Przekręt doskonały? Korea Północna zamówiła 1000 samochodów Volvo i nigdy za nie nie zapłaciła
Choć dziś międzynarodowy handel opiera się na skomplikowanych zabezpieczeniach finansowych, gwarancjach bankowych i długich procedurach prawnych, kilkadziesiąt lat temu wymiana towarów między państwami bywała obarczona ogromnym ryzykiem. Szczególnie wtedy, gdy w grę wchodziły kraje pozostające poza globalnym systemem gospodarczym. Jedną z najbardziej spektakularnych lekcji na ten temat odebrali Szwedzi z firmy Volvo.
Na początku lat siedemdziesiątych władze Korei Północnej postanowiły unowocześnić państwową flotę samochodową i złożyły w Szwecji zamówienie na 1000 nowych, luksusowych (jak na tamte realia) aut marki Volvo. Samochody trafiły do Pjongjangu, były używane i widywane na ulicach stolicy, ale pieniądze nigdy nie dotarły do producenta. Należność nie została uregulowana ani wtedy, ani później, a niespłacony rachunek przez dekady narastał wraz z odsetkami. Ta historia, balansująca na granicy absurdu i geopolitycznej lekcji, do dziś uchodzi za jedną z najsłynniejszych afer handlowych XX wieku. Tło polityczne i gospodarcze lat 70., które doprowadziło do umowy z Koreą Północną Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Szwecja aktywnie poszukiwała nowych rynków zbytu poza Europą Zachodnią. Polityka neutralności, którą kraj konsekwentnie realizował w czasie zimnej wojny, sprzyjała nawiązywaniu relacji handlowych także z państwami pozostającymi poza zachodnim blokiem gospodarczym. W tym kontekście na radarze szwedzkiego rządu oraz krajowych koncernów przemysłowych znalazła się Korea Północna, rządzona wtedy przez Kima Ir Sena. Sprawiała wówczas wrażenie kraju szybko się rozwijającego, nowoczesnego i ambitnego, a jej władze chętnie demonstrowały industrialny potencjał oraz gotowość do współpracy międzynarodowej. Ten obraz był jednak w dużej mierze efektem zewnętrznego wsparcia. Po wojnie koreańskiej północna część półwyspu korzystała z szerokiego strumienia kredytów, preferencyjnych pożyczek oraz dostaw technologii ze strony Związku Radzieckiego i Chin. Dzięki temu w statystykach gospodarczych kraj przez pewien czas wyprzedzał nawet Koreę Południową. Dla zagranicznych partnerów handlowych był to sygnał stabilności i wypłacalności, choć w rzeczywistości północnokoreański model rozwoju opierał się niemal wyłącznie na zadłużeniu i politycznych gwarancjach sojuszników. Na ten rynek zdecydowały się wejść szwedzkie firmy, w tym m.in. Sandvik i SKF, a także Volvo, które – działając z ostrożnością – początkowo wysłało do Pjongjangu niewielką partię modelu 144, traktując ją jako test przyszłej współpracy. Reakcja północnokoreańskich władz okazała się zaskakująca: po prezentacji samochodów zapadła decyzja o zamówieniu aż tysiąca egzemplarzy. Kontrakt został dodatkowo zabezpieczony przez państwową Radę Kredytu Eksportowego, co w oczach Szwedów potwierdzało bezpieczeństwo transakcji. Dopiero z perspektywy czasu okazało się, że optymizm tamtych lat był oparty na bardzo kruchych fundamentach. Dług, który nigdy nie zniknął. Sprawa Volvo i Korei Północnej Przez dekady historia niezapłaconych samochodów Volvo krążyła głównie jako anegdota – jedna z wielu opowieści o osobliwościach Korei Północnej, często traktowana z przymrużeniem oka. Dopiero w 2017 roku sprawa została jednoznacznie potwierdzona przez oficjalne instytucje państwowe. Serwis „The Local Sweden” uzyskał wówczas potwierdzenie od szwedzkiej Krajowej Rady Gwarancji Kredytów Eksportowych (EKN), że dług faktycznie istnieje i wciąż figuruje w księgach. To właśnie EKN, instytucja odpowiedzialna za zabezpieczanie szwedzkiego eksportu, przejęła wierzytelność po tym, jak Korea Północna przestała regulować należności za dostarczone w latach 70. pojazdy. Jak tłumaczyli przedstawiciele EKN, mechanizm był prosty: kredyt eksportowy został ubezpieczony, więc w momencie braku spłaty instytucja wypłaciła należne środki producentowi. Od tej chwili to państwowy organ stał się formalnym wierzycielem Pjongjangu. Problem w tym, że zadłużenie (zamiast maleć) systematycznie rosło wraz z naliczanymi odsetkami. W połowie drugiej dekady XXI wieku jego wartość przekroczyła 2,7 miliarda koron szwedzkich, co w przeliczeniu oznacza dziś ponad miliard złotych. I choć od transakcji minęło niemal pół wieku, EKN – zgodnie z procedurami – co roku wysyła do Korei Północnej oficjalne monity o spłatę. Cała sytuacja ma również wymiar niemal symboliczny. Od czasu do czasu do mediów wracają doniesienia o starych Volvo 144 wciąż poruszających się po ulicach Pjongjangu, często w roli taksówek. Jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku pracownikom Volvo udało się dotrzeć do kierowców korzystających z tych pojazdów. Ich relacje nie pozostawiały złudzeń: samochody były w bardzo złym stanie technicznym, a brak dostępu do oryginalnych części zamiennych zmuszał do improwizowanych napraw i lokalnej produkcji komponentów. Paradoksalnie właśnie to stało się dowodem na trwałość konstrukcji szwedzkich aut z lat 70. – ironiczny akcent w historii, która dla szwedzkiego państwa pozostaje jednym z najbardziej uporczywych długów w relacjach międzynarodowych. Źródła: The Local Sweden, Volvo, Car Buzz Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nauka szuka wsparcia u prywatnych darczyńców. Miliarderzy chcą wesprzeć budowę następcy Wielkiego Zderzacza Hadronów
Prywatni darczyńcy zadeklarowali miliard dolarów na budowę największego na świecie akceleratora cząstek. Europejska Organizacja Badań Jądrowych (CERN) po raz pierwszy sięga po wsparcie pozainstytucjonalne. Głosy o konieczności pozyskiwania funduszy na rozwój nauki ze źródeł prywatnych słychać z całego świata, w tym również z Polski.
Wczoraj CERN poinformował, że prywatni darczyńcy zadeklarowali 1 miliard dolarów na budowę nowego akceleratora cząstek, który byłby zdecydowanie największym tego typu urządzeniem na świecie. Boska cząstka Używany obecnie Wielki Zderzacz Hadronów, 27-kilometrowy pierścień do zderzeń protonów, przebiegający około 100 metrów pod powierzchnią Francji i Szwajcarii, zakończy pracę w 2040 roku. Urządzenie pozwoliło na odkrycie tzw. bozonu Higgsa, nazywanego potocznie „boską cząstką”. Odkrycie poszerzyło naukowe rozumienie mechanizmu nadawania masy cząstkom elementarnym i przyniosło fizykom Peterowi Higgsowi oraz François Englertowi Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 2013 roku. Nowy akcelerator – Future Circular Collider (FCC) – miałby postać pierścienia o obwodzie 91 kilometrów, położonego na średniej głębokości ok. 200 metrów. Tym razem badacze będą chcieli dowiedzieć się z czego składa się 95 procent energii i materii Wszechświata. Innymi słowy, chcą rozwikłać zagadkę ciemnej materii i ciemnej energii, które do tej pory nie zostały bezpośrednio zaobserwowane. Koszt nowego projektu szacuje się na około 17 miliardów dolarów, czyli zadeklarowane wsparcie prywatne to zaledwie 1/17 całości. Rozpoczęcie projektu wymaga też zgody 25 państw członkowskich CERN-u. Nauka za prywatne pieniądze Wśród darczyńców znajdują się m.in. należąca do miliardera i inwestora z Doliny Krzemowej Jurija Milnera Breakthrough Prize Foundation, Eric and Wendy Schmidt Fund for Strategic Innovation byłego dyrektora generalnego Google’a Erica Schmidta, a także włoski spadkobierca rodziny Agnellich John Elkann oraz francuski magnat telekomunikacyjny Xavier Niel. – To pierwszy raz w historii, gdy prywatni darczyńcy chcą współpracować z CERN-em przy budowie wyjątkowego instrumentu badawczego, który pozwoli ludzkości wykonać ogromny krok naprzód w zrozumieniu fundamentalnej fizyki – powiedziała dyrektor generalna CERN-u, Fabiola Gianotti. Kwestia współfinansowania badań naukowych przez prywatnych darczyńców nie jest niczym nowym. Można wręcz powiedzieć, że jest to powrót do korzeni. Florencki ród Medyceuszy finansował lub współfinansował m.in. badanie Galileusza czy matematyka Giovanniego Battisty Benedettiego. Prace Jamesa Watta finansowali potentaci finansowi, a Nikola Tesla nie byłby w stanie osiągnąć swoich wyników, gdyby nie zaangażowanie przemysłowca George’a Westinghouse’a. We współczesnych czasach do grona największych darczyńców i mecenasów nauki należą m.in. Bill & Melinda Gates Foundation, która przeznaczyła 100 miliardów dolarów na różnego typu badania naukowe, a do 2040 planuje przekazanie na ten cel kolejnych 100 miliardów. Należy też pamiętać o finansowanych ze źródeł prywatnych nagrodach, jak wspomniana już Breakthrough Prize czy prestiżowa Nagroda Nobla. Jednak one są jednorazowym zastrzykiem, a nauka potrzebuje stałego i bezpiecznego źródła finansowania. Polska nauka z prywatnego portfela Niedawno podobną kwestię podniosła w artykule opublikowanym na łamach „Gazety Wyborczej” ekonomistka prof. Joanna Tyrowicz. W tekście zatytułowanym „Polska potrzebuje prywatnego finansowania nauki. Pierwszy krok jest prosty” napisała m.in.: „Możemy długo rozprawiać o tym, że w Polsce jest za mało środków publicznych na naukę. Możemy wyrażać tę troskę w malejących procentach PKB, lub przez pryzmat prawdziwych historii z ludzką twarzą. (…) Biznes, trochę jak od niedawna niektóre ministerstwa, widzi naukę w roli tych, którzy przyjmą zlecenie na nową śrubkę (lub też nowy kod). Nie dostrzega w naukowcach ani talentu wykraczającego poza ich granice poznania, ani aspiracji do ścigania się ze światową czołówką. (…) Nauka wszędzie na świecie funkcjonuje lepiej dzięki biznesowi, który rozumie cel i wartość badań podstawowych i je po prostu finansowo wspiera. Nie wiem po co upierać się, że w Polsce nauka musi sobie poradzić sama.” Może czas na to, by przedstawiciele rodzimej gospodarki, która w tym roku zajęła 20 miejsce na liście największych gospodarek świata, również zainwestowali w naukę w sposób systematyczny, skoordynowany i przemyślany? W końcu gwałtowny rozwój współczesnego świata był możliwy dzięki tym, którzy zadawali skomplikowane pytania i uparcie dążyli do znalezienia na nie odpowiedzi. Źródła: Wyborcza.pl, Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To szwajcarskie miasto stawia na bitcoina. Czy stanie się europejską stolicą kryptowalut?
Położone we włoskim kantonie szwajcarskie miasto Lugano znane jest z malowniczych widoków. Wyjątkowe jezioro, nad którym położony jest kurort, to jednak niejedyny czynnik wyróżniający miejscowość z południowej Szwajcarii. Od niedawna w mieście funkcjonuje projekt wprowadzenia kryptowaluty bitcoin jako codziennej formy płatności.
Kryptowaluta bitcoin (BTC) została wprowadzona na świecie w 2009 roku przez anonimową i tajemniczą postać o pseudonimie Satoshi Nakamoto. Od tamtej pory cyfrowa waluta, która działa niezależnie od banków i rządów, szybko zyskała globalną popularność, zdobywając tytuł „cyfrowego złota”. Bitcoin stał się protoplastą na rynku walut cyfrowych, osiągając obecnie cenę ponad 300 tysięcy złotych. Coraz więcej firm postanawia akceptować walutę bitcoin. Europejskim fenomenem staje się szwajcarskie Lugano, które w dużej mierze zaczyna wprowadzać kryptowalutę do powszechnego obiegu. W jaki sposób to robi i czy jest to dla Szwajcarów opłacalne? Lugano – najbardziej włoskie szwajcarskie miasto i stolica bitcoina W relacji sporządzonej przez internetowy portal „BBC” redaktor John Laurenson opisuje sytuację zaistniałą w popularnej sieci fast food. Dziennikarz był świadkiem sceny, w której klient zdecydował się zapłacić za swoje zamówienie za pomocą BTC. Rachunek wyniósł 8,80 dolara, co oznacza około 0,00008629 bitcoina. Taka forma płatności w Lugano nie jest przypadkowa. Miasto wyposażyło wiele punktów gastronomicznych, sklepów itd. w darmowe terminale przyjmujące transakcje za pomocą kryptowalut. Mimo że standardowe płatności frankowe stanowią zdecydowaną większość wszystkich wykonywanych w mieście, Lugano nie ustaje w staraniach o rozwój tej formy płatności. Co ciekawe, w mieście nie tylko około 350 sklepów i restauracji akceptuje płatności w BTC — również urząd miejski wprowadził tę formę rozliczeń dla części usług publicznych. Mieszkańcy mogą zapłacić bitcoinem między innymi za opiekę przedszkolną. Co mieszkańcy Lugano myślą o bitcoinie? Dziennikarz BBC przytacza w swoim artykule jeszcze dwie inne rozmowy — tym razem z klientem oraz przedsiębiorcą prowadzącym sklep z ubraniami. Ten pierwszy zaznacza, że ceni w BTC „wolność transakcji”. Korzysta w Szwajcarii z kart bitcoinowych, które kupuje się za franki, a następnie pobraną kwotę konwertuje na wybraną część kryptowaluty. W ten sposób bitcoin staje się nie tylko formą oszczędności, ale również realnym środkiem płatniczym. Właściciel sklepu — Cherubino Fry — również ceni sobie operowanie walutą cyfrową. W momencie gdy klient płaci za pomocą BTC, prowizja transakcyjna uiszczana przez przedsiębiorcę jest zdecydowanie niższa niż przy użyciu tradycyjnych kart płatniczych. Mimo że — póki co — transakcji w bitcoinie jest niewiele, stanowią one zauważalny upust finansowy dla prowadzących działalność. Wrogowie kryptowalut Dynamiczny rozwój bitcoina ma jednak także swoich przeciwników. Choć kryptowaluta przyjęła się w Lugano znacznie lepiej niż na przykład w Salwadorze, gdzie mieszkańcy natychmiast wymieniali rządowe „bitcoiny startowe” na dolary, wciąż nie brakuje osób sceptycznych wobec BTC. Niechęć okazała się na tyle duża, że doprowadziła do zniszczenia rzeźby przedstawiającej twórcę bitcoina — Satoshiego Nakamoto. Wandale najpierw rozbili posąg na części, a później wrzucili je do jeziora Lugano. Co istotne, przejawy takich zachowań są niezwykle rzadkie w przestrzeni szwajcarskiego miasta. Tym bardziej dewastacja może wskazywać na niechęć niektórych środowisk wobec powszechnego wdrażania walut cyfrowych. Przyszłość bitcoina w Lugano Miasto wyraźnie stawia na rozwój płatności opartych na kryptowalutach. Mimo ryzyk związanych ze zmiennością kursu i bezpieczeństwem cyfrowym, Lugano nie zamierza rezygnować z bitcoina — wszystko wskazuje, że pozostanie on jednym z kluczowych elementów długoterminowej strategii miasta. Burmistrz Michele Foletti konsekwentnie broni projektu, podkreślając, że w jego ocenie BTC nie jest bardziej ryzykowny niż tradycyjna gotówka. Lugano stopniowo przekształca się w regionalny hub kryptowalutowy. Do miasta trafiło już 110 firm z branży kryptowalut, które tworzą nowe miejsca pracy oraz przyciągają specjalistów z całego świata. To wzmacnia lokalny ekosystem innowacji i zwiększa znaczenie miasta na europejskiej mapie nowych technologii. Ekonomiści zwracają jednak uwagę na konieczność ostrożności przy wprowadzaniu kolejnych inicjatyw. Zmienność kursu bitcoina może przynieść zarówno szybkie korzyści i dalszy rozwój sektora, jak i poważne straty finansowe. Wiele jest też doniesień o oszustwach związanych z tą walutą. Źródła: BBC, PlanB Lugano Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Toskania płaci za przeprowadzkę. Nowy program przyciąga ludzi z całego świata
Podczas gdy wiele europejskich regionów zmaga się z wyludnieniem, Toskania postanowiła działać inaczej – zamiast czekać na inwestorów, zaczęła ich do siebie zapraszać. Nowy program ma zachęcić ludzi z całego świata do osiedlenia się w malowniczych włoskich miasteczkach, oferując im realne wsparcie finansowe.
