„Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Natura gra tutaj pierwsze skrzypce
Kolorado słynie z wyjątkowych formacji skalnych i dzikich dolin. Niewielu turystów zdaje sobie sprawę, że w Polsce istnieje miejsce o podobnym charakterze. To rezerwat Biała Woda w Pieninach.
Spis treści: Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Nieoszlifowany diament Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Nawet przed podróżnikami z wieloletnim doświadczeniem Polska potrafi skrywać niespodzianki. Jedną z nich jest stosunkowo mało znany rezerwat Biała Woda w Pieninach, który jest jednym z najpiękniejszych zakątków w tej części województwa małopolskiego. Na podróżnych czeka tam wiele atrakcji. Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Rezerwat przyrody Biała Woda obecnie uznawany jest za jeden z piękniejszych zakątków w Pieninach. Powstał w 1963 roku, choć jego historia sięga jeszcze czasów średniowiecza. Pierwsi osadnicy przybyli w te rejony za panowania Bolesława Chrobrego, a kolejni pojawili się w XIV wieku, przynosząc ze sobą kulturę pasterską. W tym czasie w dolinie potoku powstała wieś Biała Woda. Mieszkańcy wiedli spokojne życie, zajmowali się głównie rolnictwem, hodowlą zwierząt i drobnym rzemiosłem. Wszystko zmieniło się po drugiej wojnie światowej. Ludność łemkowską wysiedlono, a jej zabudowania spalono. Po latach zachowało się wiele pozostałości po łemkowskiej wsi, zwłaszcza na szlaku, który wiedzie doliną, między zachwycającymi formacjami skalnymi. Nieoszlifowany diament Rezerwat, mimo niekwestionowanych uroków, jest nieco zapomniany przez turystów. Wielu z tych, którzy przyjeżdżają do Szczawnicy, wybiera najczęściej Drogę Pienińską oraz wspinaczkę na szczyt Trzy Korony i Sokolicę. Tymczasem niedaleko Jaworek, małej wsi ulokowanej niecałe 7 km od Szczawnicy, dzieją się cuda. Nietypowe formacje skalne i przecinające okolice potoki roztaczają nad tym miejscem niezwykłą aurę. Rezerwat położony jest w skalistym wąwozie na obszarze Małych Pienin, na wysokości 600–800 m n.p.m. Charakteryzuje się bogatą rzeźbą, florą i fauną. Trasa wiedzie dnem doliny, można ją zatem przemierzyć pieszo lub na rowerze. Po drodze nadarzy się wiele okazji, by podziwiać skały wapienne i turnie, wodospad, potok z kaskadami, bogatą roślinność a także pasące się na polanach stada owiec. Spacer można przedłużyć wędrówką przez Przełęcz Rozdziela i zakończyć w Bacówce na Obidzy, następnie udać się na Radziejową czy Eliaszówkę. Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Jak podkreślono na stronie Urzędu Miasta i Gminy Szczawnica, w rezerwacie można spokojnie pospacerować, nawet z dziećmi w wózku czy też z psami. Jeśli chodzi o charakterystyczne obiekty, w sąsiedztwie znajduje się pomnik przyrody – Bazaltowa Skałka wulkanicznego pochodzenia. Z kolei na północnej stronie, na wzgórzu ulokowała się Czerwona Skała (nazywana jest również Skałą Sfinks). Ostatnia część rezerwatu znajduje się w środkowej części Brysztańskiego Potoku i obejmuje Brysztańskie Skały. „Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Tutaj natura gra pierwsze skrzypce Źródła: Urząd Miasta i Gminy Szczawnica, orlica.com
Zamek, motyle i wapienne skały – to niewielkie pasmo górskie to wizytówka Polski
Pieniny są dowodem na to, że wysokość nie zawsze decyduje o wielkości gór. To pasmo w łańcuchu Karpat, które na niewielkiej przestrzeni potrafi połączyć unikatową geologię, bogatą przyrodę i niezwykle barwną historię regionu karpackiego. Zaskakuje różnorodnością na każdym kroku, zachęcając do odkrywania kolejnych tras i punktów widokowych.
Spis treści: Podział pasma Pienin Najważniejsze szczyty Pienin Pieniny – fauna bogata w duże ssaki i motyle Mikroklimat sprzyjający roślinności Nie tylko Dunajec Zabytki w Pieninach Pieniny to stosunkowo niewielkie, lecz niezwykle malownicze pasmo górskie w Karpatach, leżące na pograniczu Polski i Słowacji. Od północy graniczą z Gorcami i Beskidem Sądeckim, a od południa z Magurą Spiską. Choć nie należą do najwyższych gór w Polsce, wyróżniają się unikatowym charakterem geologicznym i krajobrazowym. Ich sercem jest Pieniński Przełom Dunajca – jeden z najpiękniejszych kanionów rzecznych w Europie, zgłoszony na listę informacyjną UNESCO. Pieniny słyną z niezwykłej różnorodności – na stosunkowo niewielkiej powierzchni skupiają się wysokie, wapienne szczyty, strome ściany skalne, głębokie doliny i pełne życia polany. To właśnie połączenie sprawia, że Pieniny przyciągają nie tylko turystów, ale i badaczy przyrody. Podział pasma Pienin Geografowie dzielą Pieniny na trzy części: Pieniny Spiskie, Pieniny Środkowe oraz Małe Pieniny. Pieniny Spiskie rozciągają się od Czorsztyna aż po Dursztyn. To tu znajdziemy słynne ruiny zamku w Czorsztynie oraz monumentalną warownię w Niedzicy, które nie tylko przyciągają turystów, ale również stanowią świadectwo burzliwej historii tego regionu. Pieniny Środkowe (inaczej Pieniny Właściwe) obejmują najbardziej znaną część pasma – z charakterystycznym masywem Trzech Koron oraz Sokolicą. To właśnie tu natura stworzyła najbardziej widowiskowe krajobrazy, a turyści mogą podziwiać z platform widokowych panoramę Tatr, Beskidów i Spisza. Małe Pieniny ciągną się od Przełomu Dunajca aż po wieś Jarzębina (Słowacja). Choć mniej znane, są rajem dla miłośników pieszych wędrówek i rowerowych wycieczek. Właśnie tutaj znajduje się najwyższy szczyt Pienin, Wysokie Skałki, który mierzy 1050 m n.p.m. Najważniejsze szczyty Pienin Choć Pieniny nie dorównują wysokością Tatrom, to ich szczyty są bardzo charakterystyczne. Na uwagę zasługują przede wszystkim: Trzy Korony (982 m n.p.m.) – symbol całego pasma i jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych w Polsce. Ze szczytu roztacza się spektakularna panorama Tatr, Gorców i Beskidu Sądeckiego; Sokolica (747 m n.p.m.) – znana z charakterystycznej sosny rosnącej na krawędzi skalnej ściany. To miejsce niemal ikoniczne dla polskiej fotografii górskiej; Wysokie Skałki (1050 m n.p.m.) – często używana jest też nazwa Wysoka. Choć to mniej popularny szczyt od Trzech Koron, to przewyższa je o niemal 70 metrów. Przyciąga wędrowców ceniących spokój i rozległe widok; Czertezik i Czerteż – mniejsze, ale niezwykle malownicze szczyty w Pieninach Właściwych. Wybierając się w góry, warto pamiętać, że szczyty w Pieninach to nie tylko liczby i wysokości, ale przede wszystkim unikatowe formacje skalne, które nadają pasmu jego wyjątkowy charakter. Pieniny – fauna bogata w duże ssaki i motyle Pieniny mogą się poszczycić niezwykłym bogactwem przyrody. Na ich stosunkowo niewielkim obszarze żyje ponad 7 tys. gatunków zwierząt, w tym liczne gatunki chronione. Najbardziej charakterystyczne są motyle – Pieniny słyną z ich ogromnej różnorodności szacowanej na ponad 1550 gatunków. Spotkać można m.in. niepylaka apollo, uznawanego za jeden z najpiękniejszych gatunków motyli w Europie. W lasach żyją również duże ssaki: jelenie, sarny, dziki, a nawet wilki i rysie. Obecność tych drapieżników świadczy o tym, że pienińskie ekosystemy są wciąż stosunkowo dobrze zachowane. Na łąkach i w zaroślach gniazdują natomiast liczne ptaki, w tym myszołów zwyczajny i orzeł przedni. Tak bogata fauna to wynik różnorodności siedlisk – od stromych skał, przez lasy bukowe, po polany i łąki. Dzięki temu Pieniny przyciągają nie tylko turystów, ale również naukowców prowadzących badania nad bioróżnorodnością Karpat. Mikroklimat sprzyjający roślinności Równie imponująca jest flora Pienin. Pasmo charakteryzuje się wyjątkowym mikroklimatem, który sprzyja bujnemu rozwojowi roślinności. Na stokach i w dolinach rosną lasy bukowe i jodłowe. Znajdują się tu też mniej liczne świerki, jawory i wiązy górskie. Co ciekawe, w reglu dolnym rośliny runa zakwitają jeszcze przed wiosennym zazielenieniem się drzew, tworząc niezwykle malownicze połacie kwiatów. Pieniny są siedliskiem gatunków endemicznych – takich, które nie występują nigdzie indziej. Najbardziej znana roślina tego regionu to mniszek pieniński, uznawany za symbol lokalnej flory. Występuje wyłącznie na terenie Pienin, co czyni go wyjątkowym na skalę światową. Bogactwo roślinności sprawia, że Pieniny zachwycają o każdej porze roku. Wiosną urzekają barwnymi polanami, latem soczystą zielenią, a jesienią mienią się złotem i czerwienią bukowych liści. Nie tylko Dunajec Choć Dunajec jest bez wątpienia najbardziej znaną rzeką Pienin, nie jest jedynym ciekiem wodnym kształtującym krajobraz tego pasma. Zasilają go liczne dopływy, takie jak Grajcarek czy Krośnica, które tworzą malownicze doliny i wąwozy, idealne do pieszych wędrówek. W południowej części Pienin ważnym elementem hydrologicznym jest również Jezioro Czorsztyńskie – sztuczny zbiornik powstały po wybudowaniu zapory w Niedzicy. Pełni ono funkcję ochrony przeciwpowodziowej, ale jednocześnie stało się miejscem rekreacji, żeglarstwa i sportów wodnych. Na obszarze pasma występują także mniejsze potoki górskie, które zasilają lokalne ekosystemy i stanowią siedlisko wielu gatunków ryb. Rzeki i zbiorniki wodne Pienin są więc nie tylko atrakcją dla turystów, ale także kluczowym elementem przyrody regionu – kształtują mikroklimat, zapewniają siedliska i dopełniają wyjątkowy charakter krajobrazu. Zabytki w Pieninach Pieniny to nie tylko wyjątkowe krajobrazy i przyroda, ale także bogata historia, którą można odkrywać poprzez liczne zabytki. Do najważniejszych należy zamek w Niedzicy, wzniesiony w XIV wieku, górujący nad Jeziorem Czorsztyńskim i kryjący w sobie wiele legend oraz tajemnic. Po przeciwnej stronie zbiornika znajdują się ruiny zamku w Czorsztynie, którego początki sięgają XIII wieku. Oba obiekty przez wieki strzegły szlaków handlowych prowadzących przez Karpaty i dziś stanowią jedne z najbardziej rozpoznawalnych punktów regionu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pieniny z lotu drona. Gdy perspektywa zmienia całą podróż
Są w Polsce miejsca, które zyskują nowy wymiar, gdy spojrzymy na nie z góry. Świetnie potrafi to uchwycić Marcin Bykowski – fotograf i pilot drona. Podróże z kamerą unoszącą się nad krajobrazem to dla niego sposób na odkrywanie ciszy, koloru i form, których nie da się dostrzec z poziomu ziemi. Tak właśnie opowiada o Pieninach.
