4600 lat czy więcej? Izotopy węgla kontra mity o Wielkiej Piramidzie w Gizie
Wielka Piramida w Gizie od wieków rozpala wyobraźnię, ale jej dokładny wiek długo pozostawał w sferze domysłów. Zamiast ufać legendom i amatorom, współcześni naukowcy stosują precyzyjne metody fizykochemiczne. Kluczowa do poznania prawdy była… zawartość pudełka po cygarach.
Egiptolodzy ustalali daty powstania piramid na podstawie list królów i inskrypcji. Przyjmowano, że faraon Cheops (Chufu) panował około 2600 lat p.n.e. Te obliczenia zabrały badaczom trochę czasu, bo starożytni Egipcjanie nie znali kalendarza liczonego od jednego punktu w historii. Mierzyli czas latami panowania władców i regularnymi spisami bydła. Można to porównać do liczenia czasu kolejnymi kadencjami współczesnych prezydentów. Namacalne i fizyczne dowody na wiek piramidy Cheopsa Przez lata brakowało nam jednak bezpośrednich dokumentów z samego placu budowy. Sytuacja zmieniła się drastycznie w 2011 roku w Wadi al-Dzarf nad Morzem Czerwonym. Archeolodzy odkryli tam najstarsze papirusy świata, w tym dziennik nadzorcy o imieniu Merer. Opisał on transport bloków wapienia z kamieniołomów w Tura do „stawu Cheopsa” pod samą piramidę. Merer wspomniał o trzynastym spisie bydła za Cheopsa. Dzięki temu wiemy, że budowa trwała blisko trzy dekady i zakończyła się pod koniec panowania tego władcy. Śledztwo dotyczące zaprawy. Metoda radiowęglowa C14 Jak sprawdzić wiek kamiennej konstrukcji sprzed tysiącleci, jakimi są piramidy? W ich ścianach jest sporo materii organicznej, a tą można przebadać metodą radiowęglową i uzyskać przybliżony wiek obiektu. Naukowcy wykorzystali „brudy” pozostawione w zaprawie murarskiej. W tej twardej masie spajającej bloki przypadkowo zachowały się fragmenty węgla drzewnego i drewna. Były to resztki z ognisk służących do wyprażania gipsu. W 1984 roku przeprowadzono pierwsze duże badania metodą C14, mierząc rozpad izotopu węgla. Co ciekawe, projekt sfinansowała fundacja mistyka Edgara Cayce’a, który wierzył, że piramida ma ponad 12 tysięcy lat. Wyniki badania z 1984 roku były sensacyjne, ale nie po myśli amatorów archeologii. Z odczytów wynikało, że piramida może być starsza o około 370 lata, niż sądzili historycy, ale wciąż miała tysiące lat mniej niż w teoriach alternatywnych. Drugie badanie z 1995 roku, oparte na około 50 próbkach, również „postarzyło” budowlę, ale już tylko o 100–200 lat względem chronologii historycznej. Naukowcy wyjaśniają to zjawiskiem „starego drewna”. Drewno w Egipcie było zawsze rzadkie i cenne, więc używano go wielokrotnie przez dziesięciolecia. A pomiar dotyczy momentu ścięcia drewna, a nie powstania piramidy. Cedr z Aberdeen i ostateczny werdykt nauki Niezwykłych dowodów dostarczyły też zabytki znalezione bezpośrednio wewnątrz piramidy. W 1872 roku brytyjski inżynier Waynman Dixon odkrył w tzw. szybach wentylacyjnych fragment cedrowego drewna. Zabytek ten zaginął na 70 lat, by niespodziewanie odnaleźć się w 2020 roku w... pudełku po cygarach w muzeum w Aberdeen. Wykonane wówczas badanie C14 dało wynik między 3341 a 3094 rokiem p.n.e.. Oznacza to, że drewienko jest o około 500 lat starsze od samej Wielkiej Piramidy. Ponownie winny temu nietypowemu wyników jest recykling – kawałek mógł pochodzić z centralnej części bardzo starego drzewa lub być fragmentem narzędzia używanego przez pokolenia. Pamiętajmy też, że metody fizykochemiczne podają przybliżony wiek i nigdy nie wskażą idealnego i oczekiwanego wyniku. Rewelacje inżyniera W ostatnim czasie internet obiegła informacja o badaniach włoskiego inżyniera Alberto Doniniego z których ma wynikać, że piramida Cheopsa ma 20 tys. lat. Badanie polegało na zastosowaniu autorskiej metody REM (Relative Erosion Method) do określenia wieku piramidy poprzez analizę stopnia zużycia jej kamiennych bloków. Inżynier porównał erozję powierzchni chronionych przez wieki pod wapienną okładziną z degradacją sąsiednich fragmentów, które były wystawione na działanie czynników atmosferycznych od momentu budowy. Na podstawie przeprowadzonych badań uzyskał wynik wskazujący, że średni wiek Wielkiej Piramidy to 24 941 lat. Jego zdaniem piramidę jedynie przebudowano 2600 lat p.n.e. Przeczy temu m.in. datowanie C14 zabytku z piramidy (tego przechowywanego w pudełku po cygarach) znajdującego się za blokiem kamiennym, który rozbito dopiero w XIX wieku. Czemu nie można zaufać badaniu i wnioskom Doniniego Artykuł opublikowano własnym sumptem – brak w nim bibliografii (sic!) i odniesienia do literatury naukowej; przy takich wnioskach i analizach powinno być to standardem; brakuje recenzji wykonanej przez innych badaczy. Badacz wcale nie jest zatrudniony na Uniwersytecie w Bolonii (jak donoszą media) – biuro prasowe uczelni przekazało mi taką informację. Badacz nie ma doświadczenia związanego z badaniem cywilizacji egipskiej. Jego bibliografia obejmuje analizę obiektów z Meksyku pod kątem ich… pozaziemskiego pochodzenia. Na jego profilu ResearchGate jest tylko kilka pozycji (wiele zmultiplikowanych) i żadna zdaje się nie spełniać kryteriów naukowych. Brak współautorów – przy badaniach prezentujących ważne ustalenia z reguły jego kilkoro autorów różnej specjalności, którzy weryfikują tezy. Datowanie miało być wykonane „innowacyjną metodą” wymyśloną przez autora – ale niewiele o niej wiadomo. Ile lat ma Wielka Piramida? Pomimo drobnych rozbieżności w wynikach dotyczących wieku Wielkiej Piramidy, nauka jest dziś zgodna. Powstała około 4600 lat temu (ok. 2600 p.n.e.). Ostatecznie obalono teorie o zaginionych cywilizacjach sprzed kilkunastu tysięcy lat. Jest też sporo innych dowodów na tradycyjne datowanie piramidy, na przykład w postaci licznych hieroglifów z czasów IV dynastii. Poza tym podobne budowle wznoszono wcześniej i później – i wcale nie są wykonane w gorszy sposób. Niestety pseudoarcheologia ma się dobrze i sensacyjne doniesienia o ukrywanej przez archeologów prawdzie ciągle są chętnie czytanie, słuchane i oglądane. Źródła: Alberto Donini, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie żyje autor bestsellerów o „starożytnych astronautach” Erich von Däniken. „Na wykopaliskach nie znalazłem działek laserowych”
Zmarł autor piszący o „starożytnych astronautach” Erich von Däniken. Przez lata był dla jednych prorokiem, a dla innych symbolem ignorancji naukowej i szarlatanerii. Jego książki rozbudzały ciekawość, ale też dezinformowały. Jak dziś patrzymy na jego dziedzictwo?
W powstanie wielkich cywilizacji zaangażowani mieli być przed tysiącami lat kosmici. A piramidy nie są dziełem ludźmi – uważał Erich von Däniken. Ten kontrowersyjny autor zmarł w wieku 90 lat. Jego książki sprzedawały się w wielomilionowych nakładach. Erich von Däniken był jednym z najbardziej prominentnych przedstawicieli promujących pseudoarcheologiczne koncepcje na temat dawnych dziejów człowieka. Naukowcy nie mają najmniejszych wątpliwości – jego wymysły na temat „starożytnych astronautów” są wyssane z palca, albo nawet z wielu palców. Skąd zatem ich popularność, mimo że nie był on archeologiem czy historykiem, ale… hotelarzem? Szokujące? To ciekawe! Na książki Ericha von Dänikena natknąłem się w wieku kilkunastu lat. Od razu rozbudziły moją dziecięcą wyobraźnię: naukowcy chcą coś ukryć, mylą się. A ten autor wie, co się naprawdę wydarzyło i było to zdecydowanie bardziej ciekawe i intrygujące niż nudne wyjaśnienia naukowców – myślałem. Zawierzyłem von Dänikenowi. Jego koncepcja o kosmitach pomagających wznieść piramidy czy inne ikoniczne budowle, takie jak Stonehenge czy Machu Picchu, były dla młodego umysłu rewelacyjne. A jego książki czytało się prosto i przyjemnie. Pozory naukowości stwarzały przypisy, wiodące czasami do książek wiarygodnych ekspertów, a nie do takich wymyślonych przez AI (co się zdarza ostatnio). Pora na weryfikację Nie byłem jedynym archeologiem, którego za młodu urzekły bzdury pisane przez Ericha von Dänikena i jemu podobnych. W jego książki wczytywał się znawca piramid, dr Andrzej Ćwiek. „Kiedy miałem kilkanaście lat, wierzyłem we wszelkie tajemnice piramid, paleoastronautykę i tajemną wiedzę kosmitów, dzięki której wzniesiono Piramidę Cheopsa (podobnie jak wierzyłem w wywoływanie duchów, ciała astralne, czakramy, różdżkarstwo, psychotronikę i tym podobne). Potem zacząłem studiować archeologię, pojechałem do Egiptu i moja dziecinna wiara w kosmitów zmieniła się w supersceptycyzm” – wspomina w jednej ze swoich książek dr Ćwiek. W podobne niestworzone historie wierzył też dr Mark Lehner – obecnie najbardziej znany badacz piramid w Gizie. Gdy był młody, poszukiwał nawet pod Sfinksem ukrytych komór, bezskutecznie. Również, jak dr Ćwiek, stał się supersceptykiem. Wykopaliska w Egipcie Jeśli chodzi o mnie, z pewnością pewną rolę w decyzji o rozpoczęciu studiów archeologicznych odegrała młodzieńcza fascynacja dziełami szwajcarskiego hotelarza, a potem podobnymi koncepcjami innych fantastów. Brałem udział w wielu badaniach wykopaliskowych w Egipcie. Kopałem też warstwy z czasów budowniczych piramid, ale też zdecydowanie wcześniejszej i późniejsze. W żadnej nie znalazłem np. miotaczy płomieni czy żarówek, o których von Däniken pisze w jednej ze swoich książek. Nie odkryłem też działek laserowych. A szefowie wykopalisk nie zasypywali artefaktów, których nie chcieli pokazać… Natknąłem się za to na fascynujące ślady po dawnych ludziach, którzy doskonali radzili sobie bez ingerencji kosmitów. Nawet taka „prozaiczna” historia starożytna urzekła mnie i fascynuje po dziś dzień. Nadal jest pełna zagadek i tajemnic. Ale nic nie wskazuje na wpływy kosmitów. Nieważne, jak bardzo byśmy tego chcieli. Ocena Ericha von Dänikena Po śmierci Ericha von Dänikena (10 stycznia 2026 r.) wiele osób zaczęło komentować jego twórczość. „Przyznaję, że to właśnie jego książki rozbudziły moje zainteresowanie archeologią. Później, studiując przeszłość, oczywiście, odkryłem problematyczne aspekty tych narracji. Wciąż jednak doceniam jego zasługę w rozbudzaniu ciekawości” – napisał znany popularyzator nauki i archeolog z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI) Jens Notroff w serwisie X. Nie wszystkie komentarze są w takim tonie. Bartosz Migas, cyfrowy twórca tłumaczący pseudonaukowe i spiskowe teorie napisał na Facebooku, że Erich von Däniken „był szarlatanem szerzącym celowo bzdury, kłamstwa i antynaukowe postawy dla pieniędzy. I nie ma w tym nic kontrowersyjnego ani inspirującego.” Według Migasa Szwajcar pokazał, że można pisać książki o rzeczach, nie mając o nich pojęcia, ignorować istniejącą wiedzę naukową, albo wręcz czerpać z odkryć naukowców, żeby przeinaczyć wyniki ich badań, a następnie atakować ich za „zamknięty umysł”. Z perspektywy czasu, trudno jest mi się z nim nie zgodzić. Źródła: National Geographic Polska, Bartosz Migas, Jens Notroff Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaginiona barka faraona Cheopsa. Każdy może obejrzeć, jak naukowcy ją odbudowują
Naukowcy rozpoczęli rekonstrukcję statku należącego do słynnego faraona Cheopsa. Robią to na oczach setek turystów w Wielkim Muzeum Egipskim. Rozłożony na części okręt znaleziono tuż przy Wielkiej Piramidzie.
Niedawno otwarte Wielkie Muzeum Egipskie, położone niedaleko piramid w Gizie, nie schodzi z ust całego świata. Nie tylko wielkość kompleksu zachwyca, ale i zabytki, które są w nim eksponowane. Wśród nich jest niemal kompletna kolekcja z grobowca Tutanchamona. Teraz muzealnicy dodali nową atrakcję. Można zobaczyć na własne oczy, jak naukowcy pracują przy rekonstrukcji zabytku. I to nie byle jakiego! Jak statki na niebie W czasach starożytnego Egiptu Nil pełnił rolę autostrady. Transportowano nim produkty, a faraon podróżował po nim na dłuższe odległości za pomocą statków. Dwa rozłożone na części okręty archeolodzy znaleźli przy południowej ścianie Wielkiej Piramidy, czyli miejscu spoczynku Cheopsa, który panował 4500 lat temu. Pierwszą barkę – bo tak też są określane tego typu jednostki pływające – wydobyto w 1954 roku. Przez kilkanaście lat składano ją w całość. Przez wiele lat eksponowano ją w muzeum wzniesionym nad miejsce jej odkrycia. Teraz trafiła do Wielkiego Muzeum Egipskiego. Druga barka to zagadka Archeolodzy mieli świadomość, że w sąsiednim dole, tuż obok piramidy, znajduje się kolejna łódź, która również została rozłożona na części. Początkowo badacze zdecydowali, że nie będą jej przenosić, wychodząc z założenia, że skoro bezpiecznie przetrwała w tym miejscu przez kilka tysięcy lat, jest bezpieczna i odcięta od wszelkich zewnętrznych wpływów. Ich oczekiwania zostały zweryfikowane w 1987 roku, kiedy Towarzystwo National Geographic, działając we współpracy z władzami egipskimi, zorganizowało akcję polegającą na przewierceniu niewielkiego otworu w kamieniach pokrywających statek. Po wprowadzeniu kamery okazało się, że warunki w dole nie są tak stabilne, jak sądzono: drewno było wilgotne, a po fragmentach barki przemieszczały się żuki. Stan rozłożonej łodzi ewidentnie różnił się od tego, jakiego spodziewali się naukowcy. W związku z tym niezbędne stało się podjęcie interwencji. Badacze doszli do wniosku, że jedynym słusznym rozwiązaniem jest wyjęcie drewnianych elementów, aby można było je odpowiednio zakonserwować. Projekt ruszył w 1992 roku. Odbudowa na oczach świata W Wielkim Muzeum Egipskim dumnie stoi już jedna z barek. Na stanowisku obok widoczny jest szkielet ukazujący drugi okręt. Teraz naukowcy będą wypełniali go elementami drewnianymi, które poddano gruntownej konserwacji. Pierwszy trafił na swoje miejsce w grudniu 2025 roku. Wydarzyło się to w świetle fleszy dziennikarzy. – Druga łódź Cheopsa, długo zamknięta w wapiennym dole obok Wielkiej Piramidy, ucieleśnia wyrafinowane rozumienie inżynierii, rytuałów i symboliki, które wciąż zadziwia uczonych ponad cztery tysiące lat po jej zbudowaniu – skomentował Minister Turystyki i Starożytności Egiptu, Sherif Fathy. Jak wygląda drugi statek? Odbudowa statku ma potrwać cztery lata. Na jednostkę składa się około 1650 drewnianych elementów. Druga łódź mierzy 42 metry, więc jest niewiele mniejsza od tej już zrekonstruowanej. Inna też jest jej konstrukcja. Jej wiosła, elementy konstrukcyjne i materiały odzwierciedlają zaawansowaną wiedzę starożytnych Egipcjan dotyczącą żeglugi. Nie jest jasne, czy statki były używane na co dzień przez Cheopsa. Być może na jednej z nich przywieziono mumię władcy do piramidy. Tego typu barki odgrywały ważną rolę w wierzeniach Egipcjan na temat życia w zaświatach, więc określane są też mianem „barek solarnych”. Źródła: SIS, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniana egipska królowa. Odważyła się sięgnąć po zakazaną „magię”, by uczynić się faraonem
Anchnespepi II jako pierwsza kobieta w historii Egiptu odważyła się sięgnąć po rytuały zarezerwowane wyłącznie dla faraonów. Jej decyzja zmieniła historię królowych i odkrycia archeologów.