Spis treści: Toskańska perełka, która płaci za nowe życie wśród malowniczych wzgórz Nowe życie w Radicondoli: tanie domy i wsparcie dla młodych Kto może otrzymać dotację w Radicondoli i jakie warunki trzeba spełnić? Kiedy wiele włoskich miasteczek zaczęło pustoszeć, lokalne władze i rząd sięgnęły po kreatywne sposoby, by przyciągnąć nowych mieszkańców. Słynne programy sprzedaży domów za 1 euro miały tchnąć życie w opuszczone miejscowości i przyciągnąć inwestorów z całego świata. Teraz jednak uwaga zwrócona jest ku Toskanii – regionowi, który postanowił pójść o krok dalej. Zamiast oferować symboliczne ceny, władze proponują realne dotacje finansowe tym, którzy zdecydują się kupić nieruchomość i zamieszkać na stałe w jednej z toskańskich wiosek. To odpowiedź na narastający problem wyludniania, który dotyka nawet najpiękniejsze zakątki Włoch. Toskańska perełka, która płaci za nowe życie wśród malowniczych wzgórz Jeśli ktoś przegapił głośne akcje sprzedaży domów za symboliczne 1 euro, Toskania właśnie daje mu nową szansę na spełnienie marzenia o włoskim życiu. Otóż w położonym na wzgórzach Radicondoli (czyli niewielkim średniowiecznym miasteczku w prowincji Siena), ruszył program zachęcający do osiedlenia się nowych mieszkańców. Miejscowość, otoczona winnicami i gajami oliwnymi, zachowała swój autentyczny charakter – wąskie brukowane uliczki, kamienne domy i widoki sięgające aż po Apeniny. Założona ponad tysiąc lat temu, przez wieki słynęła z rzemiosła, produkcji wełny i oliwy z oliwek. Dziś Radicondoli zmaga się z problemem wyludnienia, który dotyka wiele włoskich wsi. Jak wyjaśnił burmistrz Francesco Guarguaglini, spadek liczby mieszkańców rozpoczął się w latach 50. XX wieku, gdy wielu mieszkańców przeniosło się do miast w poszukiwaniu pracy i lepszych perspektyw. Teraz władze chcą przywrócić wiosce dawną energię, przyciągając nawet 1000 nowych mieszkańców. Oferują nie tylko tanie nieruchomości, ale też dotacje finansowe dla tych, którzy zdecydują się kupić dom i osiąść w tym malowniczym zakątku Toskanii. Nowe życie w Radicondoli: tanie domy i wsparcie dla młodych Władze Radicondoli rozpoczęły walkę z wyludnieniem w sposób konkretny i dobrze zaplanowany. Pierwszy program mieszkaniowy ruszył w 2023 roku, oferując dotacje do 20 tys. euro na zakup domu oraz dodatkową premię w wysokości 6000 euro dla osób, które zdecydują się zamieszkać w tej toskańskiej wiosce na stałe. Inicjatywa szybko przyniosła efekty – w ciągu roku liczba mieszkańców wzrosła, co lokalne władze uznały za pierwszy sukces w procesie ożywiania regionu. Teraz projekt powrócił w nowej odsłonie pod nazwą „WivoaRadicondoli 3.0”, obejmując również sąsiednią miejscowość Belforte. Jak można przeczytać na oficjalnej stronie programu, jego celem jest „poprawa jakości życia mieszkańców, wspieranie rozwoju gospodarczego i przyciąganie nowych osób, zwłaszcza młodych, którzy chcieliby związać swoją przyszłość z tym miejscem”. Na realizację przedsięwzięcia przeznaczono 300 tys. euro, które trafią do mieszkańców, rodzin, właścicieli nieruchomości i przedsiębiorców. Nowi osadnicy mogą liczyć na dotacje w wysokości do 20 tys. euro na zakup nieruchomości, jeśli zdecydują się na stałe zameldowanie w Radicondoli. Jak podaje CNN, ceny domów w tej okolicy wahają się od 50 tys. do 100 tys. euro, przy czym część z nich wymaga renowacji. Program obejmuje też dodatkowe zachęty: dofinansowanie do 50% kosztów rewitalizacji lokalnych firm (maksymalnie 4000 euro), pokrycie do 80% czynszu przez dwa lata dla młodych osób chcących spróbować życia w wiosce oraz dotacje dla właścicieli domów, którzy zdecydują się je odnowić i przeznaczyć na wynajem. Kto może otrzymać dotację w Radicondoli i jakie warunki trzeba spełnić? Program WivoaRadicondoli 3.0 został zaprojektowany tak, by przyciągnąć zarówno Włochów, jak i cudzoziemców, którzy marzą o spokojnym życiu w sercu Toskanii. Jak podkreślono na stronie internetowej inicjatywy, o dotacje mogą ubiegać się obywatele Włoch, krajów Unii Europejskiej oraz osoby spoza UE, pod warunkiem że legalnie mieszkają we Włoszech. W zależności od rodzaju wsparcia obowiązują jednak różne wymagania. W przypadku zakupu pierwszego domu konieczne jest m.in. zobowiązanie się do stałego zamieszkania w Radicondoli przez co najmniej dziesięć lat oraz posiadanie nie więcej niż jednej innej nieruchomości na terenie Włoch. Osoby wynajmujące dom muszą natomiast pozostać w nim minimum cztery lata, aby zachować prawo do przyznanych świadczeń. Jak poinformował burmistrz Francesco Guarguaglini, od momentu uruchomienia programu w 2023 roku sfinansowano 23 transakcje sprzedaży nieruchomości, a do wioski sprowadziło się około 60 nowych mieszkańców – głównie Włochów, ale także kilku Belgów. Władze liczą, że dzięki kolejnym edycjom projektu populacja wzrośnie do ponad tysiąca osób. Dodatkowe zachęty przewidziano również dla osób planujących remonty i inwestycje w nieruchomości turystyczne. Gmina oferuje pomoc finansową i preferencyjne pożyczki dla tych, którzy zdecydują się przekształcić opuszczone domy w pensjonaty lub apartamenty na wynajem. Co więcej, rodziny z dziećmi mogą liczyć na stypendia uniwersyteckie i bony na książki szkolne, co ma ułatwić im rozpoczęcie nowego życia w tym urokliwym zakątku Toskanii. Źródła: CNN, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kultowe miasto wprowadza nowy podatek turystyczny. Tak walczy z nadmiarem podróżnych
Rosnąca liczba turystów coraz częściej staje się wyzwaniem dla miast, które do niedawna żyły z ich napływu. Kolejne popularne destynacje decydują się na wprowadzenie opłat, by złagodzić skutki nadmiernej turystyki i zapewnić równowagę między życiem mieszkańców a potrzebami odwiedzających. Najnowsze decyzje władz Kioto pokazują, że era nieograniczonej turystyki powoli dobiega końca.
Turystyka rozwija się w niespotykanym tempie – dziś nie tylko małe miasteczka, ale i wielkie metropolie zmagają się z konsekwencjami nadmiaru gości. Dublin, Barcelona czy Wenecja już wdrożyły ograniczenia i opłaty, by chronić lokalną przestrzeń i jakość życia mieszkańców. Na Lanzarote wprowadzono plan ograniczenia liczby turystów, by zaoferować bardziej wartościowe doświadczenia zamiast masowej konsumpcji. Teraz do tego grona dołącza była stolica Japonii. Władze Kioto właśnie uchwaliły drastyczny wzrost opodatkowania noclegów. Turyści zapłacą więcej. Kioto chce chronić mieszkańców Choć turystyka od lat stanowi fundament gospodarki Kioto, jej dynamiczny rozwój coraz częściej rodzi napięcia między mieszkańcami a przyjezdnymi. W szczycie sezonu historyczne dzielnice, takie jak Gion, przestają przypominać spokojne tradycyjne zaułki – tłumy turystów wypełniają wąskie uliczki, zatrzymują się na środku dróg, by robić zdjęcia gejszom, a nawet wchodzą na prywatne posesje w poszukiwaniu „idealnego ujęcia”. Jak podają japońskie media, wcześniejsze próby ograniczenia tych zachowań (m.in. zakazy fotografowania w niektórych rejonach) nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. W odpowiedzi władze miasta zapowiedziały wprowadzenie nowego podatku turystycznego. To jeden z elementów strategii mającej przywrócić równowagę między turystyką a codziennym życiem mieszkańców. Krytycy podkreślają jednak, że sam podatek może nie rozwiązać problemu, gdyż Japonia notuje rekordowy napływ gości. W 2024 roku kraj odwiedziło ponad 35 milionów zagranicznych turystów, a rząd szacuje, że do 2030 roku liczba ta wzrośnie do 60 milionów. Japonia zaostrza politykę wobec turystów Podatek od zakwaterowania w Kioto wejdzie w życie od marca 2026 roku, stając się jednym z głównych narzędzi walki z nadmierną turystyką. Każdy odwiedzający to miasto będzie musiał zapłacić dodatkową opłatę za nocleg w hotelach czy pensjonatach, a jej wysokość będzie zależna od standardu obiektu. Zgodnie z planem władz, turyści nocujący w luksusowych hotelach zapłacą nawet 10 000 jenów (ok. 238 zł) za osobę za noc, co stanowi dziesięciokrotność dotychczasowych stawek. W przypadku tańszych obiektów podatek wyniesie od 200 do 400 jenów (ok. 4,80–9,50 zł), natomiast w hotelach średniej klasy – 500 do 1000 jenów (ok. 12,10–23,80 zł). Dla pokoi kosztujących poniżej 19 999 jenów (ok. 130 USD) opłata wyniesie 400 jenów, a dla luksusowych pobytów powyżej 100 000 jenów (ok. 653 USD) – maksymalną kwotę 10 000 jenów. Nowy podatek pomoże utrzymać historyczne dzielnice Wpływy z podatku mają podwoić przychody miasta z turystyki i zostać przeznaczone na finansowanie ochrony dziedzictwa kulturowego, modernizację infrastruktury oraz zarządzanie ruchem turystycznym. „Podatek od zakwaterowania służy pokryciu kosztów związanych z podnoszeniem atrakcyjności Kioto jako międzynarodowego miasta kultury i turystyki oraz promocją turystyki” – napisano w oficjalnym komunikacie rządu miasta. Lokalne władze argumentują, że środki te pomogą utrzymać historyczne dzielnice, zmniejszyć korki na ulicach i chodnikach oraz poprawić komfort życia mieszkańców. Choć decyzja władz Kioto budzi mieszane reakcje, wielu ekspertów podkreśla, że może stać się ona wzorem dla innych regionów zmagających się z nadmiernym ruchem turystycznym. Wraz ze wzrostem popularności Japonii, miasta coraz częściej muszą balansować między korzyściami ekonomicznymi a zachowaniem spokoju i autentycznego charakteru miejsc, które przyciągają podróżnych z całego świata. Warto jednak dodać, że z nowej opłaty zwolnione zostaną m.in. grupy szkolne, a w przypadku klęsk żywiołowych lub sytuacji kryzysowych przewidziane będą obniżki stawek. Źródła: Fox News, Euronews, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najlepsze miejsca do życia na emeryturze. Oto kraje, w których seniorzy naprawdę odpoczywają
Znalezienie miejsca, w którym można spokojnie spędzić emeryturę, to marzenie wielu osób – zwłaszcza w czasach, gdy koszty życia rosną, a stabilność finansowa staje się coraz trudniejsza do osiągnięcia. Nie każdy kraj jednak w równym stopniu sprzyja seniorom. Najnowszy raport pokazuje, gdzie starzenie się może oznaczać nie tylko bezpieczeństwo ekonomiczne, lecz także prawdziwy komfort życia.
Na emeryturę można spojrzeć jak na nowy etap życia – pełen wolności, ale też wymagający stabilnych warunków, które pozwolą naprawdę cieszyć się tym czasem. Co roku raport „Global Retirement Index” analizuje, gdzie na świecie najłatwiej osiągnąć ten cel. Tegoroczna edycja, obejmująca 44 kraje rozwinięte, po raz kolejny dostarcza wnikliwego obrazu jakości życia seniorów. Opracowany przez Natixis Investment Managers indeks ocenia 18 wskaźników pogrupowanych w cztery kategorie: finanse na emeryturze, dobrobyt materialny, zdrowie oraz jakość życia. Bierze pod uwagę tak różnorodne czynniki, jak długość życia, dochód na mieszkańca, poziom zadłużenia publicznego czy stan środowiska naturalnego, tworząc kompleksowy obraz bezpieczeństwa emerytalnego na świecie. Największe wyzwania współczesnej emerytury Bezpieczeństwo finansowe po zakończeniu kariery zawodowej coraz częściej staje się przedmiotem niepokoju – nie tylko wśród przyszłych emerytów, lecz także aktywnych zawodowo inwestorów. W 2025 roku obawy o stabilność świadczeń, wpływ inflacji i realną wartość oszczędności nabierają wyjątkowej intensywności. Dane z raportu Natixis „Global Retirement Index” wskazują, że prawie połowa badanych pracujących osób uważa, iż do osiągnięcia bezpiecznej emerytury potrzebny byłby cud. Źródłem lęku jest złożona sieć zależności między wydłużającym się życiem, niestabilnością rynków, rosnącymi kosztami utrzymania i niepewnością polityki publicznej. Choć recepta mogłaby wydawać się prosta – odkładać więcej – w praktyce wyznaczenie właściwego poziomu oszczędności okazuje się niemal niemożliwe. Przyszłe wydatki, zmienność stóp zwrotu z inwestycji oraz największa niewiadoma (czyli długość życia), sprawiają, że nawet dobrze zaplanowana strategia finansowa może okazać się niewystarczająca. Dodatkowo 38% respondentów przyznaje, że inflacja skutecznie niweczy ich plany emerytalne, ograniczając zdolność do odkładania pieniędzy. Jednocześnie starzenie się społeczeństw i rosnący dług publiczny zwiększają presję na systemy emerytalne. W efekcie emerytura, która miała być czasem spokoju i stabilizacji, coraz częściej jawi się jako wyzwanie, wymagające nie tylko oszczędności, ale i nieustannego planowania w świecie, w którym nic nie jest już gwarantowane. Gdzie zatem najlepiej spędzić swoją emeryturę? Małe kraje dominują w rankingu najlepszych miejsc na emeryturę 2025 Norwegia ponownie znalazła się na szczycie Global Retirement Index 2025, potwierdzając swoją pozycję lidera w zapewnianiu najwyższej jakości życia seniorom. Na jej sukces złożyły się stabilny system opieki zdrowotnej, niski poziom bezrobocia i niewielkie różnice w dochodach między mieszkańcami. Irlandia, która w ostatnich latach systematycznie poprawiała wyniki, awansowała na drugie miejsce, dzięki spadkowi inflacji i sprzyjającemu otoczeniu gospodarczemu. Tuż za nimi uplasowały się Szwajcaria i Islandia – kraje, które od lat utrzymują się w czołówce zestawienia. Wysokie miejsca w rankingu mniejszych państw, takich jak Norwegia, Islandia czy Dania, podkreślają przewagę gospodarek, w których łatwiej o spójność polityki społecznej i finansowej. Stabilne systemy emerytalne, inwestycje w zdrowie publiczne i długofalowe planowanie fiskalne pozwalają tym krajom konsekwentnie utrzymywać wysoki poziom bezpieczeństwa ekonomicznego seniorów. Tymczasem większe gospodarki, jak Stany Zjednoczone (miejsce 21.) czy Kanada (20.), zmagają się z wyższym poziomem długu publicznego, nierówności dochodowych i presją inflacyjną, co utrudnia utrzymanie równowagi w systemach emerytalnych. Ranking 10 najlepszych państw na emeryturę w 2025 roku: Norwegia Irlandia Szwajcaria Islandia Dania Holandia Australia Niemcy Luksemburg Słowenia Źródło: Natixis Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W tych miastach rachunki przyprawiają o zawrót głowy. Oto ranking najdroższych miejsc 2025 roku
Codzienne życie w globalnych metropoliach coraz bardziej obciąża portfele mieszkańców i przyjezdnych. Wysokie koszty wynajmu, usług oraz podstawowych produktów sprawiają, że niektóre miasta uznawane są dziś za szczególnie wymagające finansowo. Najnowszy ranking za 2025 rok ujawnia, gdzie rachunki sięgają rekordowych poziomów i które lokalizacje są najdroższe do życia.
Od czynszu za mieszkanie po codzienne zakupy – w 2025 roku koszty życia w największych metropoliach świata osiągnęły rekordowy poziom. Globalna inflacja, wahania kursów walut oraz rosnące ceny importu sprawiają, że mieszkańcy wielu miast płacą dziś znacznie więcej niż jeszcze kilka lat temu. Najdrożej wciąż jest w ośrodkach biznesowych i technologicznych, gdzie konkurencja o mieszkania i usługi codziennego użytku winduje ceny. Ranking najkosztowniejszych miejsc do życia pokazuje, które miasta stały się najbardziej wymagające finansowo dla swoich mieszkańców i przyjezdnych. Najdroższe miejsce do życia na świecie w 2025 roku Aby uzyskać pełny obraz kosztów życia w największych metropoliach świata, eksperci przeanalizowali ceny żywności, transportu, usług, mediów oraz mieszkań, zestawiając je we wskaźniku „Cost of Living Plus Rent Index”. Dane z połowy 2025 roku pokazały jednoznacznie, że to Nowy Jork znalazł się na szczycie zestawienia. O wyniku przesądziło przede wszystkim ogromne zapotrzebowanie na mieszkania i ograniczona podaż, które od lat windują ceny czynszów na niespotykany poziom. Miasto, w którym życie toczy się w szybkim tempie, przyciąga specjalistów z całego świata – od bankierów i prawników po ekspertów z branży technologicznej – co dodatkowo zwiększa presję na rynek nieruchomości. Jednak nie tylko czynsze sprawiają, że Nowy Jork jest tak kosztowny. Wysokie są także ceny codziennych produktów i usług, w tym żywności, opieki zdrowotnej, transportu czy rozrywki, które odzwierciedlają nie tylko globalny status metropolii, lecz również rosnące koszty prowadzenia działalności w mieście. W efekcie mieszkańcy Nowego Jorku muszą przeznaczać znaczną część swoich dochodów na podstawowe potrzeby, a dla wielu osób codzienne życie staje się nie lada wyzwaniem finansowym. Jednocześnie prestiż, bogactwo możliwości zawodowych i kulturalnych sprawiają, że mimo wysokich kosztów miasto wciąż pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do życia. Gdzie życie kosztuje fortunę? Lista miast z najwyższymi wydatkami A jak przedstawiają się kolejne pozycje na liście? W rankingu najdroższych miast świata dominują dwa regiony – Stany Zjednoczone i Szwajcaria. W pierwszej dziesiątce aż trzy amerykańskie metropolie – San Francisco (4. miejsce), Boston (7.) i San Jose w Dolinie Krzemowej (9.) – odzwierciedlają presję rynku nieruchomości oraz koszty życia w centrach innowacji technologicznych. W samym San Francisco średnia cena domu wciąż utrzymuje się na poziomie około 1,3 mln dolarów, mimo spadku popytu związanego z pandemią. Z kolei w Europie wyróżnia się Szwajcaria – Zurych (2.), Genewa (3.), Bazylea (5.), Lozanna (6.) oraz Lugano (10.) zajmują aż pięć pozycji w pierwszej dziesiątce. Tak wysokie koszty życia są efektem silnego franka szwajcarskiego, stabilnej gospodarki i wysokich standardów socjalnych, które przyciągają ekspatów, ale jednocześnie podnoszą ceny mieszkań i usług. Pierwszą dziesiątkę zamyka także Singapur (8.), jedno z najgęściej zaludnionych państw świata, gdzie w 2025 roku żyje średnio 8576 osób na kilometr kwadratowy. Wysoka koncentracja ludności, ograniczone zasoby przestrzeni oraz status globalnego centrum finansowego czynią go jednym z najdroższych miejsc do życia na Ziemi. Ranking najdroższych miast świata w 2025 roku: Nowy Jork, USA Zurych, Szwajcaria Genewa, Szwajcaria San Francisco, USA Bazylea, Szwajcaria Lozanna, Szwajcaria Boston, USA Singapur, Singapur San Jose, USA Lugano, Szwajcaria Honolulu, USA Waszyngton, USA Londyn, Wielka Brytania Berno, Szwajcaria Reykjavik, Islandia Źródła: Visual Capitalist, Numbeo, Culture Cut Travel Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Biorą pożyczki, by podróżować. Generacja Z woli długi niż rezygnację z urlopu
Coraz więcej młodych osób traktuje wakacje nie jako przywilej, lecz konieczność – nawet jeśli oznacza to wejście w spiralę zadłużenia. Zaciągane pożyczki stają się sposobem na utrzymanie stylu życia, w którym letni wyjazd jest nieodłącznym elementem budowania tożsamości i społecznego statusu.