W świecie, w którym odległość często mierzy się ilością godzin spędzonych w samolocie, łatwo zapomnieć o tym, co mamy na wyciągnięcie ręki. A przecież nie trzeba lecieć do Ameryki Południowej, by zobaczyć monumentalne skalne ściany, czy do Azji, by poczuć mistycyzm gór. Polska – ze swoimi łańcuchami górskimi, dzikimi lasami i wijącymi się wśród nich drogami – jest pełna krajobrazów, które zostają w głowie na długo. Ich piękno tkwi jednak nie tylko w widokach, lecz także w ciszy i rytmie, których nie da się odnaleźć nigdzie indziej. Bo coraz częściej podróżujemy przecież po to, by odzyskać spokój i poczuć przestrzeń. Szukamy miejsc, gdzie można się zatrzymać, nabrać dystansu i spojrzeć na świat inaczej. Podróże z nowej perspektywy W tym odkrywaniu pomaga technologia. Dron nie tylko rejestruje obraz, ale staje się przedłużeniem oka, nowym zmysłem podróżnika. Dzięki niemu można zobaczyć znane miejsca w nowym świetle. Polska widziana z góry zaskakuje jeszcze bardziej – pokazuje swoje detale, rytm rzek i misterne wzory tworzone przez łąki i ścieżki. Z poziomu terenu odkrywać ją można za to nowym Jeepem Avenger 4xe, który równie uważnie jak dron towarzyszył wyprawie Marcina Bykowskiego – z dala od asfaltu, w stronę gór, do miejsca, które nasz bohater zna i w którym odnajduje spokój. – zaczyna swoją opowieść Marcin. Góry, które poruszają emocje Pieniny – choć nie dorównują wysokością sąsiadującym Tatrom – mają w sobie coś zupełnie wyjątkowego. Coś, co trudno opisać, a łatwo poczuć. Bo nie o rekordy chodzi, a o emocje. Te góry nie przytłaczają swoją skalą – one wciągają subtelnością. Ich siłą jest kameralność, koloryt i tempo, które zmusza do zatrzymania się i zanurzenia w chwili. – Najsłynniejszym szczytem Pienin są Trzy Korony, które wyglądają jak kamienna korona wystająca z lasu. Wejście nie jest trudne, a z platformy na szczycie rozciąga się widok na Tatry, Dunajec i kawał pięknego świata – dla Marcina ten szczyt jest punktem obowiązkowym każdego wyjazdu w Pieniny. Choć to często odwiedzane miejsce, jego siła polega na tym, że za każdym razem można je zobaczyć inaczej. Dron pozwala nie tylko na ujrzenie całej panoramy, ale i detali – światła przesuwającego się po zboczach, ścieżek znikających wśród świerków, Dunajca przecinającego dolinę i rysującego swoje własne opowieści. – zachwyca się Marcin. Dunajec daje też niepowtarzalną okazję do podróży w czasie i zanurzenia się w lokalnej historii: - Jedną z jego największych atrakcji są spływy drewnianymi tratwami z flisakami. To kawałek żywej tradycji, która trwa tu nieprzerwanie od ponad 200 lat” – tłumaczy fotograf. Z wysokości krajobraz układa się w opowieść, której nie da się odczytać z poziomu ścieżki. I właśnie ta zmiana spojrzenia pozwala naprawdę odkryć Pieniny – ich rytm, ich formę, ich spokój. - sam Marcin wyjaśnia to najlepiej. Jeep Avenger 4xe – napędzany wolnością W podróży po Pieninach Marcinowi towarzyszył nie tylko dron, ale też Jeep Avenger 4xe – samochód stworzony z myślą o tych, którzy nie chcą wybierać między komfortem a przygodą. Ten kompaktowy SUV z napędem na cztery koła (zawsze dostępnym!) okazał się idealnym kompanem wyprawy. Dzięki 48V hybrydowemu układowi napędowemu 4xe – benzynowemu silnikowi wspieranemu przez dwa silniki elektryczne – oraz łącznej mocy 145 KM Jeep nie tylko bez trudu radzi sobie z górskimi trasami, ale też umożliwia jazdę w trybie elektrycznym przy niskich prędkościach. Inteligentny system zarządzania trakcją Selec-Terrain™ pozwala dopasować ustawienia do zmieniających się warunków na drodze. Wystarczy jedno kliknięcie, by przełączyć się w tryb Auto, Snow, Sand & Mud lub Sport. Prześwit 210 mm, kąt zejścia 35°, kąt najazdu 20° – to dane, które w górach przekładają się na realne bezpieczeństwo i swobodę. Jeep Avenger 4xe ma również stalową osłonę pod silnikiem, wodoodporne fotele, dedykowane schowki, czarne relingi dachowe i czarne felgi z kapslami z logo „Jeep” – wszystko po to, by nie trzeba było z niczego rezygnować nawet wtedy, gdy warunki na drodze stają się wyzwaniem. The North Face na czterech kołach Jeep Avenger 4xe dostępny jest także w wyjątkowej edycji The North Face – stworzonej z myślą o miłośnikach outdooru. Wyróżnia się antyodblaskową naklejką z logo The North Face na masce oraz złotymi detalami Summit Gold w przednim zderzaku i na kołpakach. Charakterystyczny grill z siedmioma szczelinami ozdobiono motywem topograficznych linii. Wnętrze inspirowane zostało górskim sprzętem – fotele mają pikowanie przypominające kurtki puchowe, a tylne oparcia wyposażono w zestaw pasków i uchwytów, nawiązujący do plecaków The North Face. Deska rozdzielcza zdobiona jest konturem Mont Blanc, liniami topograficznymi oraz napisem „One of 4806”. Klienci wybierający tę wersję otrzymują w komplecie namiot, torbę podróżną i kubek termiczny – wszystko sygnowane logo Jeepa i The North Face. Podróż jak opowieść Jeep Avenger 4xe doskonale wpisuje się w ideę podróży z kamerą i dronem – daje swobodę odkrywania, nie ogranicza i inspiruje. Jeep nie tylko dowozi na miejsce – staje się narzędziem, które otwiera nowe możliwości, pozwala sięgnąć dalej i spojrzeć szerzej. W połączeniu z okiem kamery unoszącej się w powietrzu tworzy duet, dzięki któremu każda podróż – nawet ta najbliższa – może stać się jedyną w swoim rodzaju opowieścią. Bo – jak mówi hasło marki – „wystarczy właściwe narzędzie, reszta to odkrywanie”. Materiał promocyjny marki Jeep
Najstarszy park narodowy w Polsce ma 92 lata. Powstał dzięki niezwykłemu uczonemu
Za najstarszy park narodowy w Polsce trzeba uznać Pieniński Park Narodowy. Na drugim miejscu jest Białowieski Park Narodowy. Oba powstały przy udziale prof. Władysława Szafera.