Spis treści: Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze „Teksty piramid” i święta magia Droga Anchnepepi do władzy Dziedzictwo królowej, która sięgnęł po władzę Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu Odtwarzanie Tekstów Piramid Anchnepepi Kobieta wyznacza standardy W cichym zakątku Brooklyn Museum w Nowym Jorku uwagę przyciąga lśniąca alabastrowa rzeźba egipskiej królowej – zdjęcie tej figurki można zobaczyć na górze tego artykułu. Rzeźba zaledwie ok. 41 cm wysokości, więc jest niewielka, a jednak niezwykle sugestywna. Królowa Anchnespepi II z czasów Starego Państwa (ok. 2700–2200 p.n.e.) siedzi na tronie, a na jej kolanach spoczywa jej syn, faraon Pepi II. Chłopiec nosi ten sam charakterystyczny królewski nakrycie głowy, które później zobaczymy u Tutanchamona – jednoznaczny symbol władzy. W tej małej rzeźbie jest jednak coś zaskakującego: Anchnespepi przedstawiono jako dwukrotnie większą od syna. To świadome złamanie egipskich reguł sztuki, według których faraon górował nad wszystkimi poza bogami. W tej scenie król Egiptu może i nosi koronę, ale to jego matka rządzi kompozycją. Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze Wyrzeźbiony ponad 4 tys. lat temu posąg zdaje się domagać odpowiedzi na pytanie: jak kobieta mogła zdobyć taką władzę w świecie stworzonym dla królów? Przez wiele dekad nikt nie potrafił na to odpowiedzieć. Rzeźba była zagadką – pojawiła się na XIX-wiecznym rynku sztuki bez informacji o miejscu odkrycia. Oderwana od pierwotnego kontekstu i funkcji, odsłaniała jedynie kuszący przebłysk postaci niegdyś potężnej, lecz dawno znikłej: kobiety, która w schyłkowej fazie Starego Państwa rządziła Egiptem w imieniu syna. Wreszcie, w 2000 roku piaski Sakkary – rozległej nekropolii, gdzie znajduje się pierwsza egipska piramida i grobowce wielu wpływowych faraonów – udzieliły odpowiedzi. Francusko-szwajcarska Misja Archeologiczna w Sakkarze (MAFS), kierowana przez archeologów Audrana Labrousse’a i Jeana Leclanta, odsłoniła zrujnowany zespół piramidalny z imieniem Anchnespepi. Odkrycie stało się jeszcze bardziej niezwykłe, gdy badacze dotarli do podziemnych komór grobowych. W krypcie znaleźli setki zaklęć z Tekstów Piramid – religijnych inskrypcji będących dla faraonów „magicznymi kluczami” do zmartwychwstania i mocy w zaświatach. Napisy zachowały się w ponad 1600 fragmentach rozrzuconych w piasku i wymagały mozolnej rekonstrukcji. Przez ponad 20 lat francuski egiptolog i epigrafik Bernard Mathieu oraz zespół MAFS fotografowali, rysowali, numerowali, skanowali i opisywali każdy z zapisanych odłamków. Mathieu wspomina, że gdy oczyszczano kompleks pogrzebowy królowej, a zebrane fragmenty inskrypcji trafiały do opracowania w trakcie jedenastu sezonów wykopaliskowych, kluczowym zadaniem stało się odtworzenie pełnego programu tekstów na ścianach komory grobowej. „Teksty piramid” i święta magia Ta długa, żmudna praca przyniosła niedawno efekt w postaci imponującej publikacji „tekstów piramid”. Anchnespepi – po ponad czterech tysiącach lat można je znów czytać. To nowe, ważne okno na świat tej niezwykłej królowej. Zanim święte słowa Tekstów Piramid odkryto w grobowcu Anchnepepi, były one zarezerwowane wyłącznie dla męskich faraonów. Te zaklęcia należały do najświętszych rytuałów religii starożytnego Egiptu. Miały obdarzyć zmarłego króla mocami i nieśmiertelnością bogów. Sięgając po inkantacje przeznaczone dla faraonów, Anchnespepi przekroczyła religijną granicę w sposób równie radykalny, co odważny. Upomniała się o boskie życie pośmiertne faraona dla samej siebie. Labrousse, który odkrył jej piramidę, opisywał ją tak: – Była pierwszą niezależną kobietą. Nawet jeśli działała w imieniu syna, to ona miała władzę. A skoro tak – dlaczego nie wieczność? To pierwsza kobieta, która uczyniła siebie nieśmiertelną. Jej tytuły wynosiły ją do rangi istoty boskiej – ogłaszały ją „Córką dwóch bogów”. W rzeźbie z Brooklyn Museum dodatkowo wzmacniała te powiązania, pozując na wzór Izydy. To celowe nawiązanie do bogini, która po śmierci męża chroniła małego syna i torowała mu drogę do tronu. Wpływ Anchnespepi nie skończył się w grobie: inskrypcje pokazują, że przez stulecia po jej śmierci czczono ją w trwałym kulcie pogrzebowym. Ta długowieczność dowodzi, jak głęboko wplotła się w religijną i polityczną tkankę Egiptu. Zapamiętano ją nie tylko jako matkę faraona, lecz także jako kobietę, która odważyła się przyznać sobie te same magiczne zabezpieczenia i boski los pośmiertny, co królowie. Dla kobiety był to czyn rewolucyjny. Uczynił z niej innowatorkę polityczną i religijną – na całe stulecia przed słynnymi władczyniami, takimi jak Hatszepsut czy Kleopatra. Droga Anchnespepi do władzy Anchnespepi była młodą kobietą, gdy poślubiła faraona Pepiego I (panował ok. 2315–2275 p.n.e.). Politycznej władzy jednak nie musiała się uczyć od zera. Pochodziła z wpływowej rodziny z Abydos – świętej południowej prowincji czczonej jako odwieczna ojczyzna pierwszych faraonów. Dorastała w otoczeniu potężnych rodziców, a stele z jej rodzinnego miasta zachowały ich imiona i rozbudowane tytuły. Ojciec pełnił funkcję lokalnego gubernatora, pośrednika między dworem a mieszkańcami regionu. Jeszcze bardziej intrygujące jest to, że jej matka należała do nielicznych znanych kobiet, które piastowały urząd wezyra – głównego doradcy faraona i najwyższego urzędnika w rozległej administracji państwa. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-23-181912-The-forgotten-Egyptian-queen-who-dared-use-forbidden-magic-to-make-herself-pha-714023f.png" width="1213" height="856" alt="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." title="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." /> Dla dziewczyny wychowanej w takim świecie myśl, że kobiety mogą wejść na najwyższy poziom rządzenia, nie była nie do pomyślenia. W jej rodzinie stanowiło to precedens. Nic dziwnego, że bliscy zaaranżowali małżeństwo polityczne, zacieśniając więzi z faraonem. Zarówno Anchnespepi, jak i jej starsza siostra zostały żonami Pepiego I. Faraon poślubił siostry w drugiej połowie panowania – jako doświadczony władca, który umacniał autorytet działaniami militarnymi i dyplomacją. Dwie córki wydane za mąż za faraona u szczytu jego potęgi musiały zwiększyć wpływy rodziny. Mimo to droga Anchnespepi do roli faktycznej władczyni Egiptu wydawała się mało prawdopodobna, skoro była jedną z siedmiu żon. Widać jednak, że miała ambicję. Aby uczcić małżeństwo i bliskość z królem, Anchnespepi II przyjęła imię, pod którym znamy ją dziś – można je tłumaczyć jako „ta, która żyje dla Pepiego”. Zachowała je do końca życia, nawet gdy zmieniały się okoliczności polityczne i wyszła ponownie za mąż. Była to deklaracja jej wysokiej pozycji w hierarchii dworu, a zarazem hołd dla potężnego pierwszego męża. Dziedzictwo królowej, która sięgnęła po władzę Jej syn, Pepi II, został koronowany, gdy miał zaledwie około sześciu lat (ok. 2260 p.n.e.). Szósta dynastia (ok. 2325–2175 p.n.e.) była naznaczona intrygami pałacowymi, spiskami i walką frakcji. Złoty wiek wielkich piramid minął dwa stulecia wcześniej, a rosnąca siła urzędników regionalnych stopniowo podkopywała rdzeń władzy faraonów. Jako regentka, odpowiedzialna za rządy do osiągnięcia przez syna pełnoletności, Anchnespepi poruszała się w tych burzliwych warunkach z dużą sprawnością. W samym pałacu sieć wdów, synów i powinowatych Pepiego I tworzyła napięty krajobraz polityczny – taki, w którym panowanie dziecka-króla można było łatwo obalić. Zagrożenia czaiły się też poza dworem. Nubijczycy z południa buntowali się przeciw kontroli Egiptu, a na północy wybuchały rebelie w egipskich terytoriach. Szczegółów jej regencji znamy niewiele, ale rezultat jest jednoznaczny. Pepi II panował ponad 65 lat – najdłużej ze wszystkich władców w dziejach Egiptu. To, że przetrwał i utrzymał stabilność w pierwszych latach, wskazuje na regentkę, która potrafiła prowadzić kraj po politycznym ostrzu noża. Ślady jej realnej władzy zachowały się w różnych miejscach Egiptu. Inskrypcja w kopalniach turkusu w Wadi Maghara na Synaju ogłasza ją władczynią, która zarządziła królewską wyprawę we własnym imieniu i w imieniu syna. Towarzyszący wizerunek pokazuje ją w czepcu-koronie króla, a nie w kobiecym nakryciu głowy królowej, i nazywa ją „umiłowaną przez wszystkich bogów” – określeniem zastrzeżonym dla królów. Nawet tutaj zawłaszczała święte słowa i insygnia faraonów, zmieniając sposób przedstawiania kobiecej władzy królewskiej. Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu W 2000 roku archeolodzy dokonali odkrycia, które odmieniło historię egipskiej królewskości. Przez stulecia piaski Sakkary skrywały niewysokie, niepozorne wyniesienie w pobliżu piramidy Pepiego I. Gdy rozpoczęto oczyszczanie terenu, oczekiwania były niewielkie. Miejsce było ruiną. Przez wieki rabusie kamienia – działający już od czasów rzymskich – rozbierali wapienne mury blok po bloku i wywozili starannie obrobioną kamieniarkę do własnych budów. Zostało tylko poszarpane zagłębienie na pustyni. Pierwszy trop pojawił się w 1997 roku, gdy spod piasku wyłoniło się ogromne nadproże – 17 ton rzeźbionego kamienia z imieniem Anchnespepi. Egiptologżka Vivienne Gae Callender zauważyła, że monumentalny zapis zaprojektowano tak, by już pierwszy rzut oka skłaniał widza do postrzegania królowej jako władczyni. Kompleks okazał się tak rozległy, że zespół potrzebował kolejnych trzech lat, by zlokalizować właściwą piramidę. Gdy kopano głębiej, zarys konstrukcji stał się czytelny. Podstawa miała około 30,5 m z każdej strony – co czyni ją największą znaną piramidą wzniesioną dla egipskiej królowej, z wyjątkiem jednej – tajemniczej królowej V dynastii o imieniu Setibhor. Już sam rozmiar był zdumiewający. Ale piramida Anchnespepi zawierała też elementy kojarzone wyłącznie z faraonami: szerokie wejście z filarami, okazałą kwadratową przedsionkową komnatę oraz Salę Ofiar wyłożoną lśniącym białym alabastrem. Odłamki obelisków, które niegdyś flankowały wejście, sugerują, że ich wierzchołki pokryte złotem wznosiły się na ponad 4,6 m. Kolejnych dowodów na splendor grobowca dostarczyła spektakularna scena odsłonięta przez archeologów: królowa przepływa na swojej królewskiej łodzi, z nogami rozstawionymi w męskiej pozie zapożyczonej od faraonów, wykonując wraz z córką rytuał. Kierujący wykopaliskami Philippe Collombert natrafił również na intrygującą inskrypcję w świątyni grobowej królowej: „Jego Majestat działał za nią, gdy przebywała w [królewskiej] rezydencji”. Później zinterpretowano ją jako bezprecedensowe potwierdzenie regencji Anchnespepi. To także zabawne przypomnienie, że nawet królowie Egiptu musieli liczyć się ze swoimi matkami. Po oczyszczeniu podziemnych pomieszczeń odkryto komorę grobową, niestety splądrowaną już w starożytności. Zachował się jednak wspaniały sarkofag z czarnego bazaltu, choć jego masywna pokrywa była pęknięta na cztery ogromne fragmenty. Wewnątrz pozostały jedynie skrawki lnianych owijek i fragmenty kości, ale zewnętrzne inskrypcje przetrwały. Ogłaszały królową „cielesną córką” bogini nieba Nut oraz „córką” boga ziemi Geba – tytułami, które czyniły z niej istotę boską, część potężnej linii samych bogów. Najważniejsze odkrycie biegło długimi kolumnami hieroglifów po ścianach komory grobowej. Znaki wciąż połyskiwały śladami zielonej farby, mimo że minęło ponad 4000 lat. Dla archeologów od razu stało się jasne, że są to „ Teksty piramid”. Po raz pierwszy pojawiły się w grobowcu króla Unasa mniej więcej sześć dekad przed narodzinami Anchnespepi. Zaklęcia miały przemienić faraona w istotę boską, zapewnić mu bezpieczną podróż przez zaświaty i zagwarantować wieczne zjednoczenie z bogami. Były najświętszymi rytuałami faraonów Starego Państwa. W grobowcu Anchnespepi teksty były jednak w fatalnym stanie. Czas i rabusie zrobiły swoje. Inskrypcje zredukowano do setek rozszczepionych kamieni rozrzuconych i zasypanych piaskiem. Aby przeczytać całość, należało je najpierw zrekonstruować. Odtwarzanie „Tekstów piramid” Anchnespepi Przez dwie dekady epigrafik Mathieu i zespół MAFS wykonywali żmudną pracę składania inskrypcji z grobowca Anchnespepi. Mathieu wspomina, że po odkryciu pierwszego fragmentu w 2000 roku do 2003 roku znaleziono i zinwentaryzowano 1035 zapisanych bloków. W kolejnych sezonach Collombert odkrywał następne, aż łączna liczba fragmentów osiągnęła 1617. Każdy z tych odłamków trzeba było sfotografować, narysować, przeanalizować, opisać i zeskanować. Składanie tego wszystkiego przypominało rozwiązywanie gigantycznych trójwymiarowych puzzli: elementy miały skrajnie różne kształty i rozmiary, a część w ogóle zaginęła. Mimo to członkom zespołu udało się odtworzyć ściany – dopasowywali drobne fragmenty do większych bloków i łączyli pokruszone krawędzie, by odsłonić kolejność zapisów. Było to zadanie monumentalne, w praktyce wymagające odbudowania wnętrza komory grobowej. Na końcu ta nieustępliwa praca przyniosła efekt godny podziwu: niemal kompletny korpus Tekstów Piramid, w tym dziesięć zaklęć nieznanych z żadnego faraońskiego grobowca. Nowe zaklęcia koncentrują się na pożywieniu, ochronie i wstąpieniu królowej do grona bogów. Każdy z jedenastu władców, którzy kazali wyryć „Teksty piramid" w swoich grobowcach, wybierał nieco inną wersję – być może odzwierciedlającą osobowość i przekonania religijne. Wiele unikatowych formuł Anchnespepi oferuje jej królewskie i magiczne przedmioty. Może to wskazywać, że zależało jej na potwierdzeniu statusu „zmartwychwstałego faraona”. Jedno z zaklęć zachęca: – Weź to, twoje papirusowe berło. Inne obiecuje: – Kanały stoją przed tobą otworem, abyś mogła zanurzyć się w falach czerwonych koron. W innych fragmentach teksty opisują jej spotkanie z bogami i ogłaszają jej boskość. Jedno z zaklęć mówi, że odnajdzie bogów, zasiądzie z nimi, będzie z nimi jeść i podróżować w świętej łodzi słonecznej. Inne głosi, że niebo drży dla niej, ziemia się trzęsie, a niezniszczalne gwiazdy kłaniają się przed nią, bo to Ozyrys posadził ją na swoim tronie. Teksty dawały Anchnespepi dokładnie te same narzędzia, które otrzymywał król, by pomyślnie istnieć w zaświatach. Decyzja o wyryciu tych inkantacji była czymś więcej niż religijną ambicją. Była deklaracją władzy – stwierdzeniem, że bogowie popierają jej rządy. Za życia oddała władzę nad Egiptem synowi. Po śmierci mogła odzyskać moce i przywileje faraona – tym razem we własnym imieniu i na wieczność. Kobieta wyznacza standardy Historia Anchnespepi nie kończy się na jej śmierci, ani nawet na upadku Starego Państwa. Jej rządy stały się wzorcem dla potężnych – i lepiej znanych – egipskich królowych, które poszły jej śladem. Gdy Hatszepsut, druga kobieta rządząca Egiptem we własnym imieniu, objęła tron niemal tysiąc lat później, przywdziała insygnia królów i przedstawiła się jako boska córka boga. Powtarzała w ten sposób roszczenia, które wcześniej formułowała Anchnespepi. Również Nefertiti czerpała z jej precedensów, gromadząc władzę: przedstawiała się w charakterystycznych pozach faraonów i w rolach religijnych. Mogły to być kroki służące umocnieniu jej drogi do tronu, jeśli – jak uważają niektórzy badacze – rzeczywiście rządziła jako faraon po śmierci męża. Kiedy Kleopatra kreowała się na żywe wcielenie Izydy, wypowiadała wprost to, co Anchnespepi sugerowała ponad 2000 lat wcześniej, przywołując Izydę w rzeźbie z Brooklyn Museum. Kleopatra odwoływała się do tradycji egipskiej władzy królowych o tak odległych korzeniach, że w jej czasach była ona już „starożytnością”. Piramida Anchnespepi, jej teksty i tytuły pokazują królową, która nie zgodziła się pozostać w tle. Przesunęła granice tego, kim mogły być egipskie królowe: opiekunkami, regentkami, boskimi córkami i suwerennymi władczyniami. W półmroku komory grobowej, gdzie hieroglify wciąż lśnią po czterech tysiącleciach, jej ambicja pozostaje czytelna. To opowieść o kobiecie, która sięgnęła po rytuały królów, by zapewnić sobie miejsce wśród bogów – i pokazać, że władza do rządzenia nie musi należeć wyłącznie do mężczyzn. Źródło: National Geographic
Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pracowali w drużynach/brygadach, z których każda była odpowiedzialna za wznoszenie innego elementu zespołu grobowego. Ci, którzy nie byli zaangażowani w prace budowlane, odpowiadali za wytwarzanie i naprawę narzędzi, organizowanie zaopatrzenia, obsługę kuchni i inne czynności. Wszyscy robotnicy mieszkali w przygotowanej dla nich osadzie, na którą składały się podłużne budynki z cegły mułowej. Także tam obowiązywał podział na klasy. Nadzorcy i inne osoby o wyższej randze zamieszkiwali osobną część kompleksu. Robotnicy o wyższych kwalifikacjach mieli zapewniony lepszy kwaterunek niż ci, którzy realizowali najprostsze zadania. Z czego zbudowane są piramidy? Większość budowli egipskich wznoszono z trzciny, drewna i niewypalanej cegły. Kamień był surowcem trudnym do pozyskania i wymagającym dokładnej i czasochłonnej obróbki, więc mógł służyć wyłącznie do budowy najważniejszych obiektów. Do tej grupy zaliczały się piramidy. Kamień do produkcji bloków był pozyskiwany z różnych miejsc. Podstawą konstrukcji był wapień, który znajdował się najbliżej. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre elementy budowli wymagały użycia innego budulca. W niektórych piramidach, wewnętrzną część grobowca wykładano czerwonym granitem, który sprowadzano z Asuanu. Czasami zachodziła też konieczność zastosowania białego wapienia, który był pozyskiwany z kamieniołomu w Tura. Na czym polegał proces budowy piramidy? Budowa piramid rozpoczynała się ceremonią, w trakcie której władca z pomocą kapłanki bogini Seszat napinał sznur w stronę gwiazd. Nie miało to wyłącznie wymiaru symbolicznego. W ten sposób wyznaczana była oś budowli. Początkowo piramidy były zorientowane na linii północ-południe. Dla Egipcjan miało to ogromne znaczenie. W ich wierzeniach, niebo było miejscem, w którym władcy egzystują po śmierci, a gwiazdy były postrzegane jako bogowie. W trakcie budowy jedynie gwiazdy okołobiegunowe nie znikały za linią horyzontu, więc według mieszkańców Egiptu były one nieśmiertelne. Gdy wzrosło znaczenie kultu solarnego, zespoły otaczające piramidy zaczęły być orientowane na linii wschód-zachód. Początkowo kamienne bloki przygotowywano przy pomocy miedzianych narzędzi, a z czasem zaczęto używać bardziej wytrzymałego brązu. Żelazo pojawiło się w Egipcie w schyłkowej fazie istnienia imperium faraonów. Dłuta, które służyły do odłupywania fragmentów kamienia, miały kształt walca z zaostrzoną końcówką. W przeciwległą uderzano drewnianym młotkiem. Do przygotowania równych powierzchni i poziomowania służył trójkątny instrument z przymocowanym do wierzchołka sznurkiem zaopatrzonym w pion. Podobne narzędzia, ale bez pionu, pozwalały wyznaczać i wygładzać pozostałe ściany. Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Transport kamiennych bloków i wnoszenie ich na kolejne poziomy budowli był najtrudniejszym etapem prac. Kamienie ciągnięto siłą ludzkich mięśni, ale do pracy było zaprzęgane także bydło. W celu ułatwienia pracy i zwiększenia efektywności transportu, najpierw przygotowywano drogę z pokruszonego wapienia, glinianej zaprawy i drewnianych belek wzmacniających konstrukcję. Dowodzi tego fragment traktu odkryty przy piramidzie Senusereta w Liszt. Bloki umieszczano na drewnianych saniach, a w celu zmniejszenia tarcia, pod płozy lano wodę. Tak bloki docierały na miejsce. Jak trafiały na kolejne poziomy piramidy? Na ten temat powstało wiele hipotez, ale najbardziej prawdopodobna zakładała, że robotnicy budowali w tym celu specjalne rampy. Najprawdopodobniej tak właśnie było. Dowodzi tego znalezisko odkryte na stanowisku Hatnub. W kamieniołomie położonym w pobliżu miasta al-Minja odkryto pozostałości rampy, która najprawdopodobniej służyła do wciągania kamieni. Po obu stronach konstrukcji znajdowały się schody i szerokie otwory, w których najprawdopodobniej umieszczano drewniane pale. Liny były owijane wokół pali, a zaparci o stopnie robotnicy po prostu wciągali blok na górę. Dlaczego budowano piramidy? Po co Egipcjanie podejmowali się tak trudnych i czasochłonnych przedsięwzięć? Rzymski historyk Pliniusz nazwał piramidy „bezużyteczną i głupią manifestacją bogactwa”. O ile okazały grobowiec rzeczywiście mógł podkreślać majestat pochowanego w nim władcy, to należy podkreślić, że nadrzędny cel był inny. Egipcjanie wierzyli, że faraonowie po fizycznej śmierci wiodą wieczną egzystencję w niebie i stają się jedną z boskich gwiazd. Pochyły kształt mógł więc być czymś w rodzaju symbolicznej drabiny lub schodów prowadzących do niebios. Ciekawostki o piramidach Powyżej wymieniliśmy najważniejsze informacje na temat budowy piramid. Na koniec zostawiliśmy kilka zaskakujących ciekawostek dotyczących tych niezwykłych obiektów. Piramida Chufu (Cheopsa), która pierwotnie mierzyła niemal 147 metrów, przez niemal cztery tysiące była najwyższym dziełem rąk ludzkich. Wyżej wzniosła się dopiero katedra w Lincoln. Piramida Dżesera i otaczające ją kaplice i dziedzińce to pierwsze kamienne budowle w Egipcie. Zespół grobowy Dżesera zajmował niemal 15 ha. Zdaniem wielu archeologów, ten obszar był równy powierzchni ówczesnego dużego miasta. W dziejach krainy nad Nilem, jej władcy wznieśli ok. 100 piramid. Zewnętrzną okładzinę piramidy Chafra wykonano z białego wapienia. Kamień zachował się jedynie w szczytowej partii budowli. Wynika to z faktu, że w XII stuleciu Saladyn rozkazał zdjąć kamień, który posłużył do budowy murów Kairu. Gdyby nie to, piramida najprawdopodobniej do dziś byłaby idealnie gładka. Żeby przyspieszyć proces budowy, Egipcjanie wykonywali wnętrze piramid z niezbyt starannie obrobionych bloków. Do budowy piramidy Chufu (Cheopsa) użyto 2,3 miliona kamiennych bloków. Badacze szacują, że budowla waży ok. 6 milionów ton. Budowa piramid była na tyle dużym przedsięwzięciem, że władcy Egiptu musieli organizować gospodarstwa rolne, których jedynym zadaniem było zapewnianie dostaw żywności na place budowy. Jak wynika z zapisów Herodota, w pewnym momencie budowy piramidy faraonowi Chufu zabrakło środków do kontynuowania prac. Miał wtedy wysłać swoją córkę do... domu publicznego. Oczywiście należy podkreślić, że podanie greckiego historyka trzeba rozpatrywać w kategoriach legendy. Więcej o tym, jak naprawdę powstawały piramidy, przeczytacie w grudniowym wydaniu National Geographic Polska. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ważne odkrycie w piramidzie w Gizie. Czy to zakamuflowane wejście do grobowca?