Wakacyjny wyjazd jeszcze niedawno uchodził za naturalny element letniego odpoczynku, jednak dla wielu stał się luksusem wymagającym finansowych wyrzeczeń. W obliczu rosnących kosztów życia i niepewności gospodarczej coraz więcej osób decyduje się na kredyt lub pożyczkę, aby sfinansować urlop. Trend ten pokazuje, że potrzeba oderwania się od codzienności bywa silniejsza niż obawy związane z zadłużeniem. Coraz więcej osób finansuje urlop kredytem We Włoszech, jak donosi „La Repubblica”, w 2025 roku aż 9 milionów osób zrezygnuje z urlopu z powodów finansowych. Zjawisko to nie jest odosobnione – Eurostat podaje, że już w 2024 roku 27% mieszkańców Unii Europejskiej nie mogło pozwolić sobie nawet na tygodniowy wypoczynek poza domem. W tle tych ograniczeń rozwija się jednak proces odwrotny, coraz częściej zauważalny, choć rzadziej omawiany publicznie: część osób decyduje się na wyjazd mimo braku środków, finansując go kredytem lub mikropożyczką. W samej tylko Italii w pierwszych pięciu miesiącach 2025 roku udzielono ponad 220 milionów euro pożyczek konsumenckich na cele wakacyjne i turystyczne. Średnia kwota wynosiła około 5500 euro, a spłata rozkładana była zwykle na trzy lub cztery lata. Szczególnie niepokojąca jest struktura wiekowa wnioskodawców – niemal jedna trzecia z nich to osoby poniżej 30. roku życia, czyli pokolenie wychowane na tanich lotach i budżetowych noclegach, które dziś mierzy się z niestabilnymi zarobkami i rosnącymi kosztami utrzymania, traktując nawet weekendowy wyjazd jak inwestycję spłacaną w ratach. Tendencja ta nie ogranicza się wyłącznie do Włoch ani do Europy. W Stanach Zjednoczonych badania wskazują, że około 36% podróżnych jest gotowych zadłużyć się, aby sfinansować wakacje, a wśród młodszych grup – millenialsów i przedstawicieli generacji Z – odsetek ten sięga 42%. Podobne zjawisko obserwuje się w Australii, gdzie aż 40% dorosłych przyznało, że opłaca swoje wyjazdy kredytem konsumenckim lub w formule „kup teraz, zapłać później”. W praktyce oznacza to, że choć część społeczeństwa całkowicie rezygnuje z wakacji, coraz większa grupa uznaje wypoczynek za dobro na tyle istotne, że skłonna jest ponosić ryzyko finansowe, by go sobie zapewnić. Wakacje jako pokaz statusu. Jak media społecznościowe wpływają na decyzje finansowe? Coraz częściej powodem zadłużania się na wakacje nie jest potrzeba odpoczynku, lecz narastająca presja społeczna i kulturowa. Wypoczynek przestaje być prywatnym doświadczeniem, a staje się częścią publicznej narracji, w której urlop musi zostać pokazany, udokumentowany i opatrzony odpowiednim komentarzem w mediach społecznościowych. W efekcie relaks zaczyna być traktowany jak projekt do zrealizowania – wymagający zarówno nakładów finansowych, jak i estetycznej oprawy. Z tego względu wakacje tracą swój pierwotny sens regeneracji ciała i umysłu, a coraz częściej funkcjonują jako symbol statusu, który trzeba zaprezentować. Brak uczestnictwa w tym procesie rodzi poczucie wykluczenia – wielu młodych ludzi przyznaje, że sięga po kredyt nie z powodu braku alternatywy, ale ze strachu przed wypadnięciem z kręgu wspólnych doświadczeń. Mechanizm FOMO, czyli lęku przed utratą tego, co przeżywają inni, sprawia, że wizja urlopu spędzonego w domu czy krótkiego wyjazdu w pobliżu miejsca zamieszkania wydaje się niewystarczająca. Paradoks polega na tym, że właśnie te „nieefektowne” formy spędzania wolnego czasu (jak np. spacer czy lektura książki) potrafią dać równowagę psychiczną i więcej prawdziwego odpoczynku niż egzotyczna podróż na kredyt. Urlop coraz częściej nie jest przeżyciem dla samego siebie, lecz dowodem na bycie „gdzieś” i przeżywanie „czegoś”. Jeśli trzeba wziąć mikropożyczkę, by zdobyć zdjęcie idealnego zachodu słońca nad morzem, dla wielu osób to koszt, który wydaje się uzasadniony. Problem pojawia się wtedy, gdy zamiast wspomnień zostaje zobowiązanie finansowe, a czas wolny – zamiast przynosić ulgę – staje się źródłem dodatkowego obciążenia. Źródła: NSS Magazine, The Latch, Business Insider Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie najlepiej żyje się miliarderom? Rządy prześcigają się w oferowaniu im przywilejów
Miliarderzy i multimilionerzy stali się celem globalnej rywalizacji. Państwa na całym świecie prześcigają się w tworzeniu korzystnych programów podatkowych, wizowych i inwestycyjnych, które mają przyciągnąć najbogatszych rezydentów. Efekt? Powstaje mapa świata, na której wyraźnie widać kraje najbardziej przyjazne dla superbogatych.
Superbogaci, czyli osoby dysponujące majątkiem wartym co najmniej 30 milionów dolarów, stanowią niewielki odsetek populacji, ale ich decyzje inwestycyjne potrafią wpływać na całe gospodarki. Nic dziwnego, że coraz więcej państw stara się ich przyciągnąć, wprowadzając preferencyjne systemy podatkowe, specjalne programy rezydencyjne i zachęty do transferu kapitału. W efekcie powstała swoista mapa miejsc, które oferują najkorzystniejsze warunki dla najbogatszych. Gdzie zatem żyje im się najlepiej i jakie strategie stosują rządy, by przyciągnąć tę elitarną grupę? Gdzie najbogatsi czują się najlepiej? Oman numerem jeden Najnowsze badanie sklasyfikowało państwa, które oferują najwięcej zachęt dla superbogatych, wykorzystując tzw. Wskaźnik Komfortu Bogactwa, czyli złożony indeks oparty na różnych zmiennych, źródłach i parametrach. Pod uwagę wzięto siedem kluczowych kryteriów: poziom bezpieczeństwa, jakość życia, wysokość podatku dochodowego od osób fizycznych, obciążenia podatkowe związane z zyskami kapitałowymi z inwestycji finansowych i nieruchomości, podatki od spadków i darowizn, koszty utrzymania, a także dostępność specjalnych programów wizowych lub rezydencyjnych dla osób o wysokich dochodach. Finalnie na czele zestawienia znalazł się Oman – kraj Półwyspu Arabskiego, który łączy wysoki poziom bezpieczeństwa i dobrą jakość życia z wyjątkowo niskimi podatkami oraz atrakcyjnymi programami dla zamożnych rezydentów. Niskie koszty życia w porównaniu z innymi rajami podatkowymi sprawiają, że Oman wyrasta na lidera globalnej konkurencji o względy superbogatych. Za nim w rankingu uplasowały się Andora (niewielkie księstwo między Francją a Hiszpanią), a także Katar i Brunei, które w Azji Południowo-Wschodniej od lat budują wizerunek bezpiecznych i zamożnych państw. Analiza wskazała również, że Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Arabia Saudyjska przyciągają superbogatych nie tylko dzięki korzystnym systemom podatkowym, lecz także niższym kosztom życia w porównaniu ze średnią zachodnią. Co ciekawe, w pierwszej dziesiątce znalazły się tylko dwa kraje europejskie – Estonia i Luksemburg, które łączą stabilność gospodarczą z atrakcyjnymi warunkami podatkowymi. Zestawienie zamykają Bahrajn (kolejny gracz z Półwyspu Arabskiego) oraz Wyspa Man, czyli autonomiczne terytorium Zjednoczonego Królestwa na Morzu Irlandzkim, od lat znane z przyjaznych rozwiązań dla inwestorów. Koniec złotych wiz w Europie. Dlaczego programy dla bogaczy budzą kontrowersje? Warto wspomnieć, że jednym z najbardziej kontrowersyjnych narzędzi przyciągania kapitału zagranicznego jest praktyka tzw. „złotych wiz”, czyli przyznawania obywatelstwa w zamian za znaczne inwestycje. Choć mechanizm ten początkowo funkcjonował w wielu krajach europejskich, z czasem zaczął budzić poważne zastrzeżenia. Przykładem są Węgry, które do 2017 roku zezwalały cudzoziemcom na uzyskanie specjalnych zezwoleń na co najmniej pięć lat w zamian za zakup obligacji rządowych o wartości powyżej 250 tys. euro. Łącznie z tej możliwości skorzystało około 20 tys. osób, głównie z Chin, Rosji i krajów arabskich, w tym Syrii. Problem w tym, że wśród beneficjentów znaleźli się także ludzie powiązani z przestępczością zorganizowaną oraz osoby objęte sankcjami UE i USA, jak Dmitrij Pawłow (były przywódca jednej z moskiewskich grup przestępczych) czy krewni Siergieja Naryszkina, szefa rosyjskich służb wywiadowczych. Ominięcie standardowych procedur wizowych sprawiło, że program ten uznano za zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego i europejskiego oraz narzędzie sprzyjające praniu pieniędzy. Podobna krytyka dotknęła Maltę, gdzie program „złotych paszportów” obowiązywał od 2015 roku i przyniósł państwu 1,4 mld euro. Minimalna inwestycja wynosiła 600 tys. euro i wymagała zamieszkania na wyspie. W lipcu br., po orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości UE, rząd Malty oficjalnie zakończył kontrowersyjny system, uznany za niezgodny z prawem. Zostanie on zastąpiony nowym mechanizmem, który ma bardziej selektywny charakter – obywatelstwo będą mogły otrzymać osoby wnoszące istotny wkład w naukę, kulturę, gospodarkę czy rynek pracy. Ostateczną decyzję podejmować będzie specjalna komisja, co ma zwiększyć transparentność i ograniczyć ryzyko nadużyć. Źródło: NSS Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie w 2025 roku wakacje kosztują najmniej? Nowy ranking zaskakuje
Zestawienie najtańszych wakacyjnych kierunków na 2025 rok pokazuje, że koszty rodzinnego urlopu w popularnych kurortach mogą różnić się nawet o kilkaset złotych. W niektórych miejscach w Europie za posiłki, napoje i inne podstawowe wydatki zapłacimy wyjątkowo mało.
Spis treści: Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie Wielu turystów, planując rodzinne wakacje, kieruje się nie tylko gwarancją dobrej pogody i dostępnością atrakcji dla dzieci, lecz także kosztami pobytu. Z myślą o tych, którzy chcą połączyć udany wypoczynek z rozsądnym budżetem, brytyjski operator usług finansowych opublikował najnowszy raport Post Office Travel Money Family Holiday. Zestawienie wskazało kierunki, które oferują najlepszy stosunek jakości do ceny, ujawniając, gdzie rodzinne wakacje mogą okazać się najbardziej korzystne finansowo. Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Według najnowszego raportu Post Office Travel Money Family Holiday, miasto Marmaris w Turcji wyprzedziło Słoneczny Brzeg w Bułgarii, zdobywając tytuł najbardziej przystępnego cenowo kierunku na rodzinne wakacje w 2025 roku. Analiza porównywała ceny 10 podstawowych artykułów – od posiłków i napojów po kremy z filtrem przeciwsłonecznym. Okazało się, że w 2025 roku popularny kurort nad Morzem Egejskim oferuje turystom najlepszy stosunek jakości do ceny – zestaw 10 produktów kosztuje tam 637 zł. Wynik ten pozwolił Turcji pokonać 15 innych popularnych destynacji, w tym Algarve, Ibizę czy Lanzarote. Marmaris zepchnęło z pierwszego miejsca Słoneczny Brzeg, ubiegłorocznego lidera zestawienia, różnicą... 2,50 zł. Wzrost cen w Bułgarii, napędzany inflacją na poziomie 17,2% w ciągu ostatniego roku, przyczynił się do spadku pozycji tamtejszego kurortu. Choć w Marmaris również odnotowano podwyżki (o 10,3%), to ceny pozostały wyraźnie niższe. Przykładowo butelka piwa kosztuje tam o 4,74 zł mniej niż w Słonecznym Brzegu, krem do opalania jest tańszy o 4,15 zł, a dwudaniowy lunch dla pary dorosłych turystów – o 13 zł. Trzecie miejsce wśród najtańszych kierunków zajęło portugalskie Algarve, które (mimo 15-procentowego wzrostu cen) wciąż oferuje najlepszy stosunek jakości do ceny w strefie euro. Średni koszt 10 produktów wynosi tam 709 zł. Tuż za nim uplasowało się Pafos na Cyprze, z ceną 714 zł, co stanowi niewielki spadek w porównaniu z ubiegłym rokiem. Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? A jak prezentują się kolejne pozycje w rankingu? Turyści planujący wakacje na Ibizie muszą przygotować się na znacznie wyższe wydatki – średni koszt 10 analizowanych produktów jest tam niemal dwukrotnie wyższy niż w Mamaris. Z kwotą 1199 zł za ten sam zestaw, wyspa z archipelagu Balearów okazała się najdroższym kierunkiem spośród wszystkich 16 ujętych w badaniu. Pozycje poszczególnych destynacji pozostają w ścisłym związku z poziomem inflacji. W większości z nich ceny wzrosły, a w ośmiu (w Marmaris, Słonecznym Brzegu, Algarve, Costa del Sol, na Kos, Korfu, Maderze i Majorce) podwyżki przekroczyły 10%. Co istotne, w trzech miejscach odnotowano spadki cen. Przykładem jest Lanzarote, które w 2024 roku zajmowało 7. pozycję wśród najtańszych kierunków, a obecnie znalazło się na piątym miejscu, z kosztem zestawu 10 produktów wynoszącym średnio 749 zł. Ceny spadły też w Pafos na Cyprze oraz na greckiej Krecie. – Inflacja cen w całej Europie oznacza, że rodziny muszą uwzględniać w budżecie rosnące wydatki na posiłki, napoje i inne usługi turystyczne. Starannie zaplanowany budżet i przygotowanie planu wakacji przed wyjazdem mogą znacząco zmniejszyć ryzyko przekroczenia kosztów podczas pobytu za granicą – dodała Laura Plunkett, szefowa działu finansów turystycznych w Post Office Travel Money Family Holiday. Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie: Marmaris (Turcja) Słoneczny Brzeg (Bułgaria) Algavre (Portugalia) Pafos (Cypr) Lanzarote (Wyspy Kanaryjskie) Costa del Sol (Hiszpania) Kreta (Grecja) Kos (Grecja) Rodos (Grecja) Puglia (Włochy) Sliema (Malta) Korfu (Grecja) Funchal (Madera) Poreč (Chorwacja) Majorka (Hiszpania) Ibiza (Hiszpania) Źródło: Travel And Tour World, Post Office Travel Money, Times & Star Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Proste życie zdrowsze od konsumpcjonizmu? Pojawiły się na to dowody
Konsumpcjonizm wylewa nam się z ekranów: widzimy go na ekranach smartfonów, telewizorów czy bilbordów. Zdaje się, że jest on przepisem na szczęście. Badania dowodzą jednak, że to proste życie może być odpowiedzią na dobre samopoczucie.
