Czy kogut w ogóle zapiał? Archeolodzy badają biblijną zagadkę
Sto lat temu archeolog W. F. Badè rozpoczął badania kopca Tell en-Nasbe, który utożsamił z biblijną Mispą. Spośród odkrytych przedmiotów duże zainteresowania wzbudziła pieczęć z inskrypcją. Oprócz imienia Jaazaniasza zachował się wizerunek walczącego koguta, jedno z najstarszych wyobrażeń tego ptaka odnalezionych na obszarze antycznej Palestyny. Czy zwierzęca podobizna z pieczęci pozwala lepiej zrozumieć wzmiankę o towarzyszącym zdradzie Piotra pianiu koguta?
Spis treści: Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały? Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera? Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina? Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty? Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa? Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem? Odnaleziony wiek temu stempel sprawił, że uczeni zaczęli zadawać sobie pytanie o obecność kogutów w starożytnej Palestynie. Jedynie prawdopodobnie dwie wzmianki o kogucie w Starym Testamencie nie ułatwiają znalezienia odpowiedzi. Przepisy Miszny, żydowskiego zbioru praw z II w. n.e., zabraniały hodowli tych ptaków w Jerozolimie. W czasach Jezusa Rzymianie określali mianem piania koguta jedną ze straży nocnych. Dla rozwikłania zagadki piania koguta, trzeba cofnąć się m. in. do epoki, w której żył wspomniany na pieczęci Jaazaniasza. Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały? Można spotkać się w badaniach z sugestią, że w Izraelu koguty miały pojawić się już w okresie panowania króla Salomona (X w. p.n.e.) sprowadzone przez żeglarzy, którzy udawali się do Ofiru, identyfikowanego niekiedy jako wschodnie Indie. Jednak takie założenie stanowi tylko spekulację. Powszechne wprowadzenie hodowli kur i jaj, na pewno od okresu perskiego, czyli kilkadziesiąt lat po wykonaniu pieczęci z ok. 600 r. p.n.e., spowodowało największy przewrót w sposobie odżywiania się mieszkańców Palestyny. Choć zgodnie z żydowskimi przepisami pokarmowymi kury i koguty były traktowane jako zwierzęta koszerne, nie składano ich podczas świątynnych rytuałów. Używano ich natomiast w późniejszych celebracjach. Zwłaszcza chasydzi praktykują do dziś zwyczaj symbolicznego przenoszenia grzechów z mężczyzny i kobiety na koguta lub kurę przez unoszenie ptaka nad głową. Obarczone winami zwierzę zostaje rytualnie zabite w przeddzień Dnia Pojednania. Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera? Już W. F. Badè wskazywał, że sporządzony w dolnej części tłoku pieczętnego wizerunek walczącego koguta pasowałby do stanowiska Jaazaniasza (spolszczona wersja hebrajskiego Jaazanjahu), wspomnianego w Biblii jednego z żydowskich dowódców wojskowych. Identyfikację Jaazanjahu z biblijnym Jaazaniaszem należy traktować jako czysto teoretyczną. Według Starego Testamentu po zburzeniu Jerozolimy przez Babilończyków stolicę wasalnego państewka żydowskiego przeniesiono do Mispy. Jaazaniasz razem z przedstawicielami elity kraju złożył przysięgę wierności gubernatorowi Godoliaszowi, mianowanemu przez króla Nabuchodonozora. Na krótko po objęciu funkcji Godoliasz został zamordowany, zaś Jaazaniasz uciekł wraz z pozostałymi spiskowcami do Egiptu. Jaazanjahu z artefaktu zmarł zapewne w Mispa, gdzie prawdopodobnie został pochowany ze swoją pieczęcią. Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina? Badacze spierają się w kwestii ewentualnej wzmianki o kogucie w Starym Testamencie. Być może nazwa ptaka pojawia się w Księdze Przysłów i Księdze Hioba. Ze względu na specyfikę obu ksiąg trudno ustalić dokładną datę, kiedy autorzy biblijni wspomnieliby o kogucie, dodatkowo z zastrzeżeniem, że nie wiemy czy faktycznie pisali o tym ptaku. Z kolei aluzja do piania koguta znajduje się w 3 Księdze Machabejskiej, apokryfie (utworze nieuznanym za natchniony) napisanym w I w. n.e. Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty? W Palestynie czasów Jezusa cesarstwo wprowadziło nową strukturę straży nocnych. Zamiast poświadczonego w Biblii dzielenia nocy na trzy zmiany, ustanowiono system czterech wart. Zmianom co trzy godziny, liczonym od 18 popołudniu do 6 rano, nadano greckie nazwy (wieczór, północ, pianie koguta oraz ranek). Trzecia straż (gr. alektorofonia, tzn. pianie koguta) obejmowała okres od północy do trzeciej nad ranem. Czy takie znaczenie mieli na myśli ewangeliści? Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa? Za raczej odosobnioną należy uważać hipotezę, że w pierwotnym przekazie ewangelii (tradycja) pianie koguta rozumiano w odniesieniu do rzymskiej rachuby czasu. Natomiast w fazie redakcji ewangelii jej autorzy mieli je zacząć pojmować dosłownie jako towarzyszące zdradzie Piotra pianie ptaka. Ostatecznie nie da się z zupełną pewnością określić, czy taka naukowa interpretacja odpowiada historycznemu stanowi rzeczy, zaś wnikanie w intencje autora i redaktora ewangelii pozostaje w sferze spekulacji. Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem Scena opisywana w ewangeliach, w której ogrzewający się przy ognisku Piotr wypiera się trzykrotnie znajomości z Jezusem wobec służących i ludzi arcykapłana sugeruje, że zdrada nastąpiła na dziedzińcu pałacu lub w pobliżu rezydencji. Można równocześnie założyć, że kogut znajdował się w atrium lub nieopodal miejsca akcji. Tymczasem Miszna – jeden ze zbiorów praw judaizmu – wyraźnie zabrania hodowli drobiu w Jerozolimie, jak też zakazuje trzymania kur przez kapłanów gdziekolwiek w Izraelu. Trzeba jednak podkreślić, że nie wiadomo, aby takie zarządzenie obowiązywało w epoce Jezusa. Informacji o obecności kogutów w Jerozolimie zawartych w Talmudzie, ukończonym dopiero w V w. n.e., nie można bez zastrzeżeń odnosić do sytuacji panującej 400 lat wcześniej. Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem? W filozoficznym dialogu „O wróżbiarstwie” Cyceron retorycznie pyta, czy można wymienić porę dnia lub nocy, kiedy kogut by nie piał. Podejmowane przez kilku uczonych wysiłki, żeby na terenie Jerozolimy precyzyjnie oszacować czas nocnych kogucich odgłosów na wiosnę można uznać za interesujący dowód piania między północą a trzecią rano. Niezależnie od dywagacji czy tekst ewangelii rozumiał pianie literalnie lub odwoływał się przenośnie do rzymskiej trzeciej straży nocy, jedno wydaje się najbardziej prawdopodobne: trzykrotna zdrada Piotra miała miejsce późną nocą przed świtem. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Zaskakujące podobieństwo znaków sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat do protopisma. W analizie pomogła AI
Naukowcy dostrzegli uderzające podobieństwo w sekwencji znaków wykonywanych przez ludzi 40 tysięcy lat temu do tych znanych z tabliczek protoklinowych z IV tysiąclecia p.n.e. Według nich znaki pozostawione dziesiątki tysięcy lat temu na figurkach służyły do przechowywania informacji – nie były to tylko przypadkowe nacięcia. Co oznaczały?
Od wielu lat naukowcy badający zabytki z górnego paleolitu w Europie są zaintrygowani obiektami, na których widać różne nacięcia. Na płytkach kościanych i figurkach sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat widoczne są czasem regularne rzędy kresek i innych prostych wzorów. Czym były? Pradziejowe „pismo”? Co było do tej pory wiadomo Do niedawna była to zagadka. Archeolodzy i eksperci różnych specjalności mieli różne przypuszczenia co do funkcji nacięć na zabytkach. Oto wybrane koncepcje: Kalendarze księżycowe. Alexander Marshack w 1964 postawił tezę, że oznaczenia te kodują cykle księżycowe. Kalendarze fenologiczne. Nowsze teorie zakładają, że nacięcia dokumentowały cykle rozrodcze zwierząt. Dane liczbowe. Sugerowano, że dzięki nacięciom dokumentowano dane liczbowe, np. upolowanych zwierząt. Dekoracja. Niektóre analizy technologiczne skupiały się na regularności nacięć jako elemencie dekoracyjnym, podnoszącym walory wizualne przedmiotu. Nowe badania – zaskakujące wnioski Nowe badania nad systemem znaków paleolitycznych przeprowadzili językoznawca Christian Bentz (Uniwersytet w Pasawie i Saary) oraz archeolożka Ewa Dutkiewicz (Muzeum Prehistorii i Historii Wczesnej w Berlinie. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „PNAS”. Eksperci wzięli na warsztat 260 artefaktów datowanych na 43–34 tys. lat i należących do kultury oryniackiej. Badaniu poddano wszystkie sekwencje geometryczne widoczne na tych zabytkach – zostały na nich wyryte. Jako materiał porównawczy posłużyły tabliczki protoklinowe z okresów Uruk IV–V i Uruk III, w przybliżeniu datowanych na 3500–3000 lat p.n.e. Znaki protoklinowe były prekursorem pisma klinowego. Wniosek? Statystyczne właściwości sekwencji znaków oryniackich (sprzed ok. 40 000 lat) są uderzająco zbliżone do najwcześniejszych tabliczek protoklinowych. Naukowcy wykryli też, że paleolityczne znaki są wyraźnie odmienne od współczesnych systemów zapisu mowy, głównie ze względu na bardzo wysoki wskaźnik powtórzeń tych samych znaków obok siebie. Zaskakujące podobieństwo Naukowcy byli szczególnie zaskoczeni tym, jak systemy paleolitycznych znaków wypadły w porównaniu z protoklinowym pismem. – Postawiliśmy hipotezę, że wczesne pismo protoklinowe byłoby bardziej podobne do współczesnych systemów pisma, zwłaszcza ze względu na ich względną bliskość czasową. Jednak im dokładniej je badaliśmy, tym wyraźniej stawało się, że wczesne pismo protoklinowe jest bardzo podobne do znacznie starszych sekwencji znaków paleolitu – mówi Benz. Oznacza to – zdaniem badaczy – że niewiele się zmieniło między starszą epoką kamienia a pojawieniem się pierwszych pism protoklinowych. – Następnie, około 5000 lat temu, stosunkowo nagle pojawił się nowy system, który reprezentuje język mówiony. Nowy system ma zatem zupełnie inne cechy statystyczne – wyjaśnia Bentz. Statystyka zdradza tajemnicę „prapisma” Jak badacze doszli do takich wniosków? Przeprowadzili bezpośrednie badania mikroskopowe artefaktów, aby odróżnić celowe znaki od przypadkowych śladów, a następnie zakodowali je jako sekwencje znaków UTF-8. Dla każdej sekwencji obliczono kluczowe parametry statystyczne, w tym bogactwo znaków oraz współczynnik powtórzeń sąsiadujących znaków. Kolejno wykorzystano uczenie maszynowe oraz głębokie sieci neuronowe , aby porównać statystyczne właściwości znaków paleolitycznych z pismem protoklinowym i współczesnym. Czyli na tym etapie użyto sztucznej inteligencji. Czym były znaki paleolitycznych łowców? – Nasze analizy pokazują, że te sekwencje znaków nie mają nic wspólnego z dzisiejszymi systemami pisma, które reprezentują języki mówione i charakteryzują się wysoką gęstością informacji. Natomiast znaki na obiektach archeologicznych są często powtarzane – krzyż, krzyż, krzyż, linia, linia, linia. Tego typu powtarzanie nie jest cechą występującą w języku mówionym – wyjaśnia Christian Bentz. Badanie nie ujawnia, co ludzie epoki kamienia próbowali zapisać za pomocą znaków. – Ale odkrycia te mogą pomóc nam zawęzić potencjalne interpretacje – wyjaśnia Ewa Dutkiewicz. Anatomicznie rzecz biorąc, ludzie epoki kamienia osiągnęli już podobny etap rozwoju jak współcześni ludzie. Oznacza to, że prawdopodobnie posiadali podobne zdolności poznawcze jak my. Umiejętność rejestrowania i przekazywania informacji innym była niezwykle ważna dla ludzi paleolitu. Mogła im pomagać przetrwać. – Byli wysoko wykwalifikowanymi rzemieślnikami. Widać, że nosili przedmioty przy sobie. Wiele z nich idealnie mieściło się na dłoni. To kolejny powód, dla którego przedmioty te przypominają protoklinowe tabliczki – zauważa Dutkiewicz. Badacze klasyfikują te znaki jako „sztuczne systemy pamięci”. Ich dokładne znaczenie (np. czy były to kalendarze, czy systemy liczenia) pozostaje trudne do jednoznacznego udowodnienia. Statystyki potwierdzają, że pełniły one funkcję nośników danych. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Hieroglify egipskie – czym było zagadkowe pismo starożytnych Egipcjan?
Hieroglify egipskie do dziś są pełne zagadek. Naukowcy spierają się o to, jak powstał ten system zapisu. Wiadomo, że odegrały kluczową rolę w powstaniu słynnej cywilizacji faraonów. A jaki jest ich związek z naszym dzisiejszym alfabetem?
W tym artykule: Skąd się wzięły hieroglify? Co skrywa literatura egipska? Ile jest rodzajów pisma egipskiego? Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Niewiarygodne początki hieroglifów egipskich. Do czego one służyły? Kto umiał je pisać i czytać? Zapomnienie i ponowne odkrycie znaczenia hieroglifów – jak i kto do tego doszedł? Co wspólnego ma współczesny alfabet z hieroglifami? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się poniżej. Polecamy też artykuł o symbolach egipskich. Skąd się wzięły hieroglify Egipcjanie wierzyli, że mowa pochodzi od bogów. Dla przykładu, w jednej wersji mitu o stworzeniu świata to bóg Ptah nadał mu obraz wyrażany w hieroglifach. Owo pismo hieroglificzne nie tylko opisywało świat, ale było sprawczą magią (heka), zaklęciami mającymi nad nim władzę. Okazuje się, że początki pisma starożytnego Egiptu wyglądały zupełnie inaczej. Jego rozwój nie trwał tak długo, jak w przypadku pisma klinowego na Bliskim Wschodzie. Powstanie pisma egipskiego było prawdopodobnie dość nagłym wynalazkiem. Jednak jego początki do dziś są niejasne. Wiadomo, że działo się to w końcu IV tysiąclecia. Jednak dopiero w czasach III–VI dynastii nastąpił wielki rozwój piśmiennictwa. Trzeba też pamiętać, że hieroglif nie musi się zawsze odnosić do pisma starożytnego Egiptu. Znacznie później swoje hieroglify zaczęli stosować np. Hetyci. W języku potocznym czasami określa się tym mianem nieczytelne pismo. Co zapisywano pismem hieroglificznym w piramidach? formuły ofiarne, apele do żywych, zaklęcia czy też wypowiedzenia. Egipskie mumie przemówiły. Rozwikłano zagadkę śmierci sprzed 2600 lat Koniec stycznia obrodził ciekawymi wydarzeniami dla miłośników historii. Dzięki dociekliwym naukowcom dwie egipskie mumie przemówiły. Jedna dosłownie, własnym głosem poprzez model 3D jej ... Co skrywa literatura egipska? W okresie Średniego Państwa (chodzi zwłaszcza o okres panowania XII dynastii) obserwujemy rozwój form literackich. Niestety, większość dzieł pozostaje anonimowa. Niemniej jednak odnajdziemy wiele różnorodnych form, czasem podobnych do tych nam współczesnych. Uprawiane przez Egipcjan pisarstwo: legendy i bajki, epickie opowiadania, wydarzenia fantastyczne, relacje historyczne, nauki, pouczenia i maksymy moralizatorskie, senniki, papirusy prawnicze. Prawdziwą rewolucję w pisaniu spowodowała reforma faraona Amenhotepa IV w okresie już Nowego Państwa. Dopiero od wtedy zaczęto pisać w rzeczywistym języku mówionym (nowoegipskim, w odróżnieniu od poprzedniego pisma staroegipskiego). Dzięki temu literatura nabrała więcej realizmu. Hieroglify kojarzymy w egipskimi grobowcami, ale nie we wszystkich je znajdziemy. Na przykład w pierwszych piramidach nie wykonywano ich na ścianach. Znajdowały się tylko w ukrytych miejscach i pozostawili je robotnicy wznoszący te wielkie konstrukcje. Były to więc zapiski techniczne, mające wspomóc proces budowy Wraz z podbojem Egiptu przez Rzymian w 30 r. p.n.e pismo hieroglificzne traciło na znaczeniu. Ostatecznie rozwój chrześcijaństwa i języka koptyjskiego spowodował nagły spadek jego użytkowania. Najpóźniejszy znany nam zapis pochodzi z V w. Dziś egiptolodzy potrafią odczytać większość znaków hieroglificznych, ale nie wszystkie teksty przełożono na języki współczesne. Wynika to z tego, że jest ich tak dużo, a naukowców, którzy są w stanie tego dokonać, ciągle stosunkowo niewielu. Ile jest rodzajów pisma egipskiego Należy pamiętać, iż hieroglifami umiała posługiwać się jedynie wąska grupa najzdolniejszych z elity. Z czasem wyłonił się prostszy zapis dla kapłanów, zwany pismem hieratycznym. Trzecie i najbardziej praktyczne pismo egipskie jest zwane demotycznym. Przeznaczone było do użytku codziennego, ale i tak stosowała go bardzo wąska grupa wykształconych osób. Odczytanie tego całego systemu zajęło Europejczykom wieki. Ze względu na symboliczny wyraz znaków staroegipskiego pisma uważano niesłusznie, że hieroglify egipskie przedstawiają idee. Niemiecki językoznawca Athanasius Kircher w połowie XVII w. zaproponował inne założenie. Znaki, podobnie jak w wielu innych pismach, związane mają być raczej z fonetyką poszczególnych dźwięków. Dopiero jednak po odkryciu kamienia z Rosetty w 1799 r. nadarzyła się wspaniała okazja rozwikłania wielkiej zagadki starożytności. Spisany na kamieniu tekst sporządzono w trzech wersjach: w języku greckim oraz egipskim w zapisie hieroglificznym i w zapisie demotycznym. Rozpoczął się wielki wyścig w odszyfrowaniu starożytnego pisma. Ostatecznie całościowego odszyfrowania dokonał Francuz Jean-François Champollion w 1822 r. O rok szybciej od równolegle zajmującego się tematem Anglika Thomasa Younga. Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Odkodowanie hieroglifów egipskich oraz późniejsze znaleziska archeologiczne miały, jak się okazało, znaczący wkład w poszukiwanie źródeł pochodzenia alfabetu. Choć przypisywano mu rozpowszechnienie w Europie przez Fenicjan, to pytanie o pochodzenie budziło niemałe kontrowersje. Osobą, której udało się w 1859 r. znacząco rozjaśnić tę zagadkę był francuski egiptolog Emmanuel de Rougé. Rozwinął on argument o reorganizacji pisma egipskiego przez Semitów (potomków Fenicjan) w pierwszy znany nam alfabet. Ową obserwację znacząco rozwinął dopiero brytyjski uczony Isaac Taylor w 1899 r. Zabytki Egiptu – najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> I tak oto wiemy dziś, że litera A, czy też alfa była przekodowaniem egipskiego aleph. Przedstawiano go w postaci hieroglifu głowy byka itd. Alp po fenicku znaczy wół. Nie bez przyczyny mówi się, że pismo jest największym wynalazkiem ludzkości. Europejczycy, Amerykanie i wielu innych mieszkańców współczesnego świata dzisiaj używa w życiu codziennym zapisu, którego korzenie ocierają się o hieroglify egipskie. Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Często się mówi, że hieroglify w Egipcie czyta się od prawej do lewej. Tak naprawdę pismo egipskie odczytywano różnie. Generalnie wszystko zależało od tego, w którą stronę „patrzyły” znaki ludzi czy zwierząt. Trudno sobie wyobrazić, że Egipcjanie pisali i czytali aż w czterech różnych kierunkach. Oprócz wersji od lewej do prawej i prawej do lewej, dochodziły tryby o podwójnym kierunku. Z prawej na lewo i na dół oraz z lewej do prawej i na dół. Czytanie tekstów nie było więc linearnie poziomą czynnością, lecz czasem trzeba było czytać w dwóch kierunkach. W przeciwieństwie do współczesnego alfabetu, nauka hieroglifów może być prawdziwym wyzwaniem. W Polsce najlepszym miejscem do ich nauki jest kierunek orientalistyka-egiptologia wykładany na Wydziale Kultur Azji i Afryki na Uniwersytecie Warszawskim. Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Jednym z popularniejszych programów z informacjami na temat hieroglifów jest Fabricius. Po niedługim kursie, który oferuje Fabricius, można łatwo przejść do translatora z angielskiego na hieroglify egipskie. Nie jest to wielce skomplikowany proces, więc każdy może z niego korzystać. Już teraz możesz sprawdzić, jak wygląda zapis twojego imienia w piśmie egipskim. Źródła: Andrzej Ćwiek 2022 „Hieroglify Egipskie. Mowa Bogów”, Red. Jadwiga Lipińska 2005 „Tajemnice papirusów”, Johanna Drucker 1995 „Alphabetic Labyrinth. The Letters in History and Imagination”, archeologia.com.pl
Czy znalezisko doktorantki zmienia historię pisma? Tych symboli nikt wcześniej nie widział
Najstarszy alfabet na świecie może pochodzić z Syrii – taką hipotezę wysunęli archeolodzy, analizując tajemnicze znaki wyryte na glinianych cylindrach sprzed 4400 lat. Znalezisko może całkowicie zmienić dotychczasową chronologię rozwoju pisma.