Archeolodzy mają dowód na istnienie potencjalnego sekretnego wejścia do piramidy Menkaurego – syna słynnego faraona Cheopsa. Jego grobowiec znajduje się nieopodal Wielkiej Piramidy w Gizie.
Teren płaskowyżu Giza na obrzeżach stolicy Egiptu, Kairu jest od kilku stuleci wielką atrakcją, która ściąga rzesze ciekawskich. To tam, oprócz Wielkiej Piramidy, znajduje się legendarny kamienny Sfinks, czyli olbrzymia postać lwa z ludzką głową wykuta w ostańcu skalnym. Najbardziej zjawiskowe są trzy piramidy – Cheopsa, jego syna – Chefren i potomka tego ostatniego – Menkaurego. W tej ostatniej międzynarodowy zespół naukowców dokonał intrygującego odkrycia. A na początku listopada władze egipskie otworzyły w tej okolicy po latach oczekiwania Wielkie Muzeum Egipskie, w którym prezentowane są najcenniejsze zabytki cywilizacji faraońskiej. Dwie puste przestrzenie Piramida Menkaurego ma „zaledwie” około 60 m wysokości (Cheopsa – pierwotnie ponad 140 m). Jednak wykonano ją częściowo z bardzo cennego budulca – granitowych bloków sprowadzanych z dalekiej odległości. Taka granitowa okładzina zdobi do pewnej wysokości zewnętrzne ściany tego grobowca. Zarówno na północnej i wschodniej ścianie piramidy w jednym miejscu granitowe bloki są świetnie obrobione. Jednak jedyne znane wejście prowadzi do cielska piramidy od północy – do większości egipskich piramid tunele wiodą od tej ściany. Naukowców intrygował powód perfekcyjnego obrobienia fragmentu wschodniego lica piramidy. Postawiono hipotezę: znajduje się za nim zakamuflowane drugie wejście. Wyniki analiz, które udowodniły to przypuszczenie, opublikował właśnie międzynarodowy zespół naukowców i opublikował na łamach czasopisma „NDT & E International” w ramach projektu badawczego ScanPyramids. Wiele metod – jeden wynik Naukowcy, badając hipotezę drugiego wejścia w piramidzie Menkaurego, zastosowali zintegrowane podejście, wykorzystując trzy nieinwazyjne (nieniszczące) metody. Były to: tomografia elektrooporowa (ERT), georadar (GPR), badania ultradźwiękowe (UST). Wszystkie te narzędzia wykryły anomalie za wschodnią ścianą piramidy. Kluczowym elementem było połączenie wyników. W ten sposób uzyskano jeden, szczegółowy, kompozytowy obraz, który jest bardziej czytelny niż dane z każdej metody osobno. Czym są anomalie? Dzięki temu zintegrowanemu podejściu udało się zlokalizować dwie główne, nieznane wcześniej anomalie bezpośrednio za wypolerowanymi blokami granitowymi na wschodniej ścianie piramidy. To pierwszy przypadek wykrycia anomalii strukturalnych o wschodniej stronie tego grobowca. Naukowcy, analizując symulacje numeryczne, stwierdzili, że najprawdopodobniej anomalie reprezentują puste przestrzenie wypełnione powietrzem, które rozpoczynają się tuż za zewnętrzną okładziną piramidy. Jedna wnęka ma wymiary 1,5 m × 1,0 m a druga 0,9 m × 0,7 m (to wymiary przekroju poprzecznego), ale nie wiadomo, jak głęboko ciągną się one w głąb piramidy. Zagadką pozostaje ich długość. W ostatnich latach naukowcy namierzyli anomalie w piramidzie Cheopsa. W jednym przypadku wwiercili się i zajrzeli do środka z pomocą miniaturowej kamerki. Ich oczom ukazało się puste, przesklepione pomieszczenie. Nie było w nim jednak skarbów. Pełniło zapewne praktyczną funkcję – jego zadaniem było odciążanie tunelu wejściowego do Wielkiej Piramidy. Źródło: NDT & E International Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pierwsza pomoc pod piramidami. SOR był tu już w starożytności i powraca
Na egipskim płaskowyżu Giza pod piramidami powstanie klinika świadcząca pierwszą pomoc dla turystów. A co ważne – będzie można ją uzyskać nieodpłatnie. Co ciekawe, już budowniczowie piramid mieli zapewniony dostęp do „służby zdrowia”, o czym świadczą odkrycia archeologiczne.
Piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa – wzniesione około 4500 lat temu – są ikonicznymi zabytkami Egiptu. Te monumentalne grobowce ustawione w rzędzie można zobaczyć na niezliczonych pocztówkach i zdjęciach z kraju faraonów. Płaskowyż Giza, obok Kairu, czyli stolicy Egiptu, jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc przez turystów. Władze tego kraju nie udostępniają dokładnych statystyk, ale z szacunków wynika, że są to miliony osób rocznie. Taka liczba to spore wyzwanie. Zmiany wśród egipskich zabytków W ostatnim czasie Egipt modernizuje i przebudowuje wiele stanowisk archeologicznych. Na przykład w rejonie klasztoru św. Katarzyny z VI wieku na Półwyspie Synaj powstają hotele i infrastruktura turystyczna. Spotkało się to z głosami krytyki, bo ingerencja wydaje się być duża, a jest to teren wpisany na Listę UNESCO. Tymczasem zmiany mają też miejsce obok najbardziej słynnych egipskich piramid w Gizie, chociaż wyglądają one inaczej. Zakazano wjazdu samochodów i autokarów. Teraz turyści muszą przesiadać się do elektrycznych busów, które obwożą ich po płaskowyżu. SOR u stóp piramid Kolejną zmianę ogłoszono kilka dni temu. Odwiedzający płaskowyż w Gizie będą mieli teraz dostęp do bezpłatnych usług medycznych w przypadku nagłych zdarzeń, dzięki nowemu partnerstwu między Orascom Pyramids a Cleopatra Hospitals Group. Ta inicjatywa powstała we współpracy z operatorem tego stanowiska archeologicznego, którym jest państwowa Najwyższa Rada Starożytności. Jak informuje Cleopatra Hospitals Group, klinika pierwszej pomocy w strefie zwiedzania piramid w Gizie będzie świadczyła nieodpłatną pomoc medyczną dla zwiedzających. Personel tego wyjątkowego SOR-u będzie obsługiwany przez wykwalifikowany i dobrze wyszkolony zespół medyczny – czytamy w komunikacie. Nowa klinika pierwszej pomocy będzie czynna w godzinach otwarcia płaskowyżu. – Naszym celem jest nie tylko rozwój infrastruktury i usług rekreacyjnych na Płaskowyżu Gizy, ale także zadbanie o zdrowie i bezpieczeństwo odwiedzających – powiedział Amr Gazzarin, prezes Orascom Pyramids. Medycy w Gizie – nie pierwszy raz Nadal pokutuje mit, że w czasie budowy piramid masowo korzystano z niewolniczej siły roboczej. Najnowsze badania, w tym wykopaliska, każą nam jednak sądzić, że budowniczowie tych grobowców byli całkiem nieźle wykwalifikowani i dobrze karmieni. W Egipcie natomiast nigdy na masową skalę nie korzystano z niewolników. Budowniczym piramid zapewniono nawet opiekę medyczną. Niemalże jak w dzisiejszej korporacji. O tym, że troszczono się o budowlańców wiemy dzięki antropologom badającym kości. Naukowcy wypatrzyli złamania kości ramiennych, piszczelowych i strzałkowych oraz zapalenia stawów kolanowych i biodrowych. Z reguły te urazy były zrośnięte i dobrze zaleczone. To dowód na to, że na placu budowy zapewniano dostęp do kompetentnych lekarzy. Źródło: Ahram Online Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W Wielkiej Piramidzie zamontowano nowoczesne urządzenia. Eksperci wyjaśniają, dlaczego
Turyści odwiedzający piramidę Cheopsa często skarżyli się na duchotę i nieprzyjemny zapach. Teraz władze Egiptu postanowiły działać. Nowoczesne urządzenia mają poprawić jakość powietrza w historycznych komorach. Czy nowa technologia sprawdzi się w jednym z najsłynniejszych zabytków świata?
Piramida Cheopsa jest jedynym zachowanym do naszych czasów cudem świata starożytnego. Jest to olbrzymi kamienny grobowiec wzniesiony 4500 lat temu dla faraona Cheopsa. Od setek, a nawet tysięcy lat budowla ta przyciąga uwagę osób wizytujących Egipt. Jej rozmiary i kunszt wykonania opisywali Grecy ponad 2 tysiące lat temu. Wielka Piramida jest też celem niezliczonych badań, chociaż w ostatnich dekadach to głównie obiekt turystyczny. To z taką jej funkcją związane są urządzenia, które niedawno w niej zainstalowano. Duszno i parno. Wizyta w piramidzie Turyści, którzy wchodzą do piramid skarżą się na wiele rzeczy. Oprócz tego, że przeciskanie się przez tunele jest niewygodne, jest też duszno i parno. Problemem związany z dużą liczbą zwiedzających jest też rozwój mikroorganizmów pod wpływem wilgoci, a w konsekwencji rozwój grzybów wewnątrz piramidy. Jakiś czas temu władze egipskie zainstalowały w dwóch tzw. szybach wentylacyjnych (w starożytności nie pełniły takiej roli) piramidy mocne dmuchawy, które miały zaradzić temu problemowi. To jednak nie do końca go rozwiązało. Krystalicznie czyste powietrze w grobowcu? Egipskie media poinformowały właśnie o tym, że w dwóch komorach piramidy Cheopsa zainstalowano urządzenia firmy Sharp, które mają oczyszczać powietrze. Celem jest ochrona delikatnych wewnętrznych komór piramidy, a jednocześnie poprawa komfortu zwiedzania. Producent przekonuje, że instrumenty te usuwają zarodniki pleśni i zmniejszają aktywność wirusów unoszących się w powietrzu w powietrzu. Mają być też odpowiednie do usuwania nieprzyjemnych zapachów. A wszystko dzięki wykorzystaniu technologii Plasma Cluster. Jak wyjaśnia producent, technologia ta generuje dodatnie jony wodoru (H⁺) i ujemne jony tlenu (O₂⁻), które hamują aktywność m.in. wirusów. Starożytne wyzwanie Nowe urządzenia zainstalowano we współpracy z Ministerstwem Turystyki i Starożytności. Szef Najwyższej Rady Starożytności, która podlega temu resortowi, Mohamed Ismail Khaled, opisał oczyszczacze jako kluczowy krok w redukcji wilgotności i oczyszczaniu powietrza w grobowcu. W jego ocenie modernizacja sprawi, że ​​zamknięte przestrzenie stają się zdrowsze i bardziej komfortowe dla zwiedzających. – To nowoczesne rozwiązanie odwiecznego wyzwania – powiedział Khaled cytowany przez portal Egyptian Streets. W ostatnim czasie zamontowano też energooszczędne oświetlenie tuneli i komór piramidy. Planowany jest montaż takich urządzeń w sąsiadujących piramidach należących do Mykerinosa i Chefrena, czyli władców rządzących po faraonie Cheopsie. Źródła: Egyptian Streets, Arab News Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy kosmici mogli zbudować piramidy i inne cuda? Zaskakujące wyjaśnienia nauki
Od piramid w Gizie po linie Nazca – te miejsca od wieków wzbudzają spekulacje o pozaziemskim pochodzeniu. Sprawdź, co naprawdę o nich wiemy i jak badacze tłumaczą ich powstanie.
