenta wspomnianego już Tychona Brahe. Brahe był wówczas nadwornym matematykiem cesarza Rudolfa II Habsburga. Wcześniej astronomowie znali się tylko korespondencyjnie. Początkowo Brahe odnosił się do Keplera z rezerwą. Niechętnie udostępniał mu swoje dane, a relacja między nimi była napięta. Z czasem jednak dostrzegł wyjątkowe zdolności matematyczne Keplera. Ich współpraca, która wywarła na Keplera tak duży wpływ, nie trwała jednak długo. Duński astronom zmarł w 1601 roku. Jednak to właśnie Kepler odziedziczył po nim to, co najważniejsze: jego bezcenne dane obserwacyjne, które umożliwiły mu sformułowanie praw ruchu planet. Odziedziczył również posadę nadwornego astronoma cesarza. Prawa ruchu planet Na podstawie odziedziczonych notatek Kepler mógł wyznaczyć graficznie orbitę Marsa. Po wieloletnich obliczeniach doszedł do wniosku, że najwłaściwszą krzywą jest elipsa, co znalazło odbicie w treści pierwszego prawa, które mówi, że „każda planeta Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca po orbicie w kształcie elipsy, w której w jednym z ognisk jest Słońce”. To odkrycie datuje się na rok 1605. Już cztery lata wcześniej, w 1601 roku, Kepler dostrzegł zależność znaną dzisiaj jako drugie prawo ruchu planet. Mówi ono: „W różnych odstępach czasu promień wodzący planety, poprowadzony od Słońca, zakreśla równie pola”. Innymi słowy w peryhelium, czyli w pobliżu Słońca, planety poruszają się szybciej niż w aphelium, tj. daleko od Słońca. I tak na przykład prędkość liniowa Ziemi w peryhelium wynosi 30,3 km/s, w aphelium – 29,3 km/s, dlatego lato (aphelium ok. 3 lipca) jest nieco dłuższe od zimy (peryhelium ok. 3 stycznia). Trzecie prawo Kepler odkrył dopiero w roku 1618. Mówi ono, że „stosunek kwadratu okresu obiegu planety wokół Słońca do sześcianu wielkiej półosi jej orbity (czyli średniej odległości od Słońca) jest stały dla wszystkich planet w Układzie Słonecznym”. Czyli im większa orbita, tym dłuższy czas obiegu planety, a prędkość liniowa na orbicie jest odwrotnie proporcjonalna do pierwiastka promienia orbity. Powyższe prawa utwierdziły model kopernikański. Kepler był gorącym orędownikiem teorii heliocentrycznej, bronił jej zarówno w ujęciu matematycznym, jak i teologicznym. Kepler – pisarz science fiction Życie prywatne Keplera było pełne problemów finansowych i śmierci. Pierwszą żoną astronoma była Barbarą Müller, z którą ożenił się w 1597 roku. Müller była zamożną wdową po właścicielu młyna w Grazu. Małżeństwo miało charakter praktyczny. Związek nie był szczęśliwy, a między małżonkami często dochodziło do spięć. Barbara zmarła w 1611 roku, prawdopodobnie na tyfus lub inną chorobę zakaźną. Dwa lata po śmierci Barbary Johannes pojął za żonę Susannę Reuttinger. To małżeństwo było znacznie bardziej udane. Susanna była osobą praktyczną i zaradną. Wspierała Keplera w codziennym życiu i pomagała prowadzić dom mimo ciągłych problemów finansowych. A te nie opuszczały matematyka aż do śmierci. Często, aby ratować domowy budżet, Kepler sporządzał na zamówienie horoskopy. Choć z naszej perspektywy wydaje się to dziwne, to w XVII wieku granica między astronomią a astrologią był mniej niż umowna. Co ciekawe Kepler mieszkał przez pewien czas na obecnych terenach polskich, konkretnie w Żaganiu nieopodal Zielonej Góry. To tam napisał „Sen”, dzieło do dziś uznawane za jedną z pierwszych powieści science-fiction. Kepler zmarł 15 listopada 1630 roku w Ratyzbonie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Super-Ziemia GJ 251 c może być siedliskiem życia. Jest tylko o 20 lat świetlnych stąd
Astronomowie odkryli super-Ziemię GJ 251 c – skalistą planetę niemal cztery razy masywniejszą od Ziemi, krążącą w strefie zamieszkiwalnej. Znajduje się zaledwie 20 lat świetlnych od nas i może posiadać atmosferę sprzyjającą życiu. To jeden z najbardziej obiecujących celów w poszukiwaniu życia pozaziemskiego.
Zespół naukowców z Penn State University ogłosił odkrycie planety GJ 251 c. To obiekt skalisty niemal cztery razy cięższy od Ziemi. Znajduje się w tzw. strefie zamieszkiwalnej. Oznacza to, że może tam występować ciekła woda. GJ 251 c krąży wokół gwiazdy GJ 251. Jej pełny obieg trwa 54 dni. Gwiazda ta leży mniej niż 20 lat świetlnych od Ziemi. Tak bliskie położenie czyni planetę doskonałym celem do dalszych badań. Jak odkryto potencjalnie zamieszkiwalną planetę? Planeta została odkryta po analizie danych zebranych przez 20 lat. Kluczowym instrumentem był Habitable Zone Planet Finder (HPF). Znajduje się on na teleskopie Hobby-Eberly w Teksasie. HPF rozdziela światło gwiazd i pozwala wykryć ruch wywołany przez egzoplanety. Początkowo naukowcy skupili się na planecie GJ 251 b. Ma ona krótszy okres obiegu – 14 dni. W danych pojawił się nowy sygnał – silniejszy, o okresie 54 dni. Wskazywał on na drugą planetę w układzie. Dodatkowe potwierdzenie przyniosły dane z instrumentu NEID. Jest on zainstalowany w Kitt Peak National Observatory w Arizonie. Dlaczego GJ 251 c to wyjątkowy kandydat do poszukiwań życia? Bliskość planety to jej ogromny atut. Mniej niż 20 lat świetlnych od Ziemi oznacza, że możliwe będą dokładniejsze badania. GJ 251 c może posiadać atmosferę. Jej analiza może wykazać obecność związków wskazujących na życie, jak tlen czy metan. Praca naukowa na ten temat ukazała się w czasopiśmie „The Astronomical Journal”. „Szukamy super-Ziemi, ponieważ dają nam największą szansę na znalezienie życia w kosmosie” –mówi prof. Suvrath Mahadevan z Penn State. To jedna z najlepszych kandydatek do takich analiz w ciągu najbliższych 5–10 lat. Choć nie możemy jej teraz sfotografować, przyszłe teleskopy dadzą taką możliwość. Rola teleskopów HPF i NEID w przełomowym odkryciu HPF to spektrograf o wysokiej precyzji. Został zaprojektowany przez zespół z Penn State. Jego zadaniem jest wykrywanie planet podobnych do Ziemi. Pracuje w bliskiej podczerwieni. Dzięki niemu udało się wychwycić sygnał planety GJ 251 c. NEID to drugi instrument, który potwierdził istnienie tej planety. Współautor badania, Corey Beard, podkreśla znaczenie analizy danych. Dzięki niej można oddzielić prawdziwy sygnał od zakłóceń, jakie generuje aktywność gwiazdy. Co czeka GJ 251 c w przyszłości? Plany naukowców Naukowcy planują dalsze badania tej planety. Nowa generacja teleskopów pozwoli ją obserwować bezpośrednio. Możliwe będzie też badanie atmosfery planety. GJ 251 c to obecnie jeden z najbardziej obiecujących celów w poszukiwaniach życia. Choć nie mamy jeszcze dowodów na istnienie atmosfery, wszystko wskazuje na jej istnienie. Zespół Mahadevana z Penn State już przygotowuje się do kolejnych kroków. Odkrycie to pokazuje, jak daleko zaszły możliwości współczesnej astronomii. Źródło: Penn State University
„Problem Merkurego” rozwiązany. Pierwsza planeta miała brata bliźniaka
Powstanie Merkurego od lat stanowiło zagadkę dla astronomów. Nowa symulacja zespołu badawczego dowodzi, że planeta uformowała się w wyniku zderzenia dwóch protoplanet o podobnej masie.
Merkury, planeta położona najbliżej Słońca, to sprawca jednej z największych zagadek planetologii. Cechą charakterystyczną tego ciała niebieskiego jest wyjątkowo duże jądro metaliczne, które stanowi około 70% jego masy, oraz stosunkowo cienki płaszcz skalny. Tak nieproporcjonalnie ciężkie jądro było dla astronomów niemożliwe do wytłumaczenia. „Problem Merkurego” był nierozwiązywalny. Aż do teraz. Dlaczego Merkury jest tak nietypowy? Przez wiele lat dominowała hipoteza, że nietypowa budowa Merkurego jest skutkiem katastrofalnego zderzenia z masywnym ciałem niebieskim. To tłumaczyłoby utratę większości skorupy i płaszcza. Problemem pozostawał jednak fakt, że kolizje obiektów o różnych masach są w Układzie Słonecznym czymś niezwykle rzadkim. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Astronomy” przez zespół Patricka Franco (Obserwatorium Narodowe w Brazylii, Institut de Physique du Globe de Paris), proponuje nieco inne wyjaśnienie. Badacze wskazują, że powstanie Merkurego mogło być skutkiem częściowego zderzenia dwóch protoplanet o zbliżonych masach. Tego typu zdarzenia były wielokrotnie częstsze w młodym Układzie Słonecznym, kiedy planety dopiero się formowały. Okoliczności zderzenia protoplanet Według Franco w końcowych etapach formowania planet skalistych w wewnętrznych rejonach Układu Słonecznego znajdowało się wiele ciał o podobnych rozmiarach. Oddziaływały one ze sobą grawitacyjnie, zaburzając swoje orbity, co czasem doprowadzało do zderzeń. Do odtworzenia takiego scenariusza naukowcy wykorzystali metodę SPH (ang. smoothed particle hydrodynamics), szeroko stosowaną w astrofizyce i kosmologii. Technika ta pozwala symulować ruchy cząstek, analizując procesy takie jak deformacje, fragmentacje czy kolizje. Merkury mógł utracić aż 60% płaszcza Wyniki okazały się wyjątkowo jasne. Symulacje wykazały, że częściowe zderzenie mogło skutkować powstaniem planety o całkowitej masie i stosunku metali do krzemianów odpowiadającym współczesnemu Merkuremu, z błędem mniejszym niż 5%. Zakłada się, że pierwotnie Merkury miał skład chemiczny zbliżony do Ziemi czy Wenus. Jednak w wyniku kolizji mógł utracić nawet 60% płaszcza, co tłumaczy dominację jądra metalicznego i niewielką grubość warstwy skalnej. Model Franco rozwiązuje też problem obecny w starszych teoriach powstania Merkurego. Wcześniej sądzono, że materia rozproszona w wyniku kolizji powinna zostać ponownie przechwycona przez jego pole grawitacyjnie. Wtedy nie byłoby nieproporcjonalnego jądra. Nowy model jednak wskazuje, że część wyrzuconej materii mogła w ogóle nie wrócić, a nawet zostać przejęta przez inne planety w trakcie ich formowania się, na przykład przez Wenus. Przyszłość badań nad Merkurym Ten nowy scenariusz przyda się nie tylko do badania Merkurego. Może też tłumaczyć powstawanie innych planet skalistych oraz procesy utraty masy w młodym Układzie Słonecznym. Kolejnym etapem badań będzie porównanie wyników symulacji z danymi geochemicznymi z meteorytów oraz próbkami z misji kosmicznych. Szczególne znaczenie będą miały obserwacje z misji „BepiColombo” realizowanej przez ESA i JAXA. Jak podkreśla Franco, Merkury pozostaje najmniej poznaną planetą naszego systemu. Jednak nowa fala badań i misji pozwala sądzić, że w nadchodzących latach możemy spodziewać się przełomowych odkryć. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polak był pierwszy. Dziś znamy już 6000 planet spoza Układu Słonecznego
Liczba znanych planet poza Układem Słonecznym przekroczyła właśnie 6000. Naukowcy świętują sukces, ale dla wielu z nich to dopiero pierwszy krok. To światy tak różne od Ziemi, że trudno je sobie wyobrazić. Jedne są większe niż Jowisz, inne mniejsze niż Księżyc. A niektóre mogą krążyć wokół… dwóch gwiazd jednocześnie.
Ta lista robi się coraz dłuższa. Naukowcy znają coraz więcej planet zlokalizowanych poza Układem Słonecznym. NASA poinformowała właśnie o tym, że udało się rozpoznać już 6000 takich obiektów. Wielu naukowców – jedna lista Potwierdzone planety są dodawane do tej listy sukcesywnie przez naukowców z całego świata. Liczba ta jest monitorowana przez Instytut Nauki o Egzoplanetach (NExScI) NASA, z siedzibą w IPAC Caltech w Pasadenie w Kalifornii. Egzoplanet jest z pewnością zdecydowanie więcej. Ponad 8000 kolejnych kandydatek oczekuje na potwierdzenie. Odkrywcami pierwszych egzoplanet byli Aleksander Wolszczan i Dale Frail, w 1992 roku. Z kolei Michel Mayor i Didier Queloz zlokalizowali w 1995 roku pierwszą egzoplanetę krążącą wokół gwiazdy podobnej do Słońca. Tempo odkryć przyspieszyło w ostatnich latach (baza danych osiągnęła 5000 potwierdzonych egzoplanet zaledwie trzy lata temu) i ten trend prawdopodobnie się utrzyma. Planety są niezliczone, ale trudno je znaleźć Chociaż naukowcy uważają, że w Drodze Mlecznej znajdują się miliardy planet, ich znalezienie wciąż stanowi wyzwanie. Większość z nich można badać jedynie pośrednio, ale naukowcy wiedzą, że są one bardzo zróżnicowane. Planety skaliste wydają się być bardziej powszechne we Wszechświecie. View oEmbed on the source website Naukowcom udało się ustalić do tej pory, że szereg planet całkowicie różni się od tych w Układzie Słonecznym. Istnieją np. takie wielkości Jowisza, które krążą bliżej swojej gwiazdy macierzystej niż Merkury wokół Słońca. Są też planety krążące wokół dwóch gwiazd, bez gwiazd i wokół martwych gwiazd. Zlokalizowano obiekty pokryte lawą, niektóre mają gęstość styropianu, a inne mają – być może – chmury z… kamieni szlachetnych. Szukanie planet – trudna sprawa Mniej niż 100 egzoplanet udało się sfotografować, ponieważ większość z nich jest z naszej odległości tak drobna, że odbijanie przez nie światło ​​ginie w promieniach swojej gwiazdy macierzystej. Pozostałe cztery metody wykrywania planet są pośrednie. Na przykład, w przypadku metody tranzytu, astronomowie szukają gwiazdy, która na krótko traci jasność, gdy orbitująca planeta przechodzi przed nią. – Każdy z różnych typów planet, które odkrywamy, dostarcza nam informacji o warunkach, w jakich mogą one powstawać, a ostatecznie o tym, jak liczne mogą być planety takie jak Ziemia i gdzie powinniśmy ich szukać – powiedziała Dawn Gelino, kierowniczka Programu Eksploracji Egzoplanet (ExEP) NASA. – Jeśli chcemy dowiedzieć się, czy jesteśmy sami we Wszechświecie, cała ta wiedza jest niezbędna – dodała. Badacze liczą na to, że dzięki Teleskopowi Kosmicznemu Nancy Grace Roman uda się zlokalizować jeszcze więcej egzoplanet i wiele dowiedzieć się na ich temat. Przełom może przynieść też misja Gaia Europejskiej Agencji Kosmicznej. Być może na jednej z egzoplanet jest życie? Źródło: NASA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego wciąż nie spotkaliśmy kosmitów? Naukowiec wyjaśnia: Są uwięzieni na swoich planetach
Hiszpański badacz uważa, że odpowiedź kryje się w prawach fizyki. W niektórych warunkach obce cywilizacje mogą być skazane na swoje planety – nawet jeśli dysponują zaawansowaną technologią.