W tym artykule: Najstarszy park narodowy w Polsce Jak powstał najstarszy park narodowy w Polsce? Kim był prof. Władysław Szafer? Powstanie kolejnych parków narodowych Czy powstaną nowe parki narodowe? Mamy dziś w Polsce 23 parki narodowe. Zajmują około 1 proc. powierzchni kraju. Dla porównania, we Włoszech to 5 proc., w Austrii i Francji po 3 proc. Chronią one m.in.: walory karpackich i sudeckich pasm górskich (osiem parków), bory sosnowe i bagna pradoliny Wisły (Kampinoski), ruchome wydmy nadmorskie (Słowiński), rozlewającą się na wiele koryt nizinną rzekę (Narwiański), pełne ptaków i ssaków bagna (Biebrzański), zamieszkane przez cietrzewie torfowiska (Poleski). Najstarszy park narodowy w Polsce Najstarszy park narodowy w Polsce powstał w 1932 r. To Pieniński Park Narodowy. Oto lista polskich parków narodowych w ujęciu chronologicznym: W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle W jaki sposób tworzy się parki narodowe? Dlaczego powinno nam zależeć, żeby parków narodowych było jak najwięcej? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-polsce-mamy-23-parki-narodowe-w-kolejce-do-powstania-od-lat-czeka-prawie-drugie-tyle-fot-matphoto-wikimedia-commons-cc-by-3-0-a0c1ae1.jpeg" width="938" height="625" alt="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Pieniński Park Narodowy – 1932 r., Białowieski Park Narodowy – 1932 r., Świętokrzyski Park Narodowy – 1950 r., Babiogórski Park Narodowy – 1954 r., Tatrzański Park Narodowy – 1955 r., Ojcowski Park Narodowy – 1956 r., Wielkopolski Park Narodowy – 1957 r., Kampinoski Park Narodowy – 1959 r., Karkonoski Park Narodowy – 1959 r., Woliński Park Narodowy – 1960 r., Słowiński Park Narodowy – 1967 r., Bieszczadzki Park Narodowy – 1973 r., Roztoczański Park Narodowy – 1974 r., Gorczański Park Narodowy – 1981 r., Wigierski Park Narodowy – 1989 r., Drawieński Park Narodowy – 1990 r., Poleski Park Narodowy – 1990 r., Biebrzański Park Narodowy – 1993 r., Park Narodowy Gór Stołowych – 1993 r., Magurski Park Narodowy – 1995 r., Park Narodowy „Bory Tucholskie” – 1996 r., Narwiański Park Narodowy – 1996 r., Park Narodowy „Ujście Warty” – 2001 r. Jak powstał najstarszy park narodowy w Polsce? Na pamiątkowym zdjęciu widać tłum oficjeli usadzonych w kilku rzędach, ubranych odświętnie, pod krawatami. Wokół nich – sądząc po strojach, obywatele mniej dostojni, pewnie zwykli mieszkańcy okolicy, górale i góralki. Oczy wszystkich zwrócone są w kierunku przemawiającego senatora Kowalika. Nie wiemy, co ów parlamentarzysta miał do powiedzenia zgromadzonym 17 lipca 1932 r. w Czerwonym Klasztorze. Możemy się tylko domyślać, że mówił wzniośle i patetycznie. Ale i okazja była nie byle jaka. Po co najmniej 10 latach starań otwierano właśnie park narodowy w Pieninach. Był pierwszy w Polsce, a rangi wydarzeniu dodawał fakt, że sprawa miała charakter międzynarodowy. Równolegle z nim do życia powoływano bliźniaczy słowacki Rezerwat Przyrodniczy w Pieninach o podobnym statusie. Stąd zresztą transgraniczna uroczystość, w rozkroku, ponad wartkimi wodami Dunajca. Kim był prof. Władysław Szafer? Gdyby owo niemal stuletnie zdjęcie było trochę lepszej jakości, w tłumie zgromadzonych zapewne dałoby się zauważyć czterdziestoparoletnią twarz prof. Władysława Szafera. Być może nestor polskich nauk o ochronie przyrody nawet by się uśmiechał. Bo przecież to on o ten park walczył i zabiegał. Po wizycie w amerykańskim Yellowstone postanowił bowiem za wszelką cenę przenieść ideę tej formy ochrony przyrody do ojczyzny. Yellowstone to najstarszy park narodowy na świecie, utworzony w 1872 r. Prof. Szafer pisał: „Najwięcej do ideału zbliża się taki park narodowy, w którym przyroda chroniona jest absolutnie i pod każdym względem, a wpływ człowieka w nim jest ściśle ograniczony”. I dalej: „jako ogólną zasadę racjonalizacji każdego parku narodowego przyjąć należy to, że ma on przede wszystkim spełnić swe naczelne zadanie, to znaczy być ostoją dla pierwotnej przyrody”. Prof. Szafer chciał więc nie tylko przekazywać dany teren w zarząd władz centralnych. Był zwolennikiem ochrony totalnej. Powstanie kolejnych parków narodowych Pieniński Park Narodowy był pierwszym z kilku zainspirowanych przez prof. Szafera parków. Kilka tygodni po nim powstał Białowieski Park Narodowy w miejscu bardzo bliskim sercu biologa. W latach 20. XX w. ściągnął do Puszczy Białowieskiej czystej krwi żubry, które stały się zalążkiem reintrodukowanego stada. Współtworzył też Świętokrzyski, Tatrzański i Ojcowski. W latach 60. prof. Szafer przygotował projekt powołania dużego parku w Puszczy Piskiej, w skład którego weszłoby kilka jezior z Nidzkim na czele i wijącą się pomiędzy nimi Krutynią. Mazurski Park Narodowy nigdy jednak nie powstał. Czy powstaną nowe parki narodowe? Parki narodowe w Polsce powstawały przez znaczną część XX w., niezależnie od ustroju. Aż do roku 2001. Uchwalona wówczas nowelizacja ustawy o ochronie przyrody (potwierdzona potem nowym aktem w 2004 r.) dała samorządom przywilej sprzeciwienia się jakimkolwiek planom powoływania nowych parków lub powiększania już istniejących. W efekcie niemal wszystkie tego typu inicjatywy były i są wetowane. – Nikt przecież nie będzie brał na siebie z własnej woli jakichkolwiek nowych ograniczeń prawnych – trzeźwo zauważa jeden z działaczy samorządowych z Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Parki narodowe w Polsce potrafią zaskoczyć egzotyką. Gdzie zobaczymy niebieskie żaby? Parki narodowe to nasze powody do dumy. Polska przyroda nie jest jednak wystarczająco chroniona. Wciąż za mało mówi się o walorach naturalnych naszego kraju, a ostatni park narodowy w Polsce ... Plan powołania Jurajskiego Parku Narodowego od lat leży w szufladzie. Podobnie jak wspomnianego już Mazurskiego, Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry (takowy istnieje już po sąsiedzku w Niemczech) oraz Turnickiego na Pogórzu Przemyskim. O ten ostatni coraz głośniej dopominają się organizacje pozarządowe. Według nich obowiązujące przepisy są zresztą niekonstytucyjne. – Obowiązująca regulacja jest nie tylko nieskuteczna, ale też narusza Konstytucję RP. Umożliwia bowiem samorządom nieuzasadnioną ingerencję w sferę konstytucyjnych zadań i kompetencji rządu obejmujących prowadzenie polityki ekologicznej państwa i zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego – pisze Dawid Sześciło z Uniwersytetu Warszawskiego w opinii prawnej organizacji proekologicznej ClientEarth. Źródło: archiwum NG.