Spis treści: Linie Nazca – rysunki widoczne tylko z góry Egipskie piramidy – cuda sprzed 4500 lat Stonehenge – kamienny kalendarz czy lądowisko? Teotihuacán – miasto o boskiej nazwie Wyspa Wielkanocna – zagadka moai „Twarz” na Marsie – złudzenie z kosmosu Poza dawną stolicą Inków, Cusco, w peruwiańskich Andach znajduje się forteca Sacsayhuamán. Miejsce to zbudowano z ogromnych głazów, które ociosano i ułożono niczym elementy układanki. Niektórzy twierdzą, że Sacsayhuamán to dzieło starożytnej cywilizacji, która mogła mieć „trochę” pomocy od międzygwiezdnych przyjaciół. Tysiącletnie, zazębiające się mury fortecy składają się z kamieni ważących nawet po 220 ton każdy. Przeniesiono je z odległości ponad 30 kilometrów, a następnie podniesiono i dopasowywano na miejsce z precyzją jak spod lasera. Jak starożytna kultura dokonała takiego wyczynu inżynieryjnego? Okazuje się, że Inkowie byli równie biegli w budowaniu domów i ufortyfikowanych kompleksów, co w obserwowaniu nieba i prowadzeniu kalendarzy. Sacsayhuamán nie jest zresztą jedynym przykładem tej misternie wykonanej kamieniarki. Podobne mury istnieją w całym Imperium Inków — między innymi w Cusco znajduje się słynny kamień o dwunastu kątach, starannie wpasowany w mur. W ostatnich latach archeolodzy odkryli ślady systemu lin i dźwigni, którego Inkowie używali do transportu bloków z kamieniołomów do miast — systemu opartego na sile i pomysłowości, a nie na kosmicznych architektach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-12-223903-Were-these-ancient-sites-built-by-aliens-Heres-why-some-people-think-so.--Nat-daf915f.jpg" width="1267" height="845" alt="Twierdza Sacsayhuamán w Peru – świadectwo potęgi dawnych Inków – kontrastuje z nowoczesną zabudową Cusco." title="Twierdza Sacsayhuamán w Peru – świadectwo potęgi dawnych Inków – kontrastuje z nowoczesną zabudową Cusco." /> Linie Nazca – rysunki widoczne tylko z góry Na wysokim i suchym płaskowyżu około 320 km na południowy wschód od Limy w peruwiańskiej pustyni wyryto setki długich, prostych białych linii, pozornie rozmieszczonych przypadkowo. Towarzyszy im 430 kształtów geometrycznych, w tym figury zwierząt takich jak pająk, małpa i koliber. W ostatnich latach naukowcy, korzystając z technologii SI (sztucznej inteligencji), odkryli kolejnych 300 geoglifów. Najdłuższe linie ciągną się prosto jak strzała przez wiele kilometrów. Największe kształty mają niemal 365 metrów szerokości i najlepiej oglądać je z powietrza. Naukowcy przypuszczają, że linie Nazca — wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO — mogą liczyć nawet dwa tysiące lat. Ze względu na wiek, rozmiar, widoczność z góry i tajemniczy charakter linie te często podaje się jako jeden z najlepszych przykładów „roboty kosmitów” na Ziemi. Bo jak inaczej ludzie starożytnego świata mieliby tworzyć tak ogromne rysunki na pustyni bez zdolności latania? I po co? Tymczasem odpowiedź na pytanie „jak” jest dość prosta. Te zagadkowe rysunki — geoglify — powstają przez usunięcie wierzchniej, rdzawo zabarwionej warstwy kamieni, aby odsłonić jaśniejszy, biały piasek pod spodem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-13-111609-Were-these-ancient-sites-built-by-aliens-Heres-why-some-people-think-so.--Nat-1670f7d.png" width="1267" height="849" alt="Samolot przelatuje nad starożytnym geoglifem przedstawiającym pająka na peruwiańskiej pustyni." title="Samolot przelatuje nad starożytnym geoglifem przedstawiającym pająka na peruwiańskiej pustyni." /> Wyjaśnienie „dlaczego” jest trudniejsze. Na początku XX wieku naukowcy, którzy jako pierwsi badali te linie, przypuszczali, że mogły one mieć związek z konstelacjami lub przesileniami. Nowsze prace sugerują jednak, że linie Nazca wskazują miejsca ceremonialne lub rytualne związane z wodą i płodnością. Poza widokiem z powietrza kształty widać także z okolicznych wzgórz. Egipskie piramidy – cuda sprzed 4500 lat Tuż pod Kairem, w Gizie, z pustyni wyłaniają się najbardziej znane egipskie piramidy. Zbudowane w epoce brązu ponad 4500 lat temu, piramidy w Gizie to monumentalne grobowce, w których chowano starożytne królowe i faraonów. Ale jak dokładnie Egipcjanie je wznosili? Wielka Piramida składa się z milionów precyzyjnie ociosanych bloków kamiennych, z których każdy waży co najmniej dwie tony. Nawet przy użyciu dzisiejszych dźwigów i sprzętu budowlanego wzniesienie piramidy tak wielkiej jak ta faraona Chufu (Cheopsa) byłoby ogromnym wyzwaniem. Stonehenge – kamienny kalendarz czy lądowisko? W wiejskich okolicach Salisbury w Anglii stoi ogromny kamienny krąg, z których niektóre ważą nawet 50 ton. Neolityczny zabytek, znany jako Stonehenge, zainspirował szwajcarskiego pisarza Ericha von Dänikena do sugestii, że to model Układu Słonecznego, który zarazem pełnił funkcję lądowiska dla kosmitów. Bo jak inaczej te masywne głazy trafiły setki kilometrów od macierzystego kamieniołomu? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-13-112635-Were-these-ancient-sites-built-by-aliens-Heres-why-some-people-think-so.--Nat-f826910.png" width="1129" height="840" alt="Prace konserwatorskie w Stonehenge obejmowały naprawę pęknięć i spoin, aby ustabilizować kamienie i chronić je przed erozją." title="Prace konserwatorskie w Stonehenge obejmowały naprawę pęknięć i spoin, aby ustabilizować kamienie i chronić je przed erozją." /> Nikt dokładnie nie wie, jakie jest znaczenie Stonehenge. Jednak — podobnie jak w przypadku wszystkich innych miejsc opisanych w tym zestawieniu — odpowiedzią nie są kosmici. Naukowcy pokazali, że takie konstrukcje da się wznosić przy użyciu technologii dostępnych 5000 lat temu, kiedy powstawały najwcześniejsze elementy stanowiska. Co więcej, dziś wydaje się, że kamienie są zorientowane względem przesileń i zaćmień, co sugeruje, że budowniczowie Stonehenge co najmniej znali mechanizmy rządzące ruchem ciał niebieskich, nawet jeśli nie przybyli z góry. Teotihuacán – miasto o boskiej nazwie Teotihuacán, czyli „Miasto Bogów”, to rozległe starożytne miasto w Meksyku, najbardziej znane ze swych świątyń o formie piramid. Choć wzniesiono je ponad 2000 lat temu, jego wiek, rozmiar i złożoność mogą sprawiać wrażenie „nie z tego świata” — to jednak bez wątpienia dzieło ludzi. Naukowcy przypuszczają, że na przestrzeni stuleci miasto budowały wspólnie różne kultury, w tym Majowie, Zapotekowie i Mixtekowie, a sam ośrodek mógł być zamieszkiwany przez ponad 100 tysięcy mieszkańców. Najsłynniejszą budowlą Teotihuacánu jest monumentalna Piramida Słońca. To jedna z największych konstrukcji tego typu na półkuli zachodniej — a jej osobliwe ustawienie uznaje się za oparte na cyklach kalendarzowych. Wyspa Wielkanocna – zagadka moai Zagadki związane z moai — wielkimi kamiennymi figurami Wyspy Wielkanocnej — powielają zasadniczo tę samą opowieść, co w przypadku innych miejsc opisanych wyżej: jakim sposobem lub Rapa Nui wykonał te figury ponad tysiąc lat temu? I jak moai trafiły na Wyspę Wielkanocną? Z niemal 900 kamiennych postaci wiele rozsianych jest na stokach wygasłych wulkanów. Figury mają przeciętnie 4 metry wysokości i ważą 14 ton, a wygląda na to, że wykuwano je w miękkim tufie wulkanicznym z kamieniołomu Rano Raraku. W tym miejscu ponad 400 posągów wciąż znajduje się na rozmaitych etapach powstawania — część ukończonych figur oczekuje transportu do docelowych lokalizacji. Powody rzeźbienia moai pozostają tajemnicą, choć prawdopodobnie miały związek z praktykami religijnymi lub rytuałami. Nie do końca też wiadomo, co stało się z rzemieślnikami z Rapa Nui. Jedna z teorii sugeruje, że ich cywilizacja uległa katastrofie środowiskowej, którą sama spowodowała. Badanie z 2024 roku przeprowadzone na Columbia University podważa jednak ten pogląd. „Twarz” na Marsie – złudzenie z kosmosu Wypatrzona przez sondę Viking 1 w 1976 roku tak zwana „Twarz na Marsie” ma niemal 3,2 kilometra długości i leży w regionie Cydonia, który oddziela gładkie równiny północnej części Marsa od bardziej pokrytego kraterami terenu na południu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-13-114654-Were-these-ancient-sites-built-by-aliens-Heres-why-some-people-think-so.--Nat-3b0aedf.png" width="1147" height="846" alt="Orbiter Viking 1 sfotografował Marsa w 1976 roku. Cienie w formacji skalnej tworzą iluzję ludzkiej twarzy." title="Orbiter Viking 1 sfotografował Marsa w 1976 roku. Cienie w formacji skalnej tworzą iluzję ludzkiej twarzy." /> W chwili odkrycia naukowcy zbyli „twarz” jako efekt gry cieni. Z biegiem dekad obiekt stał się jednak ulubieńcem osób przekonanych, że kosmici z upodobaniem do stawiania konstrukcji odwiedzają Układ Słoneczny. W 2001 roku sonda NASA Mars Global Surveyor przyjrzała się „twarzy” ponownie — korzystając z kamery o znacznie wyższej rozdzielczości — i nie zobaczyła żadnej twarzy. Okazało się, że to, co wydawało się obliczem, jest po prostu kolejną, zwyczajną marsjańską górą stołową, podobną do form terenowych licznie spotykanych na amerykańskim Południowym Zachodzie. Mimo wszystko istnienie tak cudownych starożytnych miejsc — czy to w przestrzeni kosmicznej czy tutaj na Ziemi — pozostaje fascynującą zagadką do rozważań. Źródło: National Geographic
Niezwykłe odkrycie w Wielkopolsce – „polskie piramidy” starsze od egipskich
Nowe odkrycie na wykopaliskach w Wielkopolsce to kolejny dowód na to, że historia ziem dzisiejszej Polski skrywa niejedną zagadkę. Archeolodzy natrafili na pozostałości monumentalnych grobowców megalitycznych sprzed 5,5 tysiąca lat.
Spis treści Historia odkrycia w Wielkopolsce Imponujące konstrukcje sprzed 5,5 tysiąca lat Jakie funkcje mogły pełnić „łoża olbrzymów”? W sercu Wielkopolski, na obszarze Parku Krajobrazowego im. generała Dezyderego Chłapowskiego, dokonano niezwykłego odkrycia archeologicznego. Zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego odsłonił pozostałości pięciu monumentalnych grobowców sprzed 5,5 tysiąca lat. Historia odkrycia w Wielkopolsce Te neolityczne konstrukcje, wybudowane przez tzw. kulturę pucharów lejkowatych, określane są potocznie mianem „polskich piramid” lub „grobów olbrzymów”. Ich imponujące rozmiary i skomplikowana struktura przywodzą na myśl monumentalne budowle megalityczne znane z Europy Zachodniej. Jak poinformowali National Geographic odkrywcy i archeolodzy, obiekty te zlokalizowano w zeszłym roku, a teraz w czerwcu i lipcu dokonano sondażowych badań wykopaliskowych. Zostały odkryte przez przez mgr inż. Artura Golisa, głównego specjalistę ds. ochrony przyrody i krajobrazu ZPKWW. Leżą na terenie gmin Kościan i Śrem. Imponujące konstrukcje sprzed 5,5 tysiąca lat Zachowane grobowce mają formę długich nasypów ziemnych, sięgających nawet 200 metrów długości. Wznoszono je na planie wydłużonego trójkąta, z szeroką częścią skierowaną ku wschodowi i zwężającą się stopniowo ku zachodowi. Ich boki oraz front okładano głazami o masie dochodzącej do kilku ton. W części frontowej znajdowała się drewniana budowla, jak sądzą badacze pełniąca funkcję świątyni grobowej. Odkryto tam m.in. pozostałości glinianego klepiska i węgle drzewne palenisk. Pod nasypem, wewnątrz lub za domem grobowym, umieszczano zazwyczaj zwłoki jednej osoby, ułożone z nogami skierowanymi na wschód. Zmarłemu towarzyszyły dary grobowe – ceramika, siekierki krzemienne, kamienne topory, a sporadycznie również miedziane ozdoby, wskazujące na początek epoki miedzi, tzw. chalkolitu. Jakie funkcje mogły pełnić „łoża olbrzymów”? Grobowce miały prawdopodobnie też znaczenie społeczne i kultowe. Mogły służyć jako miejsce integracji wspólnoty podczas wspólnego procesu budowy, manifestować potęgę lokalnej grupy w oczach przybyszów z zewnątrz, a także wyznaczać przebieg dawnych szlaków komunikacyjnych. Archeolodzy sugerują, że każdy taki obiekt był wznoszony przez jedno pokolenie jako mauzoleum dla wybitnej jednostki – przywódcy, kapłana lub szamana. To nie pierwsze takie odkrycie w okolicy – w 2023 roku odkryto podobne cmentarzysko w gminie Szamotuły, a pierwsze grobowce megalityczne w Wielkopolsce znaleziono w 2019 roku. Podobne budowle znane są też na Kujawach, a nazywa się je „kopcami kujawskimi”. Odkrycie w Wielkopolsce wpisuje się w szerszy kontekst megalitycznej architektury Europy i potwierdza wysoki poziom społeczności neolitycznych z terenów dzisiejszej Polski. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa atrakcja w Gizie pozwoli zobaczyć piramidy z góry. Zdania są podzielone
Nowa atrakcja w Gizie budzi emocje. Kolejka linowa ma zapewnić niezapomniane widoki na piramidy, ale eksperci ostrzegają przed możliwym naruszeniem historycznego krajobrazu.
Spis treści: Piramidy w Gizie z nowej perspektywy Egipt stawia na nowoczesność Egipt od lat jest jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Turystów przyciągają nie tylko namnażające się kurorty położone nad Morzem Czerwonym, ale też liczne zabytki. Obowiązkowym miejscem do zobaczenia w Egipcie są oczywiście piramidy w Gizie. Choć mają ponad 4 tysiące lat, również i tam docierają udogodnienia turystyczne. Piramidy w Gizie z nowej perspektywy Już niebawem turyści odwiedzający Gizę będą mogli podziwiać Piramidę Cheopsa (i dwie pozostałe) z zupełnie nowej perspektywy. Umożliwi to wagonik kolejki linowej. Wzbudzająca kontrowersje inwestycja wkracza w decydującą fazę realizacji. Wiele wskazuje na to, że pierwsza stacja kolejki zostanie oddana do użytku jeszcze w tym roku. Całość ma być gotowa przed oficjalnym otwarciem długo wyczekiwanego Wielkiego Muzeum Egipskiego. Do tej pory data otwarcia kompleksu była przekładana już kilkukrotnie. Planowana kolejka linowa będzie kursować na trasie o długości około 2,5 kilometra. Ma zostać wyposażona w dziesięć stacji, łącząc Wielkie Muzeum Egipskie z piramidami w Gizie. Szybki i komfortowy transport to nie wszystko. Największą atrakcją będzie panoramiczny widok na piramidy, Sfinksa oraz otaczający je pustynny krajobraz. Do tej pory podziwianie cudów starożytności z lotu ptaka nie było dostępne dla wszystkich. Projekt wpisuje się w strategię ożywienia sektora turystycznego, który przez ostatnie lata zmagał się z kryzysami wywołanymi pandemią COVID-19, napięciami politycznymi i konfliktami w regionie. Władze Egiptu liczą, że nowoczesna infrastruktura zachęci turystów z całego świata do powrotu i wydłużenia swojego pobytu w kraju. Egipt stawia na nowoczesność To niejedyna zmiana wokół płaskowyżu w Gizie. Trwa tam również budowa nowej promenady łączącej muzeum z piramidami. Wprowadzane są też elektryczne autobusy, które mają zredukować hałas i emisję spalin. Całość ma na celu nie tylko poprawę komfortu zwiedzania, ale też ochronę dziedzictwa archeologicznego, które w przeszłości było narażone na negatywny wpływ turystyki masowej. Choć projekt kolejki spotyka się z pozytywnym odbiorem wielu turystów i inwestorów, nie brakuje krytyki. Część archeologów i konserwatorów zabytków ostrzega, że nowa infrastruktura może nieodwracalnie zmienić krajobraz kulturowy płaskowyżu. Przeciwnicy uważają, że stawianie stacji w pobliżu historycznych budowli może odebrać im autentyczny charakter. Mimo kontrowersji wokół kolejki wiele wskazuje na to, że Egipt wkroczy w nową erę turystyki. Zderzenie nowoczesności z historią nie musi oznaczać utraty autentyczności – o ile zostanie przeprowadzone z odpowiednią troską o dziedzictwo. Źródło: turystyka.rp.pl Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Poznaliśmy DNA Egipcjanina z czasów powstania piramid. Skąd pochodził?
Najstarszy genom człowieka z Egiptu dostarczył kluczowych informacji o ruchach ludności w czasach wznoszenia piramid. Naukowcy poznali dietę, pochodzenie i styl życia zmarłego mężczyzny.
Spis treści: Co zdradza DNA sprzed 4,5 tysiąca lat o kontaktach Egiptu z Azją? Zmarły sprzed 4500 lat zaskakuje pochodzeiniem. Tak wyglądał jego profil genetyczny Genetyczny ślad migracji do starożytnego Egiptu Kopalny materiał genetyczny bardzo słabo zachowuje się w Egipcie i w krajach Bliskiego Wschodu. Dla tkanek morderczy okazuje się suchy klimat i duże dawki słońca. Dlatego tak ważna jest najnowsza publikacja naukowców, która ukazała się w „Nature”. Opisano w niej wyniki badań próbek DNA, które są do tej pory najstarsze z terenu Egiptu. Materiał genetyczny niesie wiele cennych informacji na temat pochodzenia i pokrewieństwa. W tym przypadku badaczy ciekawiło, jakie jest pochodzenie starożytnych Egipcjan. Co zdradza DNA sprzed 4,5 tysiąca lat o kontaktach Egiptu z Azją? Naukowcy z Instytutu Francisa Cricka i Uniwersytetu Johna Mooresa w Liverpoolu wyodrębnili i zsekwencjonowali DNA od osoby, która żyła około 4500–4800 lat temu. To wówczas wzniesiono na przykład piramidę Cheopsa. Był to bardzo ciekawy okres w historii Egiptu z wielu powodów. Nie tylko ze względu na wznoszenie monumentalnych grobowców, ale też na istnienie kontaktów handlowych i kulturowych z Żyznym Półksiężycem – obszarem Azji Zachodniej obejmującym między innymi współczesny Irak, Iran i Jordanię. Ale czy te interakcje dotyczyły też ruchów ludnościowych? Na to pytanie dać może analiza DNA zmarłych żyjących tysiące lat temu. Zmarły sprzed 4500 lat zaskakuje pochodzeniem. Tak wyglądał jego profil genetyczny Naukowcy pobrali próbkę z zęba zmarłego złożonego w naczyniu ceramicznym na nekropolii Nuwayrat (niedaleko Beni Hasan) w Egipcie. To około 265 km na południe od Kairu. Do znaleziska grobu doszło ponad 120 lat temu. Potem szczątki przewieziono do Wielkiej Brytanii, gdzie znajdują się do dzisiaj. Zmarły co prawda był pochowany w sposób sugerujący jego wyższy status społeczny, to na kościach widoczne są zwyrodnienia świadczące o wykonywaniu ciężkiej pracy fizycznej. Jest to trudne do wyjaśnienia – może świadczy o tym, że w jakiś sposób dorobił się. Dożył 44-64 lat. Z analizy jego genomu wynika, że 80% jego przodków było spokrewnionych ze starożytnymi ludami Afryki Północnej, a 20% – ze starożytnymi społecznościami Azji Zachodniej, a zwłaszcza w regionie Mezopotamii (dzisiejszego Iraku). Mimo że w jego krwi płynęła domieszk spoza doliny Nilu, to zmarły wychował się w Egipcie. To mówi nam analiza izotopów pozyskanych z zębów. W ten sposób pozyskaliśmy informacje na temat jego diety w dzieciństwie. Była oparta na białku zwierzęcym pochodzenia lądowego oraz roślinach, takich jak pszenica i jęczmień. Była zatem typowa dla Egipcjan aż do końca istnienia tej cywilizacji. Genetyczny ślad migracji do starożytnego Egiptu Jakie jest znaczenie tego ustalenia? Jest to genetyczny dowód na to, że ludzie przenosili się do Egiptu i mieszali się z lokalną populacją w tym czasie, co wcześniej było widoczne tylko w zabytkach. Niestety, nie można na podstawie tej niewielkiej próby wyciągnąć szerszych wniosków. Genom zmarłego nie musi być reprezentatywny dla całej ówczesnej populacji egipskiej. Potrzeba większej liczby sekwencji genomów Egipcjan ze wczesnej fazy jej istnienia. Być może uda się pozyskać więcej danych genetycznych w przyszłości, mimo że szanse są dość niewielkie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Piramidy w Gizie przechodzą turystyczną rewolucję. Sprawdź, co się zmieniło
Piramidy w Gizie przechodzą gruntowną modernizację. Zmienia się organizacja ruchu, warunki dla zwierząt i sposób zwiedzania. Projekt ma całkowicie odmienić wizerunek tego słynnego miejsca.
Spis treści: Nowe wejście do Piramid w Gizie – co się zmieniło? Elektrykiem pod piramidy Piramidy w Gizie to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków starożytności. Co roku miliony turystów z całego świata przyjeżdżają w okolice Kairu, żeby zobaczyć piramidę Cheopsa. To jedyny istniejący do dziś cud świata (z pierwszej siódemki). Kto był w Gizie, ten wie, że wizyta na miejscu może wzbudzać różne emocje, również te negatywne. Turyści najczęściej narzekają na natarczywych sprzedawców, złą organizację, tłumy oraz przypadki znęcania się nad zwierzętami. Egipski rząd ruszył już z ambitnym projektem modernizacji słynnego stanowiska archeologicznego. Początki zmian okazały się dość burzliwe. Nowe wejście do Piramid w Gizie – co się zmieniło? Projekt warty 51 milionów dolarów ma na celu uporządkowanie strefy wokół piramid. W planach są m.in. nowe zasady zarządzania ruchem turystycznym i poprawa infrastruktury. Jednym z pierwszych kroków było uruchomienie nowego punktu wejściowego do kompleksu – od strony autostrady Fayoum. Ma on zastąpić dotychczasowe, zatłoczone wejście w pobliżu hotelu Marriott Mena House. Nie obyło się jednak bez oporu. Przewodnicy konni i właściciele wielbłądów, którzy od lat oferowali swoje usługi w okolicy piramid, zablokowali wjazd pojazdów, protestując przeciwko przeniesieniu ich działalności do nowej, wyznaczonej strefy. Jak twierdzą, jest zbyt oddalona od głównego wejścia, co może zmniejszyć ich dochody. W odpowiedzi biznesmen Naguib Sawiris, założyciel Orascom i jeden z liderów projektu, ogłosił, że ci, którzy nie podporządkują się nowym regulacjom, zostaną wykluczeni z działalności na terenie kompleksu. Jak podkreślił, dobro turystów i ochrona dziedzictwa są ważniejsze niż interesy grupy osób, które przez lata szkodziły reputacji miejsca. Elektrykiem pod piramidy W ramach modernizacji wprowadzono również zakaz wjazdu prywatnych pojazdów oraz tradycyjnych autobusów wycieczkowych na teren płaskowyżu. Ich miejsce zajęły przyjazne dla środowiska elektryczne pojazdy. Mimo że to krok w stronę zrównoważonej turystyki, część turystów ma zastrzeżenia. Zdarzały się już przypadki długiego oczekiwania lub konieczności pokonywania trasy pieszo w upale. Firma Orascom zapewnia, że na miejscu działa 45 elektrycznych autobusów kursujących co pięć minut. To nie koniec zmian. Plan obejmuje również renowację wybranych grobowców, uruchomienie nowego centrum dla odwiedzających oraz wprowadzenie systemu biletów online. Jest również szansa, że reorganizacja strefy handlowej doprowadzi do wyeliminowania problemów związanych ze złym traktowaniem zwierząt. Organizacja PETA wielokrotnie alarmowała o przypadkach przemocy wobec koni i wielbłądów. Chodzi tu przede wszystkim o bicie, głodzenie, a nawet porzucanie martwych zwierząt w pobliżu wejścia do kompleksu. – Zwierzęta są dosłownie zajeżdżane na śmierć i porzucane jak śmieci – podkreśla Jason Baker, wiceprezes PETA Asia. Organizacja apeluje do turystów, by nie korzystali z usług przejażdżek na zwierzętach. Wszystkie te zmiany mają przynieść długofalowe korzyści zarówno dla zwiedzających, jak i dla samego dziedzictwa starożytnego Egiptu. Źródło: Euro News Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Rewolucja pod piramidami w Gizie. Pokaz „światło i dźwięk” wzbogacony o VR
To ma być wielka atrakcja dla turystów odwiedzających najsłynniejsze piramidy na Płaskowyżu Giza. Oprócz standardowego pokazu typu „światło i dźwięk” Egipt przygotował prezentacje z wykorzystaniem wirtualnej rzeczywistości (VR). Dzięki temu można zobaczyć, jak budowano piramidy.
Spis treści: Wirtualna rzeczywistość – nowa oferta Co obejmuje nowa oferta VR? Płaskowyż Giza pod Kairem jest jedną z największych atrakcji turystycznych na świecie. Co roku przybywają tam miliony zwiedzających z całego świata. Cel: ujrzenie trzech ikonicznych piramid, które powstały 4500 lat temu. Wśród nich jest ta, która wzbudza największe emocje: piramida Cheopsa, nazywana też Wielką Piramidą. To najpotężniejszy grobowiec tego typu wzniesiony w Egipcie. Budowla obrosła wieloma mitami i ciągle skrywa wiele tajemnic. Od wielu lat wieczorową porą w Gizie odbywa się spektakl typu „światło i dźwięk”. W jego trakcie piramidy i inne starożytne grobowce „ożywają”. Teraz władze egipskie postanowiły wzbogacić show o dodatkowy element. Wirtualna rzeczywistość – nowa oferta W standardowym pokazie jego uczestnicy otrzymują zestaw słuchawkowy z odpowiednią wersją językową i spoglądają na płaskowyż. Warto wspomnieć, że dzięki inicjatywie polskiej ambasady w Kairze od 2009 roku można też wysłuchać polskiego lektora. W maju prezes spółki „Światło i dźwięk” Mohamed Abdel Aziz przekazał intrygującą informację: nowe, dodatkowe pokazy w Gizie wykorzystują technologię wirtualnej rzeczywistości (VR). Pierwszy odbył się już kilka dni temu. – Odwiedzający będą mogli odkrywać starożytną egipską cywilizację i historię w interaktywny i wciągający sposób dzięki zaawansowanym zestawom VR – powiedział Abdel Aziz na antenie Extra News TV. – Celem jest zwiększenie atrakcyjności stanowiska archeologicznego i zwiększenie ruchu turystycznego, dzięki zmodernizowanemu doświadczeniu o wysokiej jakości – dodał prezes. Co obejmuje nowa oferta VR? Pokazy wirtualnej rzeczywistości to – jak czytamy na stronie firmy „Światło i dźwięk” – przełomowe połączenie najnowocześniejszej technologii i bogatej narracji historycznej. Na razie dostępności do tej technologii ma być zapewniona tylko w Gizie, ale planowane jest też rozszerzenie tej oferty o kolejne lokalizacje w Egipcie, w tym nawet hotele. Bo użytkownicy będą mieli na sobie specjalne gogle, więc wcale nie muszą znajdować się wśród zabytków. Pokazy dotyczą różnych aspektów cywilizacji egipskiej. Są to: nurkowanie wśród zatopionych podwodnych cudów – ruin i świątyń. Poruszając się po głębinach, śmiałkowie będą mogli przyjrzeć się z bliska zatopionym zabytkom, a towarzyszyć im będzie dwujęzyczna (arabska i angielska) narracja audio wyjaśniająca historyczne i kulturowe znaczenie tych podwodnych skarbów; tajniki mumifikacji. W ramach VR będzie można poznać tajniki balsamowania. To doświadczenie prowadzi odwiedzających przez skomplikowany proces mumifikacji, od wyboru materiałów do balsamowania po duchowe rytuały; odkrycie grobowca Tutanchamona. Gwarantuje dreszczyk emocji związany z jednym z największych odkryć archeologicznych w historii – odkopaniem grobowca króla Tutanchamona przez Howarda Cartera w 1922 roku; jak budowano wielkie piramidy? Ta prezentacja VR przenosi odwiedzających do starożytnej Gizy, gdzie mogą być świadkami procesu budowy monumentalnych piramid krok po kroku. Źródła: Egypt Today, Sound and Light Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy pod egipskimi piramidami naprawdę znajduje się miasto? Stanowisko archeologów
Dwóch włoskich naukowców twierdzi, że odkryli pod egipskimi piramidami struktury sprzed 38 tys. lat. Jest jednak sporo powodów, by traktować te rewelacje z przymrużeniem oka.
Spis treści: Piramidologia na konferencji prasowej Podziemne miasta – nic nowego w pseudonauce Z powrotem pod piramidy – co skrywa się pod Gizą? Skanowanie podłoża pod piramidami Wybiórcze traktowanie danych W ostatnich tygodniach internet zalały opowieści o ukrytym mieście rzekomo znajdującym się pod piramidami w Gizie w Egipcie. Zespół badawczy kierowany przez emerytowanego chemika organicznego dr. Corrado Malangi oraz byłego naukowca i eksperta w dziedzinie teledetekcji dr. Filippo Biondiego twierdzi, że odkrył i zrekonstruował ogromne 38 000-letnie struktury zakopane głęboko pod piramidą Chefrena w Gizie. Piramidologia na konferencji prasowej Podczas konferencji prasowej zorganizowanej we Włoszech, Malanga i Biondi ogłosili, że dzięki opracowaniu nowej, zastrzeżonej metody interpretacji sygnałów radaru z syntetyczną aperturą (SAR), byli w stanie wykryć struktury dwa kilometry pod piramidą Chefrena. Malanga i Biondi ogłosili odkrycie ośmiu szybów, otoczonych spiralnymi ścieżkami, które łączą się z dwiema 90-metrowymi strukturami w kształcie sześcianu. Powyżej szybów znaleźli pięć struktur połączonych ze sobą przejściami. Korzystając z czegoś, co wydaje się być rekonstrukcjami wygenerowanymi przez sztuczną inteligencję, oni i inni badacze postawili hipotezę, że struktury te są częścią legendarnego starożytnego miasta lub nawet prehistorycznej struktury generującej energię, czyli… elektrowni. Podziemne miasta – nic nowego w pseudonauce Pogłoski o ukrytych strukturach pod płaskowyżem Gizy nie są niczym nowym. Pomysł ten pochodzi od starożytnego greckiego historyka Herodota i z przerwami był dyskutowany w średniowieczu i renesansie. Te opowieści stały się szczególnie popularne wśród francuskich uczonych w XIX wieku i ponownie w XX wieku. Wówczas amerykański medium Edgar Cayce spopularyzował ideę, że pod kompleksem piramid znajduje się tajna sala zapisów. Koncepcja elektrowni, rzekomo zbudowanej przez kosmitów, również od jakiegoś czasu krąży w kręgach pseudonaukowych. Jest to część szerszej teorii spiskowej, która przypisuje kosmitom budowę imponujących starożytnych projektów architektonicznych. Z powrotem pod piramidy – co skrywa się pod Gizą? W przeszłości Malanga i Biondi opublikowali recenzowany artykuł na temat wewnętrznej struktury piramidy Chefrena. Te nowsze sensacyjne twierdzenia nie zostały poddane weryfikacji, a jeden z autorów jest dobrze znany z publikowania książek o kosmitach. Jednak tytuły naukowe i wykorzystanie rzekomo nowej technologii wzbudziły spore zainteresowanie. Historia ta stała się wiralem. Podchwyciły ją alternatywne media i twórcy: InfoWars, Joe Rogan, Piers Morgan i inni krytycy „archeologii głównego nurtu”. Jak zauważa dr Flint Dibble, opinia publiczna przyjęła te informacje, bo łaknie opowieści o tajemnych komorach ukrytych pod piramidami. Dibble jest popularyzatorem i archeologiem z Uniwersytetu w Cardiff, który kierował projektami cyfrowego mapowania 3D dużych stanowisk archeologicznych w Egipcie. Wiarygodność badań wspierały stopnie naukowe badaczy i ich wcześniejsze publikacje. Jednak, jak zauważyli inni eksperci, problem z hipotezą zaginionego miasta polega na tym, że wykorzystuje ona niesprawdzoną technologię. Poza tym wykonano fantazyjne rekonstrukcje, które nie bazują na wynikach ekspertyz. Skanowanie podłoża pod piramidami Istnieją metody umożliwiające „zajrzenie” pod płaskowyż Giza. Jak wyjaśnili Dibble i archeolog Milo Rossi, ich skuteczności nigdy nie udało się potwierdzić ani zweryfikować. Radar z syntetyczną aperturą wykrywa struktury tylko do dwóch metrów pod ziemią w podobnych warunkach. Trudno sobie wyobrazić, by SAR dostarczał wiarygodnych informacji o strukturach znajdujących się 2000 metrów pod powierzchnią ziemi. Malanga i Biondi nie opracowali nowego sposobu wykrywania struktur dwa kilometry pod ziemią. Twierdzą natomiast zamiast, że dysponują nową metodą interpretacji tych sygnałów radarowych z syntetyczną aperturą. Jeśli porówna się obrazy sygnałów radarowych opublikowane w raporcie z wygenerowanymi przez nich rekonstrukcjami, staje się jasne, jak dużą swobodę przyjęto w czasie interpretacji zobrazowań. Technologia ta nie pozwala naukowcom na stworzenie całego modelu 3D lub stworzenia przekrojów, które widać na rekonstrukcjach. Jak zażartował Dibble z Rossim w jednym z podcastów, rekonstrukcja wydaje się być oparta na pomieszczeniu reaktora z filmu science fiction „Total Recall”. Inni uznani naukowcy także skrytykowali „odkrycie”. Profesor Lawrence B. Conyers, ekspert w dziedzinie radarów penetrujących na Uniwersytecie w Denver, powiedział Daily Mail, że twierdzenia o ogromnym mieście są „ogromną przesadą”. Egipski archeolog dr Zahi Hawass, były minister starożytności, nazwał te twierdzenia „bezpodstawnymi” i zauważył, że Egipska Rada Starożytności nie wydała pozwolenia na tego rodzaju badania w piramidzie Chefrena. Również ekspertka zajmująca się interpretacją zdjęć satelitarnych na potrzeby archeologii dr Sarah Parcak z University of Alabama skrytykowała rewelacje Włochów. – Mogę sprawić, że każde zdjęcie satelitarne będzie wyglądać prawie tak, jak chcę, przy wystarczającej manipulacji. Myślę, że to właśnie zrobił ten zespół. Niepoprawnie zinterpretował dane – podkreśliła ekspertka. Wybiórcze traktowanie danych W ocenie Dibble zastanawiające jest to, że na potrzeby nowego badania nie wzięto pod uwagę wielu danych archeologicznych na temat płaskowyżu w Gizie, które zostały starannie zebrane w ciągu ostatnich dwóch stuleci. Wszystkie te badania, które wykorzystywały analizy geochemiczne, teledetekcję satelitarną, refrakcję sejsmiczną, skanowanie mionowe, tomografię oporności elektrycznej, badania ultradźwiękowe, radar penetrujący grunt i magnetometrię, dokładnie zweryfikowano. W niektórych przypadkach potwierdzono ich wyniki z pomocą wykopalisk i wiercenia w podłożu skalnym. Dzięki temu wiemy, co znajduje się pod piramidami i kiedy oraz jak te budowle powstały. Uwagę zwraca poziom wód gruntowych w Gizie. Intensywne badania przeprowadzone przez zespół Mohameda Sharafeldina w 2019 r. wykazały, że lustro wody w Gizie znajduje się zaledwie kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią płaskowyżu. Bliskość wód gruntowych oznacza, że nawet dzisiaj Sfinks i inne zabytki powoli erodują. Oznacza to, że jeśli pod piramidami naprawdę znajdowały się megastruktury o długości około 2000 metrów, to zawsze były one częścią podwodnego miasta. Zatem wyglądałyby jak Atlantyda Aquamana. Ale woda faktycznie jest kluczem w zrozumieniu budowy piramid. Powstały wkrótce po zakończeniu afrykańskiego okresu wilgotnego, kiedy większe opady deszczu spowodowały, że Sahara przypominała zieloną sawannę. Ostatnie badania przeprowadzone przez Sheisha i in. w 2022 r. wykazały, że w okresie budowy piramid jedna z odnóg Nilu rozciągała się aż do płaskowyżu w Gizie, ułatwiając transport kamieni potrzebnych do budowy piramid. Nie potrzebujemy kosmitów, gdy mamy wodę. Źródło: National Geographic
Tam nikt nie spodziewał się znaleźć piramidy. Ma 2200 lat i jest wielka
Archeolodzy odkryli na Pustyni Judzkiej w Izraelu wielką konstrukcję, która wygląda jak piramida. Wykonano ją z obrobionych kamieni ważących kilkaset kilogramów. Jaka była jej funkcja? Badacze mają przypuszczenia.
Spis treści: Tam piramidy być nie powinno. A jest Kiedy powstała zagadkowa struktura? Okres zmagań wojowników Aleksandra Wielkiego Na słowo „piramidy” przed oczami stają nam majestatyczne grobowce wznoszone jako grobowce dla egipskich królów przed tysiącami lat. Do najbardziej znanych należą te z płaskowyżu Giza niedaleko Kairu. Tam też stoi po dziś dzień słynna Wielka Piramida, czyli grobowiec faraona Cheopsa. Ale piramidy wznoszono też poza Egiptem. Na przykład mało kto wie, że tak naprawdę najwięcej jest ich w Sudanie w rejonie Napata i Meroe. Są jednak zdecydowanie mniejsze i późniejsze niż te z Egiptu. Tam piramidy być nie powinno. A jest Teraz badacze z Izraelskiego Urzędu Starożytności – Matan Toledano, dr Eitan Klein i Amir Ganor – ogłosili zaskakujące odkrycie na Pustyni Judzkiej na północ od miasta Nahal Zohar. To budowla jako żywo przypominająca piramidę. – Nadal nie wiemy na pewno, jaka była funkcja tego budynku. Czy jest to wieża strażnicza, strzegąca ważnego szlaku handlowego, przez który transportowano zasoby soli i bitumu z Morza Martwego do portów przybrzeżnych? A może w pewnym momencie ta ogromna konstrukcja na szczycie góry oznaczała grób lub była pomnikiem (…) – mówią badacze stanowiska archeologicznego. I dodają, że je to „fascynująca historyczna tajemnica.” Kiedy powstała zagadkowa struktura? Szczęśliwie dla archeologów, wśród ruin po piramidzie znaleziono starożytne artefakty. Jak entuzjastycznie przyznają „to, z czym mamy do czynienia, jest jednym z najbogatszych i najbardziej intrygujących stanowisk archeologicznych, jakie kiedykolwiek znaleziono na Pustyni Judzkiej.” Dzięki namierzonym zabytkom możliwe jest określenie wieku, z którego pochodzi zagadkowa konstrukcja. A suchy, pustynny klimat zachował na przykład fragmenty starożytnych mebli czy część pokrytego greckimi napisami papirusu. Udało się znaleźć również naczynie z brązu i monety. Ze wstępnej analizy zabytków wynika, że pochodzą sprzed 2200 lat. Co wówczas działo się na terenie Lewantu? Okres zmagań wojowników Aleksandra Wielkiego Zagadkowa piramida powstała w miejscu, o które walczyły dwie wielkie potęgi świata hellenistycznego. Po śmierci Aleksandra Wielkiego i rozpadzie jego wielkiego imperium nastąpił czas wojen między jego generałami, którzy podzielili włości po śmierci wielkiego macedońskiego przywódcy. I tak dynastia seleucydzka przejęła kontrolę nad Mezopotamią, Syrią, Jordanią, Persją i częścią Azji Mniejszej. Z kolei Ptolemeusze zajęli teren Egiptu. Miejsce zmagań między obiema potęgami stał się Lewant, czyli wschodnie rejony wybrzeża Morza Śródziemnego. Wśród znalezisk w obrębie piramidy były monety z wizerunkami Ptolemeuszy i Antiocha IV Epifanesa, który był ich konkurentem z dynastii Seleucydów. Około 200 roku p.n.e. Ptolemeusze zostali pokonani przez wojska seleucydzkie w południowej części Lewantu. Czyli tam, gdzie zlokalizowane jest intrygujące odkrycie w postaci piramidy. Na polecenie której ze zwaśnionych dynastii ją wybudowano? Być może odpowiedź przyniosą dalsze wykopaliska w tym miejscu. Archeologom zależy na prowadzeniu badań w tym miejscu, gdyż zabytki Pustyni Judzkiej padają ofiarą nielegalnych wykopalisk. Wykopaliska w Nahal Zohar są częścią szeroko zakrojonej operacji na Pustyni Judzkiej, zainicjowanej około 8 lat temu przez Izraelski Urząd ds. Starożytności, mającej na celu ratowanie stanowisk archeologicznych. Do tej pory zinwentaryzowali 900 jaskiń i przeszli dystans 180 km wśród pustynnych klifów. W czasie tej akcji dokonanych ważnych znalezisk, również w postaci skarbów monet. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egipt znów zadziwi świat. Wkrótce zobaczymy słoneczne barki faraona Cheopsa
W ciągu najbliższych miesięcy w Egipcie będzie można zobaczyć dwa statki, które należały do faraona Cheopsa, czyli twórcy największej egipskiej piramidy. Jeden z nich był dwa razy dłuższy od okrętu Krzysztofa Kolumba, którym odkrył Amerykę.
Spis treści: Statki faraona, Air Force One twórcy największej piramidy Egiptu Wielkie Muzeum Egipskie – co w nim zobaczycie? Piramidy w Gizie i ich otoczenie. Idzie nowe Nie tylko Morze Czerwone. Śródziemnomorska bryza dla turystów Egipt jest jednym z najbardziej popularnych kierunków zagranicznych podróży Polaków. Do połowy listopada 2024 roku Egipt odwiedziło 740 tys. polskich turystów. – Przewidujemy, że do końca roku ta liczba wzrośnie do około 850 tys. To stawia Polskę na piątym miejscu wśród krajów najczęściej odwiedzających Egipt – powiedział National Geographic Polska dyrektor Egipskiego Urzędu ds. Turystyki, Amr El-Kady. Magnesami przyciągającymi naszych rodaków do północno-wschodniej Afryki oprócz plaż są też wspaniałe archeologiczne skarby. Wśród nich są okręty, ale nie są one tak znane jak piramidy czy świątynie. Może się to jednak niebawem zmienić. Statki faraona, Air Force One twórcy największej piramidy Egiptu Transport wodny odgrywał w starożytnym Egipcie kluczową rolę. To Nilem przewożono liczne surowce, żywność i ludzi. Rzeka ta wraz z jej kanałami była starożytną autostradą. Nie dziwi więc, że niektórych władców pochowano ze statkami, które należy traktować jako ówczesne Air Force One, czyli odpowiedniki samolotu-fortecy amerykańskiego prezydenta. Jednocześnie barki tego typu odgrywały ważną rolę w wierzeniach Egipcjan. Dwie jednostki pływające archeolodzy odkryli przy południowej ścianie Wielkiej Piramidy. Jedną z nich zlokalizowano w 1954 roku. Była rozłożona na ponad 1200 elementów i złożona do wielkiego dołu w czasie pogrzebu Cheopsa. Jego mumia spoczęła w piramidzie. Statek złożono w 14 lat i pokazywano do ostatnich lat w muzeum wzniesionym w miejscu odkrycia. Jednostka ma 40 m długości, a więc jest dwa razy większa od Santa Marii – flagowego okrętu Kolumba, którym odkrył Amerykę. Teraz barka słoneczna, bo jednostkę określa się też w ten sposób, trafiła do Wielkiego Muzeum Egipskiego. I czeka na moment ponownej ekspozycji. Jednocześnie archeolodzy przystąpili do wydobycia drugiej barki, również rozłożonej na części przy południowym licu piramidy. Setki części przeniesiono też do Wielkiego Muzeum Egipskiego. Trwają ostatnie prace nad jej rekonstrukcją. Jak przekazał National Geographic Polska Amr El-Kady, oba statki będą udostępnione na wystawie w ciągu najbliższych dwóch miesięcy. Badacze Egiptu uważają, że jedną z tych barek przywieziono na Płaskowyż Giza ciało Cheopsa, gdzie zostało poddane mumifikacji. Ale pewnie podobny statek służył mu na co dzień. Wielkie Muzeum Egipskie jest jednym z największych muzeów na świecie. Położone jest nieopodal trzech ikonicznych piramid w Gizie, w tym piramidy Cheopsa. W końcu w październiku tego roku otwarto dużą część ekspozycji. W budynku znajduje się ponad 100 tysięcy artefaktów. Wielkie Muzeum Egipskie – co w nim zobaczycie? Niemal wszystkie ekspozycje muzeum są już otwarte. Nadal musimy poczekać na udostępnienie wystawy poświęconej Tutanchamonowi, gdzie znajdą się wszystkie zabytki z jego grobowca. – Nadal nie mamy ustalonej daty. Jest to uzależnione od sytuacji geopolitycznej – przyznał Amr El-Kady. Władzom Egiptu zależy na uroczystej oprawie otwarcia części wystawy poświęconej młodemu faraonowi. Na otwarciu mają pojawić się liderzy z różnych krajów, co wymaga szczególnej koordynacji. Niestety, nadal nie znamy nawet zbliżonej daty tego wydarzenia. Jednak Amr El-Kady już dziś zachęca do odwiedzin Wielkiego Muzeum Egipskiego. Na zwiedzających duże wrażenie robią nie tylko zabytki, ale forma ich ekspozycji w wielkich i przestronnych pomieszczeniach. Prezentowane są tam obiekty z całej historii Egiptu od czasów predynastycznych do momentu przybycia Aleksandra Wielkiego. W Wielkim Muzeum Egipskim można zobaczyć na przykład zabytki odkryte przez polskich archeologów w Tell el-Farcha. Są to m.in. najstarsze złote figury znane z Egiptu. Jeśli interesują nas czasy Aleksandra Wielkiego i kolejnych władców Egiptu, Amr El-Kady poleca Muzeum Grecko-Rzymskie w Aleksandrii, które niedawno otwarto po wieloletniej renowacji. Piramidy w Gizie i ich otoczenie. Idzie nowe Szef Egipskiego Urzędu ds. Turystyki Amr El-Kady zapowiedział w rozmowie z National Geographic Polska duże zmiany dla turystów w rejonie piramid w Gizie. Ograniczony do minimum będzie ruch samochodowy. Rewolucją będzie wprowadzenie w ciągu około miesiąca elektrycznych autobusów, kursujących w sposób wahadłowy, które będą miały przystanki przy kolejnych piramidach. Przejażdżka na koniu i wielbłądzie będzie możliwa tylko w wydzielonym miejscu z dala od piramid. Jednocześnie planowane jest zamknięcie wejść na teren Gizy na przykład od strony Sfinksa. Turyści będą mogli wejść na teren piramid tylko od północy, od strony Wielkiego Muzeum Egipskiego. Przy bramie znajdzie się centrum dla zwiedzających, w którym turyści zapoznają się w historią nekropolii. Nie tylko Morze Czerwone. Śródziemnomorska bryza dla turystów Egipt to nie tylko piramidy, pustynia czy Morze Czerwone. Kraj ten promuje teraz mniej znany kierunek dla turystów – swoje północne wybrzeże nad Morze Śródziemnym. El-Kady zauważa, że latem są tam bardzo przyjemne temperatury – maksymalne 30 st. C, a nad ranem 20–22. – A znad morza wieje przyjemna morska bryza – dodaje. Co oferuje to nieznane egipskie wybrzeże? Jak wylicza El-Kady: białe, szerokie plaże, turkusową wodę. Są też ośrodki, w których można się zatrzymać, podobnie jak nad Morzem Czerwonym. Nie brakuje miejscówek do hucznej zabawy. A poza tym El-Alamein i inne miasta nad Morzem Śródziemnym są dobrą bazą wypadową do Oazy Siwa czy do słynnej Aleksandrii (to około 1,5 godziny). Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zły znak. W Meksyku zawaliła się starożytna piramida
Intensywne deszcze zniszczyły niezwykły zabytek znajdujący się w Meksyku. Latem tego roku rozpadła się jedna ze ścian piramidy zbudowanej ponad 1000 lat temu. Potomkowie ludu zamieszkującego te tereny jeszcze przed pojawieniem się Hiszpanów uważają, że może to być zły omen.
Spis treści Kim byli budowniczowie piramidy? Piramida i jej opiekunowie Przyszłość piramidy Przywykliśmy myśleć, że zmiany klimatyczne zagrażają naszej przyszłości. Jednak ekstremalne zjawiska pogodowe mają wpływ również na to, co pozostało z kultury i działalności ludzi żyjących stulecia temu. Ten wpływ jest destrukcyjny. Dowodzi tego zdarzenie, do którego doszło latem tego roku w Meksyku. Po intensywnych opadach zawaliła się tam jedna ze ścian starożytnej piramidy. Przyszłość całej budowli stoi teraz pod znakiem zapytania. Do fatalnego zdarzenia doszło w nocy 29 czerwca. Nieustające deszcze uszkodziły wówczas historyczny budynek znajdujący się w stanie Michoacán. Mowa o 15-metrowej piramidzie zbudowanej z kamienia. Pod wpływem ciśnienia wywieranego przez lejącą się wodę rozpadła się południowa ściana budowli. Jak widać na zdjęciu, pozostała z niej tylko kupa gruzu. Kim byli budowniczowie piramidy? Zawalona piramida to jeden z najlepiej zachowanych zabytków z tak zwanego Królestwa Michoacán. Znajduje się na stanowisku archeologicznym Ihuatzio, położonym na północ od miasteczka o tej samej nazwie. Pracujący w tamtym miejscu archeolodzy odkryli grobowce, coś, co wygląda na wieżę albo fortecę oraz właśnie piramidę. Pochodzi ona sprzed ponad 1100 lat. Korzystali z niej dawniej rdzenni mieszkańcy tamtych terenów – lud P'urhépecha (albo Tarasków, jak nazwali ich Hiszpanie). Imperium stworzone przez ten lud było jedynym, którego nigdy nie udało się podbić Aztekom. Walki P'urhépecha z Aztekami toczyły się jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. Dzisiejsza nazwa meksykańskiego stanu pochodzi od azteckiego słowa Michhuacan. Oznacza ono „miejsce tych, którzy mają ryby”. Tak właśnie Aztekowie określali P'urhépecha. Piramida i jej opiekunowie Grupa etniczna określająca się jako P'urhépecha przetrwała do dziś. Ma własną kulturę oraz własny język. Jedną z osób, która identyfikuje się jako P'urhépecha, jest Tariakuiri Álvarez. Jak napisał na Facebooku, jego przodkowie uznaliby zawalenie piramidy za zły omen. Jego zdaniem, jeśli coś takiego zdarzyłoby się w Meksyku przed pojawieniem się tam Europejczyków, rdzenni mieszkańcy uważaliby, że przyczyną nieszczęścia jest niezadowolenie bogów. W wielu dawnych kulturach ludzie tradycyjnie wiążą ekstremalne zjawiska pogodowe z działaniem siły nadprzyrodzonych. A o takie ostatnio w Meksyku było łatwo. Deszcze, które zalewały ten kraj w czerwcu tego roku, nadeszły po najgorszej suszy, jakiej Meksykanie doświadczyli w ciągu ostatnich 30 lat. Susza była tak potężna, a opady tak małe, że kilka jezior kompletnie wyschło. Następnie pojawiły się burze z intensywnymi opadami, które również zebrały swoje żniwo. Przyszłość piramidy Pracownicy meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii uważnie przeanalizowali stan piramidy. Stwierdzili, że przynajmniej sześć ze schodkowych korpusów, z jakich się składa, jest w złej kondycji. Dotyczy to również rdzenia piramidy i ściany oporowej. Obecnie starają się zrobić wszystko, co możliwe, by wzmocnić strukturę budowli. Czy takie nieszczęścia mogą dotknąć również inne zabytki bądź miejsca uznawane za kulturowe dziedzictwo ludzkości? Niestety tak. Zmiany klimatyczne to nie tylko susze albo intensywne deszcze, ale też na przykład zmiana wilgotności powietrza. A ta może powodować choćby szybsze niszczenie się rysunków naskalnych (ostatnio coś takiego zaobserwowano w Oceanii). Z kolei kilka dni przed zawaleniem się piramidy w Meksyku, to samo spotkało ikoniczny Podwójny Łuk (ang. Double Arch) z Utah. Była to niezwykła formacja skalna znajdująca się w Parku Narodowym Arches. Rozpadła się z powodu erozji i zmieniającego się poziomu wody. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zaginione piramidy i miasto Majów. Nowe odkrycia archeologów w Meksyku
Nowe znaleziska archeologów sugerują, że nadal nie udało się odkryć wszystkich osad Majów. Tym razem badacze namierzyli duże miasto z piramidami sprzed setek lat. Otaczały je wsie.
Spis treści: Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo Cywilizacja Majów nie przestaje zaskakiwać naukowców. Lud ten osiągnął w czasie kilku tysięcy lat istnienia mistrzostwo w zakresie architektury i sztuki kamiennej. Ta rdzenna ludność zamieszkująca niegdyś obecne tereny Meksyku, Gwatemali, Belize, Salwadoru i Hondurasu ciągle jest badana przez archeologów i nie tylko. Najnowsze analizy, wykonane z pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), przyniosły intrygujące wyniki. Opublikowano je na łamach czasopisma „Antiquity”. Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Celem badań naukowców z USA i Meksyku był stan Campeche w południowo-wschodnim Meksyku. Do tej pory archeolodzy niewiele wiedzieli na temat aktywności Majów w tym rejonie. Rozpoznanie starożytnych konstrukcji na porośniętym dżunglą terenie jest bardzo trudne. Klasyczne rozpoznanie okolicy polega na marszu wśród roślinności i torowaniu sobie drogi maczetą. W ten sposób można jednak przeoczyć cenne zabytki. Dlatego właśnie coraz częściej badacze przeszłości sięgają po LiDAR. Ta laserowa technologia umożliwia „zdjęcie” powierzchni roślinności z badanego terenu i wykrycie reliktów zabudowań, nawet tych, które są zniwelowane i niewidoczne gołym okiem. Niestety, LiDAR jest kosztownym narzędziem. Organizacje przyznające granty nie chcą wydawać pieniędzy na badanie obszarów, które są całkowicie nieznane i potencjalnie pozbawione historii Majów. Właśnie dlatego jedna z części stanu Campeche wciąż pozostawała białą plamą na mapach archeologów. Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Technologia LiDAR jest jednak stosowana w innych celach, początkowo tylko przez wojskowych, a teraz również przez leśników, ekologów czy inżynierów lądowych. I tu szczęście uśmiechnęło się do archeologów. Okazało się, że w 2013 roku konsorcjum zajmujące się pomiarem i monitorowaniem emisji dwutlenku węgla w lasach Meksyku wykonało już bardzo dokładne badanie lidarowe. Dane te trafiły do badaczy z Uniwersytetu Tulane, Meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii oraz Narodowego Centrum Lotniczego Mapowania Laserowego Uniwersytetu w Houston w USA. Naukowcy przeanalizowali 122 km kw. powierzchni stanu Campeche w Meksyku, które nigdy wcześniej nie były badane przez archeologów. Na zobrazowaniach dostrzegli ponad 6,6 tysiąca struktur, zapewne konstrukcji wzniesionych przez Majów. Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo W ocenie badaczy udało się zidentyfikować gęstą i zróżnicowaną siatkę niezbadanych dotąd osad Majów rozsianych po całym regionie. – Znaleźliśmy nie tylko obszary wiejskie i mniejsze osady. Znaleźliśmy również duże miasto z piramidami tuż obok jedynej autostrady w okolicy, w pobliżu miasta, w którym ludzie od lat aktywnie uprawiają ziemię wśród tych [niewidocznych – przyp. red.] ruin – mówi główny autor publikacji, archeolog Luke Auld-Thomas. Zidentyfikowane piramidy porównują do tych znanych z Chichén Itzá lub Tikal. Skoro odkryć dokonano w tak eksponowanym terenie, oznaczać to może, że archeolodzy dokonają w tym rejonie kolejnych odkryć również w bardziej niegościnnych dziś lokalizacjach. – Jest jeszcze wiele do odkrycia – dodaje badacz. Archeolodzy chcą udać się teraz w teren i zweryfikować swoje wstępne ustalenia. Analiza osadnictwa sprzed setek lat – w ich ocenie – może odegrać kluczową rolę w rozwiązywaniu współczesnych problemów związanych z rozwojem miast. – Starożytny świat jest pełen przykładów miast, które są zupełnie inne niż te, które mamy dzisiaj. […] Biorąc pod uwagę wyzwania środowiskowe i społeczne, przed którymi stoimy związanymi z szybkim wzrostem populacji, badanie starożytnych miast może pomóc i poszerzyć naszą wiedzę, jak może wyglądać życie w mieście – mówi badacz. Liczy, że wzorując się na dawnych osiedlach, będziemy mogli wypracować bardziej zrównoważone miasta przyszłości. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykły wulkan wody. Czy dzięki niemu powstała najstarsza piramida świata?
Wodny „wulkan” w centralnej części najstarszej egipskiej piramidy miał pomóc w transporcie bloków na jej szczyt podczas budowy. Co o tej nowej i kontrowersyjnej koncepcji myślą egiptolodzy? Mamy komentarz.