Badacze z Wydziału Marketingu Uniwersytetu Otago – Ōtākou Whakaihu Waka – podjęli próbę zrozumienia związku pomiędzy konsumpcjonizmem a poczuciem szczęścia. Nowozelandczycy sprawdzali, czy pogląd utożsamiający szczęście z bogactwem jest prawdziwy i faktycznie wpływa na dobrostan człowieka. Pieniądze a szczęście: badacze to sprawdzili W trakcie eksperymentu przeanalizowano dane reprezentatywnej grupy 1000 Nowozelandczyków, w której 51% stanowili mężczyźni, a 49% kobiety. Co ważne, mediana wieku badanych wynosiła 45 lat, a mediana dochodów 50 000 dolarów nowozelandzkich (ok. 110 000 złotych). Odkryto, że „proste”, nienastawione na konsumpcję życie prowadzi do wyżeszego poziomu szczęścia. Czy przyczyną było jednak faktyczne zmniejszenie dochodów? Co naprawdę przynosi dobrostan? Okazało się, że prostsze życie daje więcej okazji do zacieśniania więzi społecznych, kontaktów z bliskimi oraz realizowania swoich wartości. A to właśnie te elementy przekładały się na wyższy poziom dobrostanu. Badacze twierdzą, że kultura konsumpcyjna jest silnie zakorzeniona w naszej rzeczywistości. Zwykle kojarzona jest ze szczęściem poprzez związek z wysokim poziomem dochodów i możliwością gromadzenia dóbr materialnych. Realne dane nie potwierdzają, że gromadzenie dóbr faktycznie uszczęśliwia. – Eksperymenty jasno pokazują, że materialistyczne podejście do życia […] nie prowadzi do wzrostu szczęścia i dobrostanu – mówi prof. Leah Watkins, współautorka badania. Proste życie = więcej szczęścia? Warto jednak zaznaczyć, że naukowcy nie zachęcają do całkowitego porzucenia konsumpcjonizmu. Ich badania wskazują, że równowaga między potrzebami emocjonalnymi a materialnymi może być kluczem do długofalowego szczęścia. Ta zwykle kojarzona jest zaś z „prostszym” stylem życia. Ludzie, dla których „wystarczająco” było ważniejsze niż „nadmiar”, czują się spełnieni i zdrowi. To przekłada się na relacje z innymi i długość życia. Galopujący konsumpcjonizm Choć część osób stawia na umiar, światowa konsumpcja rośnie w zastraszającym tempie. Między 2000 do 2019 rokiem zużycie materiałów wzrosło o 66%, a od lat 70. aż się potroiło. Obecnie wynosi 95,1 mld ton rocznie. Efektem jest nie tylko zmniejszone poczucie szczęścia ludzi – przynajmniej nie bezpośrednio. Podatkiem za nadmierny konsumpcjonizm jest także degradacja środowiska, globalne ocieplenie czy kryzysy zdrowotne i finansowe. Źródło: SageJournals Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Spojrzenie zamiast PIN-u. WARS testuje płatności biometryczne
Portfel? Zapomnij. Telefon? Niepotrzebny. Wystarczy jedno spojrzenie, by zapłacić za obiad. Brzmi jak science fiction? A jednak – to już rzeczywistość.
Spis treści: Przyszłość płatności jest tutaj Jak zapłacić spojrzeniem? Czy żyjemy w czasach, w których trudno nadążyć za postępem technologicznym? Zdecydowanie, ale nie my pierwsi i ostatni. Wiele pokoleń przed nami doświadczało procesów, które zmieniały świat szybciej, niż społeczeństwo było w stanie się do nich w pełni dostosować. Za każdym razem rewolucyjne innowacje wywołują skrajne emocje. Od entuzjazmu po obawy. W XIX wieku ludzie bali się kolei, w XX wieku – komputerów, a dziś – sztucznej inteligencji, biometrii i utraty prywatności. Przyszłość płatności jest tutaj O ile AI jest już częścią naszej codzienności, o tyle o biometrii nadal mówi się niewiele. Tymczasem ta technika również staje się coraz bardziej powszechna. Opiera się ona na identyfikacji osób na podstawie ich unikatowych cech biologicznych lub behawioralnych. W tym celu wykorzystywane są takie metody jak rozpoznawanie twarzy, skanowanie tęczówki oka czy analiza głosu. To właśnie biometria stała się ostatnio głównym bohaterem technologicznej innowacji testowanej w Polsce. Jej zastosowanie może na nowo zdefiniować sposób, w jaki płacimy za codzienne zakupy. Na początku maja WARS rozpoczął testy nowatorskiej metody płatności biometrycznej w swojej restauracji stacjonarnej przy Dworcu Zachodnim w Warszawie. Dzięki współpracy z polskim fintechiem PayEye klienci mogą teraz zapłacić za posiłek spojrzeniem. System rozpoznaje użytkownika na podstawie skanu tęczówki oka oraz twarzy, eliminując konieczność korzystania z gotówki, kart czy telefonu. Jak zapłacić spojrzeniem? Cały proces jest zaskakująco prosty. Wystarczy jednorazowo zarejestrować się w systemie PayEye, aby później płacić jedynie poprzez spojrzenie w specjalne urządzenie. Co więcej, technologia została przygotowana do integracji z aplikacją mObywatel. To w przyszłości może umożliwić m.in. automatyczne potwierdzanie pełnoletniości, na przykład przy zakupie alkoholu. Choć na razie rozwiązanie testowane jest wyłącznie w jednej lokalizacji, pierwsze opinie klientów są bardzo pozytywne. Użytkownicy doceniają przede wszystkim szybkość i wygodę nowej metody płatności. Przedstawiciele WARS zapowiadają analizę wyników pilotażu i nie wykluczają rozszerzenia technologii na inne punkty swojej działalności, w tym także na wagony restauracyjne w pociągach dalekobieżnych. Wprowadzenie biometrycznych płatności przez WARS wpisuje się w szerszy, globalny trend cyfryzacji usług. To także wyraźny sygnał, że przyszłość transportu publicznego i obsługi klienta zmierza w kierunku większej automatyzacji i integracji technologicznej. Dla pasażerów oznacza to mniej barier, większą wygodę, ale też nowe pytania o bezpieczeństwo danych oraz granice prywatności. Źródło: Kolejowy Portal Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
W Polsce znaleziono skarb wikingów. To monety, które pochodzą z odległych zakątków świata
Wśród pozostałości po wikińskim porcie zlokalizowanym w północnej Polsce, znaleziono skarb srebrnych monet. Pochodziły z miejsc bardzo odległych: Iraku, Syrii, a nawet Afganistanu. W jaki sposób Skandynawowie weszli w ich posiadanie?
Spis treści: Truso – osada znana długo tylko z relacji Wikiński skarb monet z Truso Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Ludzie zakopywali skarby w ziemi od kilku tysięcy lat, chociaż motywy, które kierowały ludźmi, bywały różne. Ta praktyka była znana również wśród wikingów, także tych, którzy trafiali tysiąc lat temu na obecne tereny Polski. Oto historii jednego z nich. Truso – osada znana długo tylko z relacji W 1982 roku elbląski archeolog, dr Marek Franciszek Jagodziński, zlokalizował nad brzegiem jeziora Druzno w Janowie Pomorskim (woj. warmińsko-mazurskie), poszukiwaną od stuleci skandynawską osadę Truso. Była to archeologiczna sensacja, bo miejsce to zdążyło obrosnąć legendą niemal porównywalną z opowieściami na temat antycznej Troi czy mitycznej Atlantydy. Do tamtej pory znana była tylko z relacji anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który w ostatnim dziesięcioleciu IX wieku trafił tam drogą morską. Ruszyły wykopaliska. W ich wyniku archeologom udało się pozyskać mnóstwo informacji na temat tego ośrodka. Truso stało się jednym z najlepiej przebadanych wikińskich ośrodków handlowych nad Morzem Bałtyckim. Dziś wiemy, że osada zajmowała ponad 20 ha. Otaczały ją umocnienia. Jej mieszkańcy zajmowali się hodowlą, rybołówstwem, wyspecjalizowanym rzemiosłem – kowalstwem, jubilerstwem, bursztyniarstwem i rogownictwem oraz handlem. Wikiński skarb monet z Truso Odkryto również wspaniały skarb srebrnych monet. Teraz można go obejrzeć na wystawie czasowej w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu zatytułowanej „Srebro wikingów. Skarb monet z Truso”, która potrwa do 11 marca br. Monety pochodziły z odległych zakątków świata dla wikingów, bo aż z Bliskiego Wschodu. Wybito je w mennicach irackich, syryjskich i afgańskich. Najstarsza z wizerunkiem perskiego (sasanidzkiego) władcy Chosrowa II pochodzi sprzed 628 roku. Pozostałe należały do władców arabskich – to dirhemy abbasydzkie. Najmłodsza moneta jest z początku IX wieku. Monety ukryto w pierwszej połowie IX wieku. W sumie jest to 11 monet w całości i 5 fragmentów. Monet w Truso znaleziono w sumie ponad tysiąc, ale były to porozrzucane w różnych miejscach – to zapewne zguby. Były najczęściej pokawałkowane – dla handlarzy liczył się kruszec, a nie nominał monet. Używano ich przez cały okres istnienia osady, czyli od VI do XI wieku. Po jej upadku część jej mieszkańców przeniosła się zapewne do osady powstającej w rejonie dzisiejszego Gdańska. Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Wikingowie nie posiadali własnych mennic. Jednak wbrew obiegowej opinii, najczęściej trudnili się handlem, a nie krwawymi podbojami. Skandynawowie stworzyli szeroką sieć handlową. Objęła swoim zasięgiem ogromne tereny Europy i Azji. Wiemy, że osobiście docierali na tereny Bliskiego Wschodu. Ich głównym źródłem przychodu był handel niewolnikami, chociaż sprzedawali też sól, futra, bursztyn i poroże. Skandynawowie otrzymywali zapłatę w formie arabskich dirhemów. W ten sposób trafiały w obieg w Europie, ale jako pieniądz kruszcowy – ważono srebrne monety i to ich ciężar stanowił o wartości. Jaka była przyczyna złożenia skarbu monet w Truso? być może numizmaty ukryto w związku z jakimś zagrożeniem albo chciano przechować je na później; skarby bywały składane w ofierze – aby zapewnić sobie dobrobyt w życiu pozagrobowym lub przebłagać bogów w jakiejś sprawie; była to manifestacja wysokiej pozycji lokalnych elit politycznych. Monety ostentacyjnie niszczono i zakopywano; Archeolodzy uważają, że nie można wykluczyć kombinacji powyższych hipotez. Źródło: Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pieniądze – narzędzie czy narkotyk? Co mówi nauka o naszych skomplikowanych relacjach z finansami
Książka „Pieniądze albo życie” to dziesięć rozmów, które Katarzyna Sroczyńska przeprowadziła z prof. Agatą Gąsiorowską, psycholożką społeczną, profesorką Uniwersytetu SWPS we Wrocławiu, badaczką psychologii pieniędzy. Jak traktujemy pieniądze? Dlaczego jednocześnie nas fascynują i są tabu? O tym wszystkim Katarzyna Sroczyńska opowiada w naszym podcaście.
Spis treści: Pieniądze czyli tabu Paradoksy związane z pieniędzmi Kto jest szczęśliwszy finansowo: emerytka czy menedżer? Jakie dziedziny nauki zajmują się pieniędzmi? Odpowiadając na to pytanie, w pierwszej kolejności wymienilibyśmy ekonomię czy matematykę. Jednak relacje człowieka z finansami bada również psychologia, a dokładniej psychologia ekonomiczna. – Na początku faktycznie pieniędzmi zajmowała się ekonomia i ekonomiści przyglądali się ludzkim zachowaniom związanym z pieniędzmi – mówi Katarzyna Sroczyńska. – Jednak psychologowie nie zawsze zgadzali się z wnioskami ekonomistów, a dokładniej z ich opisem człowieka jako jednostki czysto racjonalnej i działającej wyłącznie dla własnego zysku. Gdyby tak było, nie istniałaby działalność charytatywna. Dlatego także psychologowie zajęli się opisem wzajemnych relacji ludzi i pieniędzy. Pieniądze czyli tabu Pieniądze związane są z ogromnymi emocjami, do których często nie chcemy lub też nie potrafimy się przyznać. Tak samo jest z samymi pieniędzmi – w naszej kulturze rozmowa o nich stanowi tabu. Często w firmach istnieją zakazy ujawniania informacji o swoich zarobkach. Jednak nawet gdy takich zakazów nie ma, nie robimy tego. Dlaczego nie rozmawiamy o pieniądzach nawet wtedy, gdy szkodzimy samym sobie? – Mam doświadczenie pracy w zespołach, w których pieniądze dzielono niesprawiedliwie, a niektóre osoby z różnych powodów były pomijane przy awansach i podwyżkach. Jeśli w grupie o pieniądzach się nie rozmawia, łatwiej nią manipulować – opowiada Sroczyńska. Tymczasem są kraje, gdzie jest zupełnie inaczej. – W Skandynawii możesz sprawdzić na przykład w zeznaniach podatkowych zarobki innych. Spróbujmy sobie wyobrazić, że możemy sprawdzić w każdej chwili, ile zarabia dowolna osoba. Życie społeczne wówczas się zmienia – zauważa nasza rozmówczyni. Paradoksy związane z pieniędzmi Pieniądze mają podwójną naturę. Są i narzędziem, i narkotykiem. Co to oznacza? – Agata Gąsiorowska mówi, że pieniądze mają dwa wymiary: instrumentalny i symboliczny. Czasem mówi się też o sacrum i profanum – opowiada Katarzyna Sroczyńska. W wymiarze instrumentalnym pieniądze służą do dokonywania wymiany oraz do określania wartości przedmiotów czy też pracy. Psychologowie, badając ten wymiar, sprawdzają, na ile ludzie dobrze posługują się pieniędzmi: czy umieją planować i kontrolować wydatki, dostrzegać finansowe okazje itp. Jednak nawet w tej wydawałoby się prostej funkcji pieniądze mogą być niejednoznaczne, a ich znaczenie nieoczywiste. Z badań opisywanych w książce wynika, że 100 zł wcale nie jest dla nas równe 100 zł. Wszystko zależy na od tego, w jaki sposób je nabędziemy. Inaczej potraktujemy 100 zł, które znaleźliśmy na ulicy, a inaczej 100 zł, które zarobiliśmy biorąc dodatkowe zlecenie. W przypadku tych drugich 100 zł szansa, że je impulsywnie wydamy, jest znacznie mniejsza. Opisuje to zjawisko księgowania umysłowego. Pieniądze mają dla nas różne znaczenie w zależności od tego, na co je przeznaczymy. Bardzo ważne jest dla nas również, skąd pieniądze pochodzą. – Pieniądze zarobione i to zarobione w sposób uczciwy i z wysiłkiem traktujemy z o wiele większym szacunkiem. Łatwiej nam je oszczędzić – mówi Katarzyna Sroczyńska. Kto jest szczęśliwszy finansowo: emerytka czy menedżer? Jeden z paradoksów związanych z finansami dotyczy naszego finansowego dobrostanu. Jest on względny. W jednym z badań wykazano, że przeciętna emerytka statystycznie częściej jest zadowolona ze swoich finansów niż dobrze zarabiający manager średniego szczebla. Jak to możliwe? – Jest na to równanie. Nie chodzi tylko o to, jaki comiesięczny przelew wpływa na nasze konto. Czyli tylko wysokość dochodów – wyjaśnia Katarzyna Sroczyńska. – Nie można patrzeć tylko na nasze finansowe osiągnięcia, ale także na na aspiracje. Może się okazać, że jeśli nawet całkiem wysokie osiągnięcia podzielimy przez bardzo duże aspiracje, wynik będzie całkiem nieduży. Jeśli zaś nasza aspiracje będą raczej skromne, mamy szansę być bardziej zadowoleni w naszych finansów, nawet jeśli nasze osiągnięcia nie są specjalnie wielkie. Co zrobić by pieniądze przynosiły nam szczęście? Psychologowie ekonomiczni nie przepadają za tym pytaniem. Jednak książka „Pieniądze albo życie” podsuwa pewne tropy. Rzadko zdajemy sobie sprawę, jak dużo radości przynosi nam wydawanie pieniędzy na innych, nie na siebie. A także, że sporo zadowolenia może dawać nam nie tyle wydawanie, ile oszczędzanie. Całą rozmowę można wysłuchać w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
To pierwszy czarny milioner w historii USA. Nie obyło się bez skandali
Pierwszym czarnym milionerem w historii USA był biznesmen, spekulant i fałszerz Jeremiah G. Hamilton. W czasach kiedy na południu kraju okładani batami Afroamerykanie zbierali bawełnę, urzędujący na północy Hamilton zbijał majątek wyceniany w 1875 r. na 2 mln USD.