Francja to wciąż najczęściej wybierany przez turystów kraj na świecie, jej pozycji lidera rankingu nie zmieniła nawet pandemia. Na czym polega fenomen popularności tego kraju? Sama mam do niego wielki sentyment – to właśnie we Francji spędziłam pierwsze zagraniczne wakacje, podczas których przeżyłam niezapomniane zaćmienie słońca na placu przed katedrą w Rouen. Zaczęłam od szlaku gotyckich katedr, potem były: Paryż, Alzacja, Szampania, Lazurowe Wybrzeże, dolina Loary. Im więcej widziałam i częściej odwiedzałam ten kraj, tym bardziej wzrastał mój apetyt na więcej. Mam mnóstwo pięknych wspomnień z tych podróży, bo to, co czyni Francję wyjątkową, to różnorodność i jedyna w swoim rodzaju mieszanka kultury, sztuki, historii, kuchni, rozrywki oraz natury. A wszystko to jest na najwyższym poziomie. Ma aż 49 zabytków wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO, najbogatsze i najchętniej odwiedzane muzea (paryski Luwr króluje w rankingach popularności), wybitnych pisarzy (najwięcej, bo aż 15 noblistów), najlepsze uczelnie, najwyższy szczyt Europy – Mount Blanc. A do tego jedne z najlepszych restauracji świata i sławni szefowie kuchni, którzy nawet najprostsze danie potrafią zamienić w niezapomniane kulinarne doświadczenie. Francją nie sposób się znudzić, ponieważ każdy jej region jest inny i wyjątkowy. Mam nadzieję, że tym specjalnym wydaniem Travelera zachęcimy Was nie tylko do odwiedzenia tych najbardziej popularnych miejsc, ale sięgnięcia też głębiej i dalej, np. pojechania na francuską prowincję, do mniej znanych, a jakże pięknych zakątków tego jednego z największych europejskich krajów. Agnieszka Franus Redaktor naczelna
Tej wiosny minęło 75 lat od zakończenia II wojny światowej, w której życie straciło ponad 66 mln żołnierzy i cywilów (przede wszystkim cywilów). Ci, którzy uczestniczyli w tym konflikcie i przeżyli, obecnie mają ok. 90 lat. Każdego dnia coraz mniej z tych osób może nam opowiedzieć, co wtedy widzieli i słyszeli. W National Geographic od 1888 r., kiedy to nasz magazyn pojawił się na rynku, opowiadamy o ludzkiej podróży. Gdy to pokolenie przechodzi do historii, ważne jest, abyśmy uważniej spojrzeli na losy tych niezwykłych kobiet i mężczyzn i wyciągnęli wnioski z ich doświadczeń. Dziś, w czasach koronawirusa, który najgroźniejszy jest dla osób starszych i chorych, wydaje się to jeszcze ważniejszym zadaniem – usłyszeć ich głosy, zanim ucichną na zawsze. To, czego się dowiedzieliśmy od ostatnich świadków wojny, nie było zaskoczeniem: bez względu na to, ile masz lat i po której stronie walczyłeś, wojna była tak palącym doświadczeniem, że dla ciebie nigdy nie minęła. Każda osoba, z którą rozmawialiśmy, zaświadcza o jej horrorze. Przywołajmy tu japońskiego weterana, który wspomina, jak on i inni młodzi mężczyźni „zostali wysłani na śmierć za cesarza i naród i każdy zachowywał się tak, jakby w to wierzył. Ale, jak mówi, kiedy żołnierze umierali, nigdy nie słyszałem, by ktoś wołał cesarza albo naród”. Słyszał tylko imiona bliskich. Pewna Niemka, w czasie wojny będąca dzieckiem, mówi o wstydzie, jaki wciąż odczuwa z powodu zaangażowanych działań jej ojca, wysoko postawionego SS-mana. Wspomina też głód, jakiego doświadczyła, gdy zbliżająca się Armia Czerwona odcięła dostęp do jej miasta. Dziś odwiedza szkoły w Hamburgu, aby ostrzec przed niebezpieczeństwem, które znowu rośnie. „Ludzie niczego się nie nauczyli” – mówi. „To przerażające, że neonaziści wracają. I to nie tylko w Niemczech. Ludzie wciąż tak łatwo pozwalają sobą manipulować”. Relacje z pierwszej ręki osób, które przeżyły II wojnę światową, mają teraz dużo większe znaczenie niż kiedykolwiek wcześniej. Po trzech czwartych stulecia, w czasach, gdy niektórzy zaprzeczają, że miały miejsce nawet pewne wydarzenia wojenne, ich naoczni świadkowie mają nam do przekazania ważne lekcje. Dzielenie się tymi historiami daje nam jeszcze jedną szansę, aby podziękować kobietom i mężczyznom z tego wspaniałego pokolenia za ich służbę i poświęcenie. Dziękuję, że czytasz National Geographic.
Symbol Pienin zniszczony w trakcie akcji ratowniczej. „To czarny dzień dla polskiej fotografii krajobrazowej”
Znana z pocztówek i fotografii krajobrazowych 500-letnia sosna została zniszczona w trakcie wczorajszej akcji ratowniczej.
Straciliśmy słynną reliktową sosnę rosnącą na ścianie Sokolicy (747 m n.p.m.). Drzewo zostało zniszczone podczas akcji ratowniczej z udziałem śmigłowca. GOPR został wezwany do kobiety, która około godziny 11. zasłabła w drodze na szczyt i doznała urazu głowy. Wg relacji świadków była przytomna i otaczali ją znajomi. Najprawdopodobniej koronę sosny odłamał pęd powietrza wytworzony przez śmigła. Jak czytamy na oficjalnej stronie internetowej Pienińskiego Parku Narodowego: To duża strata dla przyrodników. Drzewo było niekwestionowanym skarbem parku narodowego. Liczyło ponad 500 lat. Znajdowało się na pocztówkach i okładkach większości albumów o Pieninach. Wśród fotografów krajobrazowych zrobiło się nostalgicznie - to był wdzięczny i bardzo często fotografowany motyw. Jak pisze Jan Ulicki to „czarny dzień dla polskiej fotografii krajobrazowej. Sosna na Sokolicy (…) pozostała już tylko na zdjęciach”.
Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny w Kłóbce już 5 sierpnia zamieni się w krainę folkowej muzyki!
Po raz pierwszy w skansenie wystąpią zespoły wykonujące muzykę ludową we własnych, współczesnych aranżacjach. Członkowie zaproszonych grup wywodzą się w większości z kapel ludowych. Źródłem inspiracji do powstania zespołów była muzyka ludowa, którą „zarazili” się biorąc udział w festiwalach folklorystycznych, m. in. w Kazimierzu nad Wisłą. Oprócz tradycyjnych instrumentów muzycznych, takich jak skrzypce, wykorzystują gitary, perkusje i instrumenty klawiszowe, dzięki czemu tradycyjne utwory otrzymują „drugie życie”, nowe brzmienie. Koncerty obu zespołów to wiele dobrej muzyki oraz zabawy dla każdego, niezależnie od wieku. Niespodzianka Pana Janka to grupa młodych muzyków pochodzących z Bydgoszczy, Torunia i Lubania. W repertuarze zespołu znajdują się m.in. własne kompozycje oraz znane przez wszystkich utwory „Zielony mosteczek” czy „Miała baba koguta”. W ich różnorodnych opracowaniach przeplatają się różne style muzyczne. Zespół ma już kilka sukcesów na swoim koncie, np. tytuł Wykonawcy Roku 2004 na Kujawsko-Pomorskim Młodzieżowym Przeglądzie Piosenki w Koronowie. Został laureatem spotkań na festiwalu „EUROFOLK 2005” w Malborku, dzięki czemu wziął udział w kolejnej edycji festiwalu „EUROFOLK 2006”, gdzie wystąpił przed zespołem BRAThANKI. Kolejny sukces, to występ na „Scenie folkowej” festiwalu PRZYSTANEK WOODSTOCK w roku 2008. Zespół Corni Chopcy powstał w 2011 roku, działa przy Gminnym Ośrodku Kultury i Bibliotece Publicznej w Babiaku. Członkami zespołu są osoby, które posiadają wieloletnie doświadczenie sceniczne, grając w wielu formacjach i stylach muzycznych. Liderem grupy jest pochodzący z gór Piotr Cedzidło. W repertuarze grupy dominuje muzyka góralska ze Skalnego Podhala, Spisza i Pienin. Dzięki temu będziemy mieli okazję, nie wyjeżdżając w góry, wysłuchać takim utworom, jak ,np. „W murowanej piwnicy”, „Zbójnicy, zbójnicy”, „Hej bystro woda”. Występom przy karczmie towarzyszyć będą liczne pokazy dawnych zajęć domowych, gospodarskich i rzemieślniczych. Dzieci zaproszone zostaną na zajęcia edukacyjne, dzięki którym poznają elementy tradycyjnego stroju kujawskiego, same wykonają fartuszki i rogatywki. Bilety wstępu do skansenu: Normalny – 10 zł, Ulgowy – 6 zł, Dzieci do lat 7 – wstęp wolny
Z gęstego cienia wychynęła zakapturzona postać. Błysnął sztylet uniesiony do ciosu. Od zamkowych murów odbił się zdławiony kobiecy krzyk, przeniknął przez okna komnat, potoczył się echem nad spowitymi mrokiem górami...