Spis treści Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Co odkryto w grobowcu? Czy to naprawdę alfabet? Jak zmienia się historia pisma? Podczas wykopalisk w Syrii archeolodzy natrafili na rzadkie znalezisko: wczesny system pisma. Ten zapis stawia przed badaczami nowe wyzwanie – ponowne przeanalizowanie osi czasu, na której pojawiały się symbole alfabetu. Wyryte na „etykiecie” dołączonej do daru imię sprzed 4 400 lat może zmienić historię alfabetu. Zespół archeologów z Johns Hopkins University oraz Uniwersytetu w Amsterdamie prowadził prace w grobowcu na terenie kompleksu sepulkralnego w Umm el-Marra, na północy Syrii. Tam badacze natknęli się na zestaw glinianych cylindrów naciętych znakami. Eksperci niedawno potwierdzili, że najprawdopodobniej jest to pismo alfabetyczne. Oznaczałoby to przesunięcie najwcześniejszego znanego dowodu istnienia takiego systemu o pół tysiąclecia wstecz. Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Umm el-Marra było jednym z najstarszych miast starożytnego Bliskiego Wschodu. Leżało strategicznie na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych między Mezopotamią a Aleppo. Archeolog Glenn Schwartz i konsultant ds. dziedzictwa kulturowego Hans H. Curvers rozpoczęli wykopaliska w tym miejscu w 1994 roku. Celem było zrozumienie rozwoju zachodniosyryjskich społeczeństw, co wciąż jest słabo zbadanym obszarem. Na początku lat 2000. odkryli elitarną nekropolię z wczesnej epoki brązu, położoną wysoko ponad resztą stanowiska. Składała się z 10 grobowców z suszonej cegły oraz grobów. Było to wyjątkowe znalezisko w regionie. – Nie ma innego przykładu całej kolekcji grobów osób o wysokim statusie, budowanych przez kolejne stulecia – mówi Schwartz. – To bardzo nietypowe, by elitarne grobowce zachowały się w dobrym stanie, bo zwykle są plądrowane przez rabusiów. Co odkryto w grobowcu? W 2004 roku, podczas badań lepiej zachowanego grobowca, zespół odkrył sześć szkieletów. Znaleziono też zestaw przedmiotów świadczących o wysokim statusie ekonomicznym pochowanych. Wśród nich znajdowały się cztery gliniane cylindry wielkości palca, które początkowo uznano za grudki ziemi. Znaleziska dokonała ówczesna doktorantka i egiptolożka Elaine Sullivan. Gdy przyjrzała się im wspólnie ze Schwartzem, zauważyli, że na powierzchni wyryto tajemnicze symbole. – Wtedy po raz pierwszy przyszło nam do głowy, że to może być pismo – powiedział Schwartz. Czy to naprawdę alfabet? Znaki nie przypominały niczego, co wcześniej widziano w Syrii. W tamtym okresie dominowało pismo klinowe – system znaków o kształcie „klinów”, wynaleziony w Mezopotamii, a później przejęty przez Syryjczyków. Schwartz postanowił opublikować rysunki znaków w 2006 roku, ale raport początkowo nie wywołał żadnej reakcji. Zaczął więc sam analizować symbole i zauważył podobieństwa do alfabetów z późniejszych epok. W 2010 roku zasugerował, że znaki mogą mieć charakter alfabetyczny. W 2019 roku zaprezentował je na konferencji w Mediolanie, gdzie jego teorię poparli eksperci, m.in. Christopher Rollston i Madadh Richey. Jak zmienia się historia pisma? W XIX wieku uważano, że alfabet powstał u Fenicjan około 1050 r. p.n.e. Przełomem było odkrycie w 1905 roku tzw. pisma protosynajskiego, datowanego na 1800 rok p.n.e. Nowe odkrycie z Syrii przesuwa tę datę o kolejne 500 lat wstecz – i może zmienić lokalizację początków alfabetu. – Odkrycia, które zmieniają paradygmat, są akceptowane stopniowo, a nie natychmiast – powiedział Rollston. Badacze podkreślają, że dopiero odnalezienie dłuższych tekstów potwierdzi teorię o alfabetycznym charakterze znaków. Na razie jednak znalezisko z Umm el-Marra pozostaje jedną z najważniejszych zagadek współczesnej archeologii. Źródło: National Geographic
To największa biblioteka w historii świata. Wiedza o bogach, medycynie i magii zachowała się na glinianych tablicach
Był postrachem Bliskiego Wschodu, mistrzem wojny i królewskiej propagandy. Kazał rzeźbić sceny krwawych bitew i polowań na lwy, a jego armie paliły całe miasta. A jednak największą ambicją Aszurbanipala nie było podbijanie kolejnych ziem, lecz gromadzenie wiedzy. Gdy w połowie XIX wieku archeolodzy odkopali w ruinach Niniwy tysiące glinianych tabliczek z jego imieniem, świat dowiedział się, że jeden z najokrutniejszych władców starożytności był zarazem twórcą pierwszej wielkiej biblioteki w dziejach.
Spis treści: Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? W poszukiwaniu Niniwy Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Odkrycie z 1850 roku, kiedy w Niniwie natrafiono na olbrzymią bibliotekę króla Aszurbanipala, wypełnioną glinianymi tabliczkami zapisanymi pismem klinowym, rzuciło nowe światło na źródła starożytnej wiedzy oraz skomplikowane relacje imperium asyryjskiego z sąsiadami. Aszurbanipal, najpotężniejszy władca nowoasyryjskiego imperium w połowie VII wieku p.n.e., słynął z bezwzględnej skuteczności militarnej. Był także legendarnym łowcą lwów. A przy tym… bibliotekarzem. „Pałac Aszurbanipala, Króla Wszechświata, Króla Asyrii” – głosi inskrypcja oznaczająca królewską własność na jednej z ponad 30 tysięcy glinianych tabliczek i fragmentów, pochodzących z imponującej biblioteki, którą władca utrzymywał w swojej stolicy, Niniwie (na terenie dzisiejszego północnego Iraku). Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? XIX-wieczne odkrycie tej kolekcji przez brytyjskich archeologów okazało się przełomem w badaniach nad Asyrią. Wcześniej źródła dotyczące Aszurbanipala były niezwykle skąpe i w praktyce sprowadzały się do pojedynczej wzmianki w Biblii oraz często fantazyjnych opisów jego życia w późniejszych tekstach klasycznych. Dzięki glinianym tabliczkom – w które skrybowie wciskali trzcinowymi rylcami znaki pisma klinowego (w kształcie „klina”) – nagle z niezwykłą wyrazistością odsłoniły się wierzenia, liturgia, medycyna, polityka i dyplomacja świata asyryjskiego. Wśród artefaktów przewiezionych do Londynu znalazł się także fragment najstarszego znanego długiego utworu literackiego – Eposu o Gilgameszu. To właśnie on zawiera m.in. opowieść o Wielkim Potopie, znaną również z Biblii. Dla uczonych XIX wieku było to wydarzenie wstrząsające i sensacyjne. W poszukiwaniu Niniwy XIX-wieczni brytyjscy badacze byli zafascynowani starożytną Mezopotamią, napędzani zainteresowaniem miastami wymienianymi w Biblii. Jednym z nich była Niniwa, przedstawiana w Księdze Jonasza jako miejsce niegodziwe. Od czasu, gdy wczesnoislamska epoka przyniosła opuszczenie tego ośrodka, europejscy uczeni mniej więcej wiedzieli, gdzie znajdują się jego ruiny. Wzmianki o Niniwie pojawiały się również w zapisach podróżników i uczonych. W 1820 roku brytyjski dyplomata i antykwariusz Claudius James Rich przeprowadził pierwsze formalne rozpoznanie stanowiska (wówczas znajdującego się pod panowaniem osmańskim). Odkrył płaskorzeźbę oraz kilka tabliczek zapisanych pismem klinowym. Pierwsze wielkie wykopaliska archeologiczne rozpoczął brytyjski archeolog Austen Henry Layard, prowadząc je w latach 1847–1851. Jego pasję do historii Mezopotamii rozbudziła podróż przez Anatolię i Syrię na początku lat 40. XIX wieku. W Niniwie odsłonił pozostałości monumentalnych pałaców, zdobionych reliefami przedstawiającymi polowania, wojny i uczty. Zostały one wzniesione za panowania dwóch najwybitniejszych królów nowoasyryjskich: Sennacheryba (705–681 p.n.e.) oraz jego wnuka Aszurbanipala. Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Wiosną 1850 roku zespół Austena Henry’ego Layarda natknął się na ogromną liczbę tabliczek zapisanych pismem klinowym w pomieszczeniach nr 40 i 41 południowo-zachodniego pałacu Sennacheryba w Niniwie. Trzy lata później iracki archeolog Hormuzd Rassam, następca Layarda, odkrył podobny magazyn tabliczek w Pałacu Północnym, wzniesionym przez Aszurbanipala. Stopniowo zaczęto dostrzegać obraz Niniwy jako rosnącego centrum kultury pod rządami Aszurbanipala. W połowie VII wieku p.n.e. król dążył do tego, by uczynić ze swojej stolicy ośrodek wiedzy, zdolny rywalizować z Babilonem na południu. Podczas wypraw przeciw temu miastu – coraz bardziej niespokojnemu pod asyryjskim zwierzchnictwem – wojska Aszurbanipala grabiły ogromne ilości uczonych tabliczek, które następnie przewożono do Niniwy. Babilońskich skrybów również brano do niewoli i zmuszano do pracy w królewskich bibliotekach. Działania te znacząco wzbogaciły zbiory. Archiwum Aszurbanipala wypełniło się wiekami mezopotamskiej wiedzy, a Niniwa umocniła swoją pozycję jako intelektualne serce imperium asyryjskiego. Asyryjczycy posługiwali się własnym określeniem na to, co dziś nazywamy biblioteką: girginakku. Termin ten, używany sporadycznie od VII do II wieku p.n.e., w języku akadyjskim oznaczał pomieszczenie (zwykle w świątyni), w którym przechowywano uczone tabliczki. Odnosił się także do samej zawartości zbioru – przede wszystkim tekstów literackich, naukowych, leksykalnych, matematycznych, medycznych i wróżebnych. Głównymi użytkownikami girginakku byli ummânu, czyli „mędrcy”. Byli to skrybowie specjalizujący się w magii i dywinacji, m.in. w obserwacjach nieba, wróżeniu z wnętrzności zwierząt (haruspikacji), leczeniu poprzez egzorcyzmy oraz ziołolecznictwie. Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Być może w samej Niniwie istniały aż cztery biblioteki: po jednej w każdym z pałaców królewskich oraz dwie kolejne w pobliskich świątyniach Nabu (boga mądrości) i Isztar (wielkiej bogini miłości i wojny). Oprócz bibliotek cytadela mieściła również osobne archiwum dokumentów prawnych i administracyjnych. Zbiory te zostały poważnie zniszczone po upadku Asyrii, jednak część materiałów udało się odzyskać i trafiła do British Museum. W 2016 rokuŚwiątynia Nabu oraz pozostałe artefakty znajdujące się na miejscu zostały zniszczone przez ISIS. Wiele tabliczek odnalezionych w Niniwie zawiera kolofony – informacje dopisywane na końcu tekstu – z których wynika, że zostały one napisane lub zgromadzone w imieniu Aszurbanipala. Na podstawie odkryć Layarda w 1901 roku uczony z Cambridge, John Willis Clark, zaproponował rekonstrukcję układu kolekcji Aszurbanipala. Zauważył, że posiadała ona cechy, które dziś bez wahania nazwalibyśmy biblioteką. Tabliczki – jak sugerował – były uporządkowane tematycznie, m.in. według takich kategorii jak historia, prawo, nauka, magia, dogmaty i legendy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-22-112500-2026-01-22-112043-The-greatest-library-in-the-world-was-built-by-this-ruthless-568e2bf.png" width="637" height="855" alt="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." title="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." /> Badania Layarda wyraźnie wskazują, że nad kolekcją czuwał odpowiedzialny urzędnik, a najpewniej istniał również pewien system katalogowania. Sam Aszurbanipal chętnie podkreślał własną uczoność i erudycję. Świadczy o tym fragment tzw. Inskrypcji o latach szkolnych, opisującej jego edukację, która brzmi niemal jak współczesne CV: – [Marduk], mędrzec pośród bogów, obdarzył mnie szerokim umysłem i rozległą wiedzą. Nabu, skryba wszystkiego, przekazał mi jako dar zasady swojej mądrości. Bogowie Ninurta i Nergal obdarzyli moje ciało mocą, męskością i niezrównaną siłą. – Nauczyłem się sztuki mędrca Adapy, tajemnej, ukrytej wiedzy – opanowałem wszystkie umiejętności skryby. – Potrafię rozpoznawać znaki na niebie i na ziemi oraz omawiać je w zgromadzeniu uczonych… Czytałem misternie zapisane teksty w niejasnym sumeryjskim i akadyjskim, trudne do interpretacji. Gdy pod koniec VII wieku p.n.e. Niniwa zaczęła słabnąć, Babilon połączył siły z sąsiednią Medią, by rzucić wyzwanie asyryjskiej dominacji. W 612 roku p.n.e. koalicja podpaliła Niniwę. Wraz z jej upadkiem dobiegło końca imperium asyryjskie. Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów, odzyskanych przez Austena Henry’ego Layarda, Hormuzda Rassama i późniejszych badaczy, jest dziś przechowywanych w londyńskim British Museum. Spisane przez babilońskich skrybów, oferują bezcenne spojrzenie na literaturę, naukę i administrację starożytnego Bliskiego Wschodu. Stanowią także świadectwo intensywnej wymiany kulturowej – nie tylko między Asyrią a Babilonem, lecz również między sąsiadującymi ludami, w tym Hebrajczykami. W latach 60. XIX wieku samouk i asyriolog George Smith rozpoczął pracę w British Museum, porządkując liczne tabliczki z Niniwy. Pewnego dnia, w 1872 roku, 32-letni uczony – otoczony fragmentami tekstów o spisach bydła i dzbanach wina – natrafił na opowieść o powodzi oraz o ptaku wysłanym na poszukiwanie suchego lądu. Podobieństwa do biblijnej historii o potopie Noego były tak uderzające, że Smith – jak głosi anegdota – z wrażenia zaczął tańczyć po pokoju. Odnaleziony przez niego fragment okazał się częścią najstarszego eposu świata. W jego centrum stoi pierwszy wielki bohater literacki – Gilgamesz. Ten półboski król, popychany do niezwykłych czynów, stopniowo uczy się akceptować własną śmiertelność. Historie o Gilgameszu wyrosły z sumeryjskich poematów powstałych pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Później Babilończycy – twórcy bogatej kultury literackiej, której Aszurbanipal pożądał i którą rabował – połączyli je w długi epos. Wersja z 12 tabliczek, która trafiła do królewskiej biblioteki, jest najbardziej kompletną wersją Eposu o Gilgameszu, jaką dotąd odnaleziono. Nawet w starożytności musiała być traktowana jako tekst czcigodny i bardzo dawny. Zadziwiające podobieństwo opowieści o Potopie do historii o Arce Noego wywołało prawdziwą sensację w wiktoriańskiej Anglii. Dla jednych stanowiło potwierdzenie historycznej prawdziwości Biblii. Dla innych – dowód, że Biblia jest kulturowym echem znacznie starszych mezopotamskich tradycji. Dla historyków zaś było świadectwem tego, jak intensywnie przenikały się wpływy kulturowe na starożytnym Bliskim Wschodzie. Źródło: National Geographic
Symbole w Teotihuacán to nie ozdoby, ale system pisma. Czy to przełom w badaniach metropolii?