Dziś, gdybyśmy wzięli pod uwagę PKB USA, jego majątek byłby wart 4,2 mld USD. Hamilton wskoczyłby na listę najbogatszych ludzi świata. Co więcej, był także pierwszym czarnym maklerem na Wall Street. Jak pisze prof. Shane White z University of Sydney w książce „Prince of Darkness: The Untold Story of Jeremiah G. Hamilton, Wall Street’s First Black Millionaire” (Książę ciemności. Nieopowiedziana historia Jeremiaha G. Hamiltona, pierwszego czarnego milionera na Wall Street), była to wówczas taka sensacja jak pojawienie się w ostatnich latach pierwszego czarnego golfisty Tigera Woodsa, ponieważ świat nowojorskich finansów stanowił wyłącznie domenę białych biznesmenów. Zresztą w tamtych czasach jakakolwiek praca umysłowa Afroamerykanina wzbudzała zainteresowanie jako kuriozalna ciekawostka. Hamilton tak bardzo wyróżniał się z tłumu, że w latach 30., 40. i 50. XIX w. był celebrytą, o którego poczynaniach rozpisywały się dzienniki, tytułując go „księciem ciemności” albo (te, które za nim nie przepadały) „czarnuchem Hamiltonem”. Makler ukrywał swoje pochodzenie. Celowo? Źródła podają różne informacje o miejscu urodzenia Hamiltona. Wynika to prawdopodobnie z celowej dezinformacji. Z jakiegoś powodu (być może chciał ukryć jakiś czyn ze swojej młodości) czarny makler nie chciał, by wiedziano, skąd pochodził. W 1836 r. i w 1843 r. Hamilton w sądzie pod przysięgą zeznał, że urodził się w Richmond w stanie Wirginia. To samo pisały magazyny „Commercial Advisor” i „Freedom’s Journal” w 1828 r. Jednak na pytania urzędnika w czasie spisu powszechnego w 1850 r. i 1870 r. Hamilton odpowiedział, że pochodzi z „zachodnich Indii”, jak wówczas określano Karaiby. Tę informację potwierdza akt zgonu, w którym zanotowano, że miejscem urodzenia rodziców Hamiltona był Port-au-Prince – stolica Haiti. Która wersja była prawdziwa? Nie wiadomo. Prof. White uważa, że pierwszy czarny makler pochodził z Karaibów. Jego zdaniem świadczy o tym m.in. płynność, z jaką Hamilton posługiwał się francuskim. Na południu USA niewielu Afroamerykanów znało ten język, tymczasem na Karaibach miała swoje kolonie Francja. Niewiele wiadomo również o młodości Hamiltona. Pierwsze wzmianki na jego temat pojawiają się w gazetach w 1828 r. Wówczas 21-letni Hamilton zajmował się na Haiti rozprowadzaniem fałszywych monet, wyprodukowanych w Kanadzie na zlecenie konsorcjum prominentnych kupców z Nowego Jorku (ówczesnym śledczym nie udało się ustalić ich nazwisk). Kiedy władze zorientowały się, co robi, musiał uciekać – za to przestępstwo groziła kara śmierci. Przez 12 dni ukrywał się w okolicy portu w stolicy kraju Port-au-Prince, by wślizgnąć się na pokład statku kierującego się w stronę Nowego Jorku. Hamilton został zaocznie skazany na śmierć przez rozstrzelanie. Za złapanie czarnego fałszerza i dostarczenie go władzom oferowano 300 USD nagrody (wartość nabywcza tej sumy wynosiła ok. 7700 współczesnych dolarów). Amerykańska prasa szczegółowo opisała szwindel z Haiti, co bardzo utrudniło Hamiltonowi robienie interesów w USA. Z czego zatem żył w tym okresie? Wygląda na to, że z cudzych pieniędzy. Z akt sądowych wynika, że w latach 1830–1835 dziesięć osób pozwało go o zwrot pieniędzy, które mu pożyczyli (były to kwoty rzędu kilku tysięcy współczesnych dolarów). Z pewnością wierzycieli było więcej – przecież nie wszyscy decydują się na skierowanie sprawy do sądu. Przynajmniej dwukrotnie szeryf próbował wyegzekwować sądowy nakaz zapłaty od Hamiltona. Bez skutku. Nie był w stanie zlokalizować żadnego jego majątku (co nie znaczy, że go nie miał; jak wynika z późniejszych akt, Hamilton był mistrzem w ukrywaniu majątku przed wierzycielami, i to nawet wówczas, gdy już stał się bardzo bogatym człowiekiem). Co ciekawe, gazety z tego okresu i akta spraw sądowych, w których był stroną, dostarczają jedynych informacji o jego wyglądzie. Nie zachowało się bowiem żadne jego zdjęcie! Hamilton miał 1,67 m wzrostu i krótkie kręcone włosy. Na początku lat 30., gdy przeprowadził się do Nowego Jorku, ogolił głowę i aż do śmierci nosił perukę z prostymi włosami (prawdopodobnie chciał wyglądać bardziej „biało”, ponieważ wówczas to kręcone włosy bardziej niż kolor skóry określały Afroamerykanów). Niekiedy też nosił wąsy. Miał ponadto piskliwy głos, który sprawiał, że zawsze było go dobrze słychać. Tym, co wyróżniało go z tłumu, były diamenty, którymi lubił przyozdabiać ubranie. Około 1834 albo 1835 r. sytuacja finansowa Hamiltona zdecydowanie się poprawiła. Świadczy o tym fakt, że mniej więcej w tym okresie to on zaczął pozywać ludzi do sądu – i to białych biznesmenów! – o kwoty stanowiące odpowiednik dzisiejszych kilkudziesięciu tysięcy dolarów. Wiele wskazuje na to, że jego pierwsze poważne źródło dochodu stanowiły oszustwa ubezpieczeniowe: ubezpieczał na wysokie kwoty majątek, a następnie niszczył go i domagał się odszkodowania. Hamilton pozwał trzy z dziewięciu największych firm ubezpieczeniowych w Nowym Jorku. Sprawa była na tyle poważna, że owych dziewięć firm wspólnie zadecydowało, że nie będą ubezpieczać niczego, co należy do Hamiltona. Niesławny łajdak znany z oszustwa Rok 1835 r. był przełomowy dla Hamiltona także z innego powodu. 16 grudnia tego roku wybuchł bowiem w Nowym Jorku wielki pożar, który czarny biznesmen bezwzględnie wykorzystał, aby zarobić. Spłonęło wówczas kilkaset budynków, a straty przekraczały równowartość dzisiejszego pół miliarda dolarów. Tak się złożyło, że kilka miesięcy wcześniej grupa kupców odwiedziła biuro Hamiltona mieszczące się przy Front Street w Nowym Jorku i powierzyła mu 25 tys. USD (dziś to równowartość 693 tys. USD), by je z zyskiem zainwestował (Hamilton prowadził coś w rodzaju dzisiejszego funduszu hedge: inwestorzy powierzali mu pieniądze, on brał dodatkowo kredyty, by zwiększyć stopę zwrotu, i całość inwestował na giełdzie). Wielki pożar strawił biura kontrahentów przy Pearl Street, a wraz z nimi pokwitowanie. Gdy kupcy zjawili się u Hamiltona, żeby wyjaśnić sytuację, odpowiedział: „Panowie, nie przypominam sobie, by taka suma kiedykolwiek była w moim posiadaniu. Ale teraz jestem zajęty. Jeżeli skontaktujecie się ze mną jutro albo w przyszłym tygodniu, sprawdzę to w mojej księgowości”. Oczywiście żadnej wzmianki nie znalazł. Kupcy opowiadali dziennikarzowi „New York Herald”, który w lipcu 1836 r. opisał całą sprawę, że kiedy weszli do biura Hamiltona zaraz po ugaszeniu pożaru, był on zajęty udzielaniem pożyczek dla pogorzelców nawet na 5 proc. miesięcznie. Dziennikarz skomentował całą sprawę, pisząc, że doskonale zna Hamiltona, który jest „niesławnym łajdakiem znanym z oszukania tylu ludzi na Wall Street, iż powinien trafić do stanowego więzienia na 15 lat”. Czarny biznesmen próbował bronić swojego dobrego imienia, nazywając w liście do gazety podane informacje kłamstwami, ale bez większego rezultatu. Wszystko wskazuje na to, że Hamilton rzeczywiście zatrzymał pieniądze kupców, bo niedługo zainwestował podobną sumę w nieruchomości. W maju 1836 r. zapłacił około 35 tys. USD (częściowo sfinansował to kredytem) za ziemie w Hallet’s Cove w hrabstwie Queens w Nowym Jorku oraz w Hudson River w Poughkeepsie. Tymczasem w listopadzie tego roku rozpoczął się kryzys gospodarczy – ceny nieruchomości spadały na łeb na szyję. W maju 1837 r. Hamilton nie zapłacił raty za kredyt wzięty na zakup ziemi. Został pozwany do sądu, ale jego prawnicy w nieskończoność przedłużali postępowanie. Niedługo po tym, jak zapadł wyrok nakazujący mu spłatę długu w 1841 r., kongres uchwalił prawo umożliwiające osobom fizycznym ogłoszenie bankructwa i pozbycie się długów (zniesiono je już 3 marca 1843 r.). Hamilton skorzystał z okazji – 29 czerwca 1842 r. jego wniosek o bankructwo został rozpatrzony pozytywnie w sądzie południowego dystryktu Nowego Jorku. Już 6 października czarny biznesmen udał się na licytację… swoich aktywów. Wystawiono na sprzedaż wierzytelności warte ok. 68 tys. USD oraz nieruchomości, za które zapłacił 27 tys. USD. Kupił jedno i drugie na aukcji, płacąc 20 USD gotówką za majątek, który w 1836 r. był wart 95 tys. USD. Miał więc wszystko to, co wcześniej, a jednocześnie dzięki bankructwu pozbył się długów. Korzystając z okazji, dokupił na aukcji trochę ziemi, dwadzieścia akcji firmy kolejowej (za 12,5 USD) oraz wierzytelność za 25 USD. Ogłoszenie bankructwa nie przeszkadzało mu w prowadzeniu interesów. Transakcje (na przykład kupna akcji) zawierał, występując jako pełnomocnik Daniela Robinsona, który… nigdy nie istniał! (Posługiwanie się fałszywymi tożsamościami nie było w ówczesnych USA trudne, ponieważ nie istniały dowody tożsamości – zresztą nie ma ich za Oceanem do dzisiaj – Amerykanie do identyfikacji najczęściej używają praw jazdy). Niebezpieczne związki Radykalne poprawienie sytuacji materialnej Hamiltona wiązało się z ustabilizowaniem się jego sytuacji osobistej. W rezultacie nie tylko bogactwo wyróżniało Jeremiaha G. Hamiltona spośród Afroamerykanów w XIX w. W czasach gdy za sam spacer z białą kobietą Murzyn mógł zostać zlinczowany, Hamilton miał białą żonę, która urodziła mu dziesięcioro dzieci. Co więcej, pierwsze dziecko – córkę Mirandę – urodziła w 1837 r., gdy miała około 14–15 lat (on skończył wtedy 30). Nie wiadomo, w jakich okolicznościach się poznali. Eliza Jane Morris urodziła się w Filadelfii w 1822 r. Od połowy lat 30. mieszkała w Nowym Jorku z owdowiałą matką, która prowadziła internat. Co ciekawe, w artykule z 14 lipca 1836 r. opublikowanym w „New York Herald”, autor napisał, że po pracy Hamilton udawał się do domu w Bloomingdale, gdzie uśmiechami oczarowywała go niemająca czarnego koloru skóry „houri” (arabski termin, oznaczający piękną zmysłową kobietę). Opisana sytuacja zdarzyła się w 1835 r. Oznacza to, że albo Hamilton miał wcześniej także inne białe partnerki, albo już wtedy był z Elizą Morris, która wówczas miała 12–13 lat. Wydaje się, że biała żona jedynie raz sprowadziła na maklera kłopoty. W 1863 r. podczas rozruchów na tle rasowym w Nowym Jorku o mały włos nie zawisł na latarni. Do jego domu wdarł się wówczas tłum chcący dokonać samosądu. Hamilton zdążył jednak chwilę wcześniej wymknąć się tylnym wyjściem. Najbogatszy kolorowy w kraju Kryzys nie tylko nie przeszkodził, ale nawet pomógł Hamiltonowi w pomnażaniu majątku. W marcu 1852 r. w magazynie „Frederick Douglass’ Paper” czarny intelektualista James McCune Smith twierdził, że Hamilton jest „jedynym czarnym milionerem w Nowym Jorku”. Nic się nie zmieniło przez 23 lata aż do jego śmierci w 1875 r. Wówczas gazety – od Ohio przez Luizjanę, Missouri aż po Teksas i Kalifornię – publikowały jego nekrologi, pisząc, że był „najbogatszym kolorowym w kraju”. Zapamiętano także jego starcie z magnatem transportowym i jednym z najbogatszych Amerykanów w historii Corneliusem Vanderbiltem. W połowie lat 50. tamtego stulecia Hamilton toczył z nim boje o kontrolę nad spółką Accessory Transit Company (firma zajmowała się transportem pasażerów z Nowego Jorku do Kalifornii przez Nikaraguę). W jednym z nekrologów Vanderbilta (zmarł w 1877 r.) napisano, że „był tylko jeden człowiek, który walczył z »komandorem« (przydomek Vanderbilta) do końca i był nim Jeremiah G. Hamilton”. Co się stało z pieniędzmi czarnego biznesmena po jego śmierci? Zgodnie z testamentem podzielono je pomiędzy czwórkę żyjących wówczas dzieci oraz żonę. Co ciekawe, żadne z dzieci Hamiltona, które pozostały w USA, nie miało potomków. Adelaide Morris Krizek w 1880 r. w Genewie urodziła chłopca Alphonse’a Morrisa Hamiltona Krizeka i wszyscy żyjący dziś potomkowie Jeremiaha G. Hamiltona pochodzą od niego. Najciekawsze jest jednak to, że amerykańscy historycy, którzy dosłownie rozłożyli na czynniki pierwsze historię Afroamerykanów w USA, nie zainteresowali się dziejami Hamiltona. Od początku XX w. aż do wydania książki Australijczyka prof. Shane’a White’a, czyli przez ponad sto lat, tylko czterech autorów umieściło wzmianki na jego temat, które w znacznej części zawierały nieprawdziwe informacje (na przykład takie, że był biały). Co więcej, do 2013 r. Hamilton nie miał nawet swojej strony na Wikipedii.
Pieniądze nie dają ci szczęścia? Przestań je wydawać tylko na własne potrzeby – radzą naukowcy
Ludzie są przekonani, że gdy wydadzą pieniądze na siebie, to ich szczęście utrzyma się wiecznie. Tymczasem z badań wynika, że lepiej jest się dzielić – mówi prof. Agata Gąsiorowska z Uniwersytetu SWPS.
Spis treści: Na co wydawać pieniądze? Dlaczego warto oszczędzać? Oszczędzaj i bądź hojny Katarzyna Sroczyńska: Jonathan Haidt w „Hipotezach szczęścia” pisze, że nie jest prawdą, że pieniądze szczęścia nie dają. Trzeba tylko wiedzieć, na co je wydawać. prof. Agata Gąsiorowska: Jest nawet artykuł Elizabeth Dunn i współpracowników o tym, że jeśli pieniądze nie dają ci szczęścia, to prawdopodobnie nie wydajesz ich w odpowiedni sposób! Na co wydawać pieniądze? I to jest właśnie artykuł o dzieleniu się? Nie tylko. Jest w nim mowa o różnych sposobach wydawania pieniędzy, które mają pozytywnie wpływać na poczucie szczęścia. W tym o kupowaniu doświadczeń, a nie przedmiotów, dzieleniu się z innymi, kupowaniu wielu małych przyjemności zamiast jednej dużej itd. Ale myślę, że to jest sedno: jeżeli pieniądze nie dają ci szczęścia, to znaczy, że nie robisz z nimi tego, co powinieneś. Nie wydajesz ich we właściwy sposób. Pieniądze mogą dać szczęście w pewnych aspektach, ale trzeba nimi odpowiednio zarządzać. Same w sobie nie są ani dobre, ani złe. Ważne jest to, dlaczego chcemy je mieć i co z nimi potem robimy. Wiąże się z tym oczywiście nasze przekonanie o tym, co pieniądze są w stanie zmienić w otaczającej nas rzeczywistości. Chciałabym też podkreślić, że w eksperymentach badamy raczej krótkoterminowe efekty działania pieniędzy. I zauważ, że one są zwykle pozytywne. Jestem przekonana, że długoterminowe efekty będą się utrzymywać tylko w kontekstach prospołecznych. Natomiast w sytuacjach, w których kontakt z pieniędzmi obniża lęk przed śmiercią czy podnosi samoocenę, efekty są tylko krótkoterminowe. I ta krótkoterminowość jest niedoceniana. Ludzie są przekonani, że będzie dokładnie odwrotnie. Że gdy się podzielą, to będą szczęśliwi tylko przez chwilę, a gdy wydadzą na siebie, to nie dość, że będą szczęśliwi, to jeszcze to szczęście utrzyma się wiecznie. Takie przekonanie powoduje uruchomienie kieratu hedonistycznego. Skoro pieniądze nie dały mi dotychczas poczucia szczęścia, a wierzę, że dadzą, jeśli tylko kupię sobie coś dostatecznie fajnego albo zarobię dostatecznie dużo, to muszę jeszcze więcej zarabiać i jeszcze więcej kupować. Koncentruję się na tym, robię tylko to i w ten sposób tracę szansę na osiągnięcie szczęścia w inny sposób. Dlaczego warto oszczędzać? A czy istnieją takie zachowania finansowe, które mogą nam polepszyć funkcjonowanie na długo? Mówiłaś o tym, jak wydawać. A może lepiej oszczędzać? Z pewnej perspektywy oszczędzanie jest w repertuarze zachowań ekonomicznych przeciwieństwem wydawania. Jeśli wydaję i konsumuję, to nie oszczędzam, a jeśli oszczędzam, to powstrzymuję się od konsumpcji. Nie jest jednak tak, że efekty oszczędzania w kontekście opanowywania lęku przed śmiercią są przeciwne do efektów wydawania. Oszczędzanie to z jednej strony działanie racjonalne, które nas realnie zabezpiecza. Z drugiej strony, oszczędzając, zatrzymujemy pieniądze, które mają symboliczną moc. Przewidywaliśmy, że oszczędzanie powinno być bardziej efektywnym sposobem radzenia sobie z trwogą egzystencjalną niż wydawanie. Co więcej, jeżeli oszczędzamy, to nie tyle rezygnujemy z wydawania, ile je odraczamy, bo cały czas mamy otwarte możliwości. Jeżeli wydamy, to już nic więcej nie możemy zrobić. Wraz z Tomaszem Zaleśkiewiczem i Pelin Kesebir przeprowadziliśmy serię badań z udziałem zarówno Polaków, jak i Amerykanów, żeby mieć poczucie, że uzyskane wyniki będą bardziej uniwersalne, a nie specyficzne na przykład tylko dla kultury amerykańskiej. Oczywiście dobrze by było móc badać jeszcze bardziej zróżnicowane kultury, ale jest to trudne z wielu przyczyn, choćby tak banalnych jak językowe. W badaniach wzbudzaliśmy u uczestników lęk przed śmiercią, a potem prosiliśmy ich o deklaracje dotyczące tego, czy w sytuacji, gdyby mieli określoną sumę pieniędzy, raczej by ją wydali, czy raczej zaoszczędzili. Okazało się, że jeżeli skonfrontowaliśmy ludzi z tym, że kupowanie oznacza pozbywanie się pieniędzy, to pod wpływem myślenia o śmierci chętniej niż w grupie kontrolnej deklarowali, że będą oszczędzać. Badaliśmy także, czy myślenie o oszczędzaniu i wydawaniu faktycznie zmniejsza lęk przed śmiercią. Prosiliśmy studentów, żeby wyobrazili sobie, że wrócili do domu po wakacjach spędzonych na pracy w Anglii i przywieźli określoną sumę pieniędzy. Badani w pierwszej grupie mieli zdecydować, na co je wydadzą, i napisać, jakie będą pozytywne konsekwencje tego, że kupią właśnie te, a nie inne rzeczy. Badani w drugiej grupie musieli wyobrazić sobie, że zarobione latem pieniądze zaoszczędzą, i opisać, w jaki sposób to zrobią oraz jakie będą tego pozytywne skutki. W grupie kontrolnej – a badania prowadziliśmy w połowie marca i już wszyscy mieli serdecznie dosyć zimy – poprosiliśmy ludzi, żeby wyobrazili sobie, że w kolejnym tygodniu będzie plus 15 stopni, i opisali, jakie będą pozytywne konsekwencje zmiany pogody. Zatem we wszystkich warunkach eksperymentalnych badani pisali o czymś pozytywnym, tylko związanym z inną sytuacją – wydawania, oszczędzania i niezwiązaną z pieniędzmi. Na samym końcu wszyscy wypełniali kwestionariusz lęku przed dentystą i kwestionariusz lęku przed śmiercią. Znowu zakładaliśmy, że różnice, które zaobserwujemy, powinny być znacznie silniej widoczne w odniesieniu do lęku egzystencjalnego niż zwykłego. Oszczędzaj i bądź hojny I co się okazało? Jeśli chodzi o poziom lęku przed dentystą, to nie było praktycznie żadnych różnic. Jeśli chodzi o lęk przed śmiercią, to potwierdziliśmy nasze hipotezy. Jego poziom w grupie kontrolnej był wysoki, dużo wyższy niż poziom lęku przed dentystą. W grupie, która myślała o wydawaniu pieniędzy, poziom lęku przed śmiercią był znacznie mniejszy, ale najniższy poziom zanotowaliśmy w grupie, która myślała o oszczędzaniu. W zasadzie w tej ostatniej grupie był niedużo większy niż poziom lęku przed dentystą. Wynik ten jest dla nas pośrednim sygnałem, że oszczędzanie ma podwójną moc. Z jednej strony realnie nas zabezpiecza, ale z drugiej jest to zachowanie finansowe, dotyczące pieniędzy – a więc uruchamia ich symboliczne, emocjonalne znaczenie. Niestety, ludzie nie doceniają wartości oszczędzania – ani jako realnego zabezpieczenia, rozumianego jako poduszka finansowa, ani jego wartości psychologicznej. Może jest tak, że boją się zostać sknerami, a może boją się, że będą posądzeni o chciwość? Myślę, że to możliwe. Dodatkowo popatrz – z jednych badań wynika: oszczędzaj, to ukoisz trwogę, z drugich: dziel się pieniędzmi i bądź hojny. To jak mam się zachowywać? Być hojnym czy oszczędzać? Czy da się jednocześnie być hojnym i oszczędzać? Pewno się da. Jak nie wierzycie, popatrzcie na swoje babcie. Myślę, że ludzie do pewnego stopnia, mniej lub bardziej świadomie, czują te mechanizmy, które testujemy w badaniach, ale nie potrafią znaleźć złotego środka i miotają się między tym, czy oszczędzać, czy wydawać na siebie, czy być hojnym, i jak to w ogóle zrobić, żeby wyciągnąć z tego jak najwięcej korzyści psychologicznych dla siebie. To jest przedruk z książki autorstwa prof. Agaty Gąsiorowskiej z Uniwersytetu SWPS i Katarzyny Sroczyńskiej pt. „Pieniądze albo życie. Jak pieniądze wpływają na nasze zachowanie, emocje i relacje”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Smak Słowa. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Niepozorne odkrycie na niewielkiej wyspie pokazuje zmyślność Rzymian. Tak kontrolowali terytoria morskie
Archeolodzy na wyspie Alderney odkryli dwie monety z czasów Cesarstwa Rzymskiego. Rzucają one nowe światło na to, jak Rzymianie kontrolowali zajmowane przez siebie terytoria.