Księżniczka i złoty skarb Wiatr marszczy wodę obmywającą lesiste wzgórze. W jej drżącej tafli odbija się jasny przecinek zamczyska. Podrygują krągłe baszty, wiruje wieża na szczycie murów. Jest nierealnie, bajkowo. Jeszcze chwila – i wszystko pochłoną odmęty górskiego jeziora. W rzeczywistości zamek Niedzica trzyma się mocno; trwa na tej skale już od roku 1330, zaś urokliwe jezioro to liczący ledwo paręnaście lat zalew ze spiętrzonych wód Dunajca. Pieniny. Czarowna kraina gór, lasów, wody. Mekka turystów od czasów, gdy wojażowano tu karetą, a po stromych ścieżkach wspinały się panie w krynolinach. Najbardziej wabił – i tak jest do dziś – stary zamek w Niedzicy. Posadowiony przez węgierski ród Berzevicsych na skraju urwistego wzgórza (566 m n.p.m.), pełnił funkcję granicznej strażnicy przy szlaku handlowym między Polską a Węgrami. Kupieckie karawany często padały ofiarą kryjących się po górach i lasach band rabusiów; tropiła ich zawzięcie załoga niedzickiej twierdzy. Schwytani zbójcy trafiali do zamkowego więzienia lub odbywali ostatni „lot” w głąb budzącej grozę studni, z dna której sterczał rząd śmiercionośnych ostrzy… Ów ponury loch straceń zachował się do dziś. Najstarszą częścią dawnej warowni jest zamek górny. Wzniesiony na samym szczycie skały, zerka wąskimi otworami kwadratowej wieży na całą okolicę i wyrastające nieopodal, młodsze o sto lat, mury zamku dolnego. Pojawiły się one po roku 1470, kiedy w Niedzicy osiadł Emeryk Zapolya. Ale prawdziwie wielkopański szlif zamek zyskał dopiero dzięki Jerzemu Horvathowi z Palocsy, jego właścicielowi od 1589 r. Strojąc go w renesansowe szaty, dobudowując dom mieszkalny i krużganki wokół dziedzińca, wielmoża nie przypuszczał, że w dwa wieki później przywędrują tu niezwykli przybysze zza morza, a wkrótce potem na murach pojawi się widmo zamordowanej księżniczki. Kim była owa księżniczka, jak trafiła w Pieniny, kto i dlaczego pozbawił ją życia? Aby na to odpowiedzieć, musimy powędrować do dalekiego Peru początków lat 80. XVIII w. W kraju dogasa powstanie inkaskich plemion przeciw Hiszpanom. Jego przywódca, Jose Gabriel, ginie. Tupak Amaru, bratanek Josego, wraz z żoną – księżniczką Uminą, jej ojcem Sebastianem Berzevicsym, który przed laty osiadł w Peru i wżenił się w ród pradawnych inkaskich królów – uciekają do Europy. Towarzyszą im członkowie Rady Inków. Ale hiszpańscy szpiedzy czuwają. Tupak zostaje zamordowany w Wenecji. Sebastian, drżąc o życie córki i wnuka, noszącego po ojcu imiona Tupak Amaru, ucieka do Niedzicy, dawnej siedziby Berzevicsych. Ówcześni właściciele zamku – Horvathowie – chętnie przyjmują uciekinierów. Spokój nie trwa długo. Szpiedzy trafiają na ich ślad! Któregoś wieczora oprawcy zabijają przechodzącą przez dziedziniec Uminę. Głównym celem jest teraz ostatni z rodu buntowniczych książąt – mały Tupak. A potem będzie można poszukać złota… Hiszpanie są pewni, że uciekinierzy wywieźli z Peru część skarbu Inków i że został on ukryty w Niedzicy. Ciało księżniczki, złożone, jak utrzymuje legenda, w srebrnej trumnie, pochowano w miejscu znanym nielicznym. Berzevicsy, chcąc ocalić wnuka, wywozi go do Krumlova na Morawach, do krewnych: Anny i Wacława Beneszów de Berzevicsych. Ci adoptują chłopca, nadając mu imiona Antoni Wacław. W dniu uzyskania pełnoletności ma otrzymać od przybranych rodziców oddany im na przechowanie testament Inków, prawdopodobnie z informacją o miejscu ukrycia skarbu. Dokument rzeczywiście istniał; 149 lat później wyszperał go w rodzinnym archiwum prawnuk Tupaka – Andrzej Benesz, student Uniwersytetu Jagiellońskiego (późniejszy polityk, wicemarszałek sejmu). Benesz wyruszył do Niedzicy i, kierując się wskazówkami ze starego dokumentu, odnalazł pod schodami zamku (filmowała to specjalna ekipa) zalutowaną ołowianą tubę. Tkwił w niej pęk rzemyków – inkaskie pismo kipu. Niestety, nie do odczytania. Sensację wzbudziły zawieszone na rzemykach trzy złote blaszki z wytłoczonymi napisami: Titicaca, Vigo, Dunajecz. A więc kipu może zawierać informacje o miejscu ukrycia złota! Wszak Titicaca to święte jezioro Inków w peruwiańskich Andach, w którym ponoć zatopiono legendarny inkaski skarb. Vigo to miasto w Hiszpanii, gdzie wylądowali uciekinierzy z Peru. Zaś Dunajecz jest dawną nazwą Niedzicy. A jednak skarb! Tylko gdzie jest?! Na terenie zamku? W jakiejś górskiej rozpadlinie? I skąd te dziwne wieści przelatujące czasem przez pienińskie wsie, że ktoś wyłowił ze strumienia listki ze szczerego złota? Benesz nie ustawał w poszukiwaniach. Ile zdołał ustalić – nie wiadomo. W 1976 r. zginął bowiem w wypadku drogowym. Być może ktoś, choćby podążający pienińskimi szlakami przypadkowy turysta, trafi na ten jedyny właściwy trop. Czeka na to zjawa Uminy, która – w mniemaniu okolicznego ludu – będzie wędrować nocami na murach dopóty, dopóki jej srebrna trumna i złoty skarb Inków pozostaną w ukryciu. NO TO W DROGĘ – Niedzica • ZWIEDZANIE Muzeum czynne od 1 X do 30 IV od wtorku do niedzieli w godz. 9–16, od 1 V do 31 IX codziennie w godz. 9–19. Czas zwiedzania – ok. 60 min. • CENY BILETÓW Ulgowy 7 zł, normalny 9 zł, w sezonie za dodatkowe 2 zł można również zwiedzić Spichlerz. • NOCLEGI Pokoje gościnne w niedzickim zamku: 2-os. 180 zł, 3-os. 200 zł, komnata 1-os. 200 zł, komnata 2-os. 250 zł, apartament 3-os. 400 zł. Królewna zielarka Huk wyłamywanych drzwi. Kolejna komnata stanęła otworem. Rabusie łupią wszystko, co wpadnie im w ręce. Któryś wetknął głowę w kominek, zerknął w czarny otwór. Nagle potężna siła wyrwała go ze środka, rzuciła o posadzkę. Ze ściany wypłynęła jasna postać. Złodzieje w popłochu rzucili się do ucieczki. Rycerskie turnieje, słynne koncerty i bale sylwestrowe, tysiące zwiedzających. Zamek w Golubiu-Dobrzyniu mimo podeszłego wieku – ma 700 lat! – nie jest wcale martwą skorupą starych murów. Wielce to musi radować niezwykłego tutejszego lokatora: ducha Anny Wazówny. Jakże inaczej wyglądał ów wspaniały zamek, gdy królewna, spoglądając przez okna karety, podążającej traktem od Brodnicy, po raz pierwszy zobaczyła na horyzoncie jego ogromną sylwetkę górującą nad okolicą. Golubski zamek urósł na wzgórzu obok miasteczka Dobrzyń na przełomie wieków XIII i XIV. Wzniósł go jako twierdzę graniczną między państwem polskim a ziemiami Krzyżaków komtur zakonu Konrad von Sack. Grube ceglane mury na planie prostokąta, wewnątrz budynek dla załogi, po bokach wieże strzelnicze, fosa, niżej podzamcze. Zdawałoby się – typowa budowla obronna. Jednak jej wnętrze kryło dodatkowe „wyposażenie”, które nadal można oglądać w najstarszej części zamku: lochy dla więźniów, izbę tortur z hakami w suficie, na których wieszano skazańców, sekretne drzwi, zaułki korytarzy. Włos się jeży na głowie... Podziemne więzienie pustoszało trzykrotnie, bo tyle razy zamek zdobyły królewskie wojska: najpierw – w roku 1410 i 1422 – Władysława Jagiełły, potem, już ostatecznie – Kazimierza Jagiellończyka w 1466 r. Odtąd Golub, ustanowiony siedzibą starostwa, zaczął zmieniać swoje oblicze. Na szczycie murów pojawiła się renesansowa attyka, z naroży wystrzeliły smukłe wieżyczki. Jednak całkowite odrodzenie nadeszło wraz z królewną Anną. W jej żyłach płynęła krew Jagiellonów, po dziadku: Zygmuncie I Starym, gorąca krew włoskiej babki, Bony Sforzy (była dzieckiem ich córki, Katarzyny) i nieco chłodniejsza domieszka po rodzicu, królu Szwecji, Janie III. W 1587 r. Anna opuściła ojcowski dwór. Towarzyszyła bratu powołanemu na wawelski tron jako Zygmunt III Waza. Od tej chwili rozpoczyna się polska historia Princeps Sveciae – Szwedzkiej Księżniczki. Anna była świetną partią, o jej rękę zabiegało wielu koronowanych kandydatów. Odrzuciła wszystkich. I to nie, jak plotkowano, z powodu brzydoty. Wszak wedle ówczesnych kronikarzy królewna fascynowała wdziękiem i kobiecością, uwielbiała piękne stroje i klejnoty. Wybitnie inteligentna (znała biegle pięć języków), nie widziała siebie jednak w roli zamężnej matrony. Po kilkunastu latach spędzonych na Wawelu wyrwała się wreszcie z okowów dworskiej etykiety. Najpierw osiadła w Brodnicy, potem w drugim, ofiarowanym jej przez brata zamku: w Golubiu-Dobrzyniu, który dzięki niej rozkwitł we wspaniałą renesansową rezydencję. Prawdziwie królewski wygląd nadały jej włoskie ogrody oraz – będący wielką pasją Anny – ogród botaniczny. Prowadziła tu badania nad zastosowaniem roślin w medycynie, opracowując wiele specyfików. Wazówna nie ograniczała się do pracy naukowej i leczenia ziołami. Golub stał się miejscem spotkań uczonych i artystów; prowadziła z nimi dysputy nie tylko pani zamku, ale i jej wy-kształcone dwórki. Opłaciła z własnej szkatuły druk słynnego potem w Europie Zielnika, dzieła profesora Akademii Krakowskiej, Syreniusza (Szymona Syreńskiego). Otaczała też troską ludzi niższego stanu. Kiedy więc 6 lutego 1625 r. w czasie po-bytu w Brodnicy rozstała się z tym światem, żegnano ją z żalem. Princeps Sveciae była luteranką. Zygmunt III Waza, chcąc pochować siostrę w katolickiej katedrze wawelskiej, wystąpił do Watykanu o dyspensę papieską. Ponawiał prośby parokrotnie. Bez rezultatu. Ciało Anny spoczęło więc tymczasowo w Brodnicy. Wszystko to działo się w czasie, gdy na polskich pograniczach harcowały już wojska Gustawa II Adolfa, wdzierające się powoli w głąb kraju. Dotarły też do Brodnicy… Pewnej listopadowej nocy 1629 r. do brodnickiego zamku wpadli Szwedzi. Odkryli boczną salkę, w niej tajemniczy sarkofag z inskrypcją: Najdostojniejsza Księżniczka, Anna Infantka Szwecji. Skrzypnęło podważane wieko. Żołdacy wydali wrzask triumfu. W środku spoczywało ciało niewiasty w szatach skrzących się drogimi kamieniami. Chciwe ręce sięgnęły po łup. Jeszcze tylko bransoleta zaciśnięta na przegubie dłoni. Trzask łamanych kości. Udało się! Złoto utonęło w kieszeni rabusia. Wiadomość o profanacji zwłok Anny z rodu Wazów dotarła do Gustawa II Adolfa z opóźnieniem. Wszczął śledztwo. Ale trwała wojna, oddziały hetmana Koniecpolskiego ostrzyły sobie zęby na wroga, więc nie było czasu na ściganie pojedynczego występku. Sławne na całą Europę klejnoty Anny Wazówny – marzył o nich nawet car Rosji, kolekcjoner drogich błyskotek – zniknęły bez śladu. Toteż gdy 16 lipca 1636 r., dzięki staraniom bratanka Anny, króla Władysława IV, doszło do godnego pochówku królewskiej córki w toruńskim zborze ewangelickim, szat pogrzebowych nie zdobiły już drogie kamienie. Wiek XVII to dla Golubia okres lat złotych, ale i złych, które przyniesie „potop” szwedzki. Splądrowany zamek dźwignie się wprawdzie na dwa stulecia, przeżyje wojny napoleońskie, ulegnie potężnym huraganom w latach 1842 i 1867. Sprawa grabieży klejnotów powoli idzie w zapomnienie. Jest wszakże ktoś, kto pamięta. To duch królewny, który, jak głosi legenda, pojawił się tu wkrótce po jej śmierci. Nie tylko pilnuje dawnych swoich włości, przepędza rabusiów, wędruje po komnatach i ogrodzie. Szuka też nadal ukochanych diamentów, szmaragdów, rubinów. Podobno z jego cieniem można się zetknąć w dawnej sypialni Anny. Wystarczy wejść tam na chwilę, zamknąć oczy, wypowiedzieć życzenie... NO TO W DROGĘ - Golub-Dobrzyń • ZWIEDZANIE W sezonie (orientacyjnie kwiecień–wrzesień) zamek jest czynny w godz. 9–19, poza sezonem 9–16. • BILETY Bilet normalny kosztuje 10 zł, młodzież, studenci, emeryci płacą 8 zł, dzieci – 5 zł. • NOCLEGI W golubskim zamku działa hotel oraz schronisko PTTK. Pokój hotelowy (z łazienką): 1-os. 150 zł, 2-os. 200 zł, 3-os. 250 zł. Tańsza opcja – łóżko w schronisku za 30 zł lub 40 zł (pokój 2-os.). www.golub-dobrzyn.pttk.pll • W zamku działa restauracja, ponadto można skorzystać z oferty lokali w mieście: Restauracja Juka 056 683 49 93 Restauracja Kaprys 056 683 27 24 Skała Piotra Alchemika Komnatę rozjaśnił wątły płomyk łojowej świecy. Drżące światełko zajrzało w puste oczodoły czaszki na skraju stołu, zalśniło w rzędzie szklanych retort. Na ścianie zatańczył ogromny cień mężczyzny pochylonego nad grubą księgą. Zaszeleściły przewracane karty. Ciszę nocy przerwało wypowiedziane z mocą zaklęcie. Kto chce poznać miejsce, gdzie legendy zwodzą na manowce, prawda jest ciekawsza od ludowych bajań, a po okolicy snują się gromady duchów, winien powędrować jurajską doliną Prądnika ku majaczącej wśród lesistych wzgórz dziwnej skale, z dawien dawna zwanej Maczugą Herkulesa. Tuż za nią wyłania się zza drzew szare, potężne, wyrastające nad urwiskiem zamczysko – Pieskowa Skała. W początki historii zamku wpisał się czyn krewkiego żołnierza z orszaku Ludwika Węgierskiego, ojca późniejszej królowej Polski, Jadwigi. Żołnierz ów zranił wiernego królowi rycerza, Piotra Szafrańca herbu Starykoń. Ludwik, chcąc wynagrodzić Szafrańcowi uszczerbek na zdrowiu i honorze, ofiarował mu w roku 1377 iście monarszy dar: gotycką twierdzę w Pieskowej Skale, strzegącą szlaku na Śląsk. Była to wówczas budowla dość młoda; wzniósł ją poprzednik Ludwika, Kazimierz Wielki. Szafrańcy cieszyli się sławą dzielnych rycerzy. Syn Piotra, też Piotr, dowodził chorągwią pod Grunwaldem. Równie bitni byli jego potomkowie. Jednak i w tym znamienitym rodzie trafiły się czarne owce. Prawnuk pierwszego właściciela zamku, Piotr, i drugi z Szafrańców, Krzysztof, parali się bowiem rzemiosłem bardziej łotrowskim niż rycerskim – napadali na kupców podążających doliną Prądnika, grabiąc ich bez litości. Pewnego dnia roku 1484 przed bramą twierdzy pojawił się oddział zbrojnych. Z polecenia króla Władysława Jagiellończyka pan zamku Krzysztof Szafraniec został pojmany i, jak zapisał ówczesny kronikarz Bernard Wapowski z Radochoniec: z racji popełnienia zbrodni, z rozkazu królewskiego doprowadzony przed urząd, mieczem ścięty został na rynku w Krakowie. Przyszło mu pokutować za zbrodnie również po śmierci. Wedle snutych od wieków opowieści, w Pieskowej Skale pojawia się widmo okrutnika; jego twarz skrywa czarny kaptur. Legendy o krwawych rycerzach-rabusiach przetrwały zresztą dłużej niż opowieści o rycerskich zasługach rodu;z czasem dodawano do nich kolejne wątki. Mawiano, że jeden z rycerzy-rabusiów, być może Krzysztof, zniewolił i uwięził urodziwą pannę. Ta, nie mogąc znieść hańby, skoczyła w przepaść z wieży zwanej Dorotką. Wkrótce potem na urwisku obok zamku ujrzano zjawę dziewczyny. Według innej wersji nieszczęśnica, dzięki modlitwom o ocalenie, upadek jednak przeżyła. Wersja trzecia utrzymuje, iż ofiarą była uwięziona w wieży, podejrzewana o zdradę żona okrutnego Szafrańca. Powtarzalność legendy nasuwa przypuszczenie, że może ona opisywać prawdziwy wypadek, który utkwił w pamięci ludu. Czystą bajką jest kolejna legenda: opowieść o Maczudze Herkulesa, 25-metrowej wapiennej skale nieopodal zamku, która – na skutek erozji – przybrała zadziwiający kształt. Mawiano, że XVI-wieczny mistrz czarnej magii Twardowski, spierając się z diabłem, zażądał, by ten ustawił skałę cieńszym końcem do dołu. Pojawienie się w ludowych bajaniach czarnoksiężnika może być echem poczynań pierwszego właściciela, Piotra Szafrańca, który – jak podaje Długosz – parał się al-chemią i magią, z czym szły w parze okrucieństwo i chciwość. Podobno zwabiał on do zamku bogatychkupców, gościł ich, a gdy udawali się na spoczynek do komnat, naciskał specjalną dźwignię-zapadnię i nieszczęśnicy spadali w czeluść podziemi. W XV w. starej warowni dodano skrzydło mieszkalne oraz dwie, zachowane do dziś, wieże. Jednak nowe życie tchnął w Pieskową Skałę dopiero kolejny z Szafrańców, Hieronim, wykształcony sekretarz Zygmunta I Starego (1506–1548), skoligacony z królem przez małżeństwo z jego córką (nieślubną) Reginą. Generalna przebudowa w stylu renesansowym wg projektu Mikołaja Castiglionego przeobraziła twierdzę nad Prądnikiem we wspaniałą renesansową rezydencję. Arkadowy dziedziniec ozdobiony 24 maszkaronami wzorowano na Wawelu, podobnie jak część komnat, kominki, loggie i portale. Większość przetrwała do naszych czasów mimo najazdu Szwedów w 1655 r., pożarów w latach 1718, 1850 i 1863 – podczas szturmu carskich wojsk na powstańców styczniowych. U kresu XIX w. właściciel Pieskowej Skały popadł w ogromne długi. Zapadła decyzja: licytacja i rozbiórka obiektu! Wówczas to znany pisarz Adolf Dygasiński powołał Towarzystwo Akcyjne „Zamek w Pieskowej Skale”, które po zebraniu odpowiednich sum obiekt odkupiło, ocalając go dla potomności. Pieskową Skałę odwiedzają tłumy turystów. Za dnia. W nocy okolicą władają pospołu duchy ofiar i duchy zbrodniarzy. Są tu i zjawy gromadne: w ciemne noce przed bramą defiluje oddział upiornych jeźdźców, dźwiganych przez równie upiorne konie. Kim są? Wysłannikami króla, którzy przybyli, by schwytać Krzysztofa Szafrańca? A może to widma oblegających zamek Szwedów? Jak by nie było – lepiej brać nogi za pas. NO TO W DROGĘ - Pieskowa Skała ZWIEDZANIE Muzeum w zamku jest Oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Otwarte przez cały rok, poza sezonem (X–IV) od wtorku do niedzieli w godz. 10–16. W sezonie (V–IX) czynne wtorek – czwartek, 9–16. Wstęp bezpłatny – w piątek, na jedno piętro (ostatnie wejście o 12), w sobotę i niedzielę 10–18. BILETY Ulgowe 7 zł, normalne 10 zł, bezpłatny wstęp na zewnętrzny dziedziniec i bastion. www.wawel.krakow.pl
U każdego bacy smakuje inaczej, bo jego walory zależą od ziół i traw porastających łąki, na których pasą się owce, oraz od receptury. Znawcy uważają, że najsmaczniejszy jest wiosną, gdy mleko zawiera najwięcej tłuszczu. Oscypek od 400 lat wytwarza się ręcznie, w szałasach i tylko w okresie dojenia owiec, czyli od maja do września.