Znaki odkrywane na płaskorzeźbach starożytnej metropolii Teotihuacán nie pełnią tylko funkcji ozdobnej, ale są tak naprawdę pismem. Jest to „przodek” języka nahuatl, którym posługiwali się Aztekowie tysiąc lat później – to nowe ustalenie ukazuje Teotihuacán w zupełnie nowym świetle.
Teotihuacán, położone w pobliżu dzisiejszego Meksyku, było największym miastem obu Ameryk przed przybyciem Europejczyków. Szczyt osiągnęło około 500 roku n.e. Zamieszkiwało je 120–150 tys. osób na obszarze około 20 km kwadratowych. Pochodzenie i język mieszkańców są nieznane. Byli oni głównie rolnikami, rzemieślnikami oraz kupcami prowadzącymi dalekosiężny handel. Miasto rządzone było przez kapłanów-władców. Oprócz kilku tysięcy niskich budynków znajdowały się tam rozległe place, spore świątynie i pałace oraz wielkie piramidy. Teraz dwoje naukowców Uniwersytetu Kopenhaskiego, profesorowie Magnus Pharao Hansen i Christophe Helmke, dokonało przełomowego odkrycia, związanego z używanym w Teotihuacán językiem. Swoje wnioski opublikowali na łamach czasopisma „Current Anthropology”. Dekoracje czy pismo? Naukowcy od lat spierają się, czy symbole, które widoczne są na płaskorzeźbach i artefaktach w Teotihuacán to tylko dekoracje, czy też może forma języka. Analiza badaczy z Kopenhagi wykazała, że faktycznie jest to system pisma. W ich ocenie jest to wczesna forma języka uto-azteckiego. Oznacza to, że jest to lingwistyczny „przodek” języka nahuatl, którym posługiwali się Aztekowie tysiąc lat później. Pismo należało odczytywać czasem na zasadzie rebusu (zagadki słownej). Łączono dźwięki przedstawionych obrazów (logogramów), aby stworzyć słowa o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu. Co łączy Azteków z Teotihuacán? Dotychczas uważano, że Aztekowie migrowali do środkowego Meksyku dopiero po upadku Teotihuacán (ok. 600 r. n.e.). Powiązanie to może sugerować, że populacje posługujące się językiem nahuatl przybyły na ten obszar znacznie wcześniej i mogą być bezpośrednimi potomkami mieszkańców Teotihuacan. – Jeśli mamy rację, to nie tylko niezwykłe jest to, że rozszyfrowaliśmy system pisma. Może to mieć wpływ na całe nasze rozumienie kultur Mezoameryki i, oczywiście, wskazać rozwiązanie tajemnicy otaczającej mieszkańców Teotihuacán – mówi prof. Christophe Helmke. Znaczenie Teotihuacán Teotihuacán założone około 100 r. p.n.e. i było ważnym ośrodkiem kulturalnym w środkowym Meksyku aż do upadku około 600 r. n.e. Profesorowie Magnus Pharao Hansen i Christophe Helmke porównują to miasto do Rzymu, który był centrum Cesarstwa Rzymskiego. Podobnie Teotihuacan miało duże znaczenie kulturowe w starożytnej Mezoameryce. Ale, w przeciwieństwie do Rzymu, mało wiemy o tym, kim byli mieszkańcy tej amerykańskiej metropolii. Stąd rozszyfrowanie domniemanego pisma znajdowanego w tym miejscu może mieć kluczowe znaczenie. Źródło: Current Anthropology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Sztuczna inteligencja odkrywa hymn sprzed 2000 lat. Powstał ku czci potężnego miasta
Hymn ku czci Babilonu, jednej z największych metropolii starożytności, został właśnie odczytany dzięki sztucznej inteligencji. Niezwykłe odkrycie rzuca nowe światło na codzienne życie mieszkańców Mezopotamii.
Spis treści: Elektroniczna biblioteka kluczem do poznania tabliczek Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Dzieci pisały hymn do Babilonu. Starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Babilon powstał około 2000 r. p.n.e. Tysiąc lat później było to największe miasto świata z populacją przekraczającą 200 tys. osób. Babilon znajduje się około 85 kilometrów na południe od stolicy Iraku, Bagdadu. Został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jego mieszkańcy nie znali jeszcze papieru. Do notowania używano niewielkich tabliczek z gliny, w których pisano rylcem. Taki system zapisu nosi miano pisma klinowego. Do dzisiaj wielu z tych zabytków jeszcze nie odczytano i od czasu do czasu dowiadujemy się na temat literatury sprzed tysiącleci czegoś nowego. Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Tabliczki klinowe są bardzo wytrzymałe, ale kruche. Dlatego wiele z nich zachowało się w postaci kilkucentymetrowych fragmentów. To utrudnia ich analizę. Często nie jest znany kontekst tekstu. I tu okazała się pomocna sztuczna inteligencja (SI). Asyriolog i hetytolog prof. Enrique Jiménez Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium w ramach „Elektronicznej platformy biblioteki babilońskiej” digitalizuje wszystkie fragmenty tekstów klinowych odkrytych do tej pory na całym świecie. Następnie zaprzęga do pracy SI, która rozszyfrowuje i łączy fragmenty tekstów, które do siebie pasują. W ten sposób doszło do odkrycia nieznanego hymnu napisanego na cześć miasta Babilon. Prof. Jiménez wspólnie z dr. Anmarem Abdulillahem Fadhilem z Uniwersytetu Bagdadzkiego opublikowali na ten temat artykuł w czasopiśmie „IRAQ”. Analizowane tabliczki pochodziły z biblioteki w mieście Sippar, zlokalizowanym na północ od Babilonu. Legenda głosi, że Noe ukrył je tutaj przed potopem przed wejściem na arkę. Dzieci pisały hymn do Babilonu: starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Różne fragmenty jednego tekstu udało się zlokalizować na 30 fragmentach tabliczek. – To fascynujący hymn, który opisuje Babilon w całej jego okazałości i daje wgląd w życie jego mieszkańców, zarówno mężczyzn, jak i kobiet – opisuje prof. Jiménez. Co ciekawe, hymn był przepisywany przez dzieci w szkole. Służył jako wprawka przy nauce sztuki pisma klinowego. Dlatego był wielokrotnie powtarzany. Ale do tej pory nieznany badaczom. Eksperci cieszą się z tego odkrycia, bo tekst dostarcza nowych informacji na temat babilońskiego społeczeństwa miejskiego. Pochodzi prawdopodobnie z początku pierwszego tysiąclecia przed naszą erą i składa się z 250 wersów. – Został napisany przez Babilończyka, który chciał wychwalać swoje miasto. Autor opisuje budynki w mieście, ale także to, jak wody Eufratu przynoszą wiosnę i zazieleniają pola. Jest to tym bardziej spektakularne, że zachowana literatura mezopotamska oszczędnie opisuje zjawiska naturalne – zauważa naukowiec. Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Jedna z części hymnu dotyczy rzeki Eufrat, nad którą położony jest Babilon. Oto, jak brzmi: Eufrat jest jej rzeką – ustanowioną przez mądrego władcę Nudimmuda – Nawadnia łąki, nasyca trzcinowiska, Wylewa swoje wody do laguny i morza, Jej pola bujnie porastają zioła i kwiaty, Jej łąki, w pełnym rozkwicie, rodzą jęczmień, Z którego zebrane snopy są układane w stosy, Stada i trzody leżą na zielonych pastwiskach, Bogactwo i splendor – co przystoi ludzkości – Są obdarowywane, pomnażane i królewsko przyznawane. Źródło: National Geographic Polska, IRAQ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To najstarsze runy na świecie. Archeolodzy odkryli je w formie „puzzli”
W Norwegii archeolodzy odkryli najstarszy dobrze datowany kamień pokryty pismem runicznym. W starożytności rozłamano go na kawałki i umieszczono w kilku oddzielnych grobach. Teraz naukowcom udało się poskładać starożytny artefakt.
Spis treści: Starożytne cmentarzysko z zagadkowymi runami Bliżej rozwiązania zagadki runów Skąd pochodzą runy? Czasami archeolodzy określają swoją pracę jako układanie puzzli, które tworzą obraz przeszłości. I choć z reguły jest to po prostu sugestywna metafora, zdarza się, że faktycznie naukowcy składają czy też układają fragmenty artefaktów, stanowiących całość. Tak też było w tym przypadku. W kilku grobach na stanowisku archeologicznym w Svingerud w Norwegii archeolodzy odkryli fragmenty kamieni runicznych. Wszystkie tworzyły kiedyś jeden artefakt. Wynikami analizy naukowcy podzielili się na łamach „Antiquity”. Starożytne cmentarzysko z zagadkowymi runami Cmentarzysko kurhanowe Svingerud znajduje się w gminie Hole w okręgu Buskerud, około 40 km na północny zachód od Oslo. Do tej pory archeolodzy odkryli tu cztery kopce, skrywające starożytne groby i towarzyszące zmarłym dary: naczynia ceramiczne, biżuterię, fragmenty pasów, grzebieni, igły i szpile. To typowe zestawy dla wczesnej epoki żelaza. Szczególną uwagę archeologów przykuły znaleziska dokonane na krawędzi kurhanu oznaczonego jako A140. Znajdowały się tam dwa groby. W jednym znajdował się duży fragment kamienia pokrytego runami, skierowanymi w dół. Grób zawierał również spopielone kości, węgiel drzewny i dary. W położonym obok grobie znajdowała się druga część, jak się okazało, tego samego kamienia – ta była pokryta tylko nacięciami. Jest ona interpretowana jako podstawa stojącego pionowo kamienia, na co wskazuje jej pionowe położenie i obecność dwóch podtrzymujących ją głazów. Kilka metrów dalej na północ, między kurhanami, archeolodzy odkryli kolejne fragmenty tego samego kamienia. Zdaniem badaczy wygląda na to, że kamień został celowo rozdrobniony i umieszczony w późniejszych pochówkach. Być może początkowo był przeznaczony do oznaczenia jednego grobu, ale podzielono go, aby upamiętnić kolejne pochówki. Co prawda roztrzaskany kamień składa się z kilku głównych fragmentów, jednak dzięki katorżniczej pracy terenowej i zastosowaniu sita archeolodzy znaleźli około 160 dalszych jego części. Runy zachowały się dość słabo. Widoczny jest tam m.in. napis „idiberug”. Może to być imię żeńskie z przyrostkiem „bergu” oznaczającym pomoc, ochronę, ulgę czy schronienie. W innym miejscu napis brzmi: „Ja [imię] namalowałam/napisałam runę”. Badacze skłaniają się do stwierdzenia, że forma zapisu sugeruje formę żeńską. Bliżej rozwiązania zagadki runów Na pierwszy rzut oka można by stwierdzić, że jest to kolejne z wielu odkryć archeologicznych. Jednak tym razem jest ono bardzo ważne. A to z tego względu, że większość zabytków pokrytych runami odkrywanych jest bez kontekstu archeologicznego. W przypadku Svingerud jest inaczej. Tutaj roztrzaskany kamień runiczny znaleziono w grobach. Możemy określić ich wiek, bo znajdują się w nich szczątki organiczne. A to przybliża nas do rozwiązania zagadki pochodzenia pisma runicznego. Okazało się, że pierwszy z badanych grobów pochodzi z lat 50 p.n.e. – 275 r. n.e. Z kolei drugi wydatowano na 15 r. p.n.e. – 195 r. n.e. Daty uzyskane dzięki metodzie radiowęglowej nie są zbyt precyzyjne. Ale wyniki są sensacyjne, bo ten rozbity kamień runiczny to najstarszy tego typu artefakt, którego wiek potwierdzono z wykorzystaniem metody fizykochemicznej. Bardzo często naukowcy określają wiek takich zabytków, analizując sposób zapisu. – Jest to rzadki przykład znalezienia fragmentów runów w dobrze zachowanych, datowanych kontekstach archeologicznych. Ma to ogromne znaczenie dla dyskusji na temat wczesnych skandynawskich kamieni runicznych, a także służy jako przypomnienie dla archeologów, aby dokładnie badali fragmenty kamieni znalezione w kontekstach grobowych i szukali potencjalnych inskrypcji – mówi główny autor artykułu, dr Steinar Solheim z Wydziału Archeologii na Uniwersytecie w Oslo. Skąd pochodzą runy? Wśród naukowców trwa dyskusja, skąd się wzięły runy. Jest to system zapisu używany przez ludy germańskie północnej Europy, Brytanii, Skandynawii i Islandii od około III wieku do być może nawet XVII wieku n.e., chociaż niektórzy uważają, że zdecydowanie wcześniej. Alfabet składał się z 24 liter i określa się go jako futhark (od dźwięku pierwszych sześciu liter). Badacze wskazują, że system runiczny pojawił się stosunkowo późno w historii pisma. Zapewne zainspirował go jeden z alfabetów obszaru śródziemnomorskiego. Ile dokładnie lat ma pismo runiczne i kiedy powstały pierwsze kamienie nim pokryte? – Rozwój pisma runicznego i praktyka zapisywania run na kamieniu są trudne do prześledzenia – mówi współautorka publikacji, prof. Kristel Zilmer z Uniwersytetu. Eksperci mają jednak nadzieję, że nowe ustalenie z Norwegii pomoże rozwiązać tę archeologiczną zagadkę. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ile lat ma najstarszy alfabet? Może być o 500 lat starszy, niż dotychczas sądzono
Naukowcy odnaleźli najstarszy alfabet w historii. Okazuje się, że najdawniejsze pismo powstało w Syrii.
Spis treści: Kiedy powstał alfabet? Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Napisanie historii od nowa Powszechnie uważa się, że najpopularniejszym systemem zapisywania mowy jest alfabet. Termin ten jednak wielokrotnie bywa używany w kontekście różnych pojęć dotyczących historii i teorii pisma. Jest to przyczyną wielu nieporozumień, gdy chcemy dotrzeć do momentu jego powstania. Wiemy na pewno, że jest to zestaw znaków, które są używane do zapisu języka. Kiedy powstał alfabet? Każdy znak lub litera reprezentuje określoną głoskę lub grupę głosek w danym języku. Powstanie alfabetu miało olbrzymi wpływ na komunikację, zachowywanie informacji i archiwizację naszych dziejów. Właśnie dlatego jego wynalezienie było kluczowe dla rozwoju cywilizacji. Dotychczas uważano, że najstarszy znany alfabet to alfabet protosynajski, który powstał ok. 1900 r. p.n.e. na terenie półwyspu Synaj w starożytnym Egipcie. To wczesna forma pisma fonetycznego, która stanowiła podstawę dla późniejszych alfabetów, w tym przede wszystkim fenickiego, greckiego i łacińskiego. Alfabet protosynajski składał się z około 30 znaków, z których każdy reprezentował spółgłoski. W przeciwieństwie do pisma klinowego czy hieroglifów, był dużo prostszy w użyciu. Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Jednak najnowsze odkrycie sugeruje, że najstarszy alfabet może być jeszcze starszy, i to nawet o 500 lat. Naukowcy z Johns Hopkins University prowadzili wykopaliska starożytnym syryjskim mieście Umm-al Mara. Badacze odnaleźli tam małe fragmenty gliny, na których zostało wyryte pismo. Datowanie wykazało, że słowa te zostały napisane ok. 2400 r. p.n.e. Tajemnicze artefakty, na których widniał alfabet, znajdowały się w jednym z grobowców z epoki brązu, które odnaleziono podczas wykopalisk. W środku znajdowało się sześć szkieletów, złota i srebrna biżuteria, grot włóczni, a także kilka glinianych naczyń. W sumie odkryto cztery gliniane pieczęcie. Na razie nie wiadomo, jakim alfabetem zostały zapisane znaki, ale naukowcy uważają, że przedmioty te mogły być swego rodzaju „etykietami”. – Przedmioty te były perforowane, a więc wyobrażam sobie, że w przeszłości dołączony do nich był także sznurek, którym przywiązywano je do innych przedmiotów. Być może szczegółowo opisywały zawartość naczynia, a może skąd pochodzi naczynie lub do kogo należało — powiedział Glenn Schwartz, archeolog z Johns Hopkins University. – Bez możliwości przetłumaczenia pisma możemy jedynie spekulować. Napisanie historii od nowa – Wcześniej naukowcy uważali, że alfabet został wynaleziony w Egipcie lub w jego okolicach po 1900 r. p.n.e. — wyjaśnia Schwartz. – Jednak nasze artefakty są starsze i pochodzą z innego obszaru na mapie świata. To sugeruje, że alfabet może mieć zupełnie inną historię pochodzenia, niż myśleliśmy – dodał uczony. Starożytne miasto Umm-al Mara w zachodniej Syrii znane było z tego, że był to jeden z pierwszych ośrodków miejskich w regionie. Naukowcy z Johns Hopkins University, a także badacze z Uniwersytetu w Amsterdamie pod kierunkiem prof. Schwartza prowadzą tam badania od 16 lat. Amerykański uczony podkreśla, że ich odkrycie alfabetu może sprawić, iż historię powstania alfabetu trzeba będzie napisać raz jeszcze. Starożytne miasto Umm-al Mara zajmowało powierzchnię około 25 hektarów. Było otoczone murem miejskim z 3 bramami i fosą obronną. Dużo wskazuje na to, że grobowiec, w którym znajdowały się dowody na najstarszy alfabet w historii, należał do rodziny królewskiej. Świadczą o tym bogactwa, jakie znajdowały się w środku. – Świadczyły o tym osobliwe aspekty pochówku, które mogą sugerować wyjątkowo rzadkie cechy rytualne – mówił Schwarz. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak na świecie pojawiło się pismo? Naukowcy znaleźli związek z pieczęciami ze starożytnej Mezopotamii
Pierwszy system zapisu ludzkości zawiera znaki podobne do tych, które występowały na starożytnych glinianych pieczęciach. Pieczęcie te, w kształcie cylindrów, odciskano w mokrej glinie. Wytłaczane na nich symbole i rysunki mogły dać początek znakom stosowanym w piśmie protoklinowym i klinowym.