W tym artykule: Prędkość ucieczki kosmitów Planety-więzienia? Planety-akwaria Enrico Fermi, fizyk atomowy, noblista, w połowie XX w. zadał słynne pytanie: „Gdzie Oni są?”. Przeszło ono do historii jako paradoks Fermiego. Paradoks ten dotyczy potencjalnych kosmitów. A dokładniej tego, że skoro Wszechświat jest tak ogromny i stary, to powinno w nim istnieć wiele obcych cywilizacji. Dlaczego dotychczas nie spotkaliśmy żadnej z nich? Odpowiedzi mogą być dwie. Pierwsza – ponieważ żadnych innych inteligentnych form życia w kosmosie nie ma. I druga: ponieważ nie potrafimy nawiązać z żadną kontaktu. Dlaczego? Gdyż np. zaawansowane technologicznie cywilizacje istnieją zbyt krótko. Są rozrzucone we Wszechświecie i dzielą je ogromne odległości. Używają sposobów komunikacji niedostępnych dla nas. Do tej grupy Elio Quiroga z hiszpańskiego Universidad del Atlántico Medio dorzucił właśnie jeszcze jedno wyjaśnienie. Jego zdaniem istnieje cała grupa planet pozasłonecznych, z których zwyczajnie nie da się uciec. Niezależnie od tego, jak bardzo Obcy staraliby się to zrobić. Prędkość ucieczki kosmitów Każde ciało niebieskie ma swoją tzw. prędkość ucieczki (albo drugą prędkość kosmiczną). To prędkość, jaką musi mieć na starcie obiekt, żeby wydostać się z pola grawitacyjnego ciała niebieskiego. Dla Ziemi wynosi ona 11,2 km/s. Nie oznacza to jednak, że startując z taką szybkością dotrzemy w kosmos. W rzeczywistości trzeba jeszcze pokonać opory ruchu – np. opór atmosfery. Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce Naukowcy zaproponowali nowe rozwiązanie słynnego paradoksu Fermiego. Twierdzą, że przyczyną, dla której żadna obca cywilizacja nie nawiązała z nami kontaktu, jest nasza gwiazda. A dokładn... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-kosmici-nigdy-nie-odwiedzili-ukladu-slonecznego-byc-moze-nie-odpowiada-im-nasze-slonce-fot-getty-images-5fbd065.jpg" width="938" height="473" alt="Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce (fot. Getty Images)" title="Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce (fot. Getty Images)" /> Prędkość ucieczki zależy od masy ciała niebieskiego. Quiroga zwrócił uwagę, że gdyby obca cywilizacja rozwijała się na planecie bardziej masywnej niż Ziemia, loty w kosmos byłyby dla niej znacznie trudniejsze. Dla superziemi – globu o masie równej nawet dziesięciu masom Ziemi – prędkość ucieczki byłaby bowiem znacząco większa. Planety-więzienia? Quiroga zaproponował wprowadzenie wskaźnika, który nazwał Fex (Czynnik Ucieczki Egzoplanety, ang. Exoplanet Escape Factor). Dla Ziemi wynosi on 1. Dla Proxima Centauri b – 0,85, zaś dla Keplera-100 c – 0,62. Z tych globów dałoby się polecieć w kosmos. A co z większymi planetami pozasłonecznymi? Jeśli ich Fex jest większy od 2,2, zdaniem badacza loty kosmiczne dla ich mieszkańców nie byłyby możliwe. „Nie byliby w stanie opuścić planety przy użyciu jakiejkolwiek wyobrażalnej ilości paliwa. Konstrukcja rakiety nie wytrzymałaby ciśnień zachodzących w tym procesie. Przynajmniej przy użyciu znanych nam materiałów” – napisał Elio Quiroga. Tym samym, jego zdaniem, zwyczajne prawa fizyki mogą nie dopuścić podróży kosmicznych z planet takich jak Kepler-131b czy Kepler-100b. Planety-akwaria Autor artykułu opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Journal of the British Interplanetary Society” zawraca uwagę na jeszcze jedną rzecz. Otóż w przypadku wodnych światów systemy komunikacyjne rozwinięte tam przez potencjalnych kosmitów mogłyby być zupełnie inne niż na Ziemi. Dźwięk w wodzie rozchodzi się ze znacznie większą prędkością niż w powietrzu. Pokonuje też ogromne odległości. Na planecie całkowicie pokrytej oceanem komunikacja mogłaby nie wymagać wsparcia technologii radiowych. Tym samym zamieszkujące ją istoty nie miałaby potrzeby rozwijać zaawansowanych narzędzi komunikacyjnych. „Taka cywilizacja nie byłaby »komunikatywna« i nie byłaby uwzględniona w równaniu Drake’a” – pisze Quiroga w swojej pracy. Równanie Drake’a to wzór matematyczny pozwalający określić, ile cywilizacji powinno znajdować się we Wszechświecie. Ich liczba zależy od liczby gwiazd i planet, a także wielu innych czynników. Jednym z nich jest odsetek potencjalnych obcych cywilizacji, które chciałyby szukać kontaktu z innymi. Quiroga zwraca uwagę na jeszcze inne czynniki, które mogą sprawić, że mieszkańcy obcych planet nie będą rozglądać się za innymi cywilizacjami we Wszechświecie. Np. mogą zamieszkiwać planetę, która przez cały czas jest zachmurzona. W takiej sytuacji nigdy nie dostrzegliby gwiazd i mogłaby nie rozwinąć się u ich astronomia. Trudno również wyobrazić sobie, by za eksplorację kosmosu zabrali się mieszkańcy podpowierzchniowego oceanu. Jeśli od przestrzeni kosmicznej ich świat dzieli kilka kilometrów lodu, raczej nie mają szansy stworzyć cywilizacji technicznej zainteresowanej lotami międzygwiezdnymi. Quiroga – zajmujący się dotychczas głównie kinematografią i reżyserią – zaproponował nawet pojęcie światów-akwariów (ang. Fishbowl World). Tak określił planety, z których zwyczajnie nie da się uciec. Źródła: Universe Today, Journal of the British Interplanetary Society. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Orbitująca między Marsem a Jowiszem planeta karłowata Ceres mogła mieć warunki do podtrzymania życia
Największe ciało głównego pasa planetoid znajdującego się między orbitami Marsa i Jowisza odkrywa swoje tajemnice. Najnowsze badania dowodzą, że po około miliardzie lat ewolucji lodowa planeta karłowata Ceres mogła mieć odpowiednie warunki do podtrzymania życia. A to wskazuje, że Układ Słoneczny może być bardziej przyjazny dla życia, niż sądziliśmy.
Spis treści: Ceres, bogini urodzaju Czym nakarmić mikroorganizmy? Życie w kosmosie może być powszechne Chociaż Ceres wygląda na zimny i martwy kawałek kosmicznej skały, około miliard lat po powstaniu mogła mieć ciepłe wnętrze. Co sugeruje, iż mogła mieć również zdolność podtrzymywania życia – twierdzą naukowcy z Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL/NASA) i Arizona State University w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Science Advances”. Ceres, bogini urodzaju Jednak, jak podkreśla Sam Courville z Arizona State University, nie oznacza to, że na Ceres pojawiło się życie. – Nasza praca skupia się na tym, że przeszłe środowisko tej planety karłowatej mogło umożliwić przetrwanie tego życia, co nie oznacza, że to życie tam było – przekonuje badacz. Przypomnijmy, że Ceres – największa planeta karłowata w pasie planetoid między Marsem a Jowiszem – ma średnicę ok. 939 km i masę 9,4×10²⁰ kg, czyli około 1/6350 masy Ziemi. Średnia temperatura na Ceres to minus 106 stopni C. Pełny obieg wokół Słońca zajmuje Ceres 4 lat i 219 dni. Ceres została po raz pierwszy zaobserwowana 1 stycznia 1801 roku przez włoskiego astronoma Giuseppe Piazziego w Palermo. Obiekt początkowo uznano za nową planetę, później za planetoidę, a od 2006 roku zaliczany jest do planet karłowatych. Zanim jednak dostrzeżono Ceres, jej istnienie zostało wyliczone. Już w XVIII w. na podstawie tzw. reguły Titiusa-Bodego przewidywano istnienie planety między orbitami Marsa i Jowisza. W poszukiwaniach tej „brakującej planety” uczestniczyli najważniejsi XVIII-wieczni astronomowie. Niespodziewanie odkrycia dokonał właśnie Piazzi, nadając obiektowi nazwę Ceres Ferdinandea – na cześć bogini urodzaju oraz króla Ferdynanda III. Czym nakarmić mikroorganizmy? Dotychczasowe badania wskazywały, że na Ceres może występować lód wodny i cząsteczki organiczne, co sugeruje możliwość istnienia życia. Jednak w opublikowanym właśnie badaniu naukowcy skupili się na tym, czym żywiłyby się te obce formy życia. Rozważali mikroorganizmy podobne do tych, które żyją w kominach hydrotermalnych w oceanach Ziemi i czerpią energię bezpośrednio z cząsteczek chemicznych, a nie z konsumpcji innych organizmów. Czy podobne mikroorganizmy mogły przetrwać w oceanach młodej Ceres? Aby to przenalizować, zespół stworzył komputerowy model przeszłości Ceres. Właśnie te symulacje pokazały, że młoda, licząca od pół miliarda do około dwóch miliardów lat planeta, miała gorące jądro, z którego mogły uwalniać się płyny. Gorące ciecze mieszały się z chłodniejszą wodą w oceanach. Proces ten mógł dostarczać ewentualnym mikroorganizmom niezbędnego, chemicznego „pożywienia”. Jest to spójne z tzw. hipotezą kominów hydrotermalnych, czyli jedną z prób rozwiązania zagadki pojawienia się życia na Ziemi. Życie w kosmosie może być powszechne – Jeśli chcemy znaleźć dowody na istnienie życia w przeszłości lub obecnie w naszym Układzie Słonecznym, musimy szukać światów takich jak Ceres, które mają – lub kiedyś miały – oceany – mówi Amanda Hendrix z Planetary Science Institute. Jak podkreślają badacze, rodzaj mikrobiologicznego wsparcia życia, który zidentyfikowano na Ceres, mógł występować również na innych obiektach lodowych wielkości Ceres. Może to oznaczać, że w pewnym momencie swojej ewolucji zdolność do podtrzymywania życia miało znacznie więcej planet, niż kiedykolwiek sądziliśmy. – Jeśli tak, jak sądzimy, Ceres była w przeszłości zdolna do podtrzymywania życia, to prawdopodobnie istnieją dziesiątki planetoid i księżyców, które również były zdolne do podtrzymywania życia w przeszłości. A jeśli uda się utrzymać ich wysoką temperaturę, być może nadal są do tego zdolne – mówi członek zespołu Joe O’Rourke, również z Arizona State University. – Zdolność podtrzymywania życia może być naturalną konsekwencją połączenia odpowiednich składników, które wydają się być powszechne w Układzie Słonecznym – mówi Courville. Oczywiście w tej chwili temat opiera się na modelowaniu komputerowym. Aby przetestować hipotezę badaczy, konieczna jest analiza chemiczna minerałów znajdujących się na powierzchni Ceres. Niestety, jak na razie nie ma planów wysłania misji w jej kierunku. Źródło: Science Advances Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronomowie odkryli super-Ziemię w ekosferze wokół gwiazdy. Na ile przypomina naszą planetę?
35 lat świetlnych od Ziemi znajduje się chłodny czerwony karzeł, będący centrum układu planetarnego. Mowa o L98-59 z szeregiem małych, skalistych planet. Astronomowie właśnie odnaleźli piątą planetę tego układu, która zalicza się do kategorii tzw. super-Ziemi i w dodatku znajduje się w ekosferze gwiazdy. Oznacza to, że może tam być woda w stanie ciekłym, a potencjalnie także życie.
Spis treści: Ekosfera czerwonego karła Super-Ziemia na kołowej orbicie Planetarne laboratorium Kiedy w 2019 roku teleskop TESS odkrył trzy planety krążące wokół czerwonego karła typu M – L98-59, a następnie czwartą w 2021 roku, wzbudziło to spore zainteresowanie. Teraz, gdy potwierdzono istnienie piątej planety – super-Ziemi w tzw. ekosferze lub inaczej w strefie zamieszkiwalnej – układ znów znalazł się w centrum uwagi. Ekosfera czerwonego karła Wiemy, że L98-59, znajdujący się około 35 lat świetlnych od Ziemi i jest słabym, chłodnym czerwonym karłem. Ten typ stanowi najliczniejszą grupę gwiazd w naszej Galaktyce. Szacuje się, że nawet 80% gwiazd Drogi Mlecznej to właśnie czerwone karły. Wiemy o nich, że bardzo powoli spalają wodór, przez co ich życie jest wyjątkowo długie. Wiele czerwonych karłów ma układy planetarne zawierające planety skaliste w strefie zamieszkiwalnej. Jest tak np. w układzie TRAPPIST-1, Proxima Centauri b, L 98-59 f). Niska jasność czerwonych karłów sprawia, że ich ekosfera znajduje się bardzo blisko gwiazdy. Również L 98-59 ma zwarty układ małych, skalistych planet. Najnowsze odkrycie, którego autorami byli naukowcy z Instytutu Badań nad Egzoplanetami im. Trottiera na Uniwersytecie w Montrealu, potwierdza obecność L98-59 f, super-Ziemi o masie minimum 2,8 razy większej od masy naszej planety. Super-Ziemia na kołowej orbicie Wiemy też, że nowo odkryta egzoplaneta porusza się po niemal idealnie kołowej orbicie, a okres pełnego obiegu wokół gwiazdy wynosi 23 dni ziemskich. Według wyliczeń ta super-Ziemia otrzymuje mniej więcej tyle samo energii co Ziemia, co umieszcza ją w ekosferze gwiazdy – zakresie odległości, w którym w odpowiednich warunkach atmosferycznych mogłaby istnieć woda w stanie ciekłym. Odkrycie egzoplanety orbitującej w ekosferze gwiazdy zawsze budzi zainteresowanie. Każda z takich planet ma – choćby minimalną – szansę na istnienie prostych form życia. Choć możliwość wykrycia życia na tych odległych światach pozostaje niewielka, samo ich odnalezienie dostarcza cennej wiedzy o populacjach egzoplanet i strukturach układów planetarnych. – Nowe wyniki dają nam najbardziej kompletne spojrzenie na fascynujący układ L 98-59, jakie kiedykolwiek mieliśmy – napisał w oświadczeniu prasowym dr Charles Cadieux, badacz z Uniwersytetu w Montrealu i Instytutu Trottiera ds. Badań nad Egzoplanetami (IREx). – To dowód na to, jak wiele możemy osiągnąć, łącząc dane z teleskopów kosmicznych i precyzyjnych instrumentów naziemnych. To także kluczowe cele do przyszłych badań atmosferycznych przy pomocy teleskopu Jamesa Webba (JWST) – stwierdził. Dodajmy, że dr Charles Cadieux jest również głównym autorem artykułu naukowego opisującego odkrycie. Choć najbardziej ekscytująca jest planeta potencjalnie nadająca się do zamieszkania, to cała architektura układu budzi ogromne zainteresowanie. Składa się on z gęsto rozmieszczonych planet skalistych, które wykazują znaczące różnice składu chemicznego, mimo bliskiego sąsiedztwa. Przypomina to układ TRAPPIST-1 odkryty w latach 2016/2017, zawierający siedem planet skalistych. Planetarne laboratorium – Wieloplanetarne układy są unikatową okazją do badania procesów powstawania i ewolucji planet w tym samym środowisku gwiazdowym. Jedna z hipotez mówi, że formowanie się planet wokół bogatych w metale czerwonych karłów może sprzyjać powstawaniu pojedynczych olbrzymich planet, natomiast gwiazdy o niższej metaliczności mogą prowadzić do powstawania wielu stabilnych, skalistych planet w kompaktowych i współpłaszczyznowych konfiguracjach – można przeczytać w artykule opublikowanym w serwisie preprintów Arxiv. Co ciekawe, orbity trzech planet układu są niemal kołowe, co czyni je dogodnymi do badań spektroskopii atmosferycznej przez JWST lub inne teleskopy. Obserwacje wskazują też, że trzy wewnętrzne planety mają rosnącą zawartość wody w zależności od odległości od gwiazdy. Poza tym wykresy pokazujące zależność masy i promienia sugerują, że planety w układzie L 98-59 mają zróżnicowany skład – od bogatych w wodór po wodne. To wskazuje na różnorodność ich historii powstawania. – Dzięki tej różnorodności skalistych światów L 98-59 to wyjątkowe laboratorium do badania kluczowych pytań: z czego zbudowane są super-Ziemie i sub-Neptuny? Czy planety powstają inaczej wokół małych gwiazd? Czy skaliste planety mogą zachować atmosfery?” – powiedział René Doyon, współautor badania. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Lodowy olbrzym Uran jest znacznie cieplejszy niż wynika z teorii. Co może to wywoływać?