Szlak, na którym znajduje się 25 wybranych bacówek, wiedzie przez powiaty tatrzański i nowotarski. Bacówki trudno odwiedzić podczas jednej podróży, zresztą nie ma takiej potrzeby. Lepiej nawet, jeśli szałasy nie będą celem samym w sobie, a tylko przystankiem podczas spaceru czy trekkingu. Do większości bacówek nie da się dojechać samochodem (na szczęście!). Kierunek pokazują drewniane drogowskazy z symbolem szałasu i, oczywiście, sera. Bazą wypadową może być Zakopane lub każde inne miejsce pod polskimi Tatrami. Oscypek spod Tatr Przygodę można zacząć od odwiedzenia bacówki leżącej najbliżej Zakopanego – w Kuźnicach. Należy ona do pochodzącego z rodu bacowskiego Andrzeja Staszka Furtka, który oscypki wyrabia od 20 lat. Z Kuźnic warto się wybrać kolejką linową na Kasprowy Wierch albo pójść niebieskim szlakiem na Giewont przez Kalatówki, gdzie stoi druga bacówka Furtka (obie znajdują się na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego). Polana wzięła swoją nazwę od nazwiska jej dawnych właścicieli, sołtysów Kalatów. Przed wojną stało na niej aż 11 szałasów, dziś pozostał tylko jeden. Trzeba pamiętać, że bacowie niechętnie wpuszczają obcych na dłużej do bacówek. Jeżeli jednak uzyskamy zgodę i przekroczymy próg jednej z nich, czeka nas krótka podróż w przeszłość, bo sposób wyrobu oscypka nie zmienił się prawie wcale. Wewnątrz nawet w dzień panuje półmrok, dym gryzie w oczy, a nos atakuje ostry zapach wędzonych na górnych półkach oscypków. Ognisko pasterskie – watra, pali się od wiosny do jesieni. W dniu św. Wojciecha, czyli 23 kwietnia, święci się szczapy drew do uroczystego rozpalenia watry w czasie redyku, na początku wypasu owiec. Utrzymaniu ognia w nocy służy tzw. zawaterniok – świerkowa lub sosnowa kłoda, która może tlić się kilka godzin. W szałasie zadymione są ściany i zgromadzone tam sprzęty. Osoba nieprzyzwyczajona do dymu i specyficznego zapachu nie wytrzyma w bacówce długo. Zauważy jednak gielety, czyli drewniane skopki z mlekiem owczym, puciery, do których przez lniane płótno jest odcedzane mleko, a ponadto czerpaki, cebrzyki i wiadra. Za jedną z najpiękniejszych w Tatrach i z pewnością jedną z najbardziej zatłoczonych w sezonie uchodzi Dolina Kościeliska. Kto nie ma samochodu, z Zakopanego dojedzie busem do Kir – osiedla podhalańskiego położonego u wylotu doliny. Stoi w niej bacówka Józefa Słodyczki Maśniaka słynącego z dużego poczucia humoru. Po degustacji jego pasterskich wyrobów moż-na przejść się zielonym szlakiem do schroniska na Ornaku albo odwiedzić którąś z pobliskich jaskiń. To właśnie w Dolinie Kościeliskiej odkryto ich najwięcej w Tatrach – pięć udostępniono turystom (Mroźną, Mylną, Obłazową, Raptawicką oraz Smoczą Jamę). Mylna, połączona czerwonym szlakiem z „głównym traktem” biegnącym dnem doliny, jest rzadziej odwiedzana, choć ma bardziej urozmaicone korytarze niż osławiona i zatłoczona Mroźna. We wschodniej części Tatrzańskiego Parku Narodowego leży Rusinowa Polana. Roztaczają się z niej piękne widoki na Tatry Wysokie i krzyżują się szlaki wiodące w wyższe partie gór. Hala od dawna jest miejscem wypasu owiec – w połowie XX w. osada pasterska składała się z 20 szałasów. Rusinowa to jedna z ponad 20 polan w Tatrzańskim Parku Narodowym, na których jest prowadzony tzw. wypas kulturowy. Kiedy po utworzeniu parku i wykupieniu hal w latach 60. XX w. zakazano tradycyjnego ich użytkowania, zaczęły one zarastać jagodziskami i malinami, zagłuszając m.in. krokusy (jak często są nazywane szafrany spiskie). Aby zapobiec niekorzystnym zmianom w lokalnej florze oraz faunie i zachować stare pasterskie tradycje, w 1981 r. zezwolono na wypas. Bacowie są jednak zobowiązani do przestrzegania różnych nakazów, np. używania w bacówkach tradycyjnego sprzętu, gwary góralskiej i ubrań, a także hodowania owiec oraz psów pasterskich tylko miejscowych ras. Liczba wypasanych zwierząt została ograniczona, by nie powodowały one szkód. Na Rusinowej Polanie gazdowała legendarna Aniela Kobylarczyk zwana Babką, która stała się znana po tym, jak przyszłego papieża, wówczas kardynała, wysłała z wiadrami po wodę do strumienia. Obecnie bacówka należy do Stanisława Rychtarczyka z Gronia. Na północ od polany, przy niebieskim szlaku biegnącym wzdłuż Złotego Potoku, stoi kaplica Matki Boskiej Jaworzyńskiej. Została zbudowana w miejscu, gdzie małej pasterce Marysi Murzańskiej w 1860 r. ukazała się Matka Boska. Dzisiaj to jeden z najważniejszych ośrodków kultu maryjnego w Tatrach i na Podhalu. W gminie Poronin, na końcu wsi Bustryk, stoi bacówka Bogdana Lasaka. Należy on do nielicznego grona baców mających pozwolenie na legalny handel oscypkami. Można do niego dojechać z Zębu – najwyżej położonej miejscowości w Polsce (1 013 m n.p.m.), która od południa graniczy z Zakopanem. Gorczańskie klimaty Ci, którzy od zatłoczonych Tatr wolą spokojniejsze Gorce, mogą z Kowańca, dzielnicy Nowego Targu, wyruszyć żółtym szlakiem na Turbacz – najwyższy szczyt w tym pasmie górskim. Po 2 godzinach dotrą na polanę Wisielakówka, gdzie w drugą niedzielę sierpnia hucznie obchodzi się Święto Gór. Na grzbiecie Turbacza (trzeba iść czerwonym szlakiem na Kiczorę) znajduje się Hala Długa – rozległa polana ze wspaniałym widokiem na szczyty Gorców, Beskidu Wyspowego i Sądeckiego oraz Pienin i Tatr. Ze stadem 150 owiec bacuje tam Krzysztof Gach. To trudny teren, więc nie ma tam pasterskiej konkurencji. W Gorcach także odbywa się wypas kulturowy owiec, jednak nie ma on tak dużego znaczenia jak w Tatrach. Po zejściu do Nowego Targu można odwiedzić Stanisława Łasia, który juhasi z całą rodziną, nie wyłączając żony, w okolicach lotniska niedaleko miasta. Baca ma jedno z największych stad na Podhalu – do 1 200 owiec. Tropem oscypka da się podążać także daleko od utartych szlaków. Dursztyn, odległy 15 kilometrów na południowy wschód od Nowego Targu, to jedna z najpiękniej położonych wsi na polskim Spiszu, a także najwyżej zlokalizowana miejscowość w Pieninach Spiskich. Do bacówki Andrzeja Zubka turyści trafiają sporadycznie. Ten kolejny „unijny” baca wypasa ok. 700 owiec na pastwiskach z widokiem na Tatry, Gorce i Babią Górę. W pobliżu znaj-dują się malowniczo położone wapienne Dursztyńskie Skałki. Przez wieś przechodzi czerwony szlak turystyczny prowadzący z Bukowiny Tatrzańskiej do Niedzicy. Można nim szybko, bo tylko w godzinę, dojść na najwyższy szczyt Pienin Spiskich – Żar (883 m n.p.m.). Będąc w tamtych okolicach, warto zwiedzić Frydman – wieś z