Jak wytwarzano tabliczki klinowe? Gliniane cylindry ze starożytnego miasta Jak powstało pierwsze pismo? Najstarsza odmiana pisma ma dobrze ponad 5 tysięcy lat. To pismo klinowe – system zapisu opracowany na Bliskim Wschodzie ok. 3200 lat p.n.e. Wymyślili go Sumerowie, starożytny lud, który zamieszkiwał południową Mezopotamię. Pismo klinowe uznaje się za jeden z pierwszych – jeśli nie pierwszy – przełomowych wynalazków w historii ludzkości. Nie wzięło się ono znikąd. Przed nim istniało już tzw. pismo protoklinowe. Był to znacznie prostszy system zapisu, znajdujący się w użyciu od ok. 3350 do 3000 r. p.n.e. System ten nie miał żadnych reguł gramatycznych. Składał się z umownych znaków graficznych przypominających uproszczone rysunki. Był potrzebny m.in. w transporcie oraz w handlu – umożliwiał dokonanie zapisu typu „siedem buszli pszenicy”. Skąd się wzięło pismo protoklinowe? Naukowcy z Uniwersytetu w Bolonii twierdzą, że używane w nim znaki wywodzą się z rysunków i scen znajdujących się na starożytnych cylindrycznych pieczęciach. Pieczęcie te mają około 6 tys. lat. Badacze po raz pierwszy znaleźli bezpośredni związek między inskrypcjami na pieczęciach a znakami pisma protoklinowego. Jak wytwarzano tabliczki klinowe? Pierwsze znaki pisma, jakich używali ludzie, zapisywano w glinie. Określenie „klinowe” odnosi się do metody pisania. Symbole pisma klinowego były odciskane w mokrej glinie z pomocą rylców zrobionych z trzcinowych łodyg. W zależności od nachylenia rylca i nacisku, w glinie pozostawały różnego rodzaju ślady w postaci klinów. Jeśli chciano, by zapis był trwały, materiał wypalano. Ta innowacja okazała się z naszego punktu widzenia przełomowa. Gliniane artefakty z piktogramami – mające kilka tysięcy lat – przetrwały do naszych czasów. Pismo klinowe i protoklinowe kojarzy nam się zazwyczaj z tabliczkami. To drugie wywodziło się jednak z innego nośnika. Znaki podobne do tych, jakie stosowano w piśmie protoklinowym, naukowcy znajdowali na glinianych żetonach różnych kształtów, np. dyskach, prostokątach albo trapezach. Żetony te można było odcisnąć w mokrej glinie, odbijając znajdujące się na nich wzory. Gliniane cylindry ze starożytnego miasta Związek tych bardzo starych artefaktów z pismem protoklinowym znany jest od dawna. Teraz jednak naukowcy sięgnęli po jeszcze inne przedmioty ze starożytnej Mezopotamii, z których również mogło wywodzić się pismo. To pieczęcie w kształcie cylindrów czy też walców. Mają one wytłoczone na boku wzory oraz proste rysunki. Podobnie jak żetony odciskano je w mokrej glinie. A dokładniej – obtaczano, kopiując cały znajdujący się na cylindrze wzór. Pieczęcie te najprawdopodobniej pojawiły się po raz pierwszy w mieście Uruk. To sumeryjskie miasto-państwo w południowej Mezopotamii (dzisiaj w południowym Iraku) było jedną z kolebek ludzkiej cywilizacji. Jego mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem i handlem, bogacąc się przy tym i tworząc kulturę, której ślady zachowały się do dziś. Uruk w czwartym tysiącleciu p.n.e. dominował na Bliskim Wschodzie. Do tego zaś potrzebny był już jakiś system zapisu ułatwiający handel, transport i administrowanie. Taką rolę spełniały gliniane cylindry z piktogramami. Jak powstało pierwsze pismo? Włoscy badacze przeanalizowali cylindry pochodzące z wykopalisk z południowo-zachodniej Azji. Powstały między 4400 a 3400 r. p.n.e. Na pieczęciach tych naukowcy znaleźli symbole odpowiadające symbolom z pisma protoklinowego. – Jednym z najwyraźniejszych przykładów, jakie odkryliśmy, to obrazy przedstawiające tkaninę z frędzlami i naczynie w sieci – powiedział „New Scientistowi” Mattia Cartolano, jeden z badaczy. Symbole te mają dobrze poznane znaczenie – odnoszą się do transportu towarów. Pojawiają się zarówno na cylindrycznych pieczęciach, jak i na tabliczkach z pismem protoklinowym. Jedne i drugie, a także najprawdopodobniej inne nośniki przyczyniły się ostatecznie do uformowania się pisma protoklinowego. Jak podejrzewają naukowcy, nie miało ono jednego wynalazcy. Powstawało stopniowo, na dużym, zdecentralizowanym obszarze, i miało usprawnić wymianę handlową oraz administrowanie. Nie służyło przekazywaniu opowieści, ale wspomagało powstawanie systemu społecznego. Najnowsze ustalenia badaczy mogą pomóc w rozszyfrowaniu pisma protoklinowego. Używa ono setek różnych piktogramów, odpowiadających rzeczom, zwierzętom, roślinom. Dzisiaj nie znamy znaczenia aż połowy z nich. Źródła: EurekAlert, Atiquity, New Sceintist. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Poznaliśmy nieznanego współtwórcę świątyni Hatszepsut. Nazywał się Dżehuti
Autorem części dekoracji ściennych słynnej świątyni Hatszepsut był nadzorca skarbu, Dżehuti – twierdzi badaczka z Uniwersytetu Warszawskiego. To bardzo ważne ustalenie. Architekci i artyści w starożytnym Egipcie byli z reguły anonimowi.
Spis treści: Anonimowi artyści w starożytnym Egipcie Świątynia Hatszepsut i jej twórcy Nieznany (współ)twórca słynnej świątyni. Kim był? Co zdradza grobowiec Dżehutiego? Architektura i sztuka starożytnego Egiptu jest bardzo charakterystyczna. Nie da się jej pomylić z wytworami żadnej innej cywilizacji. Gdy widzimy egipskie świątynie i piramidy – od razu i bez cienia wątpliwości wiemy, z jaką kulturą mamy do czynienia. Podobnie jest z egipskimi płaskorzeźbami zdobiącymi grobowce i święte przybytki. Postaci przedstawiane były w sposób sformalizowany i nieco sztywny. Zarówno istoty żywe, jak i landszafty Egipcjanie przedstawiali nie z perspektywy, ale w najszerszej płaszczyźnie obiektu, czyli frontalnie. W praktyce, gdy patrzymy na płaskorzeźby, głowa, biodra i kończyny ukazane są z profilu, a oko i tułów – z przodu. W bardzo specyficznym układzie są też ręce i nogi. Taki sposób przedstawiania nazywamy aspektywą i ma ona wiele cech charakterystycznych dla rysunków dziecięcych. Anonimowi artyści w starożytnym Egipcie Cywilizacja egipska stworzyła tysiące dzieł sztuki. Ale jedno pozostaje zagadką – ich twórcy. Podobnie jak w średniowiecznej Europie, byli oni z reguły anonimowi. Znamy zaledwie kilka imion, które możemy połączyć z ich dziełami. Wśród nich jest na przykład Imhotep, uważany za twórcę i pomysłodawcę pierwszej egipskiej piramidy – piramidy Schodkowej w Sakkarze. Znamy też autora pięknych popiersi królowej Nefertiti – małżonki faraona heretyka Echnatona. Jedno z nich znajduje się dziś w Berlinie. Rzeźbiarz nazywał się tak samo, jak jeden z faraonów: Tutmozis. Tymczasem badaczka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW dr Anastasiia Stupko-Lubczynska twierdzi, że udało się jej wskazać jednego z autorów dekoracji w świątyni królowej Hatszepsut w Deir el-Bahari w Górnym Egipcie. Swoje ustalenia opublikowała na łamach czasopisma naukowego „Arts”. Świątynia Hatszepsut i jej twórcy Tradycyjne uważa się, że prace budowlane nad świątynią Hatszepsut nadzorował Senenmut. Jednocześnie pełnił rolę wysokiego urzędnika – zarządcy wszystkich dóbr faraona. – Z pewnością był, po Hatszepsut, najważniejszą osobą w państwie. Był też najważniejszą osobą na placu budowy w Deir el-Bahari. Odpowiadał za całość i zarządzał zasobami ludzkimi. Ale czy rzeczywiście był autorem projektu architektonicznego? Albo projektu dekoracji? Nie mamy na to żadnych bezpośrednich dowodów – mówi dr Stupko-Lubczynska. Ktokolwiek był pomysłodawcą ostatecznego kształtu świątyni, pomysł na tę budowlę miał wyjątkowy. Święty przybytek z Deir el-Bahari jest wkomponowany w półkę skalną i składa się z kilku tarasów oraz znajdujących się na nich kolumnad. Od 1961 misja polsko-egipska misja rekonstruuje świątynię Hatszepsut. Ale prace w tym miejscu trwały już ponad 100 lat temu. Sama budowa tego świętego obiektu zajęła zaledwie 15 lat, tyle, ile rządziła Hatszepsut. W czasie prac dokumentacyjnych i studiów nad reliefami w świątyni dr Anastasiia Stupko-Lubczynska dokonała niecodziennego odkrycia. Nieznany (współ)twórca słynnej świątyni. Kim był? Dr Stupko-Lubczynska spędziła wiele godzin w najbardziej świętym miejscu świątyni usytuowanym na najwyższym tarasie. W pięknie dekorowanej Kaplicy Hatszepsut dostrzegła wizerunek mężczyzny podpisany tytułem urzędniczym „nadzorca skarbca”. Na dworze Hatszepsut tę funkcję pełnił człowiek o imieniu Dżehuti. Ekspertka porównuje to przedstawienie do tzw. autoportrtetu in assistenza (towarzyszącego), w której autor wkomponowuje swoją podobiznę w większą kompozycję przez siebie stworzoną. W historii sztuki znane są takie przypadki. Najsłynniejszym jest autoportret Sandra Botticellego wkomponowany w obraz jego autorstwa, „Pokłon Trzech Króli”. Rola Dżehutiego w projektowaniu płaskorzeźb nie jest jednak łatwa do rozszyfrowania. – Jest to rodzaj kryptografii. Tytuł „nadzorca skarbca” sam w sobie nie jest jeszcze „mówiący”, choć pewną wskazówką może być to, że wśród 200 postaci w Kaplicy Hatszepsut ten tytuł pojawia się tylko raz. Ale jeśli dodamy to tego, że na tej samej ścianie w kaplicy znajduje się wizerunek boga Thota z papirusem w dłoni, który niejako „zamyka” procesję postaci zmierzających do tronu Hatszepsut, całość zaczyna nabierać nowego znaczenia – mówi National Geographic Polska dr Stupko-Lubczynska. Thot (w języku egipskim: Dżehuti) – patron pisma i uczonych, w tym architektów był naczelnym bogiem w Hermopolis, skąd wydaje się, że pochodził… nadzorca skarbca Dżehuti. Egipskie teksty i płaskorzeźby należy – zdaniem egiptologów – rozumieć na wiele sposobów. Same hieroglify umożliwiały zawarcie w nich nie tylko dosłownego znaczenia. Pełne były metafor związanych m.in. z religią egipską, ale, jak pokazuje ten przypadek, również związanych z autopromocją, chociaż dość zawoalowaną. Wizerunek Dżehutego pojawia się w świątyni w jeszcze jednym miejscu – w słynnym Portyku Puntu, w scenie ukazującej ważenie kadzidła przywiezionego z wyprawy do tej odległej krainy. W tym przedstawieniu za nadzorcą skarbca ukazany jest bóg Thot, który zapisuje ilość kadzidła. A był to – jak uważa badaczka – obowiązek nadzorcy skarbca, a nie boga. – Nadzorca skarbca Dżehuti zdaje się „puszczać oko” do widza. Uwypukla podobieństwa pomiędzy sobą i bogiem Thotem. Zdaje się też bawić współbrzmieniem imion, wręcz kreuje się na inkarnację boga Thota na ziemi – mówi badaczka. – W Kaplicy Hatszepsut występuje jako autor tekstów religijnych i jako jeden z kapłanów, którzy celebrują liturgię w kulcie grobowym Hatszepsut. W Portyku Puntu z kolei przedstawia się jako ten, kto jest biegły we wszystkich sprawach związanych z mierzeniem i liczeniem. W obydwu przypadkach uwypukla swoje zdolności intelektualne – dodaje. Co zdradza grobowiec Dżehutiego? Również grobowiec Dżehutiego ma w sobie „zaklętych” szereg nawiązań do świątyni Hatszepsut. Tam również przedstawiono wyprawę do Puntu. Jest tam też jest autobiografia. W tym tekście mówi wprost: „to ja udzielałem wskazówek artystom” i wymienia projekty Hatszepsut, przy których pracował. Wśród nich jest świątynia w Deir el-Bahari. Badaczka wskazuje na odkrycie dokonane kilka lat temu obok grobowca Dżehutego. – Jest to deska ćwiczebna. Na niej jedna osoba uczyła drugą, jak się projektuje posąg królewski, dwuwymiarowe przedstawienie króla oraz jak się pisze w hieroglifach. Odkrywcy tego starożytnego „zeszytu” uważają, że stanowił on część wyposażenia grobowego Dżehutiego. Wydaje się zatem, że mamy do czynienia z namacalnym dowodem tego, o czym mówi Dżehuti w swojej autobiografii – przekonuje dr Stupko-Lubczynska. W ocenie badaczki wszystkie te informacje łączą się w jedną całość i zdają się świadczyć o aktywnym zaangażowaniu tego urzędnika w budowę świątyni. – Ze źródeł, które po sobie zostawił, wyłania się obraz intelektualnej „gwiazdy” epoki Hatszepsut. Był kimś w rodzaju Leonarda da Vinci swoich czasów. Na pewno nie działał sam w świątyni Hatszepsut, ale to, że reliefy świątynne powstały z jego udziałem – tego możemy być pewni – kończy. Źródło: National Geographic Polska.
Archeolodzy odkryli w Hiszpanii tabliczkę ze scenami walk i zagadkowym pismem. Ma 2,5 tys. lat
Sceny walk wojowników, ale też sekwencja zagadkowych znaków, znajdują się na kamiennej tabliczce, którą odkryli archeolodzy w Hiszpanii. Zabytek pochodzi sprzed 2500 lat.