Odległy od Słońca o ponad 19 jednostek astronomicznych (AU) lodowy olbrzym emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od naszej dziennej gwiazdy. Badacze sądzą, że planeta wciąż traci ciepło pozostałe po wczesnym etapie jej tworzenia się.
Spis treści: Kometa, która była planetą 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Misja w fazie koncepcyjnej Odległy Uran i jeszcze dalszy Neptun to ciała niebieskie tylko raz odwiedzone przez jakąkolwiek sondę kosmiczną. Mowa o Voyagerze 2, który przeleciał w pobliżu Urana w 1986 roku, a trzy lata później w pobliżu Neptuna. To właśnie instrumenty tego kosmicznego wędrowca oceniły na miejscu emisje ciepła. Badacze, którzy wówczas odebrali dane Voyagera 2 skonstatowali z zaskoczeniem, że Uran nie emituje nadmiaru ciepła, co stało w sprzeczności ze wszystkim, co było wiadomo o innych gigantycznych planetach Układu Słonecznego. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskopy kosmiczne i te naziemne wykazały coś wręcz przeciwnego: że Uran rzeczywiście emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od promieni słonecznych. Co więcej, wniosek ten wyciągnęły dwie niezależne grupy naukowców. Kometa, która była planetą Przypomnijmy, że Uran został oficjalnie odkryty przez Williama Herschela, urodzonego w Niemczech, lecz pracującego w Anglii astronoma, kompozytora i konstruktora teleskopów. Według zapisków Herschela do detekcji nowego obiektu doszło 13 marca 1781 roku podczas obserwacji prowadzonych poprzez zbudowany przez niego teleskop o ogniskowej 6,2 metra. Początkowo Herschel sądził, że odkrył kometę, jednak inni astronomowie ocenili, że orbita nowego ciała niebieskiego jest niemal kołowa, co sugeruje planetę. Astronom chciał nazwać obiekt „Gwiazdą Jerzego” – na cześć króla Jerzego III – ale nazwa ta nie przyjęła się na kontynencie. Wówczas niemiecki astronom Johann Elert Bode zaproponował nazwę Uran, na cześć greckiego boga nieba Uranosa, ojca Kronosa (Saturna) i dziadka Zeusa (Jowisza). Wiemy, że atmosfera planety składa się głównie z wodoru, helu i metanu, natomiast jej wnętrze tworzy mieszanina lodu wodnego, zamrożonych amoniaku i metanu. Uran jest najzimniejszą planetą w Układzie Słonecznym, z temperaturą około minus 224°C. Jego oś obrotu jest nachylona o 98°, co powoduje, że Uran leży niemal „na boku”. Prawdopodobnie zostało to spowodowane kolizją z planetoidą wielkości Ziemi. 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Wróćmy do kwestii ciepła emitowanego przez tę zimną planetę. Zespół kierowany przez planetologa Xinyue Wanga, wcześniej pracującego na Uniwersytecie w Houston, a obecnie na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, odkrył, że Uran emituje około 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca. Co więcej, okazało się to zgodne z wynikami badań nad Uranem przeprowadzonych przez zespół kierowany przez fizyka planetarnego Patricka Irwina z Uniwersytetu Oksfordzkiego w Wielkiej Brytanii, opublikowanymi na początku tego roku w czasopiśmie „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. – Oznacza to, że planeta nadal powoli traci ciepło pozostałe po swojej wczesnej historii, co jest kluczowym elementem układanki pomagającym nam zrozumieć jej pochodzenie i zmiany, jakim uległa na przestrzeni czasu – wyjaśnia Wang. Dodaje, że z naukowego punktu widzenia badania te pomagają nam lepiej zrozumieć Urana i inne planety olbrzymie. – Myślę, że wzmacnia to argumenty za wysłaniem misji robotycznej na Uran – podkreśla. Misja w fazie koncepcyjnej Faktycznie tego typu misja jest w fazie koncepcyjnej. Mowa o Uranus Orbiter and Probe NASA. Teoretycznie sonda miałaby wystartować w 2031 roku i wykorzystując odpowiednie ustawienie planet i tzw. asysty grawitacyjne, dotrzeć do Urana około 2044 roku. Jednak w związku z ogromnymi cięciami w budżecie NASA i skasowaniem wielu misji, nie wiadomo, czy projekt misji ku temu lodowemu światu przetrwa. Byłaby ona o tyle cenna, że mogłaby zweryfikować dane zebrane przez sondę Voyager 2. Szczególnie, że wcześniejsze badania wykazały już, iż przelot sondy Voyager 2 miał miejsce w czasie, gdy podwyższona aktywność słoneczna powodowała anomalne zachowanie Urana. Jednak wyniki badań zespołu Wanga nadal sugerują, że z planetą dzieje się coś dziwnego. Jowisz emituje o 113 procent, Saturn o 139 procent, a Neptun o 162 procent więcej ciepła niż otrzymują od Słońca. Ponieważ Neptun znajduje się dalej od Słońca niż Uran, odległość nie może być wyjaśnieniem niższej temperatury wewnętrznej Urana. Natomiast sugeruje to, że we wnętrzu giganta nadal dzieje się coś dziwnego – niezależnie od tego, czy chodzi o inną strukturę wewnętrzną, czy też o coś związanego z jego historią ewolucji. Zdaniem naukowców różnica ta podkreśla potrzebę zbadania pomijanych planet zewnętrznych naszego Układu Słonecznego. – Proponowana flagowa misja na Urana dostarczyłaby kluczowych obserwacji, które pozwoliłyby odpowiedzieć na więcej nierozwiązanych pytań dotyczących tej enigmatycznej lodowej planety – podkreślają w swojej pracy badacze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Cud stworzenia. Astronomowie zaobserwowali narodziny nowego układu planetarnego
1300 lat świetlnych od nas, przy gwieździe podobnej do Słońca, zaobserwowano rodzinę planet w najwcześniejszym stadium powstawania. Młodą gwiazdę otaczają skupiska minerałów, które w przyszłości utworzą planetozymale, następnie planetoidy, a część z nich ostatecznie przekształci się w dojrzałe planety.
Spis treści: Zalążki układu planetarnego Narodziny gwiazdy Młody, odległy świat Astronomowie przeanalizowali przepływ promieniowania podczerwonego z pyłu i szczątków pozostałych po powstaniu młodej gwiazdy o nazwie HOPS-315. Dzięki temu odkryli niewielkie skupiska gorących minerałów, które ostatecznie utworzą planetozymale. To „ziarna” wokół których powstaną nowe planety. Zalążki układu planetarnego – Po raz pierwszy zidentyfikowaliśmy najwcześniejszy moment, w którym rozpoczyna się proces powstawania planet wokół gwiazdy innej niż nasze Słońce – mówi astronomka Melissa McClure z Uniwersytetu w Leiden w Holandii. Układ oddalony od nas o 1300 lat świetlnych może dostarczyć wyjątkowo cennych informacji o pierwszych etapach powstawania planet, a nawet zawierać wskazówki dotyczące powstania Układu Słonecznego. Obserwacje przeprowadzono przy użyciu Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba dla fal podczerwonych oraz Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) dla fal radiowych, a więc dwóch najpotężniejszych teleskopów, jakie stworzyła ludzkość. Przypomnijmy, że gwiazdy powstają w przestrzeni kosmicznej z gęstych chmur molekularnego gazu i pyłu. Gdy skupisko materii w tych chmurach jest wystarczająco gęste, zapada się pod wpływem grawitacji, tworząc zalążek gwiazdy. Narodziny gwiazdy Młoda gwiazda wiruje, a znajdująca się wokół niej materia łączy się w dysk, który zasila jej wzrost. Kiedy gwiazda osiągnie wystarczającą wielkość, jej protogwiazdowe wiatry wypychają materię poza jej zasięg, gdzie nadal orbituje, ochładzając się i zbijając w grudki. Właśnie to jest początkiem długiego procesu powstawania planet. Zbitka ta staje się planetą, gdy osiągnie kulistość oraz oczyści z resztek materii swoją orbitalną ścieżkę. Większość tego typu układów obserwujemy dopiero, gdy młode planety są już całkiem nieźle uformowane. Natomiast dostrzeżony właśnie układ HOPS-315 reprezentuje najwcześniejszy etap procesu powstawania planet, jaki kiedykolwiek udało się zaobserwować i zarejestrować. Profesor Melissa McClure i jej współpracownicy zidentyfikowali długości fal światła związane z ciepłym tlenkiem krzemu i ziarnami krystalicznych minerałów krzemianowych. To cecha charakterystyczna dla ochładzania się krzemu ze stanu gazowego do stałego. – Nigdy wcześniej nie udało się zaobserwować tego procesu w dysku protoplanetarnym. Również nigdy nie widzieliśmy go poza naszym Układem Słonecznym – komentuje astrofizyk Edwin Bergin z Uniwersytetu Michigan w Stanach Zjednoczonych. Młody, odległy świat Pierwszy ślad nowo powstałej planety zlokalizowano w odległości około 2,2 jednostki astronomicznej od gwiazdy macierzystej. Jednostka astronomiczna to średnia odległość między Ziemią a Słońcem. Przyrównując młody układ do naszego kosmicznego podwórka, młoda planeta znajduje się w takiej odległości od gwiazdy, jak główny pas planetoid Układu Słonecznego od Słońca. Innymi słowy mieści się w przestrzeni w między Marsem a Jowiszem. Centralna gwiazda układu HOPS-315 jest pomarańczowym karłem o masie wynoszącej zaledwie 60 procent masy Słońca. Gwiazda wciąż rośnie i jest zasilana strumieniami gorącego gazu. Za milion lat powinna osiągnąć masę zbliżoną do naszej gwiazdy. Podobieństwa między nimi są na tyle duże, że HOPS-315 może pomóc nam zrozumieć wczesne lata naszego Układu Słonecznego. Jest to o tyle istotne, że powstawanie naszego Układu Słonecznego możemy badać wyłącznie na podstawie materiałów w ich obecnym stanie. Czasami wymaga to znalezienia pierwotnych minerałów, które przetrwały w nienaruszonym stanie od czasu powstania Układu Słonecznego około 4,5 miliarda lat temu. Jest to jeden z powodów, dla którego tak istotne jest badanie planetoid i komet, które nie uległy tak dużym zmianom jak planety. – Obserwujemy układ, który przypomina nasz Układ Słoneczny we wstępnym etapie formowania się. Jest on jednym z najlepszych, jakie znamy, pozwalającym nam zbadać niektóre procesy, które miały miejsce w naszym Układzie Słonecznym – mówi fizyk i astronom Merel van 't Hoff z Purdue University w Stanach Zjednoczonych. W tej chwili HOPS-315 jest tylko jednym punktem danych w całej galaktyce. Nie wiadomo jeszcze, czy inne układy przechodzą te same procesy w ten sam sposób, ale dzięki coraz potężniejszym teleskopom wiemy, że ich odkrycie jest w zasięgu ręki. Źródło: Science Alert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy coś właśnie uderzyło w Saturna? Profesjonaliści proszą o wsparcie astronomów-amatorów
Astronomowie zwrócili się o pomoc w identyfikacji tajemniczego obiektu, który w sobotę 5 lipca prawdopodobnie uderzył w Saturna. Jeśli zdarzenie zostanie potwierdzone, będzie to pierwszy odnotowany przypadek zderzenia obiektu kosmicznego z tym gazowym gigantem.
Spis treści: Nie taka amatorska astronomia Sobotnie obserwacje Saturna Kometa Shoemaker-Levy 9 We wszystkie ciała Układu Słonecznego co pewien czas uderzają kosmiczni wędrowcy – planetoidy lub komety. Według szacunków w Saturna co roku uderza około siedmiu tego typu obiektów. Badania sugerują, że duże obiekty – o średnicy ponad kilometra – uderzają w Saturna średnio raz na 3125 lat. Teraz wydaje się, że udało się uchwycić moment takiego uderzenia. Trwają poszukiwania innych zdjęć, które mogłyby potwierdzić to odkrycie. Jest to o tyle istotne, że w porównaniu z planetami skalistymi, na których kosmiczne zderzenia pozostawiają kratery uderzeniowe, gazowe giganty – takie jak Jowisz i Saturn – nie wykazują takich śladów. Nie taka amatorska astronomia Pracownik NASA oraz astronom-amator Mario Rana z Hampton w stanie Wirginia w trakcie sobotnich obserwacji Saturna zarejestrował jasny błysk na krawędzi planety. To możliwy efekt uderzenia ciała niebieskiego. Rana filmował Saturna w ramach swojej aktywności na EarthSky Community Photos, po czym użył programu DeTeCt do analizy nagrania. Rozbłysk można dostrzec po lewej stronie tarczy Saturna na zaledwie 5–6 klatkach filmu. W związku z tym, że jest to potencjalny, ale jeszcze niepotwierdzony impakt, stowarzyszenie profesjonalnych i amatorskich astronomów – Planetary Virtual Observatory & Laboratory – wezwało ekspertów do podjęcia próby potwierdzenia lub zaprzeczenia tej obserwacji. Podobny apel wystosowali także inni astronomowie, podkreślając, że tylko dodatkowe nagrania z tego samego czasu pozwolą zweryfikować zjawisko. Im więcej danych uda się pozyskać, tym łatwiej będzie potwierdzić, czy naprawdę doszło do kolizji z planetoidą lub kometą, czy też był to po prostu błąd pomiarowy lub zakłócenie. – Jeśli tylko jedna osoba widzi ten błysk – a na tym etapie właśnie się znajdujemy – nadal istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że nie jest on prawdziwy. Będzie to tylko plamka w ich obserwacjach. Jeśli ktoś inny zarejestrował ten sam błysk, to fantastycznie – mamy uderzenie – komentuje astronom i profesor nauk planetarnych Leigh Fletcher z Uniwersytetu w Leicester w Wielkiej Brytanii. Sobotnie obserwacje Saturna Tymczasem Mark Norris z Uniwersytetu Central Lancashire w Wielkiej Brytanii twierdzi, że popularność astronomii jako hobby i jakość nowoczesnych teleskopów dobrze wróżą sprawie. – Istnieje spora szansa, że ktoś ma coś, czego jeszcze nie obejrzał lub po prostu to zlekceważył – mówi i przekonuje, że warto przejrzeć swoje sobotnie obserwacje Saturna. PVOL wezwało astronomów, którzy mogli zarejestrować zdarzenie, do skontaktowania się z Markiem Delcroixem za pośrednictwem poczty elektronicznej (delcroix.marc@free.fr) i przesłania swoich danych. Leigh Fletcher również wezwał amatorskich obserwatorów kosmosu do udostępniania wszelkich nagrań, które mogą przestawiać potencjalne zderzenie. – Wzmacniając apel Marca Delcroix i współpracowników: zespół chce zweryfikować lub obalić potencjalne zderzenie z Saturnem, które miało miejsce 5 lipca między 9:00 a 9:15 czasu uniwersalnego. Filmy nakręcone przez amatorskich obserwatorów w tym czasie mogą mieć kluczowe znaczenie – napisał dr Fletcher na portalu BlueSky. Kometa Shoemaker-Levy 9 Niestety, nawet jeśli impakt zostanie potwierdzony, możliwości naukowe związane z danymi są ograniczone ze względu na brak informacji o obiekcie. Idealnym scenariuszem byłoby wykrycie obiektu z wyprzedzeniem i przeprowadzenie jego obserwacji, aby poznać jego prędkość i masę, a tym samym móc ocenić skutki uderzenia w oparciu o znane zmienne. Tak było w przypadku komety Shoemaker-Levy 9, która uderzyła w Jowisza w 1994 roku. Kometa została odkryta w 1993 roku przez astronomów Carolyn i Eugene’a Shoemakerów oraz Davida Levy’ego. W lipcu 1994 roku jej fragmenty, wcześniej rozerwane przez silne pole grawitacyjne Jowisza, uderzyły w gazową planetę z ogromną siłą. Poskutkowało to spektakularnymi eksplozjami, które dzięki teleskopom można było obserwować nawet z Ziemi. Kluczową rolę odegrał Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Zderzenie pozostawiło na chmurach Jowisza ogromne ciemne plamy, znacznie większe niż nasza planeta. Utrzymywały się one przez wiele tygodni. Obserwacje impaktu dostarczyły naukowcom cennych danych na temat dynamiki kolizji w Układzie Słonecznym oraz atmosfery Jowisza. Był to bez wątpienia historyczny moment w astronomii – po raz pierwszy ludzkość mogła w czasie rzeczywistym śledzić kosmiczną kolizję na tak ogromną skalę. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy Europa przejmie rolę Ziemi? Lodowy księżyc może być nowym domem dla życia
Choć Słońce znajduje się dopiero w połowie swojego życia, kiedyś nieuchronnie spuchnie i stanie się czerwonym olbrzymem. Wtedy jego rozrastająca się powłoka zamieni wewnętrzne planety Układu Słonecznego w popiół. Prawdopodobnie oznacza to koniec życia na Ziemi. Jednak wówczas do tzw. ekosfery mogą trafić księżyce gazowych olbrzymów. Czy życie przeniesie się wtedy na Europę?