przełomu XIII i XIV w. z zabytkowym kasztelem (dworem obronnym) i kościołem. Za zgodą właściciela można wejść do słynnych piwnic frydmańskich, gdzie dawniej magazynowano wino z Węgier. W Łapszach Wyżnych blisko Dursztyna swoją bacówkę posiada pierwszy baca unijny – Kazimierz Furczoń. Do niedawna był jedynym, który legalnie mógł sprzedawać oscypki. Twierdzi, że wyborny smak sery jego produkcji zawdzięczają ziołom rosnącym na łąkach, gdzie wypasa swoje stado. Drugą bacówkę ma w Leśnicy na Podhalu. W październiku tego roku na Międzynarowych Targach Poznańskich Polagra-Farm odebrał statuetkę za najbardziej ekologiczne gospodarstwo oraz „Perłę” za przygotowaną osobiście pieczoną podhalańską jagnięcinę (w poprzednich latach za bundz oraz redykołkę). W okolicach Łapsz biegnie kilka oznakowanych tras spacerowych. Czerwonym szlakiem dojdzie się na Pawlikowski Wierch i do Rzepisk, a stamtąd do Bukowiny Tatrzańskiej. Bacówki znajdziemy też w Pieninach. Na dojście niebieskim szlakiem na Trzy Korony z Czorsztyna potrzeba przynajmniej trzech godzin. Wspaniałe widoki zachęcają do częstych postojów. Ten dłuższy warto zaplanować przy bacówce Wojciecha Komperdy znajdującej się przy szlaku. Swoje sery baca prezentował m.in. na targach w Turynie. Miał ich próbować także poprzedni prezydent. Przy stadzie liczącym 800 owiec pracuje w sezonie 4 juhasów, codziennie powstaje tu 40 oscypków. Oscypek wyrafinowany Po peregrynacjach w terenie warto skierować kroki do zakopiańskich restauracji. Niemal w każdej można zamówić oscypka smażonego z żurawiną (9–12 zł). Tych z bardziej wyrafinowanym podniebieniem powinien zadowolić karp marynowany w occie balsamicznym na oscypku (hotel Belvedere) albo oscypek panierowany w estragonie podany z sałatką z rukoli i orzeszkami pinii (25 zł), serwowany w restauracji hotelu Stamary. Można tam również skosztować risotto ziołowego, do którego zamiast parmezanu używa się specjalnie suszonego i startego oscypka (16 zł). A co powiecie na podawany do polędwicy wołowej torcik z płatków owsianych z oscypkiem na moskolu, czyli podhalańskim placku z gotowanych ziemniaków (73 zł)? Życzę smacznego! JAK POWSTAJE OSCYPEK Ten owczy ser to dziś pilnie strzeżony znak towarowy i jedna z najbardziej rozpoznawalnych wizytówek górali podtatrzańskich i beskidzkich. W ostatnich latach stał się nawet przedmiotem sporów ze Słowakami, i to na forum Unii Europejskiej. Nasi sąsiedzi z południa rościli sobie prawo do jego produkcji, co wydłużyło procedurę i na kilka miesięcy zablokowało rejestrację. W konsekwencji to nie oscypek, ale bryndza podhalańska została pierwszym polskim produktem regionalnym UE. Po porozumieniu z Bratysławą od 5 marca 2008 r. unijny certyfikat chroni także oscypka. Oznacza to, że może być on wytwarzany tylko według tradycyjnej, kilkusetletniej receptury i tylko w kilku powiatach południowej Polski: tatrzańskim, nowotarskim i we wskazanych gminach powiatów: suskiego, limanowskiego, nowosądeckiego, cieszyńskiego i żywieckiego. Bacowie muszą się teraz poddawać ścisłej kontroli i uzyskać specjalne zezwolenia na sprzedaż tego sera. Dziś prawo do legalnego handlu oscypkiem ma zaledwie kilku baców, pozostali starają się o certyfikat lub produkują i sprzedają „po cichu”. Aby powstał oscypek, serową masę wielokrotnie na przemian parzy się w gorącej wodzie i wyciska (pucy). Kiedy staje się elastyczna, baca nadaje jej kształt wrzeciona, spina zdobionymi foremkami, a końce formuje w stożki. Niektórzy, tak jak Kazimierz Furczoń z Leśnicy (pierwszy baca, który uzyskał unijny certyfikat), przechowują stare formy – wiele z nich ma 100 lat. Dawniej wzory były prostsze, juhasi sami wycinali je podczas wypasania owiec. Dzisiaj bacowie bardzo często powierzają ich wykonanie ludowym artystom. Wzory na formach są znakiem firmowym każdego z baców, np. u Kazimierza Furczonia to szarotka oraz inicjały KF. Ostatnie etapy produkcji oscypka to moczenie w solance i wędzenie w dymie ogniska pod dachem szałasu, co trwa od 3 do 14 dni. Owczy oscypek zawsze uważano za luksusowy wyrób, był podawany podczas szczególnych okazji – na weselach, chrzcinach, w czasie świąt. Oryginalny oscypek z owczego mleka można poznać po tym, że jest gładki, lśniący od tłuszczu, a po przekrojeniu, jeśli jest świeży – elastyczny i ma żółtawy kolor. No to w drogę - szlak oscypka Folder „Szlak Oscypkowy”, wydany przez Starostwo Powiatowe w Zakopanem, jest dostępny w: ■ Centrum Informacji Regionalnej, ul. Krupówki 20, Zakopane (w budynku poczty). ■ Tatrzańska Agencja Promocji, Rozwoju i Kultury, ul. Tetmajera 24, Zakopane, tel. 018 20 73 991. ■ Centrum Informacji Turystycznej, ul. Kościuszki 17, Zakopane, tel. 018 201 22 11. ■ www.tatry.pl (w zakładce Atrakcje) Od maja do września, tj. w okresie dojenia owiec i wytwarzania serów. Pokoje gościnne od 20 zł za osobę. www.noclegi.ezakopane.pl www.tatryipodhale.pl Oprócz oscypka na bacówce warto spróbować żętycy (zwykle za darmo) i bundzu. ■ Żętyca jest bardzo kwaśna, smakiem nieco przypomina maślankę. Jej kiszenie stanowi swoistą sztukę. Serwatkę należy podgrzewać, mieszając, by się nie przypaliła. Gdy zaczyna się warzyć, baca musi uchwycić moment, kiedy powierzchnia żętycy „pęka”. Wtedy należy ją odsunąć z ognia, wlać do tzw. puciery, w której płyn naturalnie się będzie kisił. Górale ten kwaśny napój polecają szczególnie na kaca. Turystów często straszą, że zaraz po wypiciu pierwsze kroki trzeba skierować do toalety. W istocie żętyca może działać przeczyszczająco. ■ Bundz – biały owczy ser o łagodnym słodkim smaku przypominającym trochę włoską mozarellę. Można go jeść lekko posolony, ale najlepszy jest bez dodatków, z chlebem albo konfiturą lub miodem. Do jego produkcji wykorzystuje się podpuszczkę. Dodana do słodkiego ciepłego mleka powoduje jego ścinanie. Z upływem czasu bundz dojrzewa, nabiera aromatu i zaczyna lekko kwaśnieć. ■ Z bundzu powstaje bryndza – już tylko sporadycznie na bacówkach. Najczęściej wyrabia się ją w domach lub w mleczarniach na skalę przemysłową z mleka krowiego. ■ Z resztek bundzu, który nie został wykorzystany do produkcji oscypka, robi się redykołki – serki w kształcie zwierząt, serca lub wrzeciona (na zdjęciu). Kiedyś były upominkiem dawanym (zawsze po 2 sztuki) gazdom – właścicielom wypasanych owiec. ■ Ceny góralskich serów: oscypek – 25 zł za sztukę, bundz – do 20 zł/kg, bryndza – 2,50 zł/15 dkg, redykołka – 1–2 zł za sztukę. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com