W tym artykule: Jak Rzymianie kontrolowali swoje terytorium morskie? Fortyfikacja na wyspie z III wieku n.e. Władca, który uległ Gotom Losy wyspy Archeolodzy z Wielkiej Brytanii od 2008 roku prowadzą wykopaliska w Alderney. To niewielka wysepka wchodząca w skład archipelagu Wysp Normandzkich. Znajduje się na kanale La Manche, u wybrzeży francuskiej Normandii. Wyspy te nie są częściami Zjednoczonego Królestwa ani jego koloniami, ale podlegają bezpośrednio Koronie brytyjskiej. Dzielą się na dwie jednostki terytorialne: Guernsey i Jersey, które posiadają własne parlamenty. Jak Rzymianie kontrolowali swoje terytorium morskie? W ciągu ostatnich tygodni badacze znaleźli tu pozostałości rzymskich budowli, a także fortu. Znaleziska doprowadziły naukowców do wniosku, że Rzymianie założyli na tej maleńkiej wyspie swego rodzaju bazę, w której mieli stacjonować żołnierze i kontrolować przepływające przez region Morza Północnego statki. Prawdopodobnie chodziło o zapobieganie piractwu, ale nie tylko. – Zaczynamy myśleć, że Rzymianie przybyli tutaj, aby mieć oko na ten mały odcinek wody między Wielką Brytanią a Francją – powiedział portalowi Live Science Jason Monaghan, archeolog, który brał udział w wykopaliskach na Alderney. – Statki wypływające z Morza Śródziemnego przewożące oliwę, wino i tym podobne rzeczy musiałyby minąć Alderney. Rzymianie prawdopodobnie zbudowali tam fort, aby kontrolować na ten szlak handlowy – dodał. Fortyfikacja na wyspie z III wieku n.e. Podczas najnowszych wykopalisk archeolodzy przeszukiwali rzymski budynek, który miał trzy pomieszczenia, dziedziniec i przestrzeń, w której składowano różne przedmioty. Naukowcy znaleźli tam monetę zwaną antoninianem. Była wybijana w Cesarstwie Rzymskim, a wprowadził ją Karakalla na początku III wieku jako nominał srebrny o wartości 2 denarów. W tym czasie legionista otrzymywał dzienny żołd w wysokości 10–15 antoninianów. Naukowcy twierdzą, że ta konkretna moneta z Alderney pochodzi z 255 r. n.e. Pzedstawia wizerunek Waleriana II, syna cesarza rzymskiego Galiena i Saloniny, a także starszego brata Salonina. Współrządził Cesarstwem Rzymskim razem z ojcem od od 253 do 257 r. n.e. Został zamordowany najprawdopodobniej przez Ingenuusa, namiestnika Panonii, który ok. 258 roku podczas lokalnej rebelii ogłosił się cesarzem. – W tamtym okresie w Cesarstwie Rzymskim panowała duża inflacja, dlatego jakość antionianów szybko uległa pogorszeniu. Moneta ta nie jest z litego srebra – twierdzą archeolodzy. Rzymianie najczęściej wybijali je z mieszanki miedzi i srebra, przy czym ten drugi pierwiastek często nie przekraczał 50% składu. To nie Germanie jako pierwsi ograbili Rzym. Tej zniewagi imperium nigdy nie wybaczyło najeźdźcom Galowie, a nie niesławni Wandalowie czy Wizygoci, byli pierwszymi, którzy zdobyli Rzym i złupili to miasto dla jego bogactwa. Słowa ich przywódcy będą prześladować Rzymian przez pokolenia:... W innej części tego samego budynku badacze odnaleźli drugą monetę. Była wykonana z brązu i przedstawiała rzymskiego współcesarza Walensa, a właściwie Flaviusa Valensa. Uczeni datują artefakt na lata 364–367 n.e. Władca, który uległ Gotom Władca ten w czasie swojego panowania dbał o odbudowę zniszczonych miast i starał się zapewniać prowincjom możliwości rozwoju. Miał surowo karać nadużycia i malwersacje urzędników, wystrzegał się także faworyzowania krewnych. Rzymscy pisarze uważali jednak Walensa za bardzo podejrzliwego, słabego, tchórzliwego, a także skłonnego do okrucieństwa. Zginął prawdopodobnie w 377 r., po tym, jak Goci rozpoczęli bunt przeciwko cesarstwu. Pozyskali sojuszników w postaci Alanów i Hunów. Uważa się, że Walens, nie czekając na armię swojego bratanka Gracjana, wyruszył przeciwko armii Gotów. Pod Adrianopolem (dzisiejsza Turcja) rozpoczęła się krwawa bitwa. Niektóre źródła podają, że cesarz zginął po tym, jak został trafiony strzałą. Miał spaść z konia i utonąć w bagnie. Inne przekazy sugerują, że ranny opuścił pole bitwy, schował się w pewnej chacie, którą następnie spalili Goci. Losy wyspy – Monety te nie miały dużej wartości materialnej – powiedział Monaghan. Mają jednak inną wartość – historyczną. Pierwsza moneta pochodzi mniej więcej z tego samego okresu, w którym wybudowano fort na wyspie. – Nie wiadomo, kto jeszcze oprócz żołnierzy mieszkał na wyspie. Możliwe, że były tu także ich rodziny lub urzędnicy państwowi. Nie jest jasne, w jaki sposób budynek był używany – tłumaczył badacz. Co ciekawe, od początku badań na wyspie archeolodzy odkryli tu również pochówki z epoki żelaza, co wskazuje, że ludzie zamieszkiwali tę wyspę od tysięcy lat. Z kolei zakres dat, z których pochodzą monety sugeruje, że fortyfikacja, która służyła do kontrolowania przepływających statków, była użytkowana przez co najmniej 100 lat. Źródło: LiveScience. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Damy z milionami. Kim były najbogatsze Polki w historii?
Przed wiekami Halszka Ostrogoska odziedziczyła fortunę po ojcu i padła ofiarą łowców posagów. Kilkadziesiąt lat temu Barbara Piasecka odziedziczyła miliony po mężu i stała się celem plotek.
W tym artykule: Halszka Ostrogoska – najbogatsza dama I Rzeczpospolitej Milionerki z pomysłem Barbara Piasecka – dziedziczka koncernu Najbogatszą kobietą w Polsce przedrozbiorowej była niewątpliwie Elżbieta Ostrogska (1539–1582), zdrobniale nazywana Halszką. To potomkini kniaziów wiernie służących państwu polsko-litewskiemu. Jej dziadek Konstanty zasłynął z wielkiego triumfu nad wojskami moskiewskimi pod Orszą w 1514 roku. Halszka Ostrogoska – najbogatsza dama I Rzeczpospolitej Halszka Ostrogoska odziedziczyła ogromny majątek po śmierci ojca i stała się łakomym kąskiem dla zalotników. O wyborze męża miała zdecydować nie ona sama, lecz rodzina: matka i stryj. Zalotnicy byli zaś nerwowi. Jeden z nich, Dymitr Sanguszko, w 1553 r. porwał dziewczynę i zmusił do ożenku. Zapłacił za to głową. Kolejnego męża, Łukasza Górkę, wybrał nieszczęsnej milionerce sam król Zygmunt August w 1559 r. Nie chciały tego ani Halszka, ani jej matka. Uciekły więc do klasztoru we Lwowie. Tam Ostrogska wzięła ślub z kniaziem Siemionem Słuckim. Król tego nie zaakceptował i oddał Halszkę swojemu wybrankowi, Łukaszowi Górce. Nieszczęśliwa Ostrogska zamieszkała w wieży w Szamotułach. Mąż zmarł w 1573 r., a wdowa przeżyła go o 9 lat. Kiedy umierała po powrocie na rodzinny Wołyń, miała zaledwie 43 lata. Majątek odziedziczył po niej stryj Konstanty Wasyl. Jak pisał historyk Leszek Podhorodecki, Ostrogski „wraz z dzierżawionymi królewszczyznami posiadał około 100 miast i zamków oraz 1300 wsi. Dochody tego magnata sięgały podobno 1,2 mln zł rocznie [w przybliżeniu około 420 milionów obecnych złotych], podczas gdy wpływy skarbu koronnego Rzeczypospolitej wynosiły wówczas tylko 580 000 zł”. Olbrzymią większość tego majątku stanowiło dziedzictwo po Halszce. Milionerki z pomysłem W kolejnych stuleciach zdarzało się wiele magnackich żon i córek, epatujących swoim bogactwem. Niektóre zasłynęły z tego, że swoje pieniądze lokowały nietypowo. Księżna Anna Jabłonowska (1728–1800) starała się cywilizować pańszczyźniane realia swoich czasów. Ponadto zbudowała cegielnię w Kocku i drukarnię w Siemiatyczach. Niestety, zbankrutowała. Z kolei Izabela Czartoryska (1746–1835) włożyła miliony w gromadzenie i zabezpieczenie w Puławach pamiątek po polskich królach (tzw. Szkatuła Królewska). A także w gromadzenie zabytków związanych ze sławami kultury, nauki i polityki (rzekome krzesło Szekspira, pamiątki po Izaaku Newtonie, kapitanie Cooku, Napoleonie itp). O ile oryginalne, dziś byłyby bezcenne. Z czasem najwartościowsze w tej kolekcji stały się jednak obrazy, które na różne sposoby trafiły do kolekcji Czartoryskiej: „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci, „Portret młodzieńca” Rafaela i „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta. Te trzy malowidła uważa się za najcenniejsze ze wszystkich, które kiedykolwiek znajdowały się w polskich zbiorach. Dzisiaj ich łączną wartość (wliczając zaginionego Rafaela) szacuje się na kilkaset milionów dolarów. Barbara Piasecka – dziedziczka koncernu Przykłady z dalekiej przeszłości przyćmiła jednak kariera Barbary Piaseckiej (1937–2013). Po studiach z historii sztuki we Wrocławiu wyjechała w 1968 r. „za chlebem” do Stanów Zjednoczonych. Ponoć odgrażała się znajomym: „jeśli wrócę, to tylko rolls-royce’em”. Znalazła pracę w New Jersey jako pokojówka w rezydencji milionera, biznesmena i historyka Johna Sewarda Johnsona. Ten starszy o 42 lata właściciel koncernu Johnson&Johnson już po roku zaproponował jej pracę kuratorki sztuki. Zakochał się w Barbarze. Dla niej rozwiódł się z dotychczasową żoną. Poślubił Polkę w 1971 r. Książę Henryk II Pobożny przeciwstawił się nawale mongolskiej. Spotkał go za to straszny koniec Nie mamy pewności ani co do roku jego narodzin, ani sposobu, w jaki zszedł z tego świata. Henryk II Pobożny, Piast śląski, nie był tym, który miał odziedziczyć tytuł książęcy. A choci... Zmarł 12 lat później, pozostawiając po sobie wielką firmę. „Prawdziwa burza rozgorzała po otwarciu testamentu Johnsona, kiedy wyszło na jaw, że Barbara została ustanowiona jedyną dziedziczką rodzinnej fortuny, w przeciwieństwie do sześciorga dzieci. Zmieniając przed śmiercią swoją ostatnią wolę, Johnson tłumaczył, że na jego decyzję miało wpływ naganne zachowanie potomków, którzy szastali rodzinnymi pieniędzmi lub kompromitowali rodowe nazwisko. Wkrótce potem rozpoczął się największy w historii Ameryki proces »Johnson vs. Johnson« z udziałem ponad dwustu prawników, którzy na swoich usługach zarobili łącznie dwadzieścia cztery miliony dolarów. W wyniku procesu każde z dzieci wywalczyło część spadku, jednak nieproporcjonalnie niską w stosunku do udziału Barbary, która otrzymała 350 mln dolarów" – pisała Magda Żelazowska, autorka serii książek o USA. Barbara pomnożyła odziedziczony majątek. Gdy umierała w 2013 r., jej fortuna warta była ponad 3 mld dolarów. W Polsce zapamiętano ją z wystaw dzieł sztuki, akcji dobroczynnych oraz planów zakupu bankrutującej Stoczni Gdańskiej, kolebki „Solidarności”. W USA głównie zastanawiano się, czy z premedytacją uwiodła milionera, czy w grę wchodziła prawdziwa miłość... „To małżeństwo budziło masę złośliwych komentarzy, tak w Polsce jak i w USA. Amerykańska socjeta nie mogła Barbarze tego wybaczyć, do końca była dla nich łowczynią majątków, kimś, kto podstępem próbuje wedrzeć się do ich sfery. Mimo pozorów uprzejmości traktowali ją pogardą. Jednak ci, którzy surowo oceniają Barbarę, powinni się zastanowić, co zrobiliby na jej miejscu” – mówiła w wywiadzie dla PAP Ewa Winnicka, autorka biografii „Milionerka. Zagadka Barbary Piaseckiej-Johnson”. Źródła: Arkadiusz Bińczyk, Andrzej Krajewski, Wojciech Kwilecki, Marcin Rosołowski, „Poczet Przedsiębiorców Polskich”, Wydawnictwo Magam 2018, Leszek Podhorodecki, „Bajeczne bogactwo kresowych magnatów. Jakimi majątkami dysponowali królewięta?”, Agata Szwedowicz, Wywiad z Ewą Winnicką o książce „Milionerka. Zagadka Barbary Piaseckiej Johnson”, Adam Węgłowski, „Halszka Ostrogska: najbogatsza panna w Rzeczypospolitej”, Adam Węgłowski, „Czartoryska: kobieta z królewską szkatułą”, Magda Żelazowska, „Najbogatsza Polka w historii. Życie jak w bajce o Kopciuszku”, Ewa Winnicka, „Milionerka. Zagadka Barbary Piaseckiej-Johnson”, Znak 2017. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Brakteaty – blaszane i bezwartościowe pieniądze średniowiecza. „Gorsze niż dżuma i najazd wroga”
Brakteaty to popularne w średniowieczu monety, które wybijano jednostronnie z cienkiej blaszki. Pewien czeski kronikarz stwierdził, że szybki obrót tymi monetami jest „gorszy niż dżuma i bardziej niszczycielski, niż najazd nieprzyjaciela”. Dlaczego brakteaty oceniano tak negatywnie?