W tym artykule: Jak wzniesiono piramidy? Wodny wulkan i hydrauliczne windy – czy tak powstała piramida Dżosera? Komentarz archeologa na temat nowej koncepcji dotyczącej budowy piramidy Dżosera Ponad 4600 lat temu powstała w Egipcie pierwsza piramida. Jako miejsce wiecznego spoczynku dla faraona Dżosera z III dynastii wzniósł ją architekt Imhotep. Była to wówczas najwyższa kamienna konstrukcja wzniesiona ręką człowieka. W kolejnych stuleciach powstały nad Nilem kolejne piramidy. Najsłynniejszą do dziś pozostaje grobowiec faraona Cheopsa na płaskowyżu w Gizie. Jak wzniesiono piramidy? Piramidy egipskie od stuleciu fascynowały ludzi. Już starożytni Grecy, którzy dotarli nad Nil ponad 2 tysiące lat temu byli pod olbrzymim wrażeniem tych konstrukcji. Na przykład historyk Herodot poświęcił w swoim dziele sporo miejsca sposobowi budowy Wielkiej Piramidy w Gizie. I dzisiaj piramidy intrygują. Co kilka lat amatorzy archeologii przedstawiają coraz to nowe koncepcje tego, w jaki sposób je wzniesiono. Inni przedstawiają swoje wynurzenia na temat ich funkcji, bo nie dowierzają archeologom, że budowle te były wielkimi grobami królów. Na łamach czasopisma naukowego „PLOS One” ukazał się właśnie artykuł grupy francuskich autorów. Wzięli na warsztat sposób budowy piramidy Dżosera. Ta najstarsza egipska piramida mierzy 60 m wysokości. Jej ściany maja formę wielkich schodów, dlatego też określana bywa Piramidą Schodkową. Wodny wulkan i hydrauliczne windy – czy tak powstała piramida Dżosera? Koncepcja ekspertów jest następująca: woda mogła wpływać do dwóch szybów znajdujących się wewnątrz samej piramidy, gdzie miała być wykorzystywana do podnoszenia i opuszczania pływaka używanego do przenoszenia kamieni używanych do budowy. Musiało by być to spore przedsięwzięcie z dziedziny inżynierii wodnej. Teren budowy byłby otoczony przez złożony system zapór i kanałów, które w odpowiedni sposób miały wpompowywać wodę do wnętrza powstającej piramidy. „Opierając się na analizie transdyscyplinarnej, niniejsze badanie po raz pierwszy wyjaśnia funkcję i proces budowy kilku kolosalnych struktur znalezionych na stanowisku w Sakkarze” – przekonują autorzy nowej koncepcji. Sugerują nawet, że nie tylko Piramidę Schodkowa wzniesiono w ten sposób. Komentarz archeologa na temat nowej koncepcji dotyczącej budowy piramidy Dżosera Artykuł Francuzów od początku wzbudzał wiele kontrowersji. Redakcja czasopisma „PLOS One” wstrzymała nawet na kilka dni jego publikację. Autorzy nie kryli frustracji i zdecydowali się upublicznić swoją teorię na otwartej platformie Research Gate. Dlaczego koncepcja „windy hydraulicznej” jest tak kontrowersyjna? – Świadectwa archeologiczne mogą być interpretowane na różne sposoby i mogą prowokować do różnych interpretacji z perspektyw różnych nauk. Najnowszy artykuł o piramidzie Dżosera jest tego przykładem. Autorzy znakomicie uargumentowali własną „hydrauliczną teorię” tłumaczącą budowę piramidy Dżosera przy użyciu systemu zapór i kanałów, które miałyby pomóc w podnoszeniu bloków, ale w tym wszystkim pominęli niewygodne fakty – komentuje dla National Geographic Polska dr Wojciech Ejsmond z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN. Jest on archeologiem specjalizującym się w starożytnym Egipcie. Ekspert wskazuje między innymi na następujące problemy. – Przykładowo, na terenie hipotetycznie zalewanym wodą znajduje się cmentarzysko zwane Kwadratem Macramallaha, o kilkaset lat starsze od piramidy Dżosera. Czy stojąca albo przepływająca woda nie zniszczyłaby go i nie doprowadziła do erozji niewypalanych glinianych cegieł użytych do budowy grobów? Dlaczego autorzy nie odnieśli się do różnych faz budowy samej piramidy? – pyta dr Ejsmond. W jego ocenie konstrukcja tak czasochłonnego systemu zapór i tuneli mogłaby przewyższać koszt budowy samej piramidy. – To że coś ma sens z perspektywy hydrauliki i inżynierii wcale nie musi oznaczać, że było tak użyte. Teoria ta nie bierze pod uwagę wielu czynników przez co jest nieprzekonywująca. Jest to przerost formy nad treścią, albo obliczeń nad refleksją – konkluduje dr Ejsmond. Starożytny dziennik ujawnia, jak zbudowano Wielką Piramidę. Piramidy powoli odsłaniają tajemnice Piramidy w Gizie są architektonicznym majstersztykiem. Uważane są też za jedne z najbardziej tajemniczych budowli świata. Ale papirusy znad Morza Czerwonego dają bezprecedensowy wgląd w to, ... Inni archeolodzy i egiptolodzy, którzy zajmują się budową piramid, zwracają uwagę na to, że wśród autorów nowego artykułu nie ma żadnego egiptologa. Są to inżynierowie i specjaliści od wizualizacji. Zatem nie posiadają wiedzy z zakresu dziejów i realiów starożytnego Egiptu. Nie wiedzą na przykład tego, że ponad wszelką wątpliwość wiadomo, w jaki sposób transportowano bloki na duże wysokości. W tym celu przy piramidach wznoszono wielkie rampy wykonane z cegieł mułowych i gruzu. Przy części z grobowców są nawet widoczne ich pozostałości. Woda odgrywała jednak dużą rolę w budowie piramid. Część bloków do ich wykończenia transportowano łodziami Nilem i kanałami. Potem umieszczano je na drewnianych saniach i ciągnięto na plac budowy. „Nawet jeżeli ktoś proponuje inną, teoretyczną metodę budowy piramid, niczego to nie oznacza. Nie chodzi bowiem o to, jak można by budować piramidy, tylko jak budowali je starożytni Egipcjanie” – komentuje egiptolog dr Andrzej Ćwiek z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na łamach portalu Projekt Pulsar. Ocenił pracę Francuzów „jako stek piramidalnych bzdur, który nie powinien przedrzeć się przez sito redakcji i recenzji.” Źródła: PLOS One, Projekt Pulsar, National Geographic Polska Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zagadka budowy egipskich piramid wyjaśniona. Pomogły potężne siły przyrody
Potężne siły przyrody miały pomóc w budowie kilkudziesięciu największych egipskich piramid. Naukowcy wykryli na pustyni pozostałości po wyschniętym korycie najdłuższej rzeki świata. Wody Nilu umożliwiały transport części kamiennego budulca.
W tym artykule: Nil i piramidy. Jaki jest związek? Starorzecze pod pustynią Jak ujrzeć niewidoczne? Wodna autostrada pomocna w budowie piramid W wielu przewodnikach po Egipcie można natknąć się na cytat z greckiego podróżnika żyjącego w czasach starożytnych, Herodota: „Egipt jest darem Nilu”. Jest to co prawda parafraza, ale trafnie opisuje egipską cywilizację. Gdyby nie Nil, państwo faraonów raczej by nie powstało. Ta potężna, życiodajna rzeka już tysiące lat temu przyciągała na swoje brzegi ludzi. Po zmianach klimatu i osuszaniu północno-wschodniej Afryki było to jedyne miejsce oprócz oaz, gdzie istniały odpowiednie warunki do życia. Takie są początki cywilizacji egipskiej przeszło 5 tysięcy lat temu. Nil i piramidy. Jaki jest związek? Świat faraonów nawet na ówczesnych robił niesamowite wrażenie. Już ponad 2 tysiące lat temu do tej krainy zmierzali greccy „turyści”, by obejrzeć monumentalne świątynie, obeliski i piramidy. Napisy pozostawione przez nich na zabytkach można „podziwiać” do dziś. Wszystko to było możliwe dzięki Nilowi. Niektóre bloki skalne używane do budowy niebosiężnych monumentów sprowadzono z kamieniołomów odległych nawet o kilkaset kilometrów. Ówczesną „autostradą”, którą je spławiano, był właśnie Nil. Znamy płaskorzeźby, na których widać ważące dziesiątki ton bloki umieszczone na barkach rzecznych, na przykład w świątyni Hatszepsut. Jednak obecnie Nil w wielu przypadkach jest oddalony od egipskich piramid czy świątyń nawet o kilka kilometrów. Dotyczy to również kilkudziesięciu piramid w północnym Egipcie w rejonie Kairu. Ciągną się one w wielokilometrowym pasie na pustyni po zachodniej stronie Nilu. W jaki sposób część z bloków użytych do wzniesienia piramid i otaczających je świątyń docierało na plac budowy? Odpowiedź na to pytanie długo pozostawała zagadką. Starorzecze pod pustynią 31 piramid w Egipcie, w tym kompleks słynnych, ikonicznych piramid w Gizie, mogło pierwotnie zostać zbudowanych wzdłuż 64-kilometrowej odnogi Nilu. Dzisiaj na powierzchni nie ma po niej żadnego śladu. Od dawna leży pogrzebana pod polami uprawnymi i pustynią – to ustalenie zespołu amerykańskich, australijskich i egipskich badaczy. Taką koncepcję opublikowali na łamach „Communications Earth & Environment”. Naukowcy proponują nazwać hipotetyczną odnogę z arabska Ahramat, czyli po polsku „piramidy”. Takie ustalenie wyjaśnia, dlaczego piramidy wzniesiono na wąskim, niegościnnym dzisiaj pasie pustyni. Jak ujrzeć niewidoczne? Wykrycie koryta nieistniejącej rzeki to spore wyzwanie. Badacze najpierw zapoznali się ze zobrazowaniami satelitarnymi i mapami sprzed setek lat. Na tej podstawie wytypowali miejsca przypuszczalnego przebiegu odnogi Nilu. Tam wykonali badania geofizyczne i odwierty, z których pobrali długie rdzenie geologiczne. Okazało się, że odnoga Nilu docierała niemal pod piramidy znajdujące się w pasie od miejscowości Liszt po Płaskowyż Giza. Budowle te wznoszono tam przez prawie 1000 lat. Już wcześniej naukowcy wskazywali, że Egipcjanie na szeroką skalę korzystali z transportu wodnego na potrzeby wielkich projektów budowlanych. Podobnie miało być w przypadku egipskich piramid. Jednak do tej pory brakowało solidnych dowodów dla całego kilkudziesięciokilometrowego pasa, w którym wznoszono grobowce dla faraonów. Kres odnóg lub odnogi przyniosły zmiany klimatu około 4200 lat temu. Intensywnie nawiewany z pustyni piach i potężna susza miały przyczynić się do ich zamulenia i w konsekwencji wyschnięcia. Wcześniej zbadano tylko obszar w rejonie Gizy. Wiadomo, że przed trzema wielkimi piramidami znajdowały się dwa gigantyczne baseny portowe, gdzie przeładowywano bloki. O tym można przeczytać w odkrytych niedawno dziennikach Merera. Należy przypomnieć, że piramidy wznoszono głównie z kamieni wydobytych z lokalnych kamieniołomów, przylegających do tych budowli. Sprowadzono głównie granit i wapień lepszej jakości do prac wykończeniowych. Kim był Cheops? Twórca najpotężniejszej egipskiej piramidy i wielki faraon Cheops był jednym z najpotężniejszych władców starożytnego Egiptu. Mimo że wzniósł największą egipską piramidę, to do naszych czasów zachowała się tylko jedna figurka, która go prz... Wodna autostrada pomocna w budowie piramid Autorzy najnowszych badań odkryli, że do wielu piramid przylegały groble wiodące na wschód. Te konstrukcje kończyły się na proponowanych brzegach odnogi Ahramat. Jednoznacznie wskazuje to, że rzeka była wykorzystywana do transportu materiałów budowlanych. Po groblach ciągnięto zaś bloki kamienne rozładowane z barek. Warto jednak zauważyć, że aż do polowy XX wieku Nil wylewał raz do roku. Dopiero wraz z wzniesieniem Wielkiej Tamy Asuańskiej już się tak nie dzieje. Na zdjęciach z przełomu XIX i XX wieku widać, że wody Nilu podchodziły wówczas w okolicę wielkich piramid w Gizie. Trafiały tam za pośrednictwem licznych kanałów, które przekopano w celu nawodnienia pól. Z najnowszych analiz wynika zatem, że być może skala wykonywania kanałów była mniejsza, bo naturalna odnoga Nilu docierała bliżej pustyni, niż do tej pory sądzono. Egipcjanie mieli zatem więcej czasu na precyzyjne wykonanie piramid i nie musieli trudzić się przekopywaniem dodatkowych kanałów. Potężne siły przyrody sprzyjały faraonom. Źródło: Communications Nature and Environment. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Obok piramidy Cheopsa odkryto zagadkową strukturę. Czy to wejście do grobowca?
Niedaleko piramidy Cheopsa na Płaskowyżu Giza w Egipcie naukowcy namierzyli zagadkową, L-kształtną w planie konstrukcję. Być może jest to wejście do starożytnego grobowca.
W tym artykule: Badania bez łopaty Zagadkowa struktura Co odkryli naukowcy? Chyba każdy kojarzy ikoniczny widok na trzy wielkie piramidy niedaleko Kairu. Są to grobowce faraonów Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa wzniesione około 4500 lat temu. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z tego, że wkoło nich są tysiące mniejszych grobowców. Badania bez łopaty Obszar Płaskowyżu Giza jest badany przez archeologów od XIX wieku. Wcześniej, przed setkami lat przekopywali go w mało naukowy i metodyczny sposób inni śmiałkowie. Wydawać by się mogło, że teren wokół największych egipskich piramid jest świetnie przebadany. Nic bardziej mylnego. Zespół badaczy z japońskich uczelni: Higashi Nippon International University i Tohoku University oraz egipskiego National Research Institute of Astronomy and Geophysics (NRIAG) w Heluanie opublikował właśnie intrygujące wyniki badań przeprowadzonych między piramidami Cheopsa i Chefrena. Znajdują się w nowym wydaniu czasopisma naukowego „Archaeological Prospection”. To w tym miejscu, na zachód od Wielkiej Piramidy i na północ od piramidy Chefrena naukowcy przeprowadzili szeroko zakrojone badania geofizyczne. Oznacza to, że użyli technologii, która nie wymaga wbicia łopaty w ziemię lub piach, by poznać, co znajduje się pod spodem. Jest to obszar określany jako Zachodnia Nekropolia. Znajdują się tutaj dziesiątki monumentalnych grobowców należących do świty faraona Cheopsa oraz ważnych urzędników żyjących w kolejnych dziesięcioleciach. Każdy z nich chciał być pochowany jak najbliżej największej egipskiej piramidy i potężnego władcy. Jednak w jednym miejscu, wśród niezliczonych grobowców, znajdowała się, jak się wydawało, niewykorzystana przestrzeń o wymiarach 80 na 100 m. Nie była ona też do tej pory celem badań naukowców. Dlatego eksperci postanowili wykonać badania geofizyczne z wykorzystaniem georadaru (GPR) i tomografii elektrooporowej (ERT). „Obszar ten nie ma widocznych [na powierzchni – przyp. red.] struktur. Jest to w większości płaski teren z ubitą powierzchnią piasku” – opisują badacze w artykule. Nic nie wskazywało zatem na atrakcyjne i potencjalnie ciekawe stanowisko archeologiczne. Zagadkowa struktura Badania geofizyczne okazały się sukcesem. Uwagę naukowców zwróciła anomalia w postaci L-kształtnej w planie struktury. Jej wymiary to około 10 na 10 m i są one zorientowane według głównych stron świata, podobnie jak znajdujące się obok grobowce wielmożów i same piramidy. Anomalia sięga od pół metra do dwóch metrów głębokości w głąb podłoża. Wygląda na to, że sama anomalia nie jest murem. Jest to raczej – jak sugerują badacze – dość wąska przestrzeń wypełniona jednorodnym piaskiem. Być może wsypano go po zakończeniu budowy konstrukcji znajdującej się pod ziemią. Autorzy artykuły napisali z nadzieją, że „może to być duża podpowierzchniowa struktura archeologiczna.” Być może zatem L-kształtna struktura jest tunelem wiodącym do podziemnego grobowca. Poszlaką wskazująca na taką możliwość są wyniki pomiarów wewnątrz obszaru wyznaczonego przez L-kształtną strukturę. Urządzenia wskazują potencjalną pustkę 5–10 metrów pod powierzchnią pustyni. Co dalej z renowacją piramidy Mykerinosa? Naukowcy podjęli decyzję W styczniu 2024 roku rozpoczęto projekt renowacji piramidy Mykerinosa w Gizie. Wzbudził jednak sporo kontrowersji wśród egiptologów. Naukowcy podjęli decyzję w sprawie dalszych losów grobowca. Co odkryli naukowcy? Zespół geofizyków jest bardzo ostrożny w interpretacji swojego odkrycia. Kropkę nad i postawiłyby nawet niewielkie wykopaliska. Teraz, gdy archeolodzy wiedzą, gdzie znajduje się potencjalne wejście do grobowca, wykopaliska nie byłyby aż tak czasochłonne. Prawdopodobnie jest to grobowiec ważnej osobistości z czasów faraona Cheopsa. Do tego terenu przylega bowiem grobowiec Hemiunu. Jego typ określa się jako mastabę. Ten wielmoża był szefem wszystkich projektów budowlanych tego faraona, w tym jego piramidy. Egiptolodzy sądzą też, że Hemiunu był blisko spokrewniony z samym Cheopsem. Być może był jego bratankiem. Kamienna nadbudowa podziemnego grobowca Hemiunu jest jedną z największych na zachodnim cmentarzysku w Gizie, co jednoznacznie wskazuje na wysoką rangę zmarłego. Należy tylko liczyć, że archeolodzy wkrótce przystąpią do wykopalisk w tym miejscu. Być może czeka nas ważne odkrycie związane z czasami budowniczych wielkich piramid. Źródło: Archaeological Prospection. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Pochodnia z piramid” w Sandomierzu. Zagadkowy zabytek w kolekcji nietypowego muzeum
Do oświetlania korytarzy piramid egipskich miał służyć zagadkowy przedmiot, który znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Diecezjalnego w Sandomierzu. Czym naprawdę jest kilkunastocentymetrowej wysokości gliniany stożek?