Spis treści: Europa w świetle czerwonego olbrzyma Przetrwać śmierć Słońca Kilkaset tysięcy lat życia Ekosfera (czyli strefa życia, ang. habitable zone) to obszar wokół gwiazdy, w którym panują warunki umożliwiające istnienie ciekłej wody na powierzchni – a więc i życie podobne do ziemskiego. Obecnie w ekosferze Słońca znajdują się trzy planety: Wenus, Ziemia i Mars. Tylko na Ziemi występuje dziś woda w stanie ciekłym i rozwinięte życie. W przyszłości, gdy Słońce zacznie się rozszerzać, Ziemia może zostać spalona, natomiast Mars ma szansę stać się bardziej przyjazny życiu. Co ważniejsze, zmienią się również warunki na Jowiszu i jego księżycach. Europa w świetle czerwonego olbrzyma Szczególne zainteresowanie budzi Europa – lodowy księżyc Jowisza. Gdy Słońce przejdzie w fazę czerwonego olbrzyma (za ok. 12 miliardów lat), naukowcy przewidują, że Europa może rozwinąć rzadką atmosferę z pary wodnej. Czy wystarczy to do podtrzymania życia – nie wiadomo. Badania takich ciał niebieskich pozwalają astronomom i planetologom przyjrzeć się temu, co dzieje się z ekostrefami, a także planetami i księżycami, które przetrwały śmierć swoich gwiazd. Dodajmy, że ponad 90 procent wszystkich obserwowanych egzoplanet orbituje wokół gwiazd, które zakończą swój żywot tak, jak Słońce, czyli jako białe karły. Zrozumienie, jak te światy będą ewoluować podczas fazy czerwonego olbrzyma i białego karła, jest ważne nie tylko dlatego, że rzuca to również światło na ewolucję naszego własnego Układu Słonecznego. Ewolucja gwiazdy takiej jak Słońce staje się coraz bardziej złożona wraz z jej starzeniem się. Obecnie Słońce spala wodór w swoim jądrze. Ten etap potrwa jeszcze około pięciu miliardów lat. Gdy wodór się skończy, gwiazda zacznie spalać cięższe pierwiastki, na przykład hel. To doprowadzi do rozszerzenia się zewnętrznych warstw Słońca, które stanie się czerwonym olbrzymem. W tej fazie pochłonie najbliższe planety. Merkury i Wenus na pewno zostaną zniszczone. Ziemia prawdopodobnie też, choć naukowcy nie są tego całkowicie pewni. W każdym przypadku nasza planeta przestanie być miejscem nadającym się do życia. Dalsze planety i ich księżyce nie doświadczą aż tak dramatycznych zmian. Na koniec atmosfera Słońca rozproszy się w kosmosie, a jego rdzeń zapadnie się, tworząc białego karła. Przetrwać śmierć Słońca Astronomowie badają różne czynniki, które mogą wpływać na to, czy planeta przetrwa fazę czerwonego olbrzyma swojej gwiazdy. Zwracają uwagę na zmiany zachodzące w samej gwieździe, zmiany w orbitach planet i księżyców oraz wpływ wiatru gwiezdnego. To bardzo złożony proces, ale warto przyjrzeć się temu, co może się stać z Jowiszem i jego księżycem Europą. Europa to lodowy świat z podpowierzchniowym oceanem. Jest w stanie tzw. synchronizacji obrotowej z Jowiszem, co oznacza, że zawsze jest zwrócona do niego tą samą stroną. Grawitacja Jowisza ma więc stały wpływ na ten księżyc. Gdy Słońce zacznie się rozszerzać, jego atmosfera zacznie oddziaływać na układ Jowisza. Górne warstwy chmur tej planety mogą wtedy stać się jasnymi chmurami wodnymi. Zmiana ta wpłynie również na Europę, ponieważ zmieni się ilość światła, jaką otrzymuje. Istnieje też możliwość, że Jowisz nieco się powiększy. Może to być zagrożeniem dla jego najbliższych księżyców. Jednak silna grawitacja planety prawdopodobnie utrzyma je na bezpiecznych orbitach. Kilkaset tysięcy lat życia Pod wpływem jaśniejszego Jowisza, rozszerzającej się atmosfery Słońca i silnych wiatrów gwiezdnych, lód na powierzchni Europy zacznie sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w parę. Większość tej pary wodnej uleci w przestrzeń kosmiczną, ale część może pozostać związana z Europą nawet przez kilkaset tysięcy lat. Niezależnie od tego, czy obecnie istnieje tam życie, Europa może w tym okresie stać się środowiskiem sprzyjającym jego powstaniu. Kluczowe pytanie brzmi, czy ten czas będzie wystarczająco długi, by życie mogło się rozwinąć. Jeśli taki scenariusz jest możliwy na Europie, to inne egzoplanety i egzoksiężyce wokół gwiazd podobnych do Słońca mogą przechodzić podobny proces. Przyszłe misje kosmiczne mogą pozwolić na dokładniejsze badania tych obiektów. Obserwacje pomogą także odpowiedzieć na pytanie, czy życie może przetrwać mimo starzenia się i śmierci gwiazd macierzystych. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronomowie alarmują: Wenus może skrywać niewidoczne kosmiczne zagrożenie
Wokół Wenus mogą krążyć liczne asteroidy koorbitalne, których orbity są niestabilne i trudne do wykrycia. To właśnie one mogą stanowić potencjalne zagrożenie dla Ziemi – ostrzegają naukowcy z Brazylii.
Spis treści: Czym są obiekty koorbitalne? Asteroidy koorbitalne Wenus mogą zagrażać Ziemi Dlaczego nie jesteśmy w stanie ich dostrzec? Według nowego badania astronomów z Brazylii Wenus skrywa nie brane dotąd pod uwagę zagrożenie dla Ziemi. Są to obiekty koorbitalne – asteroidy krążące po orbicie zbliżonej do tej, po jakiej porusza się Wenus. Mogą potencjalnie spaść na naszą planetę. Problem w tym, że są trudne do wykrycia. Czym są obiekty koorbitalne? Obiekt koorbitalny (inaczej: współorbitujący) to ciało niebieskie, które porusza się wokół Słońca po orbicie bardzo zbliżonej do orbity innego, większego obiektu – na przykład planety. Najczęściej są to tzw. planetoidy trojańskie, rzadziej quasi-księżyce. Najwięcej takich obiektów krąży wspólnie z Jowiszem – kilkanaście tysięcy. Ziemia ma dwie takie towarzyszki, planetoidy nazwane 2010 TK7 oraz 2020XL5. Asteroidy koorbitalne Wenus mogą zagrażać Ziemi Wenus ma jak dotychczas 20 znanych obiektów koorbitujących. Asteroidy te poruszają się po orbitach zbliżonych do orbity Wenus, dzieląc z nią podobną ścieżkę wokół Słońca. Jednak ich orbity są niestabilne i chaotyczne, co oznacza, że ich trajektorie mogą ulegać znacznym zmianom w stosunkowo krótkim czasie. Badania wykazały, że tzw. czas Lapunowa dla tych obiektów wynosi około 150 lat. Po tym okresie ich przyszłe położenie staje się trudne do przewidzenia. Jak piszą astronomowie z Brazylii, choć asteroidy koorbitujące z Wenus nie zbliżają się bezpośrednio do niej, ich niestabilne orbity mogą teoretycznie prowadzić do przecięcia się z orbitą Ziemi. Symulacje komputerowe przeprowadzone przez naukowców wykazały, że istnieje zakres orbit o tzw. niskiej ekscentryczności, które mogą prowadzić do bliskich spotkań z Ziemią. W astronomii ekscentryczność pokazuje, jak bardzo orbita odbiega od idealnego koła. Wśród znanych asteroid koorbitujących wokół Wenus jest (na razie) tylko jeden obiekt o niskiej ekscentryczności. Wśród nieodkrytych jeszcze potencjalnych asteroid najgroźniejsze będą te, które mają średnicę większą niż 150 metrów i krążą bliżej niż 0,05 jednostki astronomicznej od Ziemi. Jednostka astronomiczna (AU, z ang. astronomical unit) to jednostka długości używana w astronomii głównie do opisywania odległości w Układzie Słonecznym. Jest to średnia odległość Ziemi od Słońca i wynosi 149 597 870,7 kilometrów. Dlaczego nie jesteśmy w stanie ich dostrzec? Autorzy nowego badania sugerują jednak, że podobnych obiektów może być więcej, tylko pozostają nieodkryte. Takiemu stanowi rzeczy sprzyja położenie Wenus bliższe Słońcu niż Ziemia. To sprawia, że małe obiekty zwyczajnie optycznie giną w blasku naszej gwiazdy i są bardzo trudne do wykrycia. Budowane dopiero obiekty, np. Obserwatorium im. Very C. Rubin w Chile, mogą poprawić nasze możliwości dostrzegania tych obiektów, ale ich skuteczność będzie wciąż ograniczona. Wygląda więc na to, że trzeba będzie uaktualnić tzw. NASA Authorization Act, czyli program wykrywania asteroid groźnych dla Ziemi, zlecony przez Kongres USA w 2005 roku. Miał on na celu wykrycie 90% groźnych obiektów do 2020 roku. Niestety, nawet nie biorąc pod uwagę nowych informacji o towarzyszach Wenus, nie został on w pełni zrealizowany. Źródło: arXiv Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Marsjańskie blizny” odsłaniają wnętrze planety. Nowe badania zaskakują
Wszystkie skaliste ciała niebieskie w Układzie Słonecznym mają jedną wspólną cechę – kratery uderzeniowe, czyli ślady po kolizjach z mniejszymi obiektami. Jak się okazuje, te kosmiczne blizny mogą zdradzać znacznie więcej.
W tym artykule: Kratery jak stanowiska archeologiczne Od symulacji do badania Jak DART z Didymosem Zespołem badawczym, który oceniał cechy podpowierzchniowe Marsa na podstawie danych pozyskanych w obrębie marsjańskich kraterów kierowała Polka – dr Aleksandra Sokołowska, stypendystka UKRI na Wydziale Nauk o Ziemi i Inżynierii (DESE) w Imperial College London. W grupie badawczej znaleźli się również Gareth S. Collins, profesor DESE w Imperial, Ingrid J. Daubar, profesor nadzwyczajny na Wydziale Nauk o Ziemi, Środowisku i Planetariach (DEEPS) na Uniwersytecie Browna oraz dr Martin Jutzi, Privatdozent w Instytucie Fizyki na Uniwersytecie w Bernie.Wyniki ich badań zostały opublikowane w periodyku naukowym „Journal of Geophysical Research: Planets”. Czego konkretnie dotyczyły? Kratery jak stanowiska archeologiczne Zacznijmy od tego, że kratery uderzeniowe dają unikatową możliwość zajrzenia pod powierzchnię danego ciała niebieskiego bez konieczności robienia wykopów czy odwiertów. Według badań kierowanych przez dr Sokołowską, warstwy skalne i inne wyrzuty powstałe w wyniku uderzenia mogą różnić się rozmiarem w zależności od składu materiałów znajdujących się pod punktem uderzenia. W zmianie charakterystyki krateru kluczową rolę odgrywa kilka czynników, m.in. wytrzymałość materiału podpowierzchniowego i jego porowatość. – W przeszłości naukowcy wykorzystywali rozmiar i kształt kraterów uderzeniowych do wnioskowania o właściwościach materiałów znajdujących się pod warstwą zewnętrzną. My jednak pokazujemy, że rozmiar pokrywy wyrzutowej rozciągającej się wokół krateru również łączy się z właściwościami podpowierzchniowymi – mówi badaczka. Aby ustalić, czy wyrzut krateru może stanowić kolejne źródło informacji, konieczne było uruchomienie modeli opracowanych przez profesora Collinsa, które są w stanie zasymulować moment uderzenia w planetę innego ciała niebieskiego. Symulacje pozwoliły również na zmianę charakterystyki materiałów pod powierzchnią (pojedyncze, warstwowe, mieszane) i samych materiałów (skała macierzysta, osad, luźna skała z lodem, lód lodowcowy). Wykazały one, że właśnie wachlarz tych cech spowodował utworzenie się szerokiej gamy wzorów tego typu wyrzutów. Od symulacji do badania Następnie zespół przetestował swoje wyniki, badając dwa świeże kratery uderzeniowe na Marsie. Kratery te powstały na podłożu skalnym i warstwie podpowierzchniowego lodu. Ponieważ wyrzucone materiały były świeże, nie uległy jeszcze znacznej erozji, co ułatwiło zmierzenie ich odległości od miejsca uderzenia. Okazało się, że wzór wyrzutu nad podłożem skalnym był znacznie większy niż nad podpowierzchniowym lodem. Było to zgodne z przewidywaniami modelu, potwierdzając, że różnice w promieniu wyrzutu odzwierciedlają właściwości podpowierzchniowe. – Różnice w promieniu wyrzutu mogą być dość duże i przewidujemy, że można je zmierzyć z orbity za pomocą kamery HiRISE, znajdującej się na pokładzie orbitera NASA Mars Reconnaissance Orbiter. Gdy metoda zostanie dokładnie przetestowana, może stać się obiecującym nowym narzędziem do badania właściwości podpowierzchniowych – wyjaśnia dr Sokołowska i dodaje, że właśnie tego dotyczy jej stypendium w Imperial College London. Jak DART z Didymosem Kierowany przez dr Sokołowską zespół wskazuje również, że metoda ta może być przydatna dla obecnych i przyszłych misji, ponieważ wciąż trwają badania Marsa poszukujące wskazówek na temat jego przeszłości. Konieczne jest też wybranie odpowiedniego miejsca lądowania dla przyszłych misji załogowych. Odkrycia zespołu mają jednak zastosowanie w badaniu innych ciał astronomicznych w Układzie Słonecznym. Obejmuje to podwójny układ asteroid Didymos, z którym sonda kosmiczna ESA Hera spotka się w lutym 2026 roku. We wrześniu 2022 r. test Double Asteroid Redirect Test (DART) NASA przeprowadził pierwszy test uderzenia kinetycznego z Dimorphos, małym satelitą orbitującym wokół Didymos. Gdy sonda Hera dotrze na miejsce, zbada krater powstały w wyniku uderzenia, aby dowiedzieć się więcej o wnętrzu asteroidy. Dr Sokołowska powiedziała, że badanie wzoru wyrzutu może pomóc w osiągnięciu tego celu. Źródło: universetoday.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planeta została połknięta przez gwiazdę. Przełomowa obserwacja Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba po raz pierwszy umożliwił obserwację zjawiska, w którym planeta została pochłonięta nie przez rozszerzającą się starzejącą gwiazdę – jak miało to miejsce w dotychczas znanych przypadkach – lecz „wpadła” do niej w wyniku systematycznego kurczenia się swojej orbity. Choć naukowcy już wcześniej przewidywali takie scenariusze, to dopiero teraz udało się bezpośrednio zarejestrować tego rodzaju zdarzenie.
Spis treści: Jak wykryto zagładę planety Nowe spojrzenie na proces pochłaniania Kluczowy tlenek węgla Detale tego kosmicznego dramatu zostały uchwycone dzięki niezwykłej czułości i precyzji obserwacyjnej Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST), który przeprowadził coś w rodzaju astrofizycznej „sekcji zwłok” planety. Zespół badaczy z NSF NOIRLab (National Optical-Infrared Astronomy Research Laboratory), kierowany przez Ryana Laua, zdecydował się skierować instrumenty JWST w stronę odległej o około 12 tysięcy lat świetlnych gwiazdy, podejrzewanej o pochłonięcie planety. – Nie mieliśmy pewności, co dokładnie zobaczymy, gdy postanowiliśmy przyjrzeć się tej gwieździe – przyznał Lau. Wyniki obserwacji dostarczyły jednak przełomowych danych na temat losów układów planetarnych, szczególnie tych znajdujących się u kresu swojego istnienia. Misja JWST, zaprojektowana do badania pozostałości po dawnych zjawiskach we Wszechświecie, doskonale wpisała się w ten cel. Jak wykryto zagładę planety Pierwszym sygnałem nadchodzącego kosmicznego kataklizmu był silny rozbłysk światła, zarejestrowany w 2020 roku przez Zwicky Transient Facility (ZTF) w Obserwatorium Palomar w Kalifornii. Obiekt oznaczono jako ZTF SLRN-2020. Późniejsze analizy danych z teleskopu NEOWISE pokazały, że na rok przed tym błyskiem gwiazda zaczęła intensywnie świecić w zakresie podczerwieni, co świadczyło o obecności rozgrzanego pyłu. Początkowo naukowcy podejrzewali, że gwiazda wchodzi w fazę czerwonego olbrzyma – typową dla gwiazd podobnych do Słońca, które kończą swoje życie, rozszerzając się i pochłaniając pobliskie planety. Jednak dokładniejsze obserwacje prowadzone za pomocą instrumentu MIRI (Mid-Infrared Instrument) na pokładzie JWST ujawniły coś zupełnie innego. MIRI umożliwił precyzyjne pomiary emisji z samej gwiazdy i jej otoczenia – mimo, że znajduje się ono w bardzo zatłoczonym fragmencie Drogi Mlecznej. Dane wskazały, że gwiazda nie osiągnęła jasności charakterystycznej dla czerwonych olbrzymów. Brak wyraźnego „obrzęku” przeczył więc początkowym przypuszczeniom o ewolucji gwiazdy do tego etapu. Nowe spojrzenie na proces pochłaniania Zamiast tego zespół badaczy odkrył, że gigantyczna planeta – najprawdopodobniej o masie zbliżonej do Jowisza – krążyła bardzo blisko swojej gwiazdy, nawet bliżej niż Merkury wokół Słońca. W miarę upływu milionów lat jej orbita stopniowo się kurczyła, aż w końcu planeta zaczęła ocierać się o zewnętrzne warstwy atmosfery gwiazdy. – W tym momencie rozpoczął się nieodwracalny proces – powiedział Morgan MacLeod z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics oraz MIT. – Planeta zaczęła coraz szybciej opadać ku centrum gwiazdy, rozciągając się i tworząc wokół niej swoistą strukturę gazowo-pyłową. W końcowej fazie tego procesu z planety i zewnętrznych warstw gwiazdy zaczęły być wyrzucane duże ilości gazu. W ciągu kolejnego roku doszło do jego schłodzenia i kondensacji, co doprowadziło do powstania warstw zimnego pyłu. Astronomowie spodziewali się zaobserwować właśnie taki obłok otaczający gwiazdę – rozciągnięty i chłodny. Tymczasem dane z drugiego z instrumentów teleskopu Webba, NIRSpec (Near-Infrared Spectrograph), przyniosły zaskakujący wynik: zamiast rozproszonego pyłu zarejestrowano gorący, zwarty dysk gazowy znajdujący się w bezpośrednim sąsiedztwie gwiazdy. Kluczowy tlenek węgla Dzięki wysokiej rozdzielczości spektroskopowej NIRSpec, naukowcy byli w stanie rozpoznać skład chemiczny gazu w tym dysku. Wykryto m.in. obecność tlenku węgla, co stanowi ważną wskazówkę na temat warunków panujących tuż po pochłonięciu planety. Obecność takiego dysku akrecyjnego sugeruje, że proces był znacznie bardziej dynamiczny i gwałtowny, niż wcześniej przypuszczano. To otwiera nowe pytania dotyczące mechaniki i konsekwencji tego typu zjawisk. Obserwacje zostały przeprowadzone w ramach programu Guaranteed Time Observation 1240, jednego z pierwszych projektów typu Target of Opportunity realizowanych przez JWST. Tego rodzaju programy są przeznaczone dla rzadkich i nagłych zjawisk, takich jak eksplozje supernowych – których lokalizacji i czasu wystąpienia nie da się dokładnie przewidzieć. NASA, wraz z partnerami międzynarodowymi, rozwija sieć obserwacyjną gotową do natychmiastowej reakcji na takie wydarzenia. W przyszłości badacze liczą na jeszcze więcej tego rodzaju odkryć dzięki nowym teleskopom, takim jak Obserwatorium Very Rubin czy Kosmiczny Teleskop Nancy Grace Roman. Będą one stale monitorować niebo, rejestrując zmiany, które mogą ujawnić kolejne epizody kosmicznych katastrof. Wyniki najnowszych badań zespołu zostały opublikowane w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Źródło: NASA JPL Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na Marsie znajdował się ogromny ocean. Oto dowody
Zhurong, chiński łazik, który od czterech lat znajduje się na Marsie, odnalazł dowody na istnienie podziemnych formacji charakterystycznych dla morskich ekosystemów przybrzeżnych. Oznacza to, że sucha obecnie tzw. czerwona planeta miał niegdyś ogromny ocean.
Spis treści: Piaszczyste plaże Marsa Planeta aktywna hydrologicznie Marsjańskia linie brzegowe Chińscy uczeni upublicznili część danych zebranych przez łazika o nazwie Zhurong. Łazik osiadł na Marsie w 2021 roku i działał przez rok, do maja 2022 roku. Przez ten czas przejechał niespełna dwa kilometry w kierunku mniej więcej prostopadłym do skarp uważanych za linię brzegową sprzed czterech miliardów lat. Uważa się, że wówczas czerwona planeta miała gęstszą atmosferę i cieplejszy klimat. W trakcie swojej podróży łazik wykorzystał radar penetrujący (GPR) do sondowania gruntu na głębokości do 80 metrów. Radar ten jest wykorzystywany do wykrywania podziemnych obiektów, takich jak rury i instalacje, ale także nieregularnych elementów, w tym granic między warstwami skał lub nieoznakowanych grobów. Tym razem znalazł jednak coś innego. Piaszczyste plaże Marsa Przesłane na Ziemię dane radarowe wykazały grube warstwy materiału rozciągające się wzdłuż skarpy, przy której przemieszczał się robot. Były one skierowane w górę, pod kątem około 15 stopni, w kierunku domniemanej linii brzegowej. Wyglądało to zupełnie jak tzw. osady plażowe na planecie Ziemi. Co więcej, jak twierdzą naukowcy, na naszej planecie powstanie osadów o takiej grubości zajęłoby miliony lat. Sugeruje to, że na Marsie nie tylko znajdował się ogromny zbiornik wodny, ale że musiał funkcjonować przez bardzo długi czas. Tego typu osady plażowe są bowiem wynikiem długotrwałego działania fal, które rozprowadzają osady wzdłuż nachylonej linii brzegowej. Co więcej, zainstalowany na łaziku radar był w stanie określić nawet rozmiar cząstek w warstwach osadów. Okazało się, że odpowiadają one rozmiarowi ziaren piasku. Jednak, co należy podkreślić, osady nie przypominają znajdujących się na Marsie wydm uformowanych przez wiatr. – Te struktury nie przypominają ani wydm, ani kraterów uderzeniowych, ani nawet zastygłych strumieni lawy. Przez to zaczęliśmy myśleć o strukturach formowanych przez oceany – komentuje Michael Manga, profesor nauk o Ziemi i planetach z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Orientacja tych elementów jest równoległa do formacji czegoś, co wygląda jak dawna linia brzegowa. Mają one zarówno właściwą orientację, jak i odpowiednie nachylenie. To wspiera koncepcję o dawnym istnieniu oceanu na Marsie – Oceanu, przy którego linii brzegowej rozciągały się plaże – dodaje prof. Manga. Planeta aktywna hydrologicznie Profesor Manga jest jednym z autorów artykułu dotyczącego pomiarów Zhurong. Materiał został opublikowany 24 lutego w czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Według autorów z USA i Chin plaże sugerują istnienie dużego, wolnego od lodu oceanu na Marsie. To intrygujące, zwłaszcza że obecnie czerwona planeta jest zbyt zimna, aby mogła mieć wodę w postaci cieczy. Pomiary sugerują również, że na Marsie istniały rzeki, które zrzucały osad do oceanu. Ten był z kolei rozprowadzany przez fale wzdłuż plaż. – Obecność tych osadów wymaga, aby znaczna część planety była aktywna hydrologicznie przez dłuższy czas. To zapewniłoby rosnącej linii brzegowej wodę, osady i potencjalnie składniki odżywcze – zauważa współautor artykułu Benjamin Cardenas, adiunkt nauk geologicznych na Pennsylvania State University. – Linie brzegowe to świetne miejsca do poszukiwania dowodów na istnienie życia w przeszłości. Uważa się, że najwcześniejsze życie na Ziemi rozpoczęło się w miejscach takich jak to, w pobliżu granicy powietrza i płytkiej wody – dodaje naukowiec. Marsjańskie linie brzegowe Zdjęcia wykonane przez sondę kosmiczną Viking w latach siedemdziesiątych po raz pierwszy doprowadziły do spekulacji, że na Marsie istniał kiedyś ocean. Prawdopodobnie chodzi o czas, gdy czerwona planeta miała gęstszą atmosferę. Mogła więc zatrzymać ciepło, a tym samym ciekłą wodę. Zdjęcia z sondy Viking pokazały coś, co wyglądało jak linia brzegowa wokół dużej części północnej półkuli Marsa oraz zagłębienie, które mogło być starożytnym dnem morskim. Jednak linia brzegowa była tak nieregularna, ze wzniesieniami i zagłębieniami do 10 km, że naukowcy planetarni wątpili w ten scenariusz. Dopiero w 2007 roku Manga i jego koledzy zaproponowali teorię wyjaśniającą, w jaki sposób dzisiejsza nierówna linia brzegowa mogła zostać utworzona przez ocean. Opierając się na modelowaniu komputerowym, argumentowali, że ogromny region wulkaniczny planety, czyli Tharsis, który zawiera największe wulkany Układu Słonecznego, i spowodował swoim powstaniem m.in. nierówną linię brzegową, miał wypiętrzyć się około 3,7 miliarda lat temu. W 2017 roku zrewidowano tę teorię, sugerując, że rotacja Marsa faktycznie zmieniła się podczas formowania się wybrzuszenia Tharsis, począwszy od około 4 miliardów lat temu. – Ponieważ zmieniła się oś obrotu Marsa, zmienił się jego kształt. I tak to, co kiedyś było płaskie, nie jest już płaskie – powiedział Manga. Dzięki możliwościom radaru penetrującemu grunt zainstalowanego na łaziku Zhurong, naukowiec miał okazję znaleźć schowane pod powierzchnią Marsa dowody na istnienie tam niegdyś oceanu. – Południowa Utopia Planitia, gdzie 15 maja 2021 roku wylądował Zhurong, jest jednym z największych basenów uderzeniowych na Marsie. Od dawna stawiano hipotezę, że kiedyś istniał tam ocean. Badanie tego obszaru zapewnia wyjątkową okazję do zrozumienia historii klimatu naszej sąsiedniej planety – podkreślają naukowcy. Źródła: Proceedings of the National Academy of Sciences, EurekAlert! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
7 planet znajduje się obecnie w jednej linii na nocnym niebie. Co to oznacza?
Przez ostatni miesiąc przez media przetoczyła się masa informacji o swego rodzaju paradzie planetarnej, którą mogliśmy obserwować na naszym nocnym niebie. Od stycznia tego roku Wenus, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun były widoczne na nocnym niebie. W dodatku w lutym 2025 roku do tego planetarnego korowodu dołączy Merkury, a wszystkich siedmiu naszych planetarnych sąsiadów będzie widocznych z Ziemi. Ale czy jest to naprawdę nietypowe?
Spis treści: Planety na niebie w lutym Parada planet Jak obserwować planety Znaczenie parady planet Czy planety Układu Słonecznego mogą ułożyć się w linię? Zacznijmy od tego, że planety poruszają się z różnymi prędkościami orbitalnymi. I ten ruch może w którymś momencie doprowadzić do ułożenia, które z grubsza przypomina linię w rzucie dwuwymiarowym. Jednak nie będzie to linia prosta, a już na pewno nie będzie taka w trzech wymiarach. Uzyskanie takiej linii uniemożliwiają różne ustawienie orbit poszczególnych planet. Szanse na ustawienie w jednej linii są jeszcze mniejsze, jeśli w takiej koniunkcji ma wziąć udział więcej planet. Planety na niebie w lutym – Właściwie to w ogóle nie jest linia. Jeśli usuniemy słowo „linia” i zostawimy samo „parada”, to całe to „zjawisko” nabiera troszkę więcej sensu – wyjaśnia Mateusz Kalisz, popularyzator astronomii z kanału AstroLife. Dodaje, że na wieczornym niebie wciąż dobrze widać kilka planet, choć ich zaobserwowanie w lutym jest jeszcze trudniejsze, niż było to w styczniu. – Po zachodzie Słońca, bardzo nisko nad zachodnim horyzontem, pojawiają się Merkury i Saturn, choć tylko wprawiony obserwator nieba korzystający z lornetki ma szansę je dostrzec. Z naciskiem na „ma szansę”. Wędrując w kierunku południowego nieboskłonu teoretycznie trafimy na Neptuna. Teoretycznie – ponieważ tak słabo świecącej planety w wieczorowej łunie nie odnajdzie nikt. Potem dopiero w oczy rzuci nam się bardzo jasna Wenus, która aktualnie znajduje się w okresie najlepszej widoczności, dzięki czemu dostrzeże się ją nawet przez lornetkę. Zobaczymy ją w fazie cieniutkiego sierpa (półksiężyca). Wyżej na niebie w konstelacji Barana widoczny jest Uran, choć to znów obiekt tylko dla doświadczonych astromiłośników, oraz dwie jasne planety – Jowisz w Byku (przez lornetkę zobaczymy również jego cztery największe księżyce) oraz Mars w Bliźniętach, gołym okiem prezentujący się jako pomarańczowy punkt – wylicza popularyzator. Parada planet To, co oglądamy obecnie na nocnym niebie może być ciekawe, dla amatorów obserwacji gwiazd. Jednak czy ułożenie planet w jednej linii względem obserwatora jest czymś istotnym z punktu widzenia nauki? Nie – no chyba, że weźmiemy pod uwagę możliwość popularyzacji astronomii. Same używane przez media terminy „wyrównanie planet”, czy „parada planet” są określeniami potocznymi i trudno je znaleźć w pozycjach naukowych. Oznaczają po prostu możliwość obserwacji wielu planet jednocześnie, niejako zgromadzonych w jednej linii względem obserwatora. W dodatku planety zawsze pojawiają się wzdłuż tego samego łuku na nocnym niebie. Ścieżka ta nazywana jest ekliptyką i istnieje, ponieważ wszystkie planety w naszym Układzie Słonecznym krążą wokół Słońca mniej więcej w tej samej płaszczyźnie. Czy takie wydarzenie jest wyjątkowe? Rzadkie? Nieszczególnie. Do tego typu „parady” dochodzi częściej niż można by się spodziewać. Zazwyczaj możemy zobaczyć co najmniej jedną planetę prawie każdej nocy, a regularnie widzimy dwie lub trzy w różnych momentach w ciągu roku. Jeśli chodzi o cztery lub więcej planet na nocnym niebie, zdarza się to nieco rzadziej, mniej więcej co kilka lat. Jak obserwować planety – Sezon na obserwacje planet powoli dobiega końca. Fakt, że widzimy ich tak dużo na niebie wieczornym, tuż po zapadnięciu zmroku, właściwie paradoksalnie oznacza, że czas ich najlepszej widoczności minął – mówi Mateusz Kalisz. Dodaje, że najlepszy moment widoczności planet górnych, czyli tych których orbity znajdują się poza orbitą Ziemi, przypada na ich opozycję, czyli czas, kiedy są najbliżej Ziemi. – Wówczas są po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, i obserwujemy je w środku nocy, a nie wieczorem. Zarówno Mars, Jowisz, Uran i Neptun są już po opozycji. Inaczej ma się sprawa z planetami dolnymi, których orbity są wewnątrz orbity Ziemi – wyjaśnia autor AstroLife. Aktualnie na niebie wieczornym dominuje Wenus. Jest tak jasna, że widać ją za dnia jeśli wie się dobrze gdzie jej szukać. Godzinę po zachodzie Słońca staje się już prawdziwą „latarnią” na niebie i naprawdę trudno ją przeoczyć. Tylko Księżyc może być jaśniejszym obiektem od niej. – Użycie nawet niewielkiego sprzętu optycznego umożliwi nam dostrzeżenie jej fazy, przypominającej cieniutki sierp. Z jej obserwacjami należy też trochę się pospieszyć. Dokładnie za miesiąc już nie będzie jej na wieczornym niebie. Ale wtedy będziemy już wyczekiwać częściowego zaćmienia Słońca widocznego z Polski 29 marca. Zjawisko będzie w dość płytkiej fazie, ale zawsze wywołuje to emocje – tłumaczy popularyzator. Ogólnie znajdujemy się obecnie w gorącym punkcie parad planetarnych. W 2025 roku mieliśmy już styczniową imprezę planetarną, a lutowa odbywa się teraz. Kolejna podobna parada będzie miała miejsce w połowie sierpnia. Wówczas na porannym niebie ustawi się sześć planet: Jowisz, Wenus, Uran, Saturn, Neptun i Merkury. Ale dwie z nich – Uran i Neptun – są zbyt słabo widoczne z Ziemi. Aby je zobaczyć, trzeba będzie użyć dobrej lornetki astronomicznej lub jeszcze lepiej – teleskopu. Znaczenie parady planet Kolejnym tematem, jaki przewija się przez media w związku z obecnym ustawieniem gwiazd, jest przekonanie, iż zwiastują one jakieś klęski. Na całe szczęcie nie żyjemy na dworze Katarzyny Medycejskiej, przez co nie musimy brać astrologii na poważnie. Układy planetarne nie mają jednak żadnego większego fizycznego wpływu na Ziemię. Siły grawitacyjne między planetami, w tym Ziemią, są znikome. Jedynym godnym uwagi efektem jest wpływ Księżyca na pływy. Oczywiście pewne ustawienia zwiastują zmiany na Ziemi. Ale mowa raczej o ruchu konstelacji zwiastującym zmianę pór roku, a nie o tym, że odpowiednie ustawienie planet zwiastuje nam klęskę. Niektórzy naukowcy stawiają hipotezę, że ustawienia planet mogą wpływać na aktywność słoneczną. Na przykład w artykule opublikowanym w 2024 r. w czasopiśmie „Solar Physics” stwierdzono, że ustawienie Wenus, Ziemi i Jowisza może wywołać na Słońcu zjawisko zwane falami Rossby’ego, które napędza 11-letni cykl słoneczny. Czy to możliwe? Szansa zawsze istnieje, nawet jeśli jest niewielka. Ale potrzeba znacznie więcej badań, aby to udowodnić. A że tego typu badania musiałyby trwać setki lat, hipoteza ta pozostaje jedynie hipotezą. A jak się nie dać krzykliwym nagłówkom i samodzielnie sprawdzać, co się dzieje na nocnym niebie? – Obecnie dostępnych jest bardzo dużo aplikacji na telefon czy na komputer symulujących wygląd nocnego nieba. Najlepszą moim zdaniem jest wersja Stellarium na komputer, która bardzo wiernie odtwarza wygląd nocnego nieba, zachowując również proporcje jasności i wielkości obiektów, a do tego jest bardzo prosta w obsłudze – podpowiada Mateusz Kalisz. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsze obserwacje 3D atmosfery planety spoza Układu Słonecznego. Wieją tam żelazne wiatry
Dzięki instrumentowi o nazwie ESPRESSO udało się zajrzeć w atmosferę gazowego olbrzyma znajdującego się o 900 lat świetlnych od nas. Obserwacje ujawniły trójwymiarową strukturę atmosfery egzoplanety. Jest to pierwsza tego typu obserwacja dokonana poza granicami Układu Słonecznego.
Spis treści: Trójwarstwowa atmosfera egzoplanety Wiatry żelazne i wodorowe Bardzo gorący jowisz Dane z czterech teleskopów Tylos (lub WASP-121b) to gigantyczna gazowa egzoplaneta znajdująca się w odległości około 900 lat świetlnych w gwiazdozbiorze Rufy (Puppis). Jeden rok świetlny to 9,461 biliona kilometrów (9,461 × 1012 km). Gdybyśmy chcieli przebyć tę odległość samochodem jadącym ze stałą prędkością 150 km/godz., dotarcie do Tylosa zajęłaby około 6,48 miliarda lat. To ponad połowa wieku Wszechświata! Ale korzystając z instrumentu ESPRESSO wchodzącego w skład Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), możemy badać tę egzoplanetę nie ruszając się z Ziemi. Naukowcy byli w stanie zajrzeć w atmosferę Tylosa, ujawniając jej trójwymiarową strukturę. Jest to pierwszy taki przypadek na planecie spoza Układu Słonecznego. Trójwarstwowa atmosfera egzoplanety Dzięki połączeniu czterech teleskopów Bardzo Dużego Teleskopu Europejskiego Obserwatorium Południowego, astronomowie odkryli potężne wiatry niosące pierwiastki chemiczne, takie jak żelazo i tytan. Tworzą one skomplikowane wzorce pogodowe w atmosferze planety. Z zebranych danych wynika, że atmosfera Tylosa jest podzielona na trzy warstwy: wiatry żelazne na dole, szybki strumień sodu w warstwie środkowej, wiatry wodorowe w warstwie górnej. Takiego klimatu nigdy wcześniej nie zaobserwowano na żadnej planecie. Wiatry żelazne i wodorowe Wiatry żelazne to ekstremalne zjawisko atmosferyczne występujące na niektórych egzoplanetach, zwłaszcza typu gorących jowiszów. Są to naddźwiękowe strumienie gazów przenoszące cząsteczki żelaza i innych metali w atmosferze tych planet. Szybkie strumienie sodu to potężne prądy gazowe bogate w sód, które wykrywa się w atmosferach niektórych egzoplanet, zwłaszcza gorących jowiszów. Te strumienie są napędzane ekstremalnymi warunkami atmosferycznymi, w tym silnym ogrzewaniem przez gwiazdę macierzystą i ogromnymi różnicami temperatur między stroną dzienną a nocną. Natomiast wiatry wodorowe to silne strumienie gazu zawierające głównie wodór, które mogą występować w atmosferach planet pozasłonecznych, a także w otoczeniu gwiazd i innych obiektów astronomicznych. Są one napędzane różnymi mechanizmami, w tym promieniowaniem gwiazdowym, różnicami temperatur i procesami magnetycznymi. – Atmosfera tej planety zachowuje się w sposób, który podważa nasze rozumienie tego, jak działa pogoda – nie tylko na Ziemi, ale na wszystkich planetach. To jak coś prosto z kart powieści science fiction – mówi Julia Victoria Seidel. To badaczka z Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) w Chile i główna autorka badania, opublikowanego w prestiżowym „Nature”. Bardzo gorący jowisz Planeta WASP-121b należy do kategorii bardzo gorących jowiszy. Jest gazowym olbrzymem krążącym wokół swojej gwiazdy macierzystej tak blisko, że rok trwa tam tylko około 30 ziemskich godzin. Co więcej, jedna strona planety jest gorąca, ponieważ zawsze zwrócona jest w stronę gwiazdy, podczas gdy druga strona jest znacznie chłodniejsza. – Zaobserwowaliśmy coś niebywałego: strumień odrzutowy obracający materiał wokół równika planety, podczas gdy oddzielny przepływ na niższych poziomach atmosfery przenosi gaz z gorącej strony na chłodniejszą. Tego rodzaju klimat nigdy wcześniej nie został zaobserwowany na żadnej planecie – komentuje Julia Seidel. Ta astronomka pracuje również w Laboratorium Lagrange’a, będącym częścią Obserwatorium Lazurowego Wybrzeża we Francji. Dodaje, że zaobserwowany strumień rozciąga się na połowę planety, nabierając prędkości i gwałtownie burząc atmosferę wysoko na niebie, gdy przecina gorącą stronę Tylos. – W porównaniu z tym zjawiskiem nawet najsilniejsze huragany w Układzie Słonecznym wydają się łagodne – dodaje. Dane z czterech teleskopów Aby odkryć trójwymiarową strukturę atmosfery egzoplanety, zespół wykorzystał instrument ESPRESSO z VLT do połączenia światła z czterech dużych teleskopów w jeden sygnał. Obserwując planetę podczas jednego pełnego tranzytu przed jej gwiazdą macierzystą, ESPRESSO było w stanie wykryć sygnatury wielu pierwiastków chemicznych, badając poszczególne warstwy atmosfery. – VLT umożliwił nam zbadanie trzech różnych warstw atmosfery egzoplanety za jednym podejściem – mówi współautor badania Leonardo A. dos Santos ze Space Telescope Science Institute w Baltimore w Stanach Zjednoczonych. Zespół śledził ruchy żelaza, sodu i wodoru, co pozwoliło obserwować wiatry odpowiednio w głębokich, średnich i płytkich warstwach atmosfery planety. – Jest to rodzaj obserwacji, który jest bardzo trudny do wykonania za pomocą teleskopów kosmicznych, co podkreśla znaczenie naziemnych obserwacji egzoplanet – dodaje badacz. – To naprawdę oszałamiające, że jesteśmy w stanie badać szczegóły, takie jak skład chemiczny i wzorce pogodowe planety z tak dużej odległości – mówi Bibiana Prinoth, doktorantka na Uniwersytecie w Lund w Szwecji. Aby odkryć atmosferę mniejszych, podobnych do Ziemi planet, potrzebne będą jednak większe teleskopy. Będą one obejmować Ekstremalnie Duży Teleskop (ELT), który jest obecnie w budowie na pustyni Atacama w Chile, oraz jego instrument ANDES. – ELT będzie przełomem w badaniu atmosfer egzoplanet. Czuję, że jesteśmy na skraju odkrycia niesamowitych rzeczy, o których teraz możemy tylko pomarzyć – podsumowuje Bibiana Prinoth. Źródło: EurekAlert! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To był szósty i ostatni przelot BepiColombo w pobliżu Merkurego. Co zobaczyły kamery sondy?
8 stycznia tego roku europejsko-japoński statek kosmiczny z powodzeniem wykonał ostatni manewr asysty grawitacyjnej, niezbędny do skierowania go na orbitę Merkurego, którą osiągnie pod koniec 2026 roku. Podczas przelotu zaledwie 300 km nad powierzchnią planety sonda dostrzegła na niej m.in. lodowe kratery.
Wystrzelona w październiku 2018 roku podwójna sonda kosmiczna BepiColombo zbliża się do celu, jakim jest wejście na orbitę Merkurego. Następnym krokiem będzie trwające przynajmniej rok badanie tej tajemniczej, spalonej przez Słońce planety. Po wejściu na orbitę, co zaplanowane jest na przyszły rok, sonda rozłoży się na dwa orbitery: należący do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) Mercury Planetary Orbiter (MPO) i skonstruowany przez japońską agencję JAXA's Mercury Magnetospheric Orbiter (Mio). Będą to pierwsze szczegółowe badania najmniejszej planety Układu Słonecznego. 300 km nad Merkurym Aby mogło do tego dojść, sonda przez kilka lat podróżowała w kosmosie. Wykorzystując tzw. asysty grawitacyjne, udało jej się trafić w odpowiednie miejsce. Podczas ostatniego przelotu w pobliżu Merkurego – w środę 8 stycznia – BepiColombo zbliżył się do północnego bieguna planety na odległość zaledwie 295 kilometrów. To ponad 100 km mniej niż wysokość, na jakiej operuje Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). Josef Aschbacher, dyrektor generalny ESA, pochwalił się zdjęciami wykonanymi tego dnia przez sondę na dorocznym briefingu prasowym 9 stycznia. Podobnie jak podczas poprzednich przelotów BepiColombo, kamery monitorujące statku kosmicznego (M-CAM) nie zawiodły. Przelatując nad „terminatorem” – tym ładnym określeniem nazywa się granicę między dniem a nocą – statek kosmiczny uzyskał wyjątkową okazję, aby spojrzeć bezpośrednio w dół na permanentnie zacienione kratery na północnym biegunie planety. Obrzeża kraterów Prokofiewa, Kandinsky’ego, Tolkiena i Gordimera rzucają stałe cienie na ich dna. Dna tych nieoświetlonych punktów są jednymi z najzimniejszych miejsc w Układzie Słonecznym. I to mimo tego, że Merkury jest planetą położoną najbliżej Słońca. Są też dowody na to, że te ciemne kratery zawierają zamarzniętą wodę. To, czy na Merkurym rzeczywiście znajduje się woda, jest jedną z kluczowych tajemnic planety. I właśnie BepiColombo ma ją rozwiązać. Morza lawy i kratery uderzeniowe Na lewo od północnego bieguna Merkurego w widoku uchwyconym przez M-CAM 1 znajdują się rozległe równiny wulkaniczne znane jako Borealis Planitia. Są to największe na Merkurym „gładkie równiny”, które powstały w wyniku rozległej erupcji ciekłej lawy 3,7 miliarda lat temu. Lawa zalała istniejące kratery, takie jak ukazane na zdjęciu kratery Henriego i Lismera. Zmarszczki na powierzchni powstały w ciągu miliardów lat po zestaleniu się lawy, prawdopodobnie w odpowiedzi na kurczenie się planety w miarę ochładzania się jej wnętrza. Kolejne zdjęcie z M-CAM 1, wykonane zaledwie pięć minut po pierwszym, pokazuje, że równiny te rozciągają się na dużej części powierzchni Merkurego. Wyraźnie widać krater Mendelssohna, którego zewnętrzna krawędź jest ledwo widoczna ponad zalanym wnętrzem. Krater o średnicy 1500 metrów W lewej dolnej części zdjęcia znajduje się masywny basen Caloris, największy krater uderzeniowy Merkurego rozciągający się na długości ponad 1500 km. Uderzenie, które utworzyło ten basen, spowodowało powstanie „blizn” na powierzchni Merkurego w odległości do tysięcy kilometrów, o czym świadczą liniowe niecki rozchodzące się od niego. Chociaż zdjęcia wykonane przez M-CAM nie zawsze dobrze to pokazują, musimy zaznaczyć, że Merkury jest niezwykle ciemną planetą. Mimo że na pierwszy rzut oka przypomina Księżyc, to jej pokryta kraterami powierzchnia odbija tylko około dwóch trzecich światła. Młodsze elementy na powierzchni wydają się jaśniejsze. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, z czego dokładnie składa się Merkury, ale jasne jest, że materiał wyniesiony spod zewnętrznej powierzchni stopniowo ciemnieje wraz z wiekiem. Trzecie zdjęcie BepiColombo wybrane z tego przelotu pokazuje ślady aktywności wulkanicznej i mocne uderzenia. Jasna plama w pobliżu górnej krawędzi planety na tym zdjęciu to Nathair Facula, pokłosie największej eksplozji wulkanicznej na Merkurym. W jej centrum znajduje się otwór wulkaniczny o średnicy około 40 km. To miejsce co najmniej trzech dużych erupcji. Wybuchowy osad wulkaniczny ma około 300 km średnicy lub więcej. Po lewej stronie znajduje się stosunkowo młody krater Fonteyn, który powstał „zaledwie” 300 milionów lat temu. Jego młodość widać po jasności odłamków, które z niego promieniują. Przelot z ósmego stycznia to również ostatni raz, kiedy kamery M-CAM misji mogą zobaczyć Merkurego z bliska. Moduł statku kosmicznego, do którego są przymocowane, oddzieli się od dwóch orbiterów misji, zanim wejdą na orbitę wokół Merkurego pod koniec 2026 roku. Wszystkie obrazy M-CAM zostaną udostępnione publicznie w Planetary Science Archive. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Za nami naprawdę kosmiczny rok 2024. Czego dowiedzieliśmy się o świecie pozaziemskim?
Od eksploracji Księżyca po badania odległych planet i księżyców – rok 2024 obfitował w przełomowe wydarzenia w nauce i eksploracji kosmosu. Agencje i firmy prywatne dokonały rzeczy – wydawałoby się – niemożliwych, w tym uruchomienia potężnego narzędzia astronomicznego, jakim jest Teleskop Kosmiczny Euclid. Polacy za to wysłali poza umowną granicę kosmosu pierwszą własną rakietę i biorą udział w jednej z najbardziej brawurowych misji w historii – Proba-3.
Spis treści: Księżyc – nowe odkrycia i wyzwania Mars – pożegnania i nowe odkrycia Prywatne loty kosmiczne. Sukcesy i trudności Starship i Mechazilla Merkury i największa mapa Wszechświata Sześciogodzinne zaćmienia Słońca Polskie sukcesy Łapanie pierwszego stopnia Starshipa przez ogromne robotyczne ramiona Mechazilli, pierwsze w historii zdjęcia południowego bieguna Merkurego, pierwszy fragment najdokładniejszej mapy Wszechświata i start ultra technologicznej misji Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3, której zadaniem jest tworzenie sześciogodzinnych zaćmień Słońca – to moje ulubione kosmiczne momenty 2024 roku. Mijający rok był bardzo dobry dla eksploracji i zrozumienia Wszechświata. Przyjrzyjmy się kilku najważniejszym punktom kosmicznego 2024 roku. Księżyc – nowe odkrycia i wyzwania W styczniu 2024 roku japoński statek kosmiczny SLIM dokonał precyzyjnego lądowania na Księżycu. To pierwszy w historii Japonii sukces w miękkim lądowaniu. Zaprojektowany do działania przez jeden księżycowy dzień (około dwóch tygodni ziemskich), zaskoczył swoją wytrzymałością, przesyłając dane przez trzy miesiące. Natomiast Lądownik Odysseus, stworzony przez Intuitive Machines, przetrwał sześciodniową misję na południowym biegunie Księżyca. Dokonał tego, mimo że w trakcie lądowania przydarzyła mu się wywrotka. Zebrane dane mogą okazać się kluczowe dla misji Artemis, której celem jest załogowe lądowanie na Księżycu w 2026 roku. Ale to chińskiej sondzie Chang'e 6 należą się największe brawa. Pobrała próbki z niewidocznej z Ziemi strony Księżyca. Wstępne analizy gleby ujawniły, że teren jest bardziej puszysty niż na widocznej stronie. Z kolei dane chemiczne sugerują obecność aktywności wulkanicznej sprzed 2,8 miliarda lat. Orbiter misji znalazł się także w punkcie L2, gdzie operuje Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Mars – pożegnania i nowe odkrycia Po prawie trzech latach operacji NASA zakończyła misję helikoptera Ingenuity, pierwszego pojazdu latającego na Marsie. Zrealizował on 72 loty, mimo że początkowo planowano jedynie kilka. Misja okazała się ogromnym, wręcz niespodziewanym sukcesem, a w Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL) już trwa budowa kolejnych pozaziemskich helikopterów. Tymczasem łazik Perseverance dokonał jednego z najważniejszych odkryć w historii eksploracji Marsa. W lipcu zidentyfikował skałę zawierającą potencjalne ślady starożytnych mikrobów. Jednak misja Mars Sample Return, mająca na celu przetransportowanie tych próbek na Ziemię, stanęła pod znakiem zapytania z powodu ograniczeń budżetowych. Prywatne loty kosmiczne. Sukcesy i trudności We wrześniu 2024 roku misja Polaris Dawn zapisała się w historii dzięki pierwszemu całkowicie cywilnemu spacerowi kosmicznemu. Czteroosobowa załoga testowała nowe skafandry i zbierała dane na temat promieniowania. Innym historycznym i zaskakującym momentem 2024 roku oraz misji Polaris Dawn było wykonanie pierwszego koncertu skrzypcowego w kosmosie przez astronautkę Sarah Gillis. Niestety nie wszystkie kosmiczne i komercyjne plany zakończyły się powodzeniem. Według większości komentatorów największą porażką 2024 roku okazał się statek kosmiczny Starliner firmy Boeing. W trakcie pierwszego testowego lotu załogowego napotkał trudności techniczne, które spowodowały, że dwoje astronautów NASA wciąż czeka na powrotny transport na Ziemię. Pechowych astronautów ma odebrać SpaceX, ale dojdzie do tego prawdopodobnie dopiero w marcu 2025 roku. Starship i Mechazilla A skoro już o SpaceX mowa, to nie możemy nie pominąć kolejnych lotów testowych najpotężniejszej rakiety świata Starship. W 2024 roku SpaceX przeprowadziło cztery testowe loty rakiety Starship – Super Heavy. Pierwszy z nich, oznaczony jako Starship Integrated Flight Test 3 (IFT-3), odbył się w marcu 2024 roku, ale zakończył się niepowodzeniem. Kolejny test, IFT-4, miał miejsce w czerwcu 2024 roku, ale to październikowy trzeci lot zachwycił widzów i specjalistów. Właśnie wówczas wieża startowa zwana Mechazillą pochwyciła wracający na Ziemię pierwszy stopień rakiety, czyli Super Heavy. SpaceX planuje dalsze testy i zwiększenie częstotliwości lotów w 2025 roku, dążąc do wykonania 25 startów, co jednak wymaga odpowiednich zgód od Federalnej Administracji Lotnictwa (FAA). Merkury i największa mapa Wszechświata W 2024 roku wystrzelona sześć lat temu europejsko-japońska sona BepiColombo wykonała bliski przelot obok Merkurego, uzyskując pierwsze obrazy południowego bieguna planety. Te dane, niedostępne nawet z orbity, mogą rzucić nowe światło na topografię Merkurego. W trakcie tegorocznego Międzynarodowego Kongresu Astronautycznego (IAC), który odbył się w Mediolanie, europejscy uczeni pokazali światu rozległą kosmiczną mozaikę zbudowana z 260 obserwacji teleskopu Euclid. Jest to coś w rodzaju pierwszej strony wielkiego kosmicznego atlasu tworzonego dzięki obserwacjom tego urządzenia. Obraz zawiera dziesiątki milionów gwiazd w Drodze Mlecznej i około 14 milionów odległych galaktyk. Rozległa kosmiczna mozaika została zbudowana z 260 obserwacji Euclida zebranych między 25 marca a 8 kwietnia 2024 roku. Zawiera 208 gigapikseli danych. Natomiast NASA rozpoczęła misję Europa Clipper, wystrzeliwując sondę w kierunku lodowego księżyca Jowisza. Planowane przeloty nad Europą w latach 2030-2035 mają dostarczyć danych o podpowierzchniowym oceanie wodnym, który może skrywać życie. Sześciogodzinne zaćmienia Słońca A 5 grudnia 2024 roku z indyjskiego kosmodromu wystartowała PROBA-3, misja Europejskiej Agencji Kosmicznej, której celem jest dopracowanie lotu w precyzyjnej formacji. Poruszając się po bardzo wydłużonej orbicie wokół Ziemi, w pewnej chwili dwa satelity będą musiały ustawić się pod odpowiednim kątem i zachowując równą odległość około 150 metrów. I w tej formacji mają pozostać przez sześć godzin. Pozwoli to stworzyć najdłuższy koronograf świata – czyli urządzenie zasłaniające tarczę słoneczną i pozwalające na badanie korony. Tylko że ten niezwykły cel astronomiczno-naukowy to jedno, a drugie to stworzenie technologii, dzięki której będziemy w przyszłości tankowali satelity na orbicie, a także budowali orbitalne elektrownie solarne czy kosmiczne stocznie. Znaczny udział w tej misji mają Polacy. I to zarówno udział naukowy, jak i inżynieryjny. Polskie sukcesy W naszym rodzimym światku kosmicznym też sporo się działo, choć nie zawsze dobrze. Aby powiedzieć tylko o tym, z czego możemy się ewidentnie cieszyć, warto wspomnieć, że polska rakieta suborbitalna Bursztyn podczas lotu testowego przekroczyła umowną, znajdującą się 100 km od powierzchni Ziemi, granicę kosmosu. Miejmy nadzieję, że w przyszłości pozwoli nam to na wynoszenie rodzimych cubesatów na orbitę. Wystrzelony w 2023 roku niewielki satelita KP Labs jest już rok na orbicie i sprawuje się poprawnie, natomiast polsko-fińska firma Iceye, posiadająca małą flotę satelitów radarowych pokazała, że wraz z polskimi naukowcami z Centrum Badań Kosmicznych PAN mogą realnie wesprzeć służby ratownicze w przeciwdziałaniu skutkom powodzi. Koniec roku przyniósł też informację o nazwie i naszywce pierwszej polskiej misji na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Polski astronauta dostanie się tam w ramach misji IGNIS, a oficjalna naszywka misji to orzeł rozpościerający skrzydła tak, by utworzyły zarys Orlej Perci. Misja wystartuje nie wcześniej niż w kwietniu 2025 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? To ona rozpocznie wigilijną kolację
Pierwsza gwiazdka na niebie to znak dla domowników, że nadszedł czas, by zasiąść wspólnie do wigilijnej wieczerzy. Warto sprawdzić, o której godzinie można jej wypatrywać w tym roku, aby zgodnie z tradycją rozpocząć świąteczne obchody.
Spis treści: Co symbolizuje pierwsza gwiazdka? Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? Jak nie pomylić gwiazdy z planetą? O której pierwsza gwiazdka da w tym roku znak, że można rozpocząć wigilijną wieczerzę? W niektórych polskich domach nadal pielęgnuje się tradycję, zgodnie z którą dopiero po zobaczeniu na niebie symbolicznej gwiazdy betlejemskiej, można zasiąść do stołu. To sygnał nie tylko dla gospodyń, ale też dla dzieci czekających na wizytę świętego Mikołaja z workiem prezentów na plecach. Kiedy w tym roku należy wypatrywać pierwszej gwiazdki? Co symbolizuje? Jak nie pomylić jej z planetą? Odpowiedzi na te i inne gwiazdkowe pytania znajdziesz poniżej. Co symbolizuje pierwsza gwiazdka? Pierwsza gwiazdka to tradycja nawiązująca do gwiazdy betlejemskiej. W Biblii właśnie to ciało niebieskie zwiastowało przyjście na świat Jezusa Chrystusa. Jasny obiekt na niebie wskazał także drogę Trzem Mędrcom ze Wschodu, którzy wyruszyli w podróż, by oddać hołd narodzonemu w Betlejem Zbawicielowi. Po dziś dzień wielu badaczy, historyków i astronomów polemizuje ze sobą nawzajem, czym tak naprawdę była gwiazda opisana w Ewangelii według świętego Mateusza. – Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: „Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać mu pokłon”. [...]Wtedy Herod przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. [...] Oni zaś wysłuchawszy króla, ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. Gdy ujrzeli gwiazdę, bardzo się uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon – pisał ewangelista (cytat z Biblii Tysiąclecia). Brytyjski profesor Colin Humphreys jest niemal pewny, że gwiazda betlejemska to tak naprawdę kometa z 5 r. p.n.e., którą w swoich kronikach opisywali Chińczycy. Przypuszcza się również, że wskazująca drogę Trzem Królom gwiazda w rzeczywistości była jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza lub koniunkcji Jowisza i Saturna. Teorii na ten temat jest jednak znacznie więcej, a to rzuca zupełnie nowe światło (dosłownie i w przenośni) na datę narodzin Jezusa. Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? Wypatrywanie pierwszej gwiazdki na niebie to w wielu domach stały element przygotowań do wigilijnej wieczerzy. Zabawa ma przede wszystkim zająć dzieci. W tym roku nad Polską pierwszą gwiazdkę na niebie będzie można zaobserwować między godziną 15:00 a 16:00. Czas jej pojawienia się zależy od godziny zachodu słońca, a ta jest różna w zależności od lokalizacji. 24 grudnia 2024, czyli w Wigilię Bożego Narodzenia, w Warszawie słońce zajdzie o 15:27. Nieco wcześniej, bo około 15:09, w Suwałkach, a najpóźniej w Jeleniej Górze – około 15:45. Kiedy zabłyśnie pierwsza gwiazdka w 2024 roku? Lista miast: Lublin – ok. 15:25 Gdańsk – ok. 15:15 Łódź – ok. 15:30 Kraków – ok. 15:35 Poznań – ok. 15:40 Wrocław – ok. 15:45 Jak nie pomylić gwiazdy z planetą? Pierwszymi gwiazdami, które pojawią się na niebie w wigilijny wieczór, będą Wega (najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Lutni) i Kapella (najjaśniejsza gwiazda w konstelacji Woźnicy). Jednak o tym, czy zauważymy którąś z nich, zadecydują warunki atmosferyczne. Gdy niebo będzie zachmurzone, zaobserwowanie pierwszej gwiazdki może okazać się niemożliwe. Warto też pamiętać, że pierwszą gwiazdkę łatwo pomylić z jedną z planet także widocznymi na wigilijnym niebie. Mowa o Wenus, Marsie i Jowiszu, który pośród wszystkich planet i gwiazd 24 grudnia zaświeci najjaśniej. Jak zatem uniknąć pomyłki? Zapamiętajmy przede wszystkim, że gwiazdy mrugają, a planety nie. Źródło: National Geographic Polska
Rozwiązano 44-letnią zagadkę księżyca Jowisza. Już wiadomo, dlaczego Io jest tak aktywny wulkanicznie
Pod powierzchnią Io, księżyca Jowisza, kryje się rozgrzany ocean magmy. Tak dotychczas tłumaczono aktywność wulkaniczną tego ciała niebieskiego. Jednak nowe dane zebrane przez sondę Juno prowadzą do innych wniosków. Io jest jeszcze bardziej tajemniczym księżycem, niż dotychczas przypuszczano.
Spis treści: Dlaczego księżyc Jowisza jest tak aktywny wulkanicznie? Podpowierzchniowy ocean magmy? Raczej nie Co naprawdę wiemy o księżycach Jowisza? Io to trzeci największy księżyc Jowisza. Po raz pierwszy wypatrzył go sam Galileusz w 1610 roku (i dlatego dzisiaj Io uznaje się za jeden z tzw. księżyców galileuszowych). Jednak prawdziwą naturę tego księżyca poznaliśmy dopiero ponad trzysta lat później. W latach 70. w pobliżu Jowisza przeleciały sondy Voyager. Sfotografowały wtedy największą planetę Układu Słonecznego i jej księżyce. W 1979 r. zdjęcia jednego z nich, Io, analizowała Linda Morabito, naukowczyni NASA z Laboratorium Napędu Odrzutowego. I to właśnie ona jako pierwsza dopatrzyła się na fotografiach zrobionych przez sondę Voyager 1 wulkanicznego pióropusza. Rewelacje Morabito zostały potwierdzone przez fotografie Io dostarczone przez kolejne sondy. Wkrótce księżyc ten doczekał się miana najaktywniejszego wulkanicznie obiektu w całym Układzie Słonecznym. Dziś wiadomo, że na Io – ciele niebieskim niewiele większym od ziemskiego Księżyca – jest aż 400 aktywnych wulkanów. Ich wybuchy są tak spektakularne, że można je zarejestrować nawet przez profesjonalne teleskopy pracujące na Ziemi. Dlaczego księżyc Jowisza jest tak aktywny wulkanicznie? Co zasila te wulkany? Skąd bierze się lawa, która wypływa przez nie na powierzchnię Io? Naukowcy zadawali sobie te pytania od czasu odkrycia Morabito, czyli od ponad 44 lat. Dotychczas za najbliższą prawdy uznawano następującą odpowiedź: za aktywnością wulkaniczną Io kryje się cały ocean płynnej magmy ukryty pod powierzchnią księżyca. Jego powstanie miało być efektem działania na Io silnych sił pływowych. Księżyc ten znajduje się między Jowiszem a dwoma innymi masywnymi księżycami – Europą i Ganimedesem. Działają na niego potężne siły grawitacji, co, zdaniem badaczy, mogło podgrzać jego podpowierzchniowe warstwy i zamienić je w gorącą magmę zasilającą wulkany. Io porusza się wokół Jowisza po orbicie eliptycznej (czyli, w uproszczeniu, rozciągniętej). Obiega Jowisz w sprinterskim tempie – raz na 42,5 godziny. Średnio od planety dzieli ten księżyc 422 tys. km. Ponieważ jednak w czasie obiegu dystans Io od Jowisza cały czas się zmienia, zmienia się również siła grawitacji, z jaką Jowisz (a także Europa i Ganimedes) oddziałują na Io. Księżyc jest w rezultacie na zmianę ściskany i rozciągany przez grawitację niczym gumowa piłka. To właśnie są siły pływowe niosące ogromną ilość energii. Podpowierzchniowy ocean magmy? Raczej nie Czy jednak ta energia jest wystarczająca, by roztopić wnętrze Io i utrzymać cały ocean magmy? Raczej nie. Do takiego wniosku doprowadziła analiza danych zebranych przez sondę Juno podczas dwóch bardzo bliskich przelotów w pobliżu Io – w grudniu 2023 i styczniu 2024 roku. Juno zbliżyła się wówczas do Io na zaledwie 1500 km. Instrumenty sondy rejestrowały dane o grawitacji księżyca, które zostały następnie przesłane na Ziemię. Ich analiza wraz z analizą danych historycznych obaliła teorię całego oceanu magmy pod powierzchnią Juno. Wnętrze Io jest najprawdopodobniej w większości stałe, ustalili naukowcy z NASA. Każdy wulkan na Io ma zaś własną komorę z płynną magmą, niepołączoną z innymi. Co naprawdę wiemy o księżycach Jowisza? – Odkrycie sondy Juno, że siły pływowe nie zawsze tworzą globalne oceany magmy, skłania nas do ponownego przemyślenia tego, co wiemy o wnętrzu Io – powiedział Ryan Park z NASA, szef Solar System Dynamics Group. – Ale nie tylko do tego – dodał. Wyniki analiz opublikowane w „Nature” mają również implikacje dla dalszych badań Europy oraz Enceladusa (księżyca Saturna). A także planet pozasłonecznych. – Nasze nowe odkrycia dają nam okazję do ponownego przemyślenia naszej wiedzy na temat powstawania i ewolucji planet – podsumował Park. Źródła: Nature, phys.org, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ta zagadka astronomiczna czekała na rozwiązanie 30 lat. Odkryto sekret najsłynniejszego brązowego karła
W 1995 roku astronomowie wyśledzili pierwszego brązowego karła, gwiazdopodobny obiekt astronomiczny. Jednak jego światło było słabsze niż przewidywała teoria. Dlaczego? Dzisiaj naukowcy przedstawili zaskakujące rozwiązanie tej zagadki. Gliese 229B to nie jeden, ale aż dwa brązowe karły, krążące wokół siebie po ciasnej orbicie.
Tajemniczy brązowy karzeł Brązowy karzeł? Nie, to bliźniaki! Co wiemy o układzie podwójnym brązowych karłów Co odróżnia gwiazdę od planety? Nie tyle to, że pierwsza świeci, a druga nie, ile masa każdego z tych obiektów. Jeśli ciało niebieskie ma masę większą niż co najmniej 85 mas Jowisza, mamy do czynienia z gwiazdą. Ciała niebieskie o maksymalnej masie 10 mas Jowisza to planety. Ten podział już na pierwszy rzut oka wydaje się niekompletny. A co z globami, które są kilkadziesiąt razy cięższe od Jowisza? To planety czy gwiazdy? Naukowcy już od lat 70. poprzedniego wieku podejrzewali, że istnieje cała klasa chłodnych obiektów gwiazdopodobnych, które nie są ani jednym, ani drugim. Nazwali je brązowymi karłami. Jednak długo była to tylko teoria. Została ona po raz pierwszy udowodniona dopiero w połowie lat 90. Pod koniec 1994 r. odkryto, a w 1995 r. potwierdzono istnienie pierwszego brązowego karła. Obserwacje prowadzone z góry Palomar w Kalifornii wykazały, że w atmosferze tego obiektu o masie około 60–70 mas Jowisza znajduje się metan. To cecha charakterystyczna gazowych olbrzymów takich jak Jowisz, jednak nie gwiazd. Tajemniczy brązowy karzeł Wykryty glob został nazwany Gliese 229B. Towarzyszył niedużej gwieździe – czerwonemu karłowi Gliese 229, którą okrążał raz na 250 lat. Cały układ znajduje się niecałe 19 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Zająca (konstelacji nieba południowego). Pierwszy wykryty brązowy karzeł – albo nieudana gwiazda (ang. failed star), jak czasami nazywa się te obiekty – szybko przykuł uwagę całej rzeszy astronomów. Do dzisiaj powstały o nim setki prac naukowych. Również dlatego, że od samego początku w obserwacyjnych danych o Gliese 229B kryła się sprzeczność. Obiekt był zbyt ciemny jak na swoją masę. Zważywszy na to, że niewiele brakowało mu do najlżejszych gwiazd, powinien świecić znacznie jaśniej niż obserwowano. Brązowy karzeł? Nie, to bliźniaki! O rozwiązaniu tej zagadki mówiło się już od kilku lat, jednak dopiero teraz zostało ono przedstawione w renomowanych czasopismach. Naukowcy zrobili to w dwóch artykułach opublikowanych dzisiaj w „Nature” oraz „The Astrophysical Journal Letters”. Wnioski z nich są zbieżne i mocno zaskakujące. Otóż okazało się, że Gliese 229B to nie jeden, lecz aż dwa brązowe karły! – Gliese 229B był uważany za sztandarowego brązowego karła. Teraz wiemy, że cały czas myliliśmy się co do natury tego obiektu – przyznał Jerry W. Xuan, główny autor pracy z „Nature”. – Aby uniknąć zauważenia przez astronomów aż przez 30 lat, te dwa brązowe karły musiały być bardzo blisko siebie – dodał. Co wiemy o układzie podwójnym brązowych karłów Rewolucyjne obserwacje przeprowadzono z pomocą Bardzo Dużego Teleskopu (ang. Very Large Telescope) należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego. Naukowcy użyli dwóch instrumentów – interferometru GRAVITY oraz spektrografu CRIRES+. Pozwoliły one m.in. dokładnie zbadać ruch cząsteczek atmosfery w układzie Gliese 229B. Na tej podstawie wywnioskowano, że na Gliese 229B składają się dwa obiekty krążące wokół siebie. W sumie obserwacje trwały pięć miesięcy. Pozwoliły ustalić, że na Gliese 229B składają się dwa brązowe karły, Gliese 229Ba i Gliese 229Bb. Waga każdego to ok. 34–38 mas Jowisza. Oba biała niebieskie krążą niezwykle blisko siebie – dystans między nimi jest tylko 16 razy większy niż średnia odległość między Ziemią a Księżycem. Brązowe karły okrążają się nawzajem w ciągu 12 dni. – Te dwa krążące wokół siebie światy mają w rzeczywistości mniejszy promień niż Jowisz. Gdybyśmy mieli coś takiego w Układzie Słonecznym, wyglądałyby dość dziwnie na naszym nocnym niebie – mówi Rebecca Oppenheimer, astrofizyczka z American Museum of Natural History. Oppenheimer jest współautorką najnowszej pracy o Gliese 229B. Trzydzieści lat temu zaś, jeszcze jako studentka, należała do zespołu, który odkrył ten podwójny układ. Jak to często bywa w nauce, znalezienie odpowiedzi na jedno pytanie prowadzi do postawienia kolejnych. Naukowcy zastanawiają się teraz, jak mógł powstać taki układ jak Gliese 229B. Źródła: EurekAlert, Nature. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wewnątrz jądra Ziemi znajduje się tajemnicza struktura w kształcie pączka. Odkryto ją dzięki trzęsieniom ziemi
Australijscy naukowcy ogłosili, że tysiące kilometrów pod naszymi stopami, w płynnej części jądra Ziemi, znajduje się struktura w kształcie pączka. Ich zdaniem ma ona związek z powstawaniem pola magnetycznego naszej planety.
W tym artykule: Z jakich warstw składa się Ziemia Tajemnicza struktura: jak ją wykryto Co wiemy o nowej strukturze? Pole magnetyczne Ziemi Odkryta struktura znajduje się na niskich szerokościach geograficznych i jest położona równolegle do płaszczyzny równika. Ma kształt torusa – czyli, w uproszczeniu, pączka z dziurką. Na jej trop wpadli sejsmolodzy z The Australian National University (ANU). Umiejscawiają ją w górnej części zewnętrznego jądra Ziemi, w okolicach, gdzie styka się ono z płaszczem. Z jakich warstw składa się Ziemia Ile dzieli nas od środka Ziemi? To zależy od tego, gdzie się znajdujemy, ponieważ nasza planeta nie ma kształtu idealnej kuli. Jest lekko spłaszczona. To powoduje, że z równika do samego środka globu mamy 6378 km. Natomiast z bieguna dystans jest o kilkanaście kilometrów krótszy (i wynosi 6357 km). Tylko ok. 12 km z tego dystansu udało się zbadać bezpośrednio. Głębiej ciągle nie potrafimy się wkopać, dlatego badania wnętrza Ziemi to domena sejsmologów. Mierzą oni prędkości, z jakimi fale sejsmiczne – powstałe w wyniku trzęsień ziemi – przechodzą przez naszą planetę. Te prędkości zmieniają się w zależności od tego, przez jaki materiał przenikają fale. Pozwoliło to ustalić, że Ziemia składa się z kilku zasadniczo różniących się od siebie warstw. Pod cienką skorupą – po której stąpamy – znajduje się ok. 2,9 tys. km płaszcza. Jeszcze głębiej, po minięciu jego granicy, znajduje się dwuwarstwowe jądro. Zewnętrza część jądra to płynny ocean rozgrzanego niklu i żelaza. Ma on 2 tys. km grubości. Obraca się wraz z Ziemią i – jak dynamo – generuje pole magnetyczne. Pod nim leży twarde jądro wewnętrzne, najprawdopodobniej zbudowane głównie z żelaza. Tajemnicza struktura: jak ją wykryto Powyższy opis jest niekompletny. Dlaczego? Ponieważ naukowcy cały czas badają i odkrywają nowe części składowe poszczególnych warstw Ziemi. W latach 80. XX w. wpadli np. na trop dwóch superpióropuszy, zwanych formalnie wielkimi prowincjami obniżonej prędkości fal poprzecznych (ang. Large Low Shear Velocity Provinces, LLSVP). Jeden znajduje się pod kontynentem afrykańskim, drugi pod Pacyfikiem. Do dzisiaj są intensywnie badane przez naukowców. Nowoodkryta struktura znajduje się zaś jeszcze głębiej. Australijscy naukowcy wytropili ją poniżej granicy oddzielającej płaszcz od zewnętrznego jądra. Znów pomogły trzęsienia ziemi i generowane przez nie fale sejsmiczne. Tym razem jednak badacze nie analizowali sygnałów powstałych w pierwszej godzinie po trzęsieniu, tylko podobieństwa między falami pogłosowymi przechodzącymi przez jądro w dłuższym czasie po dużych trzęsieniach. W środku Ziemi znajdują się dwie zagadkowe struktury gigantycznych wielkości. Jedna z nich zmienia kształt! Nasza planeta kryje wiele zagadek. Dwie z nich znajdują się dosłownie pod naszymi stopami. To nieznane struktury, które stanowią część płaszcza Ziemi. Nie wiadomo, jak powstały ani czym s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-srodku-ziemi-znajduja-sie-dwie-zagadkowe-struktury-gigantycznych-wielkosci-jedna-z-nich-zmienia-ksztalt-fot-nicolas-flament-youtube-e78ad7e.jpeg" width="938" height="380" alt="W środku Ziemi znajdują się dwie zagadkowe struktury gigantycznych wielkości. Jedna z nich zmienia kształt! (fot. Nicolas Flament/YouTube)" title="W środku Ziemi znajdują się dwie zagadkowe struktury gigantycznych wielkości. Jedna z nich zmienia kształt! (fot. Nicolas Flament/YouTube)" /> Co wiemy o nowej strukturze? Czego dowiedzieliśmy się dzięki temu odkryciu? Analiza fal wykazała, że w pewnym momencie, przechodząc przez jądro, zwalniają. To spowolnienie zachodzi na obszarze o kształcie torusa. Badacze nie wyznaczyli jego dokładnych rozmiarów, jednak przypuszczają, że struktura sięga kilkuset kilometrów w głąb zewnętrznego jądra. Jej obecność rzuca nowe światło na skład chemiczny jądra. Choć wiadomo, że zewnętrzne jądro Ziemi składa się głównie z żelaza i niklu, może zawierać również znaczące domieszki innych, lżejszych pierwiastków. Mogą to być krzem, siarka, tlen, wodór lub węgiel. – Niska prędkość w ciekłym jądrze oznacza, że w tych obszarach występuje wysokie stężenie lekkich pierwiastków chemicznych – mówi Hrvoje Tkalčić, geofizyk i współautor badań. – To one mogą powodować spowolnienie fal sejsmicznych. Te lekkie pierwiastki, wraz z różnicami temperatur, sprawiają, że materia ciekłego jądra się porusza – dodaje. Pole magnetyczne Ziemi Ruch ten ma zasadnicze znaczenie dla naszego istnienia. Dzięki niemu bowiem powstaje pole magnetyczne, które chroni całą planetę przed wiatrem słonecznym. Zewnętrzne jądro Ziemi działa jak wspomniane dynamo – i to jest wyjątkowa cecha naszej planety. Innym globom jej brakuje, co skłania badaczy do dociekania, dlaczego to właśnie Ziemia jest zbudowana tak, a nie inaczej. – Dynamika pola magnetycznego Ziemi jest obszarem dużego zainteresowania społeczności naukowej. Dlatego nasze wyniki promują dalsze badania pola magnetycznego zarówno na Ziemi, jak i na innych planetach – mówi prof. Tkalčić. Źródło: phys.org, Science Advances, Guardian. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com