W tym artykule: Zagadkowy przedmiot z dzielnicy artystów Znaki na tabliczce Zaginiona cywilizacja tartezyjska Znalezisko wydobyto na stanowisku archeologicznym w południowo-zachodniej Hiszpanii w Casas del Turuñuelo, które należy łączyć z kulturą tartezyjską. Ogłosiła je Najwyższa Rada Badań Naukowych w Madrycie (CSIC), która prowadzi wykopaliska wspólnie z Instytutem Archeologii w Meridzie Zagadkowy przedmiot z dzielnicy artystów Kamienna płytka została odkryta w części starożytnego miasta, którą w VI-V wieku p.n.e. zajmowali artyści i rękodzielnicy. Wykonana z łupku płytka była pierwotnie kwadratowa, ale uległa częściowemu zniszczeniu. Jej boki mierzą około 20 cm długości. Naukowcy najpierw dostrzegli na jej powierzchni kilka przedstawień walczących wojowników. Te wizerunki wyglądają trochę jak wprawki, trochę jakby płyta pełniła rolę „brudnopisu”. Archeolodzy przypuszczają, że artysta ćwiczył w ten sposób przed wykonane grawerunku na innym materiale: kości słoniowej, złocie czy drewnie. Jest też druga opcja. Płytka mogła być podpórką rzemieślnika, który grawerował na niej złoto lub inny metal. – To odkrycie jest wyjątkowe w archeologii Półwyspu [Iberyjskiego – przyp. red.]. Przybliża nas do wiedzy o pracy rzemieślników w Tartessos, która była do tej pory nam nieznana. Jednocześnie pozwala nam uzupełnić naszą wiedzę na temat ubiorów, broni czy nakryć głowy, ponieważ widoczne są detale – wyjaśnia kierowniczka badań Esther Rodríguez z CSIC. Znaki na tabliczce Najpierw naukowcy dostrzegli postaci. Ale na krawędzi płytki wyryte były symbole. Okazało się, że był to alfabet paleoiberyjski. Badaczom udało się zadokumentować sekwencję z 21 znaków. W sumie było ich zapewne 32, ale zabytek jest częściowo ułamany. W połowie I tysiąclecia p.n.e. na Półwyspie Iberyjskim stosowano kilka systemów zapisu. Ten odkryty w Casas del Turuñuelo należy do południowego alfabetu paleoiberyjskiego, który uważany jest za najstarszy w tym rejonie. Naukowcy uważają najczęściej, że do jego powstania przyczynili się Fenicjanie. Lud ten przybył na Półwysep Iberyjski już w IX wieku p.n.e. w celach handlowych. Fenicjanie pozyskiwali stamtąd metale, a sprzedawali wyroby rzemieślnicze. Jednocześnie hodowali w Iberii zwierzęta i uprawiali rolę. W I tysiącleciu na terenie dzisiejszej Hiszpanii znano jeszcze dwa inne systemy zapisu: alfabet północny i grecko-iberyjski. Wszystkie trzy systemy zapisu różniły się zarówno kształtem liter, jak i wartością fonetyczną poszczególnych symboli. Południowy alfabet jest najrzadziej reprezentowany w znaleziskach archeologicznych, dlatego nowe odkrycie jest tak istotne. Teksty zapisane za jego pomocą czytano od prawej do lewej, tak jak w piśmie arabskim. Zaginiona cywilizacja tartezyjska Kultura tartezyjska, która rozwijała się w pierwszych połowie I tysiąclecia na Półwyspie Iberyjskim, nadal jest dla archeologów zagadką. W VII wieku p.n.e. cywilizacja Tartessos osiągnęła swoje apogeum. Społeczność ta zawdzięcza swój rozkwit kontaktom z fenickimi imigrantami, którzy przybyli tam w X wieku p.n.e. Tartezyjczycy byli wyspecjalizowani w handlu ze światem atlantyckim. Najczęściej uważa się, że kultura tartezyjska wykształciła się właśnie dzięki kontaktom z Fenicjami. Ale niektórzy badacze sądzą, że sama kultura Tartessos mogła istnieć przed przybyciem Fenicjan. Nowe odkrycia częściowo potwierdzają taką koncepcję. Wielką zagadkę stanowi zarówno koniec Tartessos, jak i to, czy społeczność ta sama wymyśliła system zapisu. Źródło: CSIC. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Atak na imperium Hetytów. Niedawno odkryta 3300-letnia tabliczka opisuje inwazję na 4 miasta
Archeolodzy w Turcji odnaleźli glinianą tabliczkę z pismem klinowym. Analiza wykazała, że opisuje inwazję obcego kraju lub plemienia na cztery hetyckie miasta.
W tym artykule: Gliniana tabliczka Hetytów Inwazja na cztery miasta Związki Hetytów z Hurytami Büklükale to tureckie miasto, które położone jest około 100 km od Ankary. W starożytności znajdowało się na terytorium tajemniczego imperium Hetytów. Był to lud pochodzenia indoeuropejskiego, który od ok. 2000 roku p.n.e. zamieszkiwał obszar Anatolii. Do dziś nie wiadomo jednak, skąd przybył. Przypuszcza się, że plemiona hetyckie wyruszyły z terenów położonych na północ od Kaukazu, a niektórzy uważają, że mogli przybyć przez cieśniny morza Marmara. Gliniana tabliczka Hetytów W Büklükale w trakcie ostatnich wykopalisk archeolodzy odnaleźli glinianą tabliczkę z pismem klinowym. Datowanie wykazało, że pochodziła sprzed ok. 3300 lat. Naukowcy przystąpili do odczytania tekstu, który został wyryty na przedmiocie. Okazało się, że jest to opis świętego rytuału, który został odprawiony przez hetyckiego króla. Niewielka tabliczka została odnaleziona przez Kimiyoshi Matsumurę, archeologa z Japońskiego Instytutu Archeologii Anatolijskiej (Japanese Institute of Anatolian Archaeology). Tłumaczeniem tekstu zajął się Mark Weeden, profesor języków starożytnego Bliskiego Wschodu z University College London. Uczony przekazał, że pierwsze sześć linijek na tabliczce zapisano w języku hetyckim. Inwazja na cztery miasta Początek notatki zawiera informację o tym, że prawdopodobnie Hetyci byli w trakcie wojny z innym państwem i byli atakowani. Tekst rozpoczyna się od tego, że cztery miasta, w tym stolica Hattusa, są oblężone. Pozostałe 64 wersy to modlitwa w języku huryckim, w którym autor prosi bogów o zwycięstwo. Autorzy badania uważają, że autorem tabliczki był sam hetycki król. Tysiące lat temu Hetyci stworzyli potężną cywilizację. Kim byli i dlaczego zaginął po niej słuch? Hetyci z powodzeniem konkurowali ze starożytnymi Egipcjanami, jak i z mezopotamską Babilonią. Jednak po kilkuset latach istnienia to królestwo się rozpadło. Słuch po nim zaginął aż do prz... Prof. Matsumura twierdzi zatem, że Büklükale mogło być rezydencją królewską. Japoński archeolog postawił tezę, że miasto mogło nawet dorównywać stolicy Hetytów, czyli Hattusie, która znajdowała się ok. 112 km na północny-wschód. Dlaczego jednak część tabliczki zapisana była w języku huryckim, a więc języku ludu, z którymi Hetyci prowadzili wojnę? Matsumura powiedział w rozmowie z Live Science, że Hetyci używali go podczas ceremonii religijnych. – Znalezienie tabliczki huryckiej oznacza, że rytuału religijnego w Büklükale dokonał król hetycki. Przybył do Büklükale i odprawił rytuał – wyjaśnia japoński naukowiec. Związki Hetytów z Hurytami Analiza tłumaczenia wykazła, że modlitwa skierowana była do Teššoba, czyli huryckiego boga burzy, który był bóstwem zarówno panteonu hetyckiego, jak i huryckiego. Autor tabliczki wychwalał w tekście bóstwo, a także wszystkich jego przodków. Wspominał również o „problemie komunikacji pomiędzy bogami a ludźmi”. Twórca glinianej tabliczki wspomina również kilka niezidentyfikowanych osób, które prawdopodobnie mogły odpowiadać za najazd na cztery wymienione na początku miasta. Ostatnie wersy zawierają pytanie lub prośbę o radę, co należy zrobić, aby pokonać najeźdźców. Prof. Matsumura zauważył, że biorąc pod uwagę datowanie tabliczki, pochodzi ona z czasów panowania hetyckiego króla o imieniu Tudhalija II. Był władcą z początków istnienia imperium hetyckiego, który panował w XIII wieku p.n.e. Uważa się, że zapoczątkował dynastię, która sprawiła, że imperium stało się jedną z największych potęg starożytnego Bliskiego Wschodu. Tabliczka wskazuje zatem, że we wczesnej fazie kształtowania się hetyckiego państwa mogło dochodzić do serii konfliktów lub wojen domowych, w których walczyły starożytne ludy Anatolii i regionów sąsiadujących. – W tym czasie centrum Hetytów mogło zostać najechane z wielu różnych stron jednocześnie, a wiele miast zostało zniszczonych – zauważyli badacze. – Nowe znalezisko z Büklükale potwierdza kluczową rolę huryckich tradycji religijnych na hetyckim dworze królewskim we wczesnym okresie imperium – powiedział w rozmowie z Live Science Daniel Schwemer, archeolog z niemieckiego Uniwersytu w Würzburgu. Źródło: Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Postaci ze średniowiecznych manuskryptów ożyły w nowej grze wideo. To zasługa Polaków
Średniowiecze bywa niesłusznie określane wiekami ciemnymi. Przeczą temu na przykład zdobienia ówczesnych manuskryptów pełne barw i humoru. Ożywili je właśnie Polacy.
W tym artykule: Ożywić średniowieczne „memy” z manuskryptów Gra Inkulinati – o co chodzi? Średniowiecze pełne niespodzianek W średniowieczu, jeszcze przed wynalezieniem druku, księgi powstawały bardzo długo. Spisywane lub przepisywane były ręcznie. Najczęściej były to dzieła religijne. Mimo że tematyka zdaje się być bardzo poważna, to na marginesach średniowieczni skrybowie malowali postaci i sceny, które mogą zaskoczyć, a nawet oburzyć. Ożywić średniowieczne „memy” z manuskryptów Zdobienia średniowiecznych ksiąg co prawda są piękne i zaskakujące, ale się nie ruszają. Postanowił to zmienić zespół polskich twórców gier. – 700 lat tworzenia i w końcu te dziwaczne dzieła sztuki ożyły w grze komputerowej. Pokazują, że średniowieczni ludzie również mieli swoje „memy”. Śmiali się z tych samych głupot, co my dzisiaj – tak opisują swoją grę – „Inkulinati” – jej twórcy. View oEmbed on the source website Odpowiada za nią niewielkie warszawskie studio Yaza Games. Jak przekonują twórcy produkcji, można w niej zobaczyć króliki z mieczami, psy z włóczniami, trąbki „wbite w tyłki”, ślimaki jedzące ludzi. I wiele więcej dziwacznych wyobrażeń zainspirowanych malunkami z marginesów średniowiecznych ksiąg. Historycy określają je iluminacjami. W studio, w którym powstała gra pracują nie tylko programiści. Na liście ekspertów znajduje się również mediewista, badacz historii kultury i popularyzator dziedzictwa, Łukasz Kozak. Gra Inkulinati – o co chodzi? Najnowsza produkcja Yaza Games – „Inkulinati” – jest turową grą strategiczną inspirowaną średniowiecznymi manuskryptami. – Narysuj swoją armię bestii i rozlej atrament wroga, pokonaj średniowieczne supergwiazdy i zbieraj profity, aby uwolnić ukryte moce – zachęcają jej twórcy. Każda z postaci, określana jako „bestia” posiada indywidualne umiejętności. – A gdy Bestie działają zgodnie, powstaje symfonia zniszczenia, śmierci, aż do dosłownej apokalipsy – czytamy w opisie gry. Jednak nie tylko bestie mogą siać spustoszenie i zniszczenie. Mogą być to też specjalne akcje odwracające losy bitwy wykonywane przez samych graczy – Mistrzów Inkulinati. Gracz może dostosować poziom trudności „w zależności od sprytu i wiedzy”. Dla tych, którzy chcą poznać rozgrywki od podstaw i niuanse bitew, przygotowano tryb akademii. Oprócz rozgrywki dla wielu graczy, przygotowano również tryb kampanii dla jednego uczestnika, a rozgrywki są ponoć zawsze inne. – Podczas swojej podróży będziesz walczyć nie tylko z innymi Mistrzami Inkulinati. Zmierzysz się z nieokiełznanymi dzikimi bestiami, będziesz musiał stawić czoła legowiskom bestii, spotkasz interesujące postacie, takie jak bardowie i gadające gęsi, odwiedzisz sklepy, skryptoria i wiele więcej. To dopiero przygoda! – zapewniają twórcy gry. Gra dostępna jest na wszystkich popularnych platformach i urządzeniach: pecetach, Nintendo Switch, Xbox i PlayStation. Średniowiecze pełne niespodzianek Być może gra Inkulinati przyczyni się do odczarowania wizji wieków średnich jako szarych i pozbawionych humoru. Szczególnie z okresu dojrzałego średniowiecza uwagę zwracają zdobienia modlitewników i innych manuskryptów. – Mediewiści badający średniowieczne kodeksy iluminowane już od dawna głowią się nad sensem i znaczeniem drolerii – bo o nich mowa. Słowo to pochodzi od francuskiego drôle, które oznacza coś śmiesznego, zabawnego i odnosi się do specyficznego rodzaju dekoracji iluminowanych rękopisów, która występuje jedynie na marginesach otaczających tekst – wyjaśnia historyczka Aleksandra Niedźwiedź w portalu Histmag.org. Jest ona też autorką książki „Z czego się śmiano w średniowieczu?”. I dodaje, że nie są to jednak roślinne wici bądź abstrakcyjne plecionki, lecz niewielkich rozmiarów postacie lub całe scenki rodzajowe, które są frywolne, zabawne i zupełnie niepoważne. Nie było to zjawisko rzadkie. W modlitewnikach średniowiecznych roiło się – jak wylicza ekspertka – od tańczących zwierzątek, pojedynków rycerzy ze ślimakami, żonglerów, kuglarzy, figlarnych małpek bądź nagich i nieokrzesanych ludzi. – Odbiorców tego typu dekoracji owe widoki nie tylko nie oburzały, ale wręcz chętnie zlecano tworzenie podobnych. Czemu więc to wszystko miało służyć? Niestety, jak dotąd nie natrafiono wśród tekstów z epoki na żadne wyjaśnienie, które mówiłoby o tym wprost. Dlatego też jesteśmy skazani na domysły i hipotezy. Tych akurat jest całkiem sporo – opisuje Niedźwiedź. Źródła: Histmag.org, Xbox Wire. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To jedna z największych zagadek językowych. Osobliwy artefakt może pomóc ją wyjaśnić
Archeolodzy twierdzą, że starożytna ręka z brązu, na której widoczne są enigmatyczne inskrypcje, może być najstarszym przykładem pisma waskońskiego. Artefakt ma ok. 2000 lat.
W tym artykule: Tajemnicza ręka z brązu Klucz do odkrycia największej językowej tajemnicy Jedno słowo z inskrypcji jest pokrewne z językiem baskijskim Starożytny artefakt z brązu w kształcie ludzkiej dłoni został odkryty w 2021 roku. Archeolodzy odnaleźli go podczas wykopalisk na górze Irulegi w okolicy hiszpańskiej Pampeluny. Badacze ustalili, że zabytek pochodził sprzed 2000 lat i znajdował się na drzwiach jednego ze starożytnych domostw. Właśnie dlatego uznano wówczas, że był to rodzaj amuletu. Zwłaszcza że na powierzchni artefaktu znajdowały się tajemnicze inskrypcje. Tajemnicza ręka z brązu Ręka z brązu od kilku lat była przedmiotem badań. Zaledwie rok po odkryciu naukowcy zrozumieli, że mają do czynienia z czymś wyjątkowym. Stwierdzono wówczas, że amulet może pomóc w rozwiązaniu jednej z największych zagadek lingwistycznych Europy. Chodzi o pochodzenie języka baskijskiego, którego przynależność genetyczna nie została ustalona. Naukowcy uważali jednak, że z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Zwykle uznaje się go za język izolowany. Istnieją jednak przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi lub chamickimi, ale bywał również zaliczany do hipotetycznych rodzin językowych – waskońskiej czy dene-kaukaskiej. 20 lutego na łamach czasopisma „Antiquity” opublikowano artykuł poświęcony właśnie artefaktowi z Irulegi. Naukowcy stwierdzili w nim, że inskrypcja widoczna na powierzchni zabytku to w rzeczywistości napis w języku waskońskim, który używany był na dużym fragmencie zachodniej części Europy, zanim nie został wyparty przez języki indoeuropejskie. Klucz do odkrycia największej językowej tajemnicy – Stosunkowo niewiele przykładów pisma paleohiszpańskiego odnaleziono na terytoriach waskońskich, czyli dzisiejszej Nawarry. Przez lata prowadziło to do przypuszczeń, że Waskonowie byli społeczeństwem niepiśmiennym – napisali naukowcy z Uniwersytetu Kraju Basków w Bilbao. Waskonowie to lud, który w czasach przedrzymskich zamieszkiwał Półwysep Iberyjski. Po przybyciu Rzymian w I wieku n.e. zajmowali terytoria pomiędzy górnym biegiem Ebro a Pirenejami. Waskonowie bardzo często uważani są za przodków współczesnych Basków, którym zawdzięczają również swoją nazwę (Vascones w języku hiszpańskim wymawia się jak „Baskones”, a po hiszpańsku Kraj Basków to País Vasco). Pierwsze wzmianki o Waskonach pojawiają się w tekstach rzymskich pisarzy z okresu od I wieku p.n.e. do II w. n.e. Wspominali o nich m.in. Tytus Liwiusz, Strabon, Pliniusz Starszy i Ptolemeusz. – Waskonowie byli grupą kulturową późnej epoki żelaza, która zamieszkiwała zachodnie Pireneje, w przybliżeniu obszar dzisiejszej Nawarry Społeczności zamieszkujące ten teren w późnej epoce żelaza pozostają słabo znane – podkreślili baskijscy naukowcy. Jedno słowo z inskrypcji jest pokrewne z językiem baskijskim – Bardzo niewiele wiadomo na temat języka, pisma, tożsamości i wierzeń tych przedrzymskich wspólnot waskońskich. Przykłady epigrafii są szczególnie rzadkie, a ich dokładna identyfikacja i interpretacja językowa są przedmiotem dyskusji – dodali autorzy. Szczegółowa analiza językowa sugeruje, że pismo reprezentuje podsystem graficzny języka paleohiszpańskiego, mający korzenie we współczesnym języku baskijskim i stanowiący pierwszy przykład epigrafii waskońskiej. – Tekst widniejący na tym artefakcie, znalezionym przy wejściu do budynku mieszkalnego, interpretowany jest jako apotropaiczny, czyli chroniący przed złem – napisali autorzy. Góry Kantabryjskie. Odkryj najpiękniejsze szlaki [PRZEWODNIK] Góry Kantabryjskie oddzielają przybrzeżne obszary Zatoki Biskajskiej w Hiszpanii od suchego środkowego płaskowyżu. Nazwę nadały im plemiona iberyjskie z Kantabry. Ta górska ludność miesz... Naukowcy sugerują również, że zapisane na artefakcie słowa mogą być powiązane ze współczesnym językiem baskijskim. Związek ten potwierdza identyfikacja na artefakcie baskijskiego terminu oznaczającego „szczęście”. Badacze przyznali, że jest to nowy dowód, który może wskazywać na pochodzenie języka używanego współcześnie w Kraju Basków. – Wyniki najnowszego badania są kolejnym dowodem sugerującym, że starożytni Waskonowie przynajmniej w pewnym stopniu znali pismo i używali go w życiu codziennym – twierdzą uczeni. – Odkrycie Ręki Irulegi dało nową szansę na poznanie historii najbardziej zagadkowego języka z tych wciąż żywych w Europie – powiedział Mikel Edeso Egia z Aranzadi Science Society, który brał udział w badaniu. – Artefakt należy uznać za element dobrze zintegrowany z kontekstem kulturowym osady, którą zamieszkiwali Waskonowie – powiedział Mattin Aiestaran z Uniwersytetu Kraju Basków i główny autor pracy. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Badania pisma rongorongo. Ten tajemniczy artefakt może rzucić światło na historię kolonizacji
Nowe badania wykazały, że tak zwane pismo rongorongo może być znacznie starsze, niż zakładano. Naukowcy uważają, że to dowód, który podważa dotychczasową wiedzę o europejskiej kolonizacji Wyspy Wielkanocnej.