W tym artykule: Muzeum, w którym czas się zatrzymał Egipskie starożytności nad Wisłą Egipski Sandomierz „Pochodnia z piramid” w polskim muzeum „Na pulpicie położone są stopy słonia. Jest to jedna z wielu osobliwości, jakie napotykamy na ekspozycji, która przedmioty o dużej wartości artystycznej łączy z mniej znamienitymi, bez dbałości o przejrzystość ekspozycji. Ten jedynie pozorny brak ładu i pozorna przypadkowość sprawiają, że Muzeum pełne jest złożoności form i elementów tajemniczości” – taką kartkę znajduję w pierwszej sali Muzeum Diecezjalnego „Dom Jana Długosza” w Sandomierzu. Muzeum, w którym czas się zatrzymał To sandomierskie muzeum faktycznie jest wyjątkowe na mapie Polski. Mieści się w budynku zbudowanym w 1476 r. z inicjatywy słynnego historyka, Jana Długosza. Jest to też jeden z najlepiej zachowanych gotyckich domów mieszkalnych w Polsce. Od 1937 roku znajduje się tu Muzeum Diecezjalne. Autorem ekspozycji jest Karol Estreicher (1906–1984), znany historyk sztuki z Krakowa. W tej placówce czas faktycznie się zatrzymał. Bardziej przypomina XVII-wieczne gabinety osobliwości niż współczesne uporządkowane i ułożone muzea. Tym bardziej warto tu zajrzeć. Egipskie starożytności nad Wisłą W Polsce kolekcje muzealne, w których możemy obejrzeć zabytki ze starożytnego Egiptu nie są zbyt liczne. Najciekawsze zbiory znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i w Krakowie. Są też pojedyncze egipskie zabytki w różnych mniejszych lub większych kolekcjach rozsianych po całej Polsce. Polska nie może konkurować na tym polu. W czasie, gdy wielkie muzea zachodnioeuropejskie zakupywały lub pozyskiwały w mniej etyczny sposób zabytki znad Nilu, nasz kraj nie istniał. Były to czasy końca XVIII i XIX wieku, kiedy wybuchła gorączka egiptomanii zapoczątkowana wyprawą Napoleona Bonapartego nad Nil. Wówczas zabrał ze sobą mnóstwo naukowców i rysowników, którzy opublikowali to, co zobaczyli. Tym samym uruchomili zbiorową wyobraźnię Europejczyków, którzy zapragnęli zobaczyć tajemniczą cywilizację Orientu. Egipski Sandomierz Starożytny Egipt to moja pasja. Podczas wizyty w Sandomierzu dowiedziałem się, że w Muzeum Diecezjalnym znajdują się również zabytki z Egiptu. Musiałem je zobaczyć. Faktycznie, w jednej z wielu gablot wypełnionych najprzeróżniejszymi cudami było kilka obiektów: figurki uszebti, które Egipcjanie wkładali do grobów, by pracowały w zaświatach za nich, kilka małych naczynek i zagadkowy stożkowaty obiekt, przez wiele lat nazywany „pochodnią z piramid”. Czy faktycznie z pomocą tego przedmiotu starożytni rozświetlali wąskie, ciemne i duszne korytarze legendarnych grobowców faraonów? A jeśli tak, to którą piramidę miał rozświetlać? Do czego naprawdę służył ceramiczny stożek? „Pochodnia z piramid” w polskim muzeum Sprawie zagadkowego przedmiotu przyjrzał się jakiś czas temu prof. Leszek Zinkow, który obecnie pracuje w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN w Warszawie. „Przedmiot ten został niewątpliwie przywieziony znad Nilu i ofiarowany do Muzeum, wraz z kilkoma ułamkami ceramiki, przez Karola Dąbrowskiego (1907–1992), który był konserwatorem zabytków i wykładowcą na wydziale malarstwa ściennego w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych” – pisze prof. Zinkow w czasopiśmie naukowym „Nowy Filomata”. Jak znalazł się w jego posiadaniu? Nie jest to jasne. Być może go zakupił albo znalazł. W relacji Dąbrowskiego miał służyć do „oświetlania korytarzy egipskich piramid”. Ponoć taką informację otrzymał w miejscu pozyskania przedmiotu. Z takim też opisem trafił on do muzeum w Sandomierzu. Przyjrzyjmy się „pochodni”. Zabytek ma kilkanaście centymetrów długości, zaokrąglony wierzchołek i miseczkowate zagłębienie w „podstawie”. W nim zachowały się resztki czarnej substancji bitumicznej, czyli smołowatej. W ocenie prof. Zinkowa substancja smolista w zagłębieniu wywołała spontaniczne skojarzenie z „pochodnią”. W niej paliwem była widoczna smoła. Naukowiec przeprowadził śledztwo. W jego wyniku znalazł inne, podobne zabytki z Egiptu. Co się okazało? Wszystko wskazuje na to, że mamy do czynienia z bardzo małym fragmentem zniszczonej amfory z czasów grecko-rzymskich. „Pochodnia” ma zatem około 2 tysiące lat. Nie pochodzi z czasów budowniczych piramid. A skąd smoła? Otóż w ten sposób „impregnowano” amfory, w których przechowywano wino lub oliwę, by nie przesiąkały przez ściany. Takie naczynia produkowano masowo i nie zawsze z surowca dobrej jakości, stąd musiano posiłkować się takimi zabezpieczeniami. Trochę się zawiodłem. Ale zawsze jest nadzieja. Prof. Zinków pisze: „Oczywiście cały powyższy wywód nie zaprzecza używaniu tego i podobnych zaimprowizowanych narzędzi we wtórnej funkcji »pochodni« przez pomysłowych arabskich dragomanów, prowadzących nowożytnych podróżników w ciemne korytarze grobowców egipskich.” Czyli jednak mogła być to pochodnia. Może nawet użyta w słynnej piramidzie faraona Cheopsa! Wychodzę z muzeum, wyobrażając sobie śmiałków zagłębiających się setki lat temu z taką „latarką” w czeluści grobowca. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Starożytny dziennik ujawnia, jak zbudowano Wielką Piramidę. Piramidy powoli odsłaniają tajemnice
Piramidy w Gizie są architektonicznym majstersztykiem. Uważane są też za jedne z najbardziej tajemniczych budowli świata. Ale papirusy znad Morza Czerwonego dają bezprecedensowy wgląd w to, kto zbudował te starożytne cuda.
W tym artykule: Tu kiedyś tętniło życie Odkrycie Wadi al-Dżarf Topografia Wadi al-Dżarf Skarby w jaskiniach Dzienniki Merera Rachunki muszą się zgadzać Położone na egipskim wybrzeżu Morza Czerwonego Wadi al-Dżarf jest dziś cichym, niepozornym miejscem. Suche pustynne piaski i spokojna błękitna woda rozciągają się jak okiem sięgnąć. Po drugiej stronie wody można dostrzec Półwysep Synaj. Tu kiedyś tętniło życie Ponad cztery tysiące lat temu było tutaj gwarno i tłoczno. Historyczne znaczenie Wadi al-Dżarf zostało dostrzeżone dopiero w 2013 roku, kiedy znaleziono 30 najstarszych na świecie zapisanych papirusów. Spoczywały ukryte w stworzonych przez człowieka wapiennych jaskiniach. Tak zwane zwoje znad Morza Czerwonego są niezwykłe nie tylko ze względu na swój wiek, ale też ze na swoją zawartość. Nie tylko ujawniają odległą przeszłość Wadi al-Dżarf jako tętniącego życiem portu, ale także zawierają relacje naocznego świadka mężczyzny o imieniu Merer. Brał udział w budowie Wielkiej Piramidy faraona Chufu, czyli Cheopsa. Odkrycie Wadi al-Dżarf Wadi al-Dżarf odkrył na dla świata naukowego w 1823 roku angielski podróżnik i antykwariusz, John Gardner Wilkinson. Uważał, że jaskinie to pozostałości grecko-rzymskiej nekropoli. Następnie, w latach 50. XX wieku, dwóch francuskich pilotów, miłośników archeologii, François Bissey i René Chabot-Morisseau, ponownie tam zawitało. Kryzys sueski z 1956 roku zastopował dalsze badania. Dopiero w 2008 r. wznowiono prace. Francuski egiptolog Pierre Tallet poprowadził serię wykopalisk, które ostatecznie zidentyfikowały Wadi al-Dżarf jako ważny port. Jego historia sięga około 4500 lat wstecz, do czasów panowania Chufu i budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Talleta ujawnił, że był to tętniący życiem ośrodek gospodarczy zajmujący się dystrybucją materiałów wykorzystywanych do budowy piramid, oddalonych o około 240 km. W takiej interpretacji odkryć pomocne było przełomowe znalezisko dziennika Merera wśród odkrytych papirusów. Topografia Wadi al-Dżarf Miejsce to składa się z kilku różnych obszarów, rozlokowanych przez na przestrzeni kilkunastu kilometrów między Nilem a Morzem Czerwonym. Od strony Nilu, kilka kilometrów od wybrzeża, jest to około 30 dużych wapiennych grot pełniących funkcje magazynowe. To właśnie w tych jaskiniach odkryto papirusy. Dalej na wschód w kierunku morza znajdują się pozostałości po konstrukcjach mieszkalnych. Wreszcie na wybrzeżu znajduje się port i powierzchnie magazynowe. Na podstawie analizy naczyń ceramicznych i inskrypcji, archeolodzy określili wiek założenia na IV dynastię, panującą w starożytnym Egipcie około 4500 lat temu. Port powstał w czasach faraona Snofru i opuszczono go pod koniec panowania jego syna, Chufu. Funkcjonował krótko, a jego głównym zadaniem była pomoc w budowie grobowca Chufu (Cheopsa), znanego wówczas jako Achet-Chufu, co oznacza „Horyzont Chufu”. Z portu, zwanego przez starożytnych Egipcjan „Krzewem”, statki faraona płynęły przez Morze Czerwone na Półwysep Synaj, skąd przywoziły miedź. Miedź była najtwardszym dostępnym wówczas metalem, a Egipcjanie potrzebowali jej do cięcia kamieni na masywną piramidę faraona. Pomiędzy rejsami statki były przechowywane w wapiennych komorach w Wadi al-Dżarf. Skarby w jaskiniach Po tym, jak port Wadi al-Dżarf został zlikwidowany po śmierci Chufu, z Gizy wysłano zespół, który miał zamknąć wykute w wapieniu przestrzenie magazynowe. Podczas procesu blokowania wapiennych jaskiń, nieaktualne już papirusowe dokumenty Merera prawdopodobnie utknęły wśród kamiennych bloków. Pozostały one na suchej pustyni przez około cztery i pół tysiąclecia, aż do ich odkrycia podczas wykopalisk prowadzonych przez Talleta w 2013 roku. Pierwszą partię zwojów znad Morza Czerwonego znaleziono 24 marca tego samego roku w pobliżu wejścia do magazynu oznaczonego jako G2. Drugi i największy zestaw dokumentów znaleziono 10 dni później, zaklinowany między blokami w magazynie G1. Dzienniki Merera Istnieje kilka rodzajów dokumentów wśród zwojów znad Morza Czerwonego, ale dokumenty Merera wywołały najwięcej emocji. Jako lider grupy roboczej, Merer prowadził zapisy swoich działań w prowadzonym przez siebie dzienniku. Jest to codzienny opis prac wykonywanych przez jego zespół w ciągu trzech miesięcy podczas budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Merera składał się z około 200 pracowników, którzy podróżowali po Egipcie i byli odpowiedzialni za wykonywanie wszystkich zadań związanych z budową Wielkiej Piramidy. Do najbardziej interesujących należał transport wapiennych bloków użytych jako okładzina rdzenia piramidy. Merer szczegółowo opisał, w jaki sposób zespół wydobywał je z kamieniołomów w Tura i przewoził łodzią do Gizy. Fragment dziennika przybliża trzydniową podróż z kamieniołomu do miejsca budowy piramidy: Dzień 25: Inspektor Merer spędza dzień ze swoim za [zespołem] ciągnącym kamienie w południowej Turze; spędza noc w południowej Turze. Dzień 26: Inspektor Merer wyrusza z południowej Tury, załadowany kamiennymi blokami, do Achet-Khufu [Wielkiej Piramidy]; spędza noc w Sze-Chufu [obszar administracyjny tuż przed Gizą]. Dzień 27: Zaokrętowanie w Sze-Chufu, przepłynięcie do Achet-Chufu z ładunkiem kamieni, spędzenie nocy w Achet-Chufu. Następnego dnia Merer i jego pracownicy wrócili do kamieniołomu, by odebrać nowy ładunek kamieni. Dziennik Merera wspomina nawet jednego z architektów piramidy. Anchaf, przyrodni brat Chufu, zajmował stanowisko „nadzorcy wszystkich prac króla”. Rachunki muszą się zgadzać Merer skrupulatnie śledził sposób wynagradzania swojej załogi. Ponieważ w faraońskim Egipcie nie było pieniędzy, wypłaty wynagrodzeń dokonywano zazwyczaj w miarach zboża. Istniała podstawowa jednostka, „racja żywnościowa”, a pracownik otrzymywał mniej lub więcej w zależności od swojej kategorii na drabinie administracyjnej. Według papirusów podstawowa dieta robotników składała się z chleba na zakwasie, płaskiego chleba, różnego rodzaju mięs, daktyli, miodu i roślin strączkowych. Wszystko to popijano piwem. Od dawna przyjmuje się, że Wielką Piramidę wzniosła spora grupa budowniczych, ale historycy od dawna debatują nad jej statusem. Wielu argumentowało, że robotnicy byli niewolnikami. Ale zwoje znad Morza Czerwonego zaprzeczają temu poglądowi. Szczegółowe zapisy „płatności” Merera pokazują, że ci, którzy budowali piramidy, byli wykwalifikowanymi pracownikami. I otrzymywali wynagrodzenie za swoje usługi. Jest coś jeszcze bardziej niezwykłego w wątłych znakach pisma na kruchych papirusach. Jest to relacja z pierwszej ręki osoby, która nie tylko była świadkiem budowy piramid, ale której zespół był również kluczową częścią codziennej działalności związanej z wykonaniem tej pracy. Dzięki temu odkryciu egiptolodzy dysponują szczegółowym (i nieco prozaicznym) obrazem końcowych etapów budowy Wielkiej Piramidy. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Co dalej z renowacją piramidy Mykerinosa? Naukowcy podjęli decyzję
W styczniu 2024 roku rozpoczęto projekt renowacji piramidy Mykerinosa w Gizie. Wzbudził jednak sporo kontrowersji wśród egiptologów. Naukowcy podjęli decyzję w sprawie dalszych losów grobowca.
W tym artykule: Wielki remont piramidy Mykerinosa Interwencja ministerstwa w sprawie piramidy Werdykt. Co dalej z piramidą? Trzy wielkie piramidy na Płaskowyżu Giza w Egipcie to najsłynniejsze grobowce na świecie. Są to: piramida Cheopsa (Wielka Piramida), piramida Chefrena oraz piramida Mykerinosa. Ta ostatnia rzadko trafia na pierwsze strony gazet. W styczniu 2024 roku to się zmieniło. Wielki remont piramidy Mykerinosa Wówczas szef Najwyższej Rady Starożytności Egiptu, Mostafa Waziri, poinformował, że rozpoczyna projekt renowacji piramidy Mykerinosa wspólnie z japońskim Waseda University. W górnolotnych słowach stwierdził, że będzie to „projekt stulecia” i „dar Egiptu dla świata w XXI wieku”. Remont grobowca miał polegać na przywróceniu piramidzie jej zewnętrznej warstwy kamieni. Rdzeń wykonano z lokalnego wapienia, a oblicowanie składało się z warstwy granitu sprowadzonego z Asuanu w Górnym Egipcie. Do naszych czasów zachowało się niewiele tych bloków na ścianach piramidy. W ramach projektu głazy, które się zsunęły, miały trafić na swoje pierwotne miejsca. Taki projekt spotkał się jednak z dużą krytyką archeologów i konserwatorów. Zwrócono uwagę, że wszelkie zasady dotyczące renowacji zabytków zabraniają takich interwencji. Popularna jest doktryna, wedle której konserwatorzy wykonują tylko niezbędne prace. Takie, które mają zabezpieczyć budowlę przed degradacją, a nie wyraźnie zmieniać ich wygląd. Unika się odbudowywania starożytnych konstrukcji. Interwencja ministerstwa w sprawie piramidy Egipskie Ministerstwo Turystyki i Starożytności na początku lutego zareagowało na protesty. Zadecydowało o utworzeniu specjalnego komitetu naukowego, na którego czele stanął archeolog i były minister starożytności dr Zahi Hawass. Celem międzynarodowego zespołu pod jego kierunkiem była ocena sensowności renowacji piramidy. W zespole znaleźli się wybitni eksperci zajmujący się piramidami. Wśród nich są dr Mark Lehner – prezes Ancient Egypt Research Associates, dr Dietrich Raue – szef Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w Kairze oraz Miroslav Bárta – i dyrektor Czeskiego Instytutu Egiptologii na Wydziale Sztuki Uniwersytetu Karola. Werdykt. Co dalej z piramidą? Jak czytamy w depeszy Państwowej Agencji Informacyjnej Egiptu (SIS), zespół ekspertów jednogłośnie odrzucił plan przywrócenia granitowych bloków na budowlę znajdujących się u podstawy piramidy, „aby zachować uniwersalną i archeologiczną wartość tego miejsca”. – Niemożliwe byłoby ustalenie dokładnej pierwotnej pozycji któregokolwiek z bloków. W związku z tym niemożliwe jest przywrócenie żadnego z nich do pierwotnej lokalizacji na piramidzie – czytamy w raporcie. Zdaniem ekspertów nowo położone bloki, przysłoniłyby owoc pracy kamieniarzy i architektów sprzed tysiącleci. Być może to jednak nie koniec prac naukowców związanych z piramidą. Naukowcy wsparli ideę inwentaryzacji bloków, które zsunęły się z piramidy, a także przeprowadzenia prac wykopaliskowych w celu odsłonięcia pozostałych bloków. W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem Zmarł w wieku zaledwie 25 lat. Cierpiał na artretyzm, a jego kręgosłup był zniszczony przez siedzący tryb życia. Czescy archeolodzy odkryli w Egipcie grobowiec faraońskiego skryby sprzed 25... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-egipcie-odkryto-grobowiec-faraonskiego-skryby-przez-siedzaca-prace-mial-problemy-z-kregoslupem-701b1cb.jpg" width="938" height="625" alt="W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem" title="W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem" /> Zgodnie z raportem, zespół udzielił wstępnej zgody na przeprowadzenie wykopalisk archeologicznych w celu odnalezienia starożytnych dołów na łodzie przy piramidzie Mykerinosa. Do tej pory są one nieznane. Tymczasem na przykład przy piramidzie Cheopsa jest ich kilka. W dwóch znaleziono tzw. barki słoneczne, które złożono do ziemi tuż o pogrzebie faraona. Miały one służyć władcy po śmierci, w zaświatach – zgodnie z egipskimi wierzeniami. Poszukiwanie tych dołów na łodzie nie powinno być priorytetem ani powodem do wykopalisk u podstawy piramidy Mykerinosa. Przedsięwzięcie to powinno mieć szerszy zakres – zastrzegli eksperci. Wygląda na to, że żadne prace terenowe nie rozpoczną się szybko. Ich kierownik zobowiązany byłby do przedstawiania kompleksowej propozycji projektu. Taki dokument musi trafić do Ministerstwa Turystyki i Starożytności w celu koordynacji działań z UNESCO. Należy pamiętać, że piramidy w Gizie znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa, dlatego podlegają szczególnej ochronie. Źródła: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu, SIS. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.