W tym artykule: Jakie były pierwsze monety? Pieniądze w średniowieczu Czym są brakteaty? Brakteaty gorsze niż dżuma, złe jak nieprzyjaciel Brakteaty na ziemiach polskich Polityka pieniężna jako część polityki gospodarczej, która ma na celu m.in. kontrolowanie podaży pieniądza, rozwijała się przez kilka tysięcy lat, zanim osiągnęła formę przybliżoną do współczesnej. Podejście do zarządzania pieniędzmi było w dawnych czasach związane z konkretnymi praktykami ekonomicznymi danego okresu i regionu. Jakie były pierwsze monety? W starożytności polityka gospodarcza opierała się głównie na wymianie towarów. Bardzo często walutą były wszelkie dobra, którymi obracano w ramach poszczególnych transakcji. Z czasem zaczęto używać kruszców, takich jak złoto i srebro, które stały się pierwszymi formami pieniądza. W Rzymie używano np. złotych aureusów, które wprowadzono za czasów Sully, albo srebrnych denarów. Była to obiegowa moneta, którą zaczęto bić od czasów II wojny punickiej. Również w starożytnej Grecji używano monet. Najpopularniejszą jednostką była drachma, która była upowszechniona jak rzymski denar. Grecy dzielili drachmę na 6 oboli lub na 48 chalków, czyli tak zwanych miedziaków. Kwotę 6000 drachm określano jako talent, a 100 drachm nazywano miną. Jednak uważa się, że najstarsze monety pojawiły się nawet w VII wieku p.n.e. w Lidii. Historycy uważają, że do ich wytwarzania używano elektrum, czyli stop złota i srebra. Monety w Europie rozpowszechniły się głównie za sprawą Fenicjan i Greków. Pieniądze w średniowieczu Duże zmiany w zakresie „polityki finansowej” nastąpiły w okresie średniowiecza. Uważa się, że nastąpił regres koncepcji pieniądza. Co ciekawe, jak zwracają uwagę historycy, samo pojęcie pieniądza było zupełnie inne, niż to rozumiane współcześnie. A monety stały się wówczas mniej ważne niż za czasów rzymskich czy greckich. Duży wpływ na taki stan rzeczy miał ówczesny kryzys gospodarczy, który był związany z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego. Gospodarka Europy musiała poradzić sobie z nowymi wyzwaniami, aby odrodzić się po tak dużym krachu. Problem polegał na tym, że wraz z zachwianiem stosunkowo swobodnej wymiany towarów pomiędzy całym basenem Morza Śródziemnego i resztą dawnego imperium, na kontynencie zaczęło brakować złota i srebra. Kruszce te zaczęły w większych ilościach pojawiać się m.in. po serii wypraw krzyżowych. Europejscy monarchowie zaczęli bić swoje monety. Powstawały nowe mennice. Problem braku metali szlachetnych wciąż jednak pozostawał, dlatego władcy musieli szukać alternatywnych rozwiązań. Jednym z nich były brakteaty, czyli niskowartościowe monety z blaszki. Czym są brakteaty? Brakteat to moneta, która zaczęła być bita w Niemczech, Skandynawii i w Europie Wschodniej od XII wieku. Wybijano ją jednostronnie z cienkiej blaszki na miękkiej podkładce. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa bractea, które oznacza właśnie blaszkę. Stempel odciśnięty wypukło na awersie pojawiał się jako wklęsły negatyw na odwrocie. W postaci brakteatów bito przede wszystkim niskowartościowe denary. Odbywało się to w okresie od w XII do XIV wieku w środkowej Europie. Był to sposób, aby przy ograniczonych możliwościach emisyjnych władcy, spowodowanych brakiem kruszcu, wprowadzać do obiegu bardzo duże ilości niemal bezwartościowego pieniądza. Takie działania przynosiły jednak bardzo pokaźne dochody dla dworu. Taki proces nazywano nawet „renovatio monetae”, czyli odnową monet. W Polsce za prekursora tego zjawiska uważa się Mieszka Starego. Książę wielkopolski oprócz tego, że redukował metale szlachetne w wybijanych monetach, stosował również przymusową wymianę monet. Niekiedy nowe brakteaty zastępowały stare nawet 3 razy w roku! Brakteaty gorsze niż dżuma, złe jak nieprzyjaciel Problem polegał na tym, że „odnowa” monet powodowała gigantyczne straty dla całego społeczeństwa. Częsta wymiana brakteatów towarzyszyła redukcji liczby monet. I tak na przykład za 13 starych otrzymać można było jedynie 12 nowych niskowartościowych blaszek. Oczywiście do obrotu dopuszczano jedynie nowe monety. W ten sposób władze chciały zapobiegać tendencji gromadzenia pieniędzy, co wymuszało ich ciągłe wydawanie. Bardzo często wprowadzano do obiegu nawet duże ilości bezwartościowych monet. Gospodarka kwitła, lecz ludzie wcale się nie bogacili. W polskiej wsi odnaleziono skarb z XVII wieku. W środku 1000 monet Korony i Litwy W miejscowości Zaniówka w województwie lubelskim doszło do niespodziewanego i przypadkowego odkrycia. Odnaleziono częściowo uszkodzony ceramiczny garnek, w którym znajdowały się koronne i ... Podobno nawet czeski kronikarz Kosmas zauważył szkodliwe skutki takiej odnowy i odniósł się do częstej i regularnej wymiany brakteatów. Napisał w swojej książce, że „żadna klęska, żadna zaraza ani śmiertelność, ani spustoszenie przez nieprzyjaciół całej ziemi łupiestwem i pożarami więcej by nie zaszkodziły ludowi Bożemu niż częsta zmiana i zdradliwe pogarszanie monety”. Brakteaty na ziemiach polskich Archeolodzy wielokrotnie odnajdywali ślady brakteatów na terenach naszego kraju. Chociaż niskowartościowe monety nie należały do najlepiej wykonanych, niektóre z nich przetrwały do czasów współczesnych. Jednym z ciekawszych odkryć ostatnich lat, było to z okolic Wałbrzycha. Co ciekawe, to nie człowiek, a pies odnalazł średniowieczny skarb składający się z blaszanych monet. Osoba, która wyprowadzała swojego psa, stwierdziła, że to właśnie zwierzak odnalazł gliniany garnek, który po brzegi wypełniony był średniowiecznymi monetami. Co więcej, historycy byli pod wrażeniem, ponieważ tak dużego i ważnego znaleziska nie było w tym regionie od co najmniej stu lat. Pomimo małej wartości brakteatów w momencie, gdy pełniły funkcję pieniądza, dziś mogą być one cenne dla badaczy dawnych czasów. W 2023 roku naukowcy odszyfrowali treść złotego brakteatu z V wieku n.e., który wybito w Danii. Znajdowało się na nim zdanie, które brzmiało „To jest człowiek Odyna”. Badacze uznali, że to najstarsza wzmianka o najważniejszym bóstwie nordyckim, jaką kiedykolwiek odnaleziono. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Japonii odnaleziono bezcenny skarb. Został przed laty zakopany przez tajemniczego wojownika
Archeolodzy w Japonii odnaleźli ponad 100 tysięcy monet, które kilkaset lat temu zakopał pewien wojownik. Skarb odkryto nieopodal miasta Maebashi, oddalonego o ok. 100 km od Tokio.
W tym artykule: Ponad 100 tysięcy ukrytych monet Chińskie i japońskie pieniądze Kto zakopał skarb? W mieście Maebashi, które znajduje się w prefekturze Gunma, w środkowej części wyspy Honsiu, prowadzone są od kilku miesięcy wykopaliska archeologiczne. Prace trwają w miejscu, w którym wkrótce rozpocznie się budowa nowej fabryki. Japońskie media poinformowały właśnie, że badaczom udało się ostatnio odnaleźć zadziwiające znalezisko. To ogromny skarb, który składał się ze starożytnych i średniowiecznych monet. Ponad 100 tysięcy ukrytych monet Uczeni doliczyli się ok. 100 tysięcy monet. Do tej pory udało się zidentyfikować tylko kilkaset z nich. Najstarsza moneta, którą do tej pory zbadano, pochodziła z Chin i została wybita ok. 175 r. p.n.e. Z kolei najnowsza ma ponad 1000 lat więcej. Ktoś, kto zakopał ten skarb, musiał zdawać sobie sprawę z jego historycznej wartości. Być może był nawet kolekcjonerem. Japońska gazeta „The Asahi Shimbun” podaje, że monety znajdowały się w ponad 1000 paczkach. Na najstarszej monecie z Chin wygrawerowano napis „Ban Liang”. Pierwsza tego rodzaju moneta po raz pierwszy została wybita nawet w 378 roku p.n.e. Cesarz Qin Shi Huang około 210 roku p.n.e. uznał ją za pierwszą walutę zjednoczonych Chin. Były to okrągłe monety z kwadratowym otworem w środku. – W wielu regionach Japonii odkryto podobne skrytki z zakopanymi monetami, głównie z okresu średniowiecza, od XIII do XVI wieku – mówił w rozmowie z Live Science Ethan Segal, historyk z Michigan State University, który nie był zaangażowany w badania. Chińskie i japońskie pieniądze Uczony dodał, że chociaż skarb z Maebashi jest duży, to w przeszłości archeologom udało się odnaleźć nawet większe depozyty z monetami. – Dopiero pod koniec VII wieku Japończycy po raz pierwszy zaczęli produkować własne monety, które wykonywano z metali szlachetnych – dodał Segal. Japończycy wybijali je, inspirując się m.in. chińskimi Ban Liangami. W Japonii odnaleziono ogromny kamienny grobowiec sprzed ponad 2300 lat. Wiemy już, co było w środku W japońskiej prefekturze Saga archeolodzy odnaleźli kamienną trumnę z okresu Yayoi. Ma ok. 2,3 metra długości i jest to prawdopodobnie największa trumna, jaką odkryto na słynnym stanowisku... – Dziury w monetach typu Ban Liang wykorzystano do splatania dużych ilości monet, zwykle po 100 sztuk na sznurku – tłumaczy Segal. – Japończycy wybijali własne monety aż do połowy X wieku. Od tego czasu zaprzestali produkcji ze względu na zmiany w gospodarce i problemy z dostawami rud miedzi – dodaje historyk. Właśnie dlatego Japończycy od X wieku zaczęli częściej sięgać po chińskie monety. To może wyjaśniać, co robiły Ban Liangi w japońskiej skrytce. Kto zakopał skarb? Dobrym tropem może być fakt, że nie jest to pierwsze podobne odkrycie. Historycy uważają, że ukrywanie monet mogło być swego rodzaju zabezpieczeniem, czymś, co przypomina depozyt w banku. Niektórzy badacze sugerują jednak, że chowanie dużej ilości pieniędzy mogło mieć w Japonii związek nietypowym z rytuałem religijnym. Eksperci, z którymi rozmawiał portal Live Science, mają jeszcze jedno wytłumaczenie. Tak duży skarb mógł zostać ukryty przez wojownika, który nie chciał mieć przy sobie tych wszystkich pieniędzy. Podczas długotrwałych i wyczerpujących wypraw, wolał zachować swój dobytek na czas powrotu do domu. Biorąc pod uwagę, że monety do dziś znajdowały się Maebashi, człowiek ten prawdopodobnie nigdy nie wrócił w te strony. Naukowcy uważają, że dokładne określenie okresu, z którego pochodzi skarb, będzie możliwe dopiero po zbadaniu wszystkich monet. Na razie wiadomo, że ktokolwiek je ukrył, zrobił to dopiero po 1265 roku. Źródło: Maebashi, Live Science Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W zachodniej Polsce odnaleziono średniowieczny skarb. Pochodzi z XIII wieku
W Szprotawie w województwie lubuskim archeolodzy odnaleźli ponad 100 brakteatów śląskich. Średniowieczny skarb to blaszane monety z domieszką srebra, które wybito w latach 1250–1300.
W tym artykule: W Szprotawie odnaleziono średniowieczny skarb Ponad 100 śląskich brakteatów W Szprotawie miał spotkać się Bolesław Chrobry z Ottonem III Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków poinformował na Facebooku o niezwykłym znalezisku w Szprotawie. To małe miasto w województwie lubuskim, w powiecie żagańskim. Nieznane są najstarsze dzieje miejscowości. Przywilej lokacyjny na prawie średzkim otrzymała ok. 1260 roku z rąk księcia Konrada Głogowskiego, który otoczył również miasto murami miejskimi. W Szprotawie odnaleziono średniowieczny skarb Gród w Szprotawie znajdował się na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. Dlatego szybko otrzymał liczne przywileje m.in. prawo mili i wolny targ solą, co przyczyniło się do szybkiego rozwoju osady. Zajmowano się tu sukiennictwem, a lokalne sukno eksportowano do Frankfurtu, Szczecina i do Polski. W czasach największego dobrobytu Szprotawa była siedzibą Piastów głogowskich. Podczas najnowszych badań archeologicznych prowadzonych w Szprotawie na ulicy Odrodzenia badacze dokonali nieoczekiwanego odkrycia ponad 100 średniowiecznych monet. Konserwator z województwa lubuskiego napisał, że znalezisko ma duże znaczenie naukowe. Badaniami w mieście kieruje mgr Radosław Kuźbik z ramienia firmy ISKANDER. – W zasięgu dawnej parceli mieszczańskiej, położonej przy jednej z głównych ulic łączących plac rynkowy z Bramą Głogowską (budynek nie zachował się do dnia dzisiejszego), natrafiono na znalezisko gromadne. Po wstępnym rozpoznaniu określono, że wszystkie monety to szerokie brakteaty śląskie, które były wybijane w latach 1250–1300 – czytamy w oświadczeniu. Co ciekawe, Szprotawa od 1331 znajdowała się pod zwierzchnictwem Czech. Dopiero w 1407 uzyskała prawo bicia własnej monety. Brakteaty to pieniądze wybijane jednostronnie z cienkiej blaszki. Stempel, który odcisnięto na awersie, pojawiał się jako negatyw na odwrocie. Wybijano je przede wszystkim w XII–XIV wieku w środkowej Europie. Ze względu na niewielką ilość kruszców, uchodziły za mało wartościowe. Tym bardziej że królowie doprowadzali niekiedy do kilkukrotnych wymian starych brakteatów na nowe i to tylko w jednym roku. Było to jednak pomocne władcom w usprawnianiu obrotu pieniędzmi, co prowadziło do rozwoju gospodarki. Ponad 100 śląskich brakteatów Skarb składał się z ok. 100–150 brakteatów. Naukowcy stwierdzili, że ich stan zachowania jest dobry. – Brakteaty zawierają duży procent srebra, dlatego na powierzchni monet obecna jest delikatna, zielonkawa patyna. Monety umieszczono w tekstylnym woreczku, płytko w ziemi – twierdzą badacze. – Informacje, które udało się zebrać w trakcie metodycznej eksploracji, dały sposobność uszczegółowienia pewnych zagadnień. Część odkrytych monet tworzyła stosy w kształcie niewysokich walców. Każe to zatem sądzić, iż zostały one pierwotnie w sposób przemyślany ułożone, po czym ciasno obwiązane materiałem, zapobiegając tym samym ich rozsypaniu – wyjaśnia Radosław Kuźbik. Niezwykłe odkrycie nieopodal Wałbrzycha. Pies odnalazł średniowieczny skarb Osoba, która wyprowadzała swojego psa, twierdzi, że to zwierzak odnalazł gliniany garnek, który po brzegi wypełniony był średniowiecznymi monetami. Eksperci przyznają, że to przełomowe o... Uczony przyznał, że nie wiadomo, kto i dlaczego schował te brakteaty. – Będzie to ustalane na etapie prac gabinetowych. Tak przygotowane pakiety wraz z luźnymi egzemplarzami schowano w sakiewce, którą następnie ukryto – twierdzi uczony. – W przypadku depozytów pieniężnych nieodzownym pytaniem jest, kto je schował, kiedy i dlaczego to zrobił. Na to pytanie w najbliższym czasie będą chcieli odpowiedzieć specjaliści – zauważa Kuźbik. – Obecnie możemy jednak założyć, iż była to tak zwana gotówka podręczna, należąca do raczej zamożnej osoby – dodaje. W Szprotawie miał spotkać się Bolesław Chrobry z Ottonem III Szprotawa jest ważnym miejscem w historii kształtowania się królestwa polskiego. Niemiecki biskup i kronikarz Thietmar z Merseburga w 1000 roku opisuje osadę plemienia Dziadoszyców (plemię słowiańskie), którą nazywa Ilva bądź Ilua. Niektórzy historycy uważają, że pisarzowi chodziło o dawną wieś Iławę, a dzisiejszą dzielnicę Szprotawy. Co ciekawe, to właśnie tutaj, w tym samym roku, miał spotkać się Bolesław Chrobry z Ottonem III. Cesarz jechał wówczas na zjazd w Gnieźnie. Dziś w Iławie stoi pomnik, który upamiętnia to spotkanie. Władca niemiecki chciał odwiedzić wówczas grób św. Wojciecha. Po modlitwie w katedrze spotkał się z księciem Bolesławem, któremu nałożył na głowę diadem i wręczył kopię włóczni św. Maurycego. Bolesław poparł plany Ottona o utworzeniu zachodniego cesarstwa uniwersalistycznego. Miały składać się na nie prowincje: Galia, Italia, Germania, Słowiańszczyzna. Uważa się, że zjazd, zwany również synodem gnieźnieńskim, umocnił pozycję polskiego księcia wobec władców państw sąsiadujących z Polską. Ponadto w Gnieźnie utworzono pierwszą metropolię kościelną w naszym kraju, która była podległa wyłącznie papieżowi. Źródło: Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tysiące monet opowiada nieznaną historię Egiptu u schyłku starożytności. To zaskoczenie dla naukowców
Do Egiptu w VI w. trafiały na masową skalę monety aż z Kartaginy. Do tej pory sądzono, że wówczas w Egipcie używano przede wszystkim lokalnego bilonu. Tymczasem obszar ten stał się częścią strefy obiegu monetarnego o ponadregionalnym charakterze.