W tym artykule: Nieodszyfrowane pismo rongorongo Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Rongorongo to rodzaj pisma używany do zapisu najprawdopodobniej języka rapanui, który używany jest na Wyspie Wielkanocnej. Uważa się, że jest to jedyny rdzenny system pisma na terenie całej Polinezji. Nie wiadomo jednak, kiedy powstał, a co więcej – wciąż pozostaje nierozszyfrowany. Do dziś zachowały się tylko 23 lub 24 artefakty, na których znajdują się zapisane słowa w rongorongo. Nieodszyfrowane pismo rongorongo W przeszłości uważano, że pismo mogło powstać dopiero w wyniku kontaktu z europejskimi kolonizatorami. Badania wykazały jednak, że ta hipoteza jest mało prawdopodobna. Niemniej pierwsi Europejczycy, którzy przypłynęli na Wyspę Wielkanocną na początku XVIII wieku, nie zauważyli, aby lokalna ludność używała rongorongo. Na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports” ukazały się właśnie badania na temat jednego z artefaktów zawierających pismo rongorongo. To drewniana tabliczka, na której znajdują się tajemnicze i charakterystyczne inskrypcje. Analiza, w której brali udział również polscy badacze, wykazała, że zabytek najprawdopodobniej pochodzi z XV wieku, czyli ok. 200 lat przed przybyciem na wyspę Europejczyków. Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków – Wyniki naszych badań potwierdzają tezę, że rongorongo było oryginalnym pismem mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, a nie powstało pod wpływem europejskich przybyszów, inspirowane europejskim pismem – powiedziała w rozmowie z Live Science Silvia Ferrara, główna autorka badania i badaczka języków na Uniwersytecie w Bolonii. Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić – Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy pe... Naukowcy w artykule stwierdzili, że misterne znaki rongorongo wyglądają zupełnie inaczej niż jakiekolwiek europejskie litery. Uczeni przyznają, że to dodatkowo potwierdza tezę, iż pismo powstało niezależnie od kolonizacji. – Z historycznego punktu widzenia, jeśli tworzysz system pisma i opierasz się na zapożyczeniach, starasz się, aby był jak najbliżej oryginału – powiedziała Ferrara. Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Naukowcy wspólnie przeprowadzili datowanie radiowęglowe próbek pochodzących z czterech drewnianych artefaktów. Autorzy ustalili, że trzy z nich wykonano z drzew ściętych w XVIII lub XIX wieku. Natomiast czwarta tabliczka pochodzi z drzewa ściętego w XV wieku, najprawdopodobniej w latach 1493–1509. – Oznacza to, że tabliczka powstała co najmniej 200 lat przed przybyciem Europejczyków na Wyspę Wielkanocną, a pismo rongorongo było już znane i używane – wyjaśnia Ferrara. Z odkryciem jest jednak pewien problem. Naukowcy dopuszczają możliwość, że inskrypcje mogły zostać wyryte znacznie później, jednak na starym fragmencie drzewa. Co ciekawe, nowa analiza wykazała, że najstarsza drewniana tabliczka została wykonana z gatunku drzewa, które nie występuje naturalnie na Wyspie Wielkanocnej. Autorzy twierdzą jednak, że był to prawdopodobnie kawałek drewna, który został wyrzucony na brzeg (z innej wyspy). – Uważamy, że w tym przypadku napis powstał prawdopodobnie mniej więcej w momencie pozyskania drewna, ponieważ hipoteza, że drewno było przechowywane przez ponad 200 lat, zanim zostało użyte, wydaje się mało prawdopodobne – stwierdziła badaczka. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna skrywa wiele tajemnic. Znana jest przede wszystkim z tajemniczych posągów moai. To rzeźby przedstawiające głowy, które wykonane zostały przez rdzennych wyspiarzy. Zrobiono je z tufu wulkanicznego. Wszystkie figury są monolityczne, a niektóre ważą nawet ponad 18 ton i mają ponad 6 metrów wysokości. Największy z posągów, zwany również Paro, miał ok. 10 metrów i aż ważył 75 ton. Kamienne monolity mają setki lat. Naukowcy od lat próbują dowiedzieć się, jakie było przeznaczenie tych enigmatycznych rzeźb. Co więcej, nie wiadomo również, jak powstawały. Uważa się jednak, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej wykorzystywali drewniane płozy przy transportowaniu najcięższych elementów. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
700 tys. dolarów za Wyzwanie Wezuwiusza. Trzech studentów odczytało fragment zwojów z Herkulanum
Sztuczna inteligencja pomogła młodym badaczom odczytać przysypane podczas erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. zwoje papirusu, co wiązało się z wysoką pieniężną nagrodą. Papirusy pochodzą ze starożytnej biblioteki w mieście Herkulanum. Nareszcie poznajemy ich treść.
W tym artykule: Wezuwiusz zniszczył prawie wszystko, ale nie to miejsce Wyzwanie Wezuwiusza rozstrzygnięte Kto jest autorem zwojów z Herkulanum? Ta tragedia sprzed niemal 2 tysięcy lat do dziś rozpala wyobraźnię badaczy i zafascynowanych historią turystów. Mowa o wybuchu Wezuwiusza, do którego doszło 24 sierpnia 79 roku. Potężna erupcja doprowadziła do zniszczenia i zakopania pod warstwą popiołów między innymi Pompejów oraz Herkulanum. W obu miastach, a raczej tym, co z nich zostało, archeolodzy znaleźli zwłoki 1500 mieszkańców. Wezuwiusz zniszczył prawie wszystko, ale nie to miejsce Erupcja Wezuwiusza doprowadziła nie tylko do wielu śmierci, ale też zniszczenia miejskiej infrastruktury. Ucierpiała między innymi tzw. Willa Papirusów, w której skład wchodziła biblioteka. Według historyków należała najpewniej do teścia Juliusza Cezara. Do dziś Willa Papirusów to jedna z najcenniejszych, a zarazem najbardziej tajemniczych pamiątek po tragedii w Herkulanum. Po raz pierwszy na jej pozostałości natrafiono w XVIII wieku. Już wtedy robotnicy odkryli kilka poczerniałych, nieczytelnych zwojów. W kolejnych latach znajdowano następne. Do dziś wiadomo o ponad 1800 odnalezionych zwojach. Przez wieki ich treść pozostawała tajemnicą. Dopiero kilkanaście lat temu naukowcy zaproponowali prześwietlenie promieniowaniem rentgenowskim dwóch zwojów przechowywanych we Francuskiej Bibliotece Narodowej w Paryżu. Niestety, po spopieleniu litery stały się nieodróżnialne od papirusu. Z tego też powodu badaczom nie udało się rozszyfrować starożytnych tekstów. Dopiero w 2015 r. rozpoznali niektóre słowa po tym, jak zwiększyli kontrast, stosując bardziej zaawansowaną technikę obrazowania. Wyzwanie Wezuwiusza rozstrzygnięte W 2023 r. dalsze prace nad odczytaniem zwojów umożliwiła między innymi sztuczna inteligencja. Po to też zorganizowano Wyzwanie Wezuwiuisza, czyli konkurs dla zespołów naukowych specjalizujących się w tworzeniu i trenowaniu modeli uczenia maszynowego. Niemal rok później udało się go rozstrzygnąć. Jednym z pomysłodawców konkursu jest dr Brent Seales. Razem z zespołem badawczym spędził on lata na opracowywaniu algorytmów umożliwiających cyfrowe rozpakowywanie zwojów i wykrywanie obecności atramentu na podstawie zmian, jakie wywołał we włóknach papirusu. Następnie udostępnił algorytmy uczestnikom Wyzwania Wezuwiusza. Na początku lutego 2024 r. Nat Friedman, jeden z organizatorów konkursu, ogłosił, że nagrodę w wysokości 700 000 dolarów odbiorą trzej studenci, którzy zdołali odczytać ponad 2000 greckich liter ze zwoju. Zwycięski zespół stworzyli: Youssef Nader z Niemiec, Luke Farritor ze Stanów Zjednoczonych i Julian Schilliger ze Szwajcarii. – To początek rewolucji w papirologii Herkulanum i ogólnie filozofii greckiej. Jest to jedyna biblioteka, która przybyła do nas z czasów starożytnego Rzymu – komentowała na łamach „Guardiana” Federica Nicolardi, badaczka papirusów z Uniwersytetu Fryderyka II w Neapolu. Co ciekawe, to nie pierwszy sukces Farritora w tej dziedzinie. Wcześniej, w październiku 2023 r., młody Amerykanin zdobył nagrodę w wysokości 40 000 dolarów za zidentyfikowanie „pierwszych liter” zwoju. Opracowany przez niego algorytm odczytał kilka linijek ze zwęglonego tekstu, w tym greckie słowo πορϕυρας (purpura). W listopadzie Farritor połączył siły z Naderem i Schilligerem, którzy opracowali algorytm automatycznego rozpakowywania obrazów CT. Już we trzech odczytali ponad 2000 liter zwoju. Dzięki nim badacze po raz pierwszy mogą zapoznać się z fragmentem jego treści. – Przypływ adrenaliny motywował nas do działania. To oznaczało pracę po 20 godzin dziennie. Nie wiedziałem, kiedy kończy się jeden dzień, a zaczyna następny – wspominał Nader w rozmowie z „Guardianem”. Kto jest autorem zwojów z Herkulanum? Jak wynika ze wstępnych ustaleń badaczy, autorem zwoju był prawdopodobnie Filodemos z Gadary. W odzyskanym tekście omawiał źródła przyjemności, w tym muzykę i jedzenie. Szczególnie dużo miejsca poświecił... kaparom. Poruszył też kwestie obfitości i strachu związanego z przyjemnościami. – W przypadku jedzenia nie od razu wierzymy, że to, czego jest mało, jest absolutnie przyjemniejsze od tego, czego jest pod dostatkiem – dumał filozof sprzed 2 tysięcy lat. To prawdziwy przełom w poznawaniu dziedzictwa Herkulanum. Badacze podkreślają jednak, że w Willi Papirusów może znajdować się jeszcze więcej artefaktów, które z czasem będzie można odszyfrować. Technologię zastosowaną przez zwycięzców Wyzwania Wezuwiusza będzie można wykorzystać chociażby do odczytywania papirusów owiniętych wokół egipskich mumii, listów i dokumentów. Wszystkie te zapisy mogą rzucać nowe światło na życie codzienne starożytnych Egipcjan. To nie koniec odczytywania zwojów z Herkulanum. Konkurs trwa. Tegoroczny cel postawiony młodym badaczom to odczytanie 85% zwoju i położenie podstaw pod odczytanie odnalezionych papirusów. Naukowcy muszą więc zautomatyzować proces śledzenia powierzchni papirusu wewnątrz każdego zwoju i usprawnić wykrywanie atramentu w najbardziej uszkodzonych częściach. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Prasa drukowana szybko nie zniknie. W tym kraju sprzedaż papierowych magazynów wzrosła
Prasa drukowana umiera. Od tego trendu nie ma odwrotu. Czy na pewno? Na przykład w Australii sprzedaż magazynów drukowanych wzrosła o kilka procent w 2023 r. Jaka jest przyszłość tradycyjnych gazet?
W tym artykule: Czy druk jest martwy? Dlaczego drukowane media ciągle wzbudzają zainteresowanie? Czasopismo drukowane towarem luksusowym Dla ludzi na całym świecie podstawowym źródłem informacji stają się treści publikowane w internecie. Dostęp do nich jest szybszy i bywa bezpłatny (pomijając reklamy). Odbiorcy zaczęli oczekiwać nowych treści co godzinę, a nawet w czasie rzeczywistym, na bieżąco, do czego przyczyniły się media społecznościowe. Dostępność bezpłatnych lub znacznie tańszych treści cyfrowych zniechęca do zakupu pojedynczych gazet lub czasopism, nie wspominając o prenumeracie. Dlatego nakłady prasy drukowanej spadają. Czy druk jest martwy? – A jednak magazyny drukowane nie chcą umrzeć. Uznane periodyki, takie jak „New Yorker” i „Vogue”, uparcie trzymają się globalnego grona czytelników zarówno w formie drukowanej, jak i cyfrowej – zauważa dr Julian Novitz z Wydziału Mediów i Komunikacji na Politechnice w Swinburne w Australii na łamach portalu „The Conversation”. Pojawiają się również nowe tytuły. W 2021 roku w samych Stanach Zjednoczonych ukazały się 122 nowe magazyny drukowane. Jednak liczba ta jest mniejsza niż w poprzednich latach. Odzwierciedla to ogólnie kurczący się rynek mediów drukowanych. Są jednak wyjątki. Na przykład w Australii sprzedaż magazynów drukowanych wzrosła o 4,1 proc. w 2023 r. Drukowane magazyny przeżywały swoją świetność w XX wieku. Wiele z nich przeniosło się częściowo lub w całości do internetu. Rośnie liczba subskrypcji cyfrowych. – Rynek magazynów drukowanych nie rozkwita. Jednak nie zniknęły one tak szybko, jak przewidywano – zauważa dr Novitz. Dlaczego drukowane media ciągle wzbudzają zainteresowanie? Eksperci zwracają uwagę na to, że inaczej przyswajane są informacje z kartki papieru, a inaczej z ekranu. Zapewne w tym pierwszym przypadku mniejsza jest skłonność do rozproszenia uwagi, na przykład w postaci powiadomień lub nieprzepartej chęci włączenia innej aplikacji. Trochę większe zainteresowanie mediami drukowanymi może być też związane z „cyfrowym zmęczeniem”, które nastąpiło w czasie pandemii COVID-19. Ożywienie zainteresowania drukowanymi magazynami przypisuje się również „analogowym” preferencjom czytelników z pokolenia Z. Czyli osób urodzonych od roku 1995 do roku 2009 – czytamy w „The Conversation”. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się magazyny modowe i podróżnicze. Czytelnicy doceniają zapewne to, że nie wszystkie elementy da się w odpowiedni sposób odtworzyć na ekranie. Poza tym drukowaną publikację można przekazać rodzinie czy znajomym. Samir Husni, ekspert zajmujący się czasopismami zauważył, że powstające magazyny drukowane są bardziej ukierunkowane na niszową grupę czytelników. A postępy w technologii druku sprawiły, że mniejsze nakłady stały się bardziej opłacalne. To z kolei pozwala nowym wydawnictwom skupić się na jakości, a nie ilości. Powoli standardem stają się rzadziej wydawane, starannie przygotowane magazyny, kwartalniki lub roczniki z treściami, które nie ulegają szybko dezaktualizacji. Ich cena jest wyższa niż ta, do której przywykliśmy. Czasopismo drukowane towarem luksusowym Wygląda na to, że najszybciej w niebyt odejdą dzienniki, których nakłady spadają w drastycznym tempie. Prasa drukowana stanie się synonimem magazynów – miesięczników czy kwartalników – czyli produktów luksusowych. – Magazyny drukowane nie mogą konkurować z mediami cyfrowymi w dostarczaniu stale aktualnych treści masowej publiczności. Mogą jednak potencjalnie utrzymać oddanych czytelników dzięki ważnym i estetycznie wydanym publikacjom – uważa dr Novitz. Magazyny drukowane są też coraz bardziej atrakcyjne dla reklamodawców. Najnowsze badania wskazują na silną preferencję reklam drukowanych wśród konsumentów. Czytelnicy są znacznie bardziej skłonni zwrócić uwagę na reklamę drukowaną, a nawet zaufać jej treści. Z kolei reklamy online są częściej ignorowane lub blokowane za pomocą oprogramowania typu adblock. – Chociaż nakłady i wpływy magazynów drukowanych zmniejszają się, niekoniecznie są one martwe lub nawet umierające. Można je postrzegać jako zajmujące mniejsze, ale trwałe miejsce w krajobrazie medialnym – podsumowuje ekspert. Wraz z nowym rokiem zachęcamy do prenumeraty „National Geographic Polska” lub „National Geographic Traveler". Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Skanowanie 3D i sztuczna inteligencja. Pismo klinowe odszyfrowywane dzięki technologiom cyfrowym
Nawet trudne do odczytania teksty sprzed tysiącleci jest w stanie rozpoznać system działający w oparciu o sztuczną inteligencję. Kluczowe było jednak zastosowanie skanowania 3D. Pismo klinowe stosowane na Bliskim Wschodzie jest wielowymiarowe.
W tym artykule: Tabliczki klinowe – biblioteka Bliskiego Wschodu Pismo klinowe jest wielowymiarowe Sztuczna inteligencja kontra tabliczki W ostatnim czasie coraz częściej możliwości sztucznej inteligencji wykorzystywane są również przez badaczy dawnych cywilizacji. Ogromne możliwości obliczeniowe komputerów umożliwiają przetwarzanie danych na niespotykaną do tej pory skalę. Tabliczki klinowe – biblioteka Bliskiego Wschodu W czasie wykopalisk na terenie Syrii, Jordanii, Iraku czy innych krajów w tym rejonie archeolodzy wydobyli olbrzymią liczbę starożytnych „ksiąg”. Kilka tysięcy lat temu nie znano tam papieru, ani papirusu w przeciwieństwie do starożytnego Egiptu. Pisano na niewielkich glinianych tabliczkach. Znaki odciskano za pomocą rylca. Stąd wzięła się nazwa stosowanego systemu zapisu – klinowe. Szacuje się, że znanych tabliczek jest nawet milion. Wiele z nich do tej pory nie zostało odczytanych. Ale nie z tego powodu, że nie jest to możliwe. Po prostu ekspertów władających różnymi starożytnymi językami, które zapisywano pismem klinowym, jest stosunkowo niewielu. I w tym miejscu wkracza do pomocy sztuczna inteligencja. Zespół ekspertów z Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze (MLU), Uniwersytetu Jana Gutenberga w Moguncji i Uniwersytetu Nauk Stosowanych w Moguncji w Niemczech zaprezentował swoje propozycje dotyczące wykorzystania technologii cyfrowych na konferencji „Graphics and Cultural Heritage Conference” we Włoszech. – Można na nich (tabliczkach – przyp. red.) znaleźć wszystko: od list zakupów po orzeczenia sądowe. Tabliczki dają wgląd w przeszłość ludzkości sprzed kilku tysiącleci. Są one jednak mocno zniszczone i przez to trudne do rozszyfrowania nawet dla wprawnych oczu – mówi jeden z autorów metody, Hubert Mara z MLU. Pismo klinowe jest wielowymiarowe Naukowcy zwrócili uwagę na to, że pismo klinowe jest wielowymiarowe. By je odczytać, należy ustawić je pod odpowiednim kątem. Dlatego wykorzystali skanowanie trójwymiarowe (3D) sprzężone z oprogramowaniem. Zdaniem niemieckich ekspertów taki system daje bardziej wiarygodne rezultaty niż te stosowane do tej pory. Eksperci przetestowali nowe narzędzie na prawie 2000 tabliczek z jednej z niemieckich kolekcji. Zastosowany system sztucznej inteligencji działa na tej samej zasadzie, co oprogramowanie OCR (optyczne rozpoznawanie znaków), które konwertuje obrazy pisma i tekstu na tekst nadający się do odczytu maszynowego. Ma to wiele zalet. Po przekonwertowaniu na zapis cyfrowy pismo można łatwiej odczytać lub znaleźć szukane słowa i frazy. Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje? Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje. – OCR zwykle działa ze zdjęciami lub skanami. Nie stanowi to problemu w przypadku atramentu na papierze lub pergaminie. W przypadku tabliczek z pismem klinowym sytuacja jest jednak trudniejsza, ponieważ światło i kąt widzenia mają duży wpływ na to, w jaki sposób zidentyfikować niektóre znaki – dodaje Ernst Stötzner z MLU, który opracował nowy system sztucznej inteligencji. Zespół ekspertów „przeszkolił” nowe oprogramowanie sztucznej inteligencji przy użyciu trójwymiarowych skanów i dodatkowych danych. System AI zdołał następnie bezbłędnie rozpoznać symbole na tabliczkach. – Byliśmy zaskoczeni, że nasz system działa dobrze nawet ze zdjęciami, które są w rzeczywistości gorszym materiałem źródłowym – zaznacza Stötzner. Z zaprezentowanych informacji wynika, że system poprawnie spisuje znaki klinowe, dostrzega je tam, gdzie człowiek ma trudności. Oznacza to, że przekład jest już w rękach ekspertów. Tyle, że ich praca jest zdecydowanie bardziej ułatwiona. Sztuczna inteligencja kontra tabliczki To nie pierwszy pomysł na zastosowanie uczenia maszynowego do analizy tekstów klinowych. W tym roku swoją metodę zaprezentowali badacze z Izraela. Ich pomysł był jednak inny. Sztuczna inteligencja tłumaczyła na język angielski transliterację pisma zwartego na tabliczkach. Oznacza to, że inni specjaliści, znający starożytne języki najpierw przyjrzeli się tabliczkom i próbowali sami odczytać znaki i zapisać je w alfabecie łacińskim. Co prawda eksperci z Izraela testowali swój system również bezpośrednio na tabliczkach, ale lepiej radził sobie z transliteracją. Źródło: Eurographics Workshop on Graphics and Cultural Heritage Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odnaleźli ślady zupełnie nowego języka. Przełomowe odkrycie w Turcji
Badacze prowadzili wykopaliska w dawnej stolicy imperium hetyckiego, Hattusie. Dokonali tam niesamowitego odkrycia. Archeolodzy odnaleźli tabliczkę z pismem klinowym, którą zapisano w nieznanym wcześniej języku.
W tym artykule: W dawnej stolicy Hetytów odkryto nowy język Analiza tabliczki klinowej z opisem rytualnej modlitwy Język hetycki jest najstarszym językiem indoeuropejskim Hattusa to starożytne miasto i stolica imperium hetyckiego. Została założona przed 2000 r. p.n.e. W czasach swojej świetności było to jedno z potężniejszych miast basenu Morza Śródziemnego. Dziś świadectwem dawnej potęgi są tylko ruiny. A dokładnej – stanowisko archeologiczne, które położone jest w dystrykcie Boğazkale, w odległości ok. 140 km od stolicy Turcji, Ankary. W dawnej stolicy Hetytów odkryto nowy język Najwcześniejsze informacje – i przez długi czas jedyne – o Hattusie pojawiały się w Biblii. Właśnie dlatego wielu naukowców wątpiło w istnienie miasta. Również dlatego, że o Hetytach archeolodzy dowiedzieli się dopiero w XIX wieku. Późniejsze wykopaliska rzuciły światło na to wielkie imperium. Badacze odnaleźli szereg zabytków i artefaktów, które potwierdziły istnienie Hattusy. Co więcej, odkryto tu ok. 30 000 glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym. To swoiste kroniki, które dostarczyły naukowcom cennej wiedzy dotyczącej historii, kultury, gospodarki i wierzeń starożytnych Hetytów. A także państw, z którymi sąsiadowali. Hetyci na tabliczkach zapisywali traktaty i dekrety państwowe, modlitwy, legendy i opisy rytuałów. Pisano je w języku, który odczytano dopiero około 100 lat temu. Teraz archeolodzy z Julius-Maximilians-Universität Würzburg postanowili dokonać kolejnych wykopalisk w Hattusie. Ich badania przyniosły niesamowite znalezisko. Badacze twierdzą, że odkryli zupełnie nowy język indoeuropejski. Analiza tabliczki klinowej z opisem rytualnej modlitwy Naukowcy analizowali jedną z tabliczek, którą zapisano w języku hetyckim. Był to tekst rytualny, który zawierał m.in. słowa modlitwy. W pewnym momencie jednak badacze zidentyfikowali zdania napisane w nieznanym wcześniej języku. – Hetycki tekst rytualny odnosi się do języka krainy Kalašma. Jest to obszar na północno-zachodnim krańcu centrum hetyckiego, prawdopodobnie w rejonie dzisiejszego Bolu lub Gerede – wyjaśnia prof. Daniel Schwemer. To kierownik Katedry Studiów Starożytnego Bliskiego Wschodu na Julius-Maximilians-Universität, który podjął się analizy tabliczki. Autorzy podkreślają jednak, że samo odkrycie nowego języka nie jest sporym zaskoczeniem. – Hetyci bardzo interesowali się utrwalaniem różnych tradycji i rytuałów w językach obcych – twierdzi pr. Schwemer. Uczony dodaje, że Hetyci przywiązywali dużą wagę do tworzenia kronik dotyczących nie tylko swojego imperium, ale także świata, który znajdował się poza ich granicami. Problem polega na tym, że nowo odkryty język, jest na razie niezrozumiały dla archeologów. Zatem trudno w tej chwili dokładnie powiedzieć, o czym pisał autor tabliczki. Język hetycki jest najstarszym językiem indoeuropejskim – Teksty pisane przez skrybów hetyckich władców odzwierciedlają różne tradycje i środowiska językowe Anatolii, Syrii i Mezopotamii. Tabliczki są niezwykle cennym spojrzeniem na mało znaną geografię językową regionów w czasie późnej epoki brązu, gdzie mówiono nie tylko w języku hetyckim – napisali autorzy badania. Przypomnijmy, że język hetycki jest prawdopodobnie najstarszym spośród wszystkich języków indoeuropejskich, które zostały utrwalone w piśmie. Prof. Elisabeth Rieken, ekspertka od starożytnych języków anatolijskich, potwierdziła, że nowy język kalašma należy do rodziny języków anatolijsko-indoeuropejskich. Według badaczki pomimo bliskości geograficznej do regionu, w którym mówi się w języku palajskim, tekst jest najbardziej podobny do luwijskiego. Obydwa są wymarłymi językami z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich. – To, jak blisko język kalašma jest powiązany z innymi dialektami luwijskimi, będzie przedmiotem dalszych badań – przekazała prof. Rieken. Źródło: Julius-Maximilians-Universität Würzburg. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Naukowcy odszyfrowali nieznany system pisma. „Przełomowe odkrycie”
Zespół naukowców z Uniwersytetu w Kolonii odszyfrował system pisma, który używany był w państwie Kuszanów. To starożytne imperium, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji centralnej.
W tym artykule: Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Kim byli Kuszanowie? Inskrypcje i starożytne teksty dawnych cywilizacji stanowią niezwykłe źródło wiedzy o ich kulturze i historii. Problem polega na tym, że wciąż nie wszystkie systemy pisma zostały odczytane. Starożytne języki mogą ujawnić wiele tajemnic, dlatego naukowcy od lat próbują znaleźć sposób, aby choćby część z nich rozszyfrować. Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Zaledwie kilka miesięcy wcześniej izraelscy uczeni opracowali model AI, który potrafi przetłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Używane było w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. System pisma zapisywano sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian przedstawienia języka mówionego. Teraz swoją cegiełkę do badań nad dawnymi językami dołożyli naukowcy z wydziału lingwistyki niemieckiego Uniwersytetu Kolonii. Badacze rozpoczęli prace nad systemem pisma należącym do starożytnego państwa Kuszanów, jednego z najbardziej wpływowych imperiów w historii Azji Środkowej. Uczeni od lat próbowali rozszyfrować ich język. W końcu się to udało. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Svenja Bonmann, Jakob Halfmann i Natalie Korobzow od kilku lat badali fotografie inskrypcji, które w przeszłości odnaleziono w jaskiniach. A także znaki na misach, glinianych garnkach i innych artefaktach, które pochodziły z kilku różnych krajów Azji Środkowej i były identyfikowane z Kuszanami. Na podstawie długotrwałych badań i analiz udało im się odczytać ok. 60% wszystkich znaków. Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Naukowcy opublikowali szczegóły swoich prac na łamach czasopisma „Transactions of the Philological Society”. Badacze podkreślają, że rozszyfrowanie tego systemu jest przełomem w badaniach nad imperium Kuszanów. Zespół w swoich badaniach wykorzystał podobną metodę odczytania tego starożytnego języka, jak miało to już miejsce w przeszłości. M.in. z egipskimi hieroglifami, które rozszyfrowano za pomocą słynnego Kamienia z Rosetty. To dlatego, że wiele kuszańskich inskrypcji było zapisanych w dwóch, a niekiedy nawet w trzech językach, z czego większość była już znana. Zespół badaczy analizował poszczególne znaki, porównywał zależności i wyciągał wnioski, które doprowadziły do rozwiązania zagadki nieznanego języka. W artykule naukowcy podkreślają, że szczególnie pomocne okazały się teksty odkryte w Tadżykistanie. Wspominały one Vimę Takto, kuszańskiego władcę, który rządził imperium w latach 80–90 n.e. Naukowcy przyznali, że największy problem polegał na tym, iż pismo kuszańskie zapisywało zupełnie nieznany język. Nie przypominał on żadnego, którego używano w tym regionie Azji. Badacze uważają, że prawdopodobnie był to zarówno język ludności w północnej Baktrii, krainy znajdującej się na części terytorium dzisiejszego Tadżykistanu, jak i język niektórych ludów koczowniczych, którzy pierwotnie zamieszkiwali północno-zachodnie Chiny. Uczeni sugerują, że przez pewien czas historii państwa Kuczanów, pełnił funkcję oficjalnego języka imperium. – Rozszyfrowanie tego pisma może pomóc w lepszym zrozumieniu języka i historii kulturalnej Azji Środkowej oraz imperium kuszańskiego. Podobnie jak to było w przypadku rozszyfrowania hieroglifów egipskich lub glifów Majów. Był to przełom, który pomógł nam w zrozumieniu starożytnego Egiptu czy cywilizacji prekolumbijskiej – twierdzi Svenja Bonmann, główna autorka badania. Kim byli Kuszanowie? Państwo Kuszanów to starożytne państwo, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji Centralnej. Istniało w latach 78–240 naszej ery. Sama nazwa tego ludu w języku klasycznym chińskim Yuezhi prawdopodobnie oznacza pewne plemię indoeuropejskie, które mieszkało na przełomie er w dzisiejszym Xinjiang, czyli w zachodnich Chinach. Plemię Kuszanów bywa zazwyczaj utożsamiane z Tocharami, indoeuropejską grupą plemion, posługującą się językami tocharskimi. Kroniki chińskie wspominają o ich wędrówce z zachodnich Chin poprzez tereny obecnych republik Tadżykistanu i Kirgistanu, Pakistanu do Indii Północnych. Po rozpadzie państwa lud ten pozostał w centralno-wschodniej Azji. W ciągu kolejnych kilkuset lat żył wraz z turkijskimi Ujgurami, którzy do dziś pod względem genetycznym mają wiele cech genetycznych podobnych do Kuszanów. Źródło: Online Library Wiley.
Czy runiczny alfabet wikingów służył do tworzenia szyfrów? Na to wskazują nowe odkrycia kryptologów
Historyk z Uniwersytetu Lotaryngii w Nancy przekonuje, że liczące półtora tysiąca lat obiekty znalezione w Norwegii i Szwecji wykazują wyraźne ślady szyfrowania informacji. Dokonano tego za pomocą symboli runicznych – alfabetu używanego później przez wikingów.
W tym artykule: Alfabet runiczny Zaszyfrowane kamienie runiczne Kryptografia we wczesnym średniowieczu Średniowieczni Skandynawowie mogli pisać zaszyfrowane wiadomości w runach już kilka wieków wcześniej niż do tej pory sądzono. Alfabet runiczny, inaczej Futhark, to germański system piśmienniczy, który według Skandynawów miał pochodzić od samego Odyna. Był rozpowszechniony w północnej Europie, lecz wraz z chrystianizacją był wypierany przez alfabet łaciński. Najdłużej przetrwał właśnie w Skandynawii. Alfabet runiczny Co ciekawe, każda runa może reprezentować zarówno dźwięk, jak i słowo. Na przykład we wczesnym systemie runicznym, zwanym Starszym Futharkiem, runa odpowiadająca literze S oznacza również „słońce”. Na ogół możliwe jest tłumaczenie run na języki nowożytne. Ale od dawna wiemy też, że w okresie wikingów, począwszy od około 800 r. n.e., runy służyły czasami do szyfrowania informacji. Taki zaszyfrowany tekst runiczny jest niemożliwy do odczytania bez odpowiedniego klucza. Wikingowie wyprzedzili Kolumba. Byli w Ameryce dokładnie tysiąc lat temu Wikingowie są znani z tego, że organizowali dalekie wyprawy morskie o charakterze kupieckim, rabunkowym lub osadniczym. Kiedy dotarli do Ameryki? Jednym z najbardziej znanych przykładów tego typu szyfrów jest kamień runiczny Rök w Szwecji, który został wzniesiony pod koniec lat 800. Zawiera on długi, zaszyfrowany tekst runiczny. Nikt nie był w stanie go przekonująco rozszyfrować. Zaszyfrowane kamienie runiczne Teraz historyk Sebastian Zimmermann z Uniwersytetu Lotaryngii w Nancy we Francji sugeruje, że praktyki szyfrowania zaczęły się znacznie wcześniej, niż do tej pory sądziliśmy. Przeprowadził przegląd przedmiotów i dokumentów z runami, w tym broni i biżuterii, datowanych od I do VII wieku. Zimmermann zaprezentował swoje odkrycia w trakcie odbywającej się w Monachium konferencji HistoCrypt 2023. Jednym z zaprezentowanych przez niego przedmiotów, na których miałyby znajdować się szyfry runiczne, jest kamień z Hogganvik. Został on odkryty przez mieszkańca tego norweskiego miasta podczas prac ogrodniczych w 2009 roku. Runy na kamieniu pochodzą i z IV lub V wieku. Te runiczne inskrypcje można przetłumaczyć. Ale ich częścią jest sekcja wyglądająca na pozorny bełkot, który tłumaczy się jako „aaasrpkf aarpaa”. Zimmermann uważa, że może to być kod zastępczy, w którym jednostki jednej lub więcej run są zastępowane inną jednostką. O tym, że jest to klucz do szyfru, może mówić nienaturalnie częste powtarzanie liter i używanie „p”, która niezmiernie rzadko pojawia się w zapisach runicznych. Badacz analizował także dwa inne kamienie runiczne znalezione w Szwecji, które, jak przekonuje, noszą dowody szyfrowania. Jednym z nich jest kamień runiczny Noleby, datowany na około 600 r. n.e. Drugim jest kamień z Ellestad, datowany na lata 500–700 n.e. Kryptografia we wczesnym średniowieczu Natomiast Jonas Nordby, starszy kustosz w grupie Museums in Akershus w Norwegii mówi, iż to całkiem możliwe, że ludzie szyfrowali runy już w VI–VII wieku naszej ery. W 2018 roku naukowiec opublikował „Obszerne badanie kryptografii runicznej”, obejmujące dane do IX wieku naszej ery. Jeden system szyfrów z tamtych czasów polegał na użyciu par run do kodowania innej pojedynczej runy. Powtarzające się pary liter (takie jak „aa” i „rp”) na kamieniu Hoggenvik, na przykład, mogą reprezentować podobny wzór szyfru, mówi Nordby. Poprzednie badania Nordby’ego wykazały, że około 800 roku w użyciu było kilka systemów szyfrów runicznych. Badacz doszedł do wniosku, że prawdopodobnie były one używane jako ćwiczenie, aby pomóc ludziom nauczyć się pisać, w społeczeństwie, w którym pisanie i czytanie było rzadkością. Chociaż mamy na to niewiele dowodów, Nordby uważa, że tego rodzaju zapisy musiały być stosowane co najmniej 100 lat wcześniej. Nie mogły pojawić się znikąd. W rzeczywistości udowodnienie tego byłoby jednak niezwykle trudne, ponieważ wymagałoby znalezienia klucza do szyfru. Źródło: HistoCrypt 2023. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Sztuczna inteligencja pomogła rozszyfrować tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat
Przełomowy system sztucznej inteligencji pozwala odczytywać tabliczki z pismem klinowym w przeciągu sekund. Model stworzony przez archeologów i specjalistów od uczenia maszynowego ma szanse zrewolucjonizować badania nad najstarszym pismem, jakie stworzyła ludzkość.
W tym artykule: Tabliczki klinowe: rewolucyjna technologia Pismo klinowe czeka na odcyfrowanie AI z pomocą badaczom starożytności Czy sztuczna inteligencja może uczynić starożytne języki bardziej przystępnymi? Naukowcy są zdania, że tak. Opracowali model uczenia maszynowego, który przekłada język akadyjski na angielski. Tym samym pozwala szybko i stosunkowo skutecznie odczytywać pismo klinowe z tabliczek gromadzonych przez archeologów w ciągu ostatnich dwustu lat. Tabliczki klinowe: rewolucyjna technologia Pismo klinowe było jednym z pierwszych przełomowych wynalazków w historii ludzkości. Wymyślili je Sumerowie ponad 3 tysiące lat przed naszą erą. Znaki pisma były odciskane w mokrej glinie z pomocą rylców zrobionych z trzcinowych łodyg. W zależności od nachylenia rylca i nacisku, w glinie pozostawały różnego rodzaju ślady w postaci klinów. Jeśli chciano, by zapis był trwały, tabliczki wypalano. Ta innowacja okazała się z naszego punktu widzenia przełomowa. Gliniane tabliczki mające 5 tysięcy lat przetrwały do naszych czasów. Wraz z nimi zaś – starożytne języki, takie jak akadyjski. Język ten używany był w Mezopotamii między III a I tysiącleciem p.n.e. Nazwa pochodzi od tajemniczego miasta Akad. Tajemniczego, bo tej stolicy imperium akadyjskiego, założonej przez jego twórcę Sargona, do dziś nie udało się odnaleźć. Uważa się, że język akadyjski był kiedyś w Mezopotamii lingua franca. Pismo klinowe czeka na odcyfrowanie Tabliczek klinowych używali Akadyjczycy, Babilończycy, Asyryjczycy czy Hetyci. Przekształcali oni używane znaki, dostosowując je do własnego języka. Pismo klinowe początkowo było systemem obrazkowym – piktogramy odpowiadały rzeczom, zwierzętom, roślinom. W ciągu tysiącleci jednak kolejni użytkownicy zmieniali je tak, by dopasować je do swoich potrzeb. Piktogramy upraszczały się, w piśmie pojawiało się coraz więcej znaków fonetycznych pochodzących z konkretnych języków. Powstawało coraz więcej jego odmian. Odkryto najstarsze zapisane zdanie na świecie. Wyryto je na starożytnym grzebieniu Naukowcy twierdzą, że napis, który znajdował się na niewielkim grzebieniu, jest najstarszym w historii zapisanym zdaniem w alfabecie semickim. Z jednej strony – stanowi to bogactwo, które dzisiaj pozwala na wgląd w kultury dawnej Mezopotamii. Z drugiej – może przyprawić badaczy o ból głowy. W ciągu ostatnich dwustu lat rozwoju archeologii na Bliskim Wschodzie znaleziono gigantyczną liczbę zapisów złożonych z klinów. W muzeach, na uniwersytetach i w instytucjach naukowych na całym świecie znajduje się 500 tys. glinianych tabliczek z pismem klinowym. Ich rozszyfrowywanie wymaga ogromnej wiedzy (znaki pisma klinowego mogą mieć różne znaczenie, w zależności od języka i kontekstu) i mnóstwa czasu. Specjalistów, którzy potrafią odczytywać tabliczki klinowe, jest na świecie niewielu. Nic dziwnego – samym tylko językiem akadyjskim ludzie ostatnio posługiwali się 2 tys. lat temu. AI z pomocą badaczom starożytności Jak sobie z tym poradzić? Zespół izraelskich archeologów i specjalistów zajmujących się uczeniem maszynowym opracował model AI, który odczytuje zapisy zrobione pismem klinowym. Sztuczna inteligencja przekłada teksty z języka akadyjskiego na angielski. Jak napisano na stronie „The Archeologist” – „pozwala błyskawicznie przetłumaczyć dziesiątki tysięcy dotychczas zeskanowanych tabliczek klinowych”. To duże osiągnięcie. Wcześniej wykorzystywano już AI do tłumaczenie pisma klinowego. W 2020 roku wykazano, że z pomocą sztucznej inteligencji można przetłumaczyć pismo klinowe na łacinę z 97-procentową dokładnością. Jednak było to tłumaczenia słowo po słowie – zachowujące kolejność znaków. Przekład na angielski jest o wiele bardziej skomplikowany, ponieważ komputer musi składać całe frazy, oddające oryginalne znaczenie, ze słów w innym porządku. Czy pismo linearne Elamitów zostało w końcu rozszyfrowane? Kontrowersje wokół najnowszych badań Międzynarodowa grupa naukowców ponownie dokonała analizy pisma, którego używali starożytni Elamici. Używano go pod koniec III tysiąclecia p.n.e., ale do tej pory nikomu nie udało się go o... Jak model sobie z tym poradził? Jak wyjaśniają badacze – nieźle w przypadku tekstów o ustalonej z góry strukturze, czyli np. królewskich dekretów. Gorzej było z teksami poetyckimi. W takim przypadku AI częściej zdarzały się „halucynacje” – czyli kompletne zmyślenia. Naukowcy podkreślają jednak, że ich AI jest dopiero „w powijakach”. Istnieje więc szansa, że rewolucja, jaka przetacza się przez świat wraz z pojawieniem się trasformatywnych generatorów językowych, czyli modeli uczenia maszynowego korzystających z gigantycznych korpusów teksów, w przyszłości pomoże również historykom i archeologom. Osiągnięcie zostało opisane w artykule naukowym opublikowanym w czasopiśmie „PNAS Nexus”. Źródła: Heritage Daily, PNAS Nexus. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Inskrypcja zapisana cyrylicą sprzed 1100 lat. To prawdopodobnie najstarszy przykład użycia tego pisma
Archeolodzy odnaleźli w Bułgarii fragment średniowiecznego napierśnika. Znajdują się na nim inskrypcje zapisane cyrylicą. Badacze uważają, że to najstarsze w historii użycie tego pisma alfabetycznego.
W tym artykule: Cyrylica powstała w X wieku w Bułgarii Amulet może mieć nawet 1100 lat Inskrypcja pochodzi z czasów Symeona I Cyrylica to rodzaj pisma, którego używają kraje wschodnio- i południowosłowiańskie. Alfabet w swojej klasycznej i zmodyfikowanej formie obowiązuje m.in. w Ukrainie, Bułgarii, Serbii, Macedonii Północnej, Białorusi, Kazachstanie i Rosji. Za twórców cyrylicy uważa się jednego z uczniów dwóch bizantyjskich misjonarzy, Cyryla i Metodego. Prawdopodobnie mógł być to Klemens z Ochrydy lub Konstantyn Presławski. Cyrylica powstała w X wieku w Bułgarii Do tej pory za najstarszy artefakt, na którym zidentyfikowano to pismo, uważano dobrudżańską inskrypcję cara Piotra. Spisano ją w 943 roku w Bułgarii. dlatego uważa się, że to właśnie w tym kraju wynaleziono cyrylicę. Stamtąd do XII wieku alfabet ten rozprzestrzenił się na tereny Serbii i Rusi Kijowskiej. Okazuje się jednak, że pismo to może być jeszcze starsze, niż sądzono. Archeolodzy prowadzili wykopaliska w ruinach twierdzy w Bułgarii, niedaleko greckiej granicy. Ponieważ badania są w trakcie, naukowcy nie zdradzili dokładnej lokalizacji stanowiska, aby nie sprowadzić w to miejsce poszukiwaczy skarbów. Tym bardziej, że uczeni natrafili na odkrycie, które może rzucić nowe światło na historię wynalezienia cyrylicy. Odkryto bowiem średniowieczny fragment napierśnika, na którym znajdują się słowa zapisane tym pismem alfabetycznym. Amulet może mieć nawet 1100 lat Wstępna analiza wykazała, że zabytek może mieć ok. 1100 lat. Oznacza to, że napis ten może być jeszcze starszy, niż inskrypcja cara Piotra z 943 roku. Badacze przekazali, że na napierśniku wyryto imiona dwóch mężczyzn – Pavel i Dimitar. – Tekst został spisany na ołowianej płytce noszonej na piersi – mówi Ivailo Kanev, archeolog z bułgarskiego Muzeum Narodowego, który jest kierownikiem wykopalisk. Napierśnik to element zbroi, który miał chronić przednią część tułowia. Wykonywano GO z pojedynczego kawałka kutej, profilowanej blachy, a czasem łączono ze sobą szereg mniejszych płytek na skórzanej podstawie. Autorzy odkrycia przekazali jednak, że odnaleziony przedmiot nie był typowym napierśnikiem. Kanev uważa, że był to raczej rodzaj amuletu, który nie tylko miał chronić właściciela przed ciosami, ale również przed „złymi siłami”. Odnaleziono kolejną część skarbu ze Słuszkowa. Tysiące średniowiecznym monet i złote pierścienie w polu kukurydzy Zdeponowany ok. 1100 roku w Słuszkowie i odnaleziony w 1935 skarb zawiera najliczniejszy zbiór monet w Polsce. Choć jego znana część od 1958 znajduje się w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zdaniem-dra-adama-kedzierskiego-to-jedno-z-najwazniejszych-znalezisk-na-terenie-polski-fot-instytut-archeologii-i-etnologii-polskiej-akademii-nauk-716fd75.jpeg" width="938" height="397" alt="Zdaniem dra Adama Kędzierskiego to jedno z najważniejszych znalezisk na terenie Polski (Fot. Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk)" title="Zdaniem dra Adama Kędzierskiego to jedno z najważniejszych znalezisk na terenie Polski (Fot. Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk)" /> – Nie wiadomo, kim byli Dimitar i Pavel. Być może ten pierwszy był członkiem garnizonu, który zajmował twierdzę, a Pavel to jego bliski, a być może jego patron. Opierając się na naszej analizie, uważamy, że przedmiot ten prawdopodobnie trafił do twierdzy w okresie między 916 a 927 rokiem i został przywieziony przez bułgarski garnizon wojskowy – mówił Kanev. Inskrypcja pochodzi z czasów Symeona I Bułgarskie media podały, że napis na zabytku początkowo został niezauważony. Kilka miesięcy później, gdy archeolodzy oglądali zdjęcia poszczególnych artefaktów, zauważyli, że na napierśniku znajduje się tekst. Dopiero wtedy rozpoczęli badania. Archeolodzy przekazali, że inskrypcja pochodzi z czasów Symeona I. W latach 893–927 był władcą Bułgarii, a od 913 roku carem tego kraju. Zasłynął zwycięskimi bitwami przeciwko Bizancjum, Serbom i Madziarom, co pomogło mu poszerzyć terytorium bułgarskie. To właśnie za jego panowania Bułgaria stała się najpotężniejszym państwem Europy Wschodniej. Bułgaria cara rozciągała się wówczas między trzema morzami: Egejskim, Czarnym, i Adriatykiem. Symeon I mianował Presław nową stolicą kraju. Miasto miało być gospodarczą i kulturową konkurencją dla Konstantynopola. To do Presławia sprowadzono Cyryla i Metodego, aby prowadzili działalność dydaktyczną. Czasy panowania Symeona były okresem olbrzymiego rozwoju Bułgarii. Nazywane są złotym wiekiem bułgarskiej kultury. Na razie jednak warto poczekać z ogłoszeniem, że odkrycie jest archeologiczną sensacją. Dokładniejsze badania pozwolą ustalić, czy rzeczywiście przedmiot ten może być najstarszym przykładem użycia cyrylicy, która prawdopodobnie w IX lub X wieku zastąpiła stare pismo słowiańskie, znane również runicznym abecadłem. Źródło: Live Science Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Model AI potrafi przetłumaczyć starożytne pismo klinowe. To przełom w badaniach dawnych cywilizacji?
Naukowcy z dwóch izraelskich uniwersytetów stworzyli model sztucznej inteligencji, która potrafi tłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Czy to przełom w rozszyfrowywaniu wciąż nieodczytanych języków?
W tym artykule: Sztuczna inteligencja w nauce Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Starożytne teksty to jedno z najcenniejszych źródeł wiedzy o pradawnych kulturach. Słowo pisane jest mniej podatne na manipulację i zniekształcenia niż przekazy ustne. Nie zawsze jednak chodzi o prawdziwość treści. Wszak mitologie lub legendy z dzisiejszego punktu widzenia niewiele mają wspólnego z nauką. Chodzi jednak o kontekst kulturowy, który umożliwia poznanie obyczajów, wierzeń i tradycji dawnych ludów i społeczności. Sztuczna inteligencja w nauce Problem polega na tym, że wiele systemów pisma, które pochodzą z różnych części świata, wciąż nie zostało odczytanych. Właśnie dlatego cały czas nie mamy wielu informacji o poszczególnych cywilizacjach, a niektóre niemalże odchodzą w zapomnienie. Naukowcom nadal nie udało się odszyfrować m.in. pisma cywilizacji Doliny Indusu, pisma protoelamickiego lub linearnego A oraz dysku z Fajstos. Jednak wraz z rozwojem sztucznej inteligencji naukowcy uzyskują zupełnie nowe możliwości. Modele AI wykorzystywane są już w diagnozowaniu chorób, robotyce, a nawet identyfikacji zaginionych dzieł sztuki lub poszukiwaniu życia pozaziemskiego. Sztuczna inteligencja staje się jednym z podstawowych i najważniejszych narzędzi badawczych. Dlatego uczeni z dwóch izraelskich uniwersytetów postanowili wykorzystać ją w tłumaczeniach starożytnego pisma klinowego. Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski Badacze z Uniwersytetu w Tel Awiwie i Uniwersytetu Ariel stworzyli program, który potrafi przetłumaczyć trudny do rozszyfrowania pisany język akadyjski. Należy do grupy języków semickich i używany był w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Zapisywany był sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian pisma. AI, którą opracowali izraelscy uczeni, umożliwia tworzenie niezwykle dokładnych przekładów ze znaków logograficznych i sylabicznych na język angielski. Model opiera się na przetwarzaniu języka naturalnego oraz na uczeniu głębokim, które bazuje na tzw. konwolucyjnych sieciach neuronowych (CNN). Technologia ta stosowana jest m.in. do analizy obrazów. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> – Tłumaczenie może być procesem złożonym, ponieważ wymaga nie tylko znajomości dwóch różnych języków, ale także różnych kontekstów kulturowych. Technologie wspomagające tłumaczenia stają się z roku na rok coraz bardziej wszechobecne, co jest związane z postępem m.in. sztucznej inteligencji – twierdzą naukowcy w artykule, który został opublikowany na łamach czasopisma „PNAS Nexus”. AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Badacze podkreślają jednak, że chociaż urządzenia wykorzystywane do tłumaczenia tekstów są coraz lepsze, sytuacja wyglądała nieco inaczej z językami starożytnymi. – Ich odczytanie i zrozumienie wymaga wiedzy o dawno wymarłej wspólnocie językowej. Ponadto same teksty mogą być bardzo fragmentaryczne – czytamy w artykule. Główni autorzy dr Shai Gordin, dr Gai Gutherz, dr Jonathan Berant i dr Omer Levy stworzyli w sumie dwie wersje modelu AI. Jeden tłumaczy akadyjskie pismo klinowe na alfabet łaciński, natomiast drugi generuje kod w standardzie Unicode. Badacze podkreślają, że pierwsza wersja daje lepsze wyniki. Wynoszą one ok. 37 według BLEU (Bilingual Evaluation Understudy). To algorytm do ewaluacji jakości tłumaczenia automatycznego. – W ciągu ostatnich dwóch stuleci znaleziono setki tysięcy takich tekstów, z których większość zapisana jest w języku sumeryjskim i akadyjskim. Wiele z nich wciąż nie zostało odczytanych. Nasza technologia może pomóc historykom, archeologom i innym badaczom w badaniach cywilizacji Bliskiego Wschodu, a w przyszłości być może również innych, mniej znanych kultur – twierdzą autorzy. Opracowany przez nich model AI jest dostępny na platformie GitHub. To serwis internetowy przeznaczony do projektów programistycznych. Naukowcy chcieli, aby każdy miał dostęp do ich rozwiązania. Źródło: PNAS Nexus Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".