W tym artykule: Egipt bardziej otwarty niż sądzono Kwitnący handel po połowie I tysiąclecia Pieniądz zastępczy, czyli monety bez orła i reszki Żądza pieniądza To nowe ustalenie polskich naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego. Eksperci przeanalizowali tysiące monet z antycznego miasta Marea, w czasach Justyniana znanego pod nazwą Filoksenite. Zlokalizowane jest w północnym Egipcie, niedaleko Aleksandrii. Zgubili je tam w VI wieku mieszkańcy tego portowego miasta i pielgrzymi, którzy byli w drodze do chrześcijańskiego sanktuarium w Abu Mena. To tam znajduje się grób męczennika, św. Menasa, który zmarł ok. 300 roku. Marea za panowania Justyniana stała się wielkim centrum obsługi pielgrzymów. Od ponad dwudziestu lat wykopaliska prowadzi tam Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Egipt bardziej otwarty niż sądzono – Mamy nowy obraz obiegu monetarnego w Egipcie u schyłku starożytności. Egipt nie był jak wcześniej zamkniętą strefą obiegu lokalnego pieniądza. Napływały do niego monety z odległej Kartaginy, które dalej trafiły aż do dzisiejszego Izraela – opowiada National Geographic Polska dr Piotr Jaworski z Wydziału Archeologii UW, który kieruje zespołem badającym monety. Jest to możliwe dzięki grantowi Narodowego Centrum Nauki. – Kontakty handlowe Egiptu sięgały znacznie dalej niż we wcześniejszych okresach, jednocześnie wzrosło zapotrzebowanie na monetę, szczególnie najmniejszych nominałów. Taką monetę w wielkich liczbach oferowały rynki zachodnie, czyli właśnie Kartagina i Italia. Uzupełniano ją w Egipcie lokalną produkcją pieniądza zastępczego – precyzuje archeolog. Dlaczego dopiero teraz naukowcy dowiedzieli się o tym? Bo wzięli na warsztat maleńkie monety, o średnicy 8-10 mm, określane jako minimi, które przy wcześniejszych analizach z reguły były pomijane. Ich badania są po prostu bardzo trudne i czasochłonne. Do tej pory uważano, że wówczas w Egipcie posługiwano się przede wszystkim lokalnymi monetami. Kwitnący handel po połowie I tysiąclecia Fakt, że Egipt zalały obce monety ma bezpośredni związek z intensyfikacją kontaktów handlowych między wschodem i zachodem Śródziemnomorza. Stało się to w momencie, gdy upadły królestwa Wandalów i Ostrogotów. W Marei naukowcy odkryli tysiące monet wybitych w Kartaginie (obecnie Tunis), czyli na terenie dzisiejszej Tunezji. Do panowania cesarza Dioklecjana pod koniec III w. w Egipcie w obiegu znajdowały się niemal wyłącznie monety wybite w Aleksandrii. Monety z Kartaginy pochodzą z okresu wandalskiego i czasów tuż po upadku królestwa stworzonego w Afryce przez Wandalów. Pozostałe monety odkryte w Marei to czyste krążki mennicze ze stopów miedzi oraz ołowiu, lokalne naśladownictwa bizantyjskich monet aleksandryjskich, aksumickich (z terenu Afryki) oraz minimi ostrogockie z mennic funkcjonujących na terenie Italii. Odkryto rzadką monetę sprzed czasów rzymskich. Ujawniła tożsamość mało znanego władcy Celtów W Wielkiej Brytanii odnaleziono złotą monetę, którą wyprodukowano ok. 2100 lat temu. Naukowcy odkryli, że wybito na niej imię mało znanego władcy sprzed czasów rzymskich. – Otwarcie gospodarki monetarnej Egiptu w okresie późnoantycznym następowało stopniowo, w pełni obserwować je możemy od końca V w. A już w VI w. również monety wybite w Aleksandrii, włączano do obiegu na terenie sąsiedniej Cyrenajki oraz w Lewancie – podkreślił dr Jaworski. Mimo, że przed połową I tysiąclecia, czyli w okresie hellenistycznym i rzymskim, Egipt pozostawał zamkniętą strefą gospodarki pieniężnej, to handel blisko i dalekosiężny odbywał się bez zakłóceń. – Ale strefy monetarne były szczelnie domknięte. Monety wymieniano po stosownym kursie. Monety bite przez mennicę działającą w Aleksandrii niezwykle rzadko przekraczały jego granice – opisał Jaworski. Pieniądz zastępczy, czyli monety bez orła i reszki Eksperci ustalili, że zadziwiająco dużą grupę monet odkrytych w Marei stanowią tzw. blanki, czyli puste krążki mennicze wykonane z miedzi i ołowiu. Pełniły rolę monet zastępczych. Blanki były zbliżone rozmiarami do monet minimi, ale znacznie cieńsze i lżejsze od nich. Masowo je odlewano w terakotowych, wieloczęściowych formach, które nie posiadają śladów napisów ani przedstawień. W 2 poł. VI w. zaczęły stopniowo zastępować minimi, których źródła dość szybko się wyczerpały. Ich oficjalna produkcja ustała, nie ustało zaś zapotrzebowanie na nie w życiu codziennym. Jak wyjaśnił dr Jaworski, blanki możemy określić jak pieniądz zastępczy. Żądza pieniądza U schyłku starożytności w Egipcie kwitł zatem handel. Nad Nilem używano różnego rodzaju monet, które pochodziły z wielu stron strefy śródziemnomorskiej. Z pewnością powodowało to chaos i niesnaski między kupcami. – Najbardziej stabilna była sytuacja pieniądza złotego. Ale wartość monet brązowych podlegała stałej fluktuacji, a nasza wiedza na temat tych przemian wciąż ma poważne luki. Zapotrzebowanie na monetę brązową było w Egipcie tak ogromne, że ani mennica działająca wciąż w Aleksandrii, ani napływ masy monetarnej spoza Egiptu nie zaspokajały potrzeb Egiptu – komentuje dr Jaworski. Dlatego – jak dodaje – na masową skalę moneta brązowa zaczęła być produkowana pokątnie, jednocześnie w wielu miejscach, prawdopodobnie za cichą aprobatą administracji państwowej i lokalnej. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Historia pieniądza liczy ponad 2800 lat. Gdzie i jak powstały pierwsze monety?
Dla jednych jest celem samym w sobie, dla innych jedynie środkiem do celu. Bez względu na jego postrzeganie, należy jasno stwierdzić, że stał się motorem napędzającym rozwój gospodarczy, a co za tym idzie – także cywilizacyjny. W którym dziejowym momencie rozpoczyna się historia pieniądza? Jak zawierano transakcje przed nastaniem jego ery? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co kiedyś było pieniądzem? Jak powstał pieniądz? Pierwsze monety i banknoty Ewolucja pieniądza Historia pieniądza w Polsce Efekty wynalezienia pieniądza Ciekawostki o pieniądzach Już od najdawniejszych czasów na rozwój cywilizacji wpływało wiele zdarzeń, które historia nazwała przełomowymi. Jednym z nich było wynalezienie koła. Wielki przełom nastąpił też w dniu, w którym rozpoczęła się historia kalendarza. Wymieniając kluczowe czynniki napędzające postęp, nie można jednak pominąć pieniądza. Mówi się, że potrzeba jest matką wynalazków. To powiedzenie w stu procentach odnosi się do pieniądza. Pierwsze środki płatnicze powstały bowiem w momencie, gdy stosowany powszechnie system wymiany przestał się sprawdzać w warunkach rozwijającej się gospodarki. Pieniądze – metaforyczny smar, bez którego tryby machiny ekonomicznej nie mogłyby się kręcić – stanowił więc odpowiedź na potrzeby rozwijającego się świata. Co kiedyś było pieniądzem? Gdy ludzie zmienili tryb życia z koczowniczego na osiadły, zajęli się hodowlą i rolą. Wówczas zaczął kształtować się system gospodarczy, którego istotą był handel wymienny, opierający się o zasadę „dobro za dobro”. Było to konsekwencją rozwoju cywilizacji pierwotnej, w której zaczęły pojawiać się specjalizacje zawodowe. Taki stan zaczął stwarzać specyficzne potrzeby. Odkryto najstarszą znaną mennicę w historii Początki wytwarzania monet i monetyzacji starożytnych gospodarek od dawna stanowią przedmiot badań zarówno archeologii, jak i historii gospodarczej. Hodowca bydła miał żywy inwentarz, ale nie miał zboża. Rolnik miał plony, ale nie wytwarzał narzędzi. W związku z koniecznością zaspokajania podstawowych potrzeb, ludzie zaczęli wymieniać posiadane w nadmiarze dobra na te, których potrzebowali, a które mieli inni. Ten system nie był jednak doskonały. Żeby wymiana barterowa mogła dojść do skutku, zainteresowana osoba musiała znaleźć kontrahenta. Ten musiał natomiast przedstawiać potrzeby, które inicjator wymiany mógł zaspokoić posiadanymi dobrami. Dla przykładu, rolnik potrzebował narzędzi, ale kowal nie zawsze potrzebował zboża. Dodatkowo, towary wymagały transportu, co przy dużych wymianach stwarzało spory problem. Mówiąc wprost, system handlu wymiennego był obarczony dużym prawdopodobieństwem niepowodzenia transakcji. Żeby zaradzić tym niedogodnościom, z czasem zaczęto używać tzw. pośredników wymiany. Były to dobra materialne, które w danym miejscu i okresie przedstawiały wartość: skóry, sól, oliwa, zboże, ale także minerały i kamienie. Każde z tych dóbr mogło być mnożone lub dzielone, więc sprawdzały się jako środek płatniczy. Dobra te wyznaczały też wartość towarów i usług, na zasadzie: jeden cielak kosztuje X soli. Można więc powiedzieć, że pośrednik wymiany spełniał główne funkcje pieniądza. Każdy przyjmował go jako zapłatę za towar lub usługę, bo wiedział, że bez trudu i wysiłku wymieni otrzymaną zapłatę na inne dobro. Ponownie przywołajmy przykład rolnika i kowala. Ten drugi mógł nie potrzebować soli w danej chwili, ale mógł przecież wymienić ją na dowolny towar. Dlaczego ten system nie sprawdził się? Wynikało to z kilku powodów. Po pierwsze, w jednym miejscu i w jednym czasie mogło funkcjonować nawet kilkadziesiąt dóbr, pełniących funkcję pośredników wymiany. To stwarzało konieczność nieustannego przeliczania wszystkiego na wszystko i komplikowało transakcje. Po drugie, dobra te nie przedstawiały jednakowej trwałości. Zboże gniło po pewnym czasie. Oliwa mogła się zepsuć lub rozlać. Narażona na wilgoć sól ulegała zbryleniu, ale zalana rozpuszczała się. Po trzecie, wartość poszczególnych pośredników mogła podlegać znacznym wahaniom, wynikającym z wielu czynników. Po czwarte, dobra te stwarzały trudności w ich przechowywaniu. Jak powstał pieniądz? Tym problemem starano się zaradzić, wprowadzając tzw. płacidła. Były to wyroby metalowe, takie jak siekierki, pręty itp. Płacidła okazały się ostatnią formą przejściową, bo po nich nastał czas pieniądza kruszcowego. Początkowo ten środek płatniczy miał formę metalowych sztabek i bryłek, które można było dzielić zgodnie z potrzebami wynikającymi z ceny towaru lub usługi. Konieczność dzielenia i ważenia przy każdej, nawet najdrobniejszej transakcji była jednak dość uciążliwa, więc trzeba było zaradzić także temu problemowi. W tym miejscu przechodzimy do historii monet. Pierwsze monety i banknoty Pierwsze monety pojawiły się w VII wieku p.n.e. w Lidii. Do ich wytwarzania używano elektrum, czyli stopu złota i srebra. Dopiero ten środek płatniczy eliminował wszystkie wady używanych wcześniej. Monety były znacznie bardziej odporne na wahania wartości, charakteryzowały się niewielkimi rozmiarami względem mocy nabywczej, były trwałe, ich przechowywanie nie stwarzało dużych problemów. W odróżnieniu od pierwszej formy pieniądza kruszcowego, miały ściśle określoną masę i skład. Za sprawą Fenicjan i Greków, monety z czasem upowszechniły się w całym basenie Morza Śródziemnego. Mniej więcej w tym samym czasie pojawiły się (całkowicie niezależnie) w Chinach i Indiach. Tajemnicze monety odnalezione ponad 300 lat temu przedstawiają zapomnianego rzymskiego cesarza Rzymskie monety, które w XVIII wieku zostały odnalezione w Transylwanii, przez lata były uważane za fałszywki. Najnowsze badania wykazały, że są oryginalne i przedstawiają wizerunek zapomn... Wraz z pojawieniem się monet zaczęły kształtować się najwcześniejsze systemy depozytowe. Osoby majętne nie chciały trzymać pieniędzy w swoich domach, gdzie były łatwym celem dla rabusiów. Zaczęli więc powierzać swoje majątki różnym instytucjom, m.in. skarbcom świątynnym i złotnikom. Jako potwierdzenie depozytu, otrzymywali stosowne kwity, które stały się najwcześniejszą formą pieniądza papierowego. Z biegiem czasu, kwity depozytowe zaczęły być używane do rozliczania transakcji. Pojawiła się więc potrzeba stworzenia instytucji, która mogłaby zająć się realizacją operacji finansowych. Zgadza się, mowa o bankach, które napędziły trwający już proces dematerializacji pieniądza. Ewolucja pieniądza Sytuacja, w której każdy bank mógł emitować pieniądze, nie była korzystna. Konieczne stało się scentralizowanie tego procesu. Na początku poszczególne państwa przyznawały takie prawo tylko jednej instytucji. Później nastąpiło ich upaństwowienie. Tak powstały banki centralne. Zaufanie do instytucji bankowych rosło, co naturalnie zwiększało ich znaczenie w systemach ekonomicznych i gospodarczych. Z czasem zaczęły pojawiać się nowe środki płatnicze: czeki i transfery (czyli przelewy). W erze postępującej komputeryzacji możliwe stało się całkowite zdematerializowanie pieniądza i sprowadzenie go do danych zapisanych na kartach magnetycznych, później chipowych. Ostatnim stopniem ewolucji pieniądza są kryptowaluty, czyli waluty wirtualne, które pozostają niezależne od systemu bankowego. Te w większości krajów nie mają statusu prawnego środka płatniczego, jednak nie wiadomo, co w tym temacie przyniesie przyszłość. Historia pieniądza w Polsce Rozwój polskiej waluty jest ściśle związany z historią kraju. Za „przodka” polskiego złotego należy uznać tzw. czerwonego złotego – monetę emitowaną w czasie panowania Władysława Łokietka. W 1564 roku, podczas rządów Zygmunta II Augusta, w obiegu znalazł się półkopek, moneta o wartości 30 gr. XVII wiek upłynął pod znakiem wojen i powstań, co nie pozostało bez wpływu na gospodarkę monetarną. Pojawiły się wówczas tymfy, później boratynki. W 1773 roku wprowadzono do obrotu pierwszy papierowy pieniądz, jednak ten szybko zniknął z obiegu. Wynikało to z faktu, że w tamtych czasach mało kto mógł sobie wyobrazić, że papier jest więcej warty niż kruszec. Kolejne rozbiory doprowadziły do zniknięcia polskiego pieniądza. Rodzima waluta powróciła dopiero w 1919 roku, czyli rok po odzyskaniu niepodległości. Przez kolejnych 5 lat wciąż jeszcze funkcjonowała marka polska, złoty trafił do obiegu dopiero w 1924 roku. Gdy w czasie II wojny światowej Polska znalazła się pod niemiecką okupacją, nastąpiła wymiana banknotów. Na nowych nie widniały już symbole narodowe. Po klęsce Niemiec, polska waluta powróciła. Pieniądze, których używamy do dziś, zostały wprowadzone do obiegu 1 stycznia 1995 roku. Wówczas złotego (PLZ) zastąpił PLN – polski nowy złoty. Efekty wynalezienia pieniądza Co w gospodarce i życiu ludzi zmienił pieniądz? Efekty zastąpienia wymiany towarowej środkami płatniczymi można wymieniać niemal w nieskończoność, ale mówiąc o najważniejszych zmianach, należy poruszyć trzy kluczowe kwestie: Archeolodzy znaleźli monetę, która wspomina królową Franków. Pierwsza taka w historii Naukowcy odnaleźli monetę z czasów państwa karolińskiego. Widnieje na niej imię Fastrady, żony Karola Wielkiego, króla Franków i Longobardów. Badacze twierdzą, że to pierwsza znana mon... jako jednostka rozliczeniowa, pieniądz umożliwił łatwe dokonanie pomiaru płatności i usług, wraz z wprowadzeniem pieniądza, możliwe stało się przechowywanie wartości w czasie, napędził konsumpcję i produkcję, tworząc system ekonomiczny, na którym do dziś oparte są światowe gospodarki. Ciekawostki o pieniądzach Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek na temat pieniędzy. Pierwszej dogłębnej analizy roli pieniądza podjął się Arystoteles. To zagadnienie zostało przez niego opisane w pierwszej księdze „Polityki”. Pierwsze banki powstały już w XIV wieku, w najbogatszych włoskich miastach. Pierwszy na świecie bank centralny, mający wyłączne prawo do emisji pieniądza w danym kraju, powstał w 1668 roku w Szwecji. Gdyby wszyscy właściciele kont nagle zdecydowaliby się na zamknięcie swoich rachunków, zabrakłoby banknotów i monet na pokrycie tego zapotrzebowania. Powiedzenie „pieniądze nie śmierdzą” narodziło się w starożytnym Rzymie. W ten sposób Wespazjan argumentował zasadność pobierania podatków z publicznych toalet, gdy jego syn Tytus stwierdził, że uwłacza to cesarskiemu majestatowi. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odkryto sekret banknotów Benjamina Franklina. Ojciec założyciel USA jako pierwszy walczył z fałszerzami
Badania XVIII-wiecznych banknotów, które wydrukował Benjamin Franklin, wykazały, że Amerykanin opracował innowacyjną metodę zapobiegającą fałszerstwom.
W tym artykule: Tajemnica banknotów Benjamina Franklina Okazja tworzy fałszerza Benjamin Franklin: mąż stanu i innowator Benjamin Franklin, ojciec założyciel Stanów Zjednoczonych, polityk i mąż stanu, a także filozof i wynalazca. To właśnie Amerykanin urodzony 6 stycznia 1705 roku w Bostonie stworzył okulary dwuogniskowe oraz jest uważany za wynalazcę piorunochronu. Jednak na początku swojej kariery był również drukarzem i właścicielem drukarni, w której powstało prawie 2,5 mln banknotów dla amerykańskich kolonii. Tajemnica banknotów Benjamina Franklina Naukowcy z Uniwersytetu Notre Dame postanowili skupić się właśnie na działalności tworzenia pieniędzy przez Benjamina Franklina. Zespół badawczy kierowany przez Khachatur Manukyan, profesora nadzwyczajnego na Wydziale Fizyki i Astronomii, ostatnie 7 lat zajmował się analizą prawie 600 banknotów, które wydrukowano w przedsiębiorstwie słynnego Amerykanina. Wyniki tych badań opublikowano na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Badacze uważają, że rozwiązali zagadkę drukarskich technik Franklina. W artykule autorzy przyznali, że Amerykanin używał niezwykle oryginalnych metod do tworzenia pieniędzy. Metod, które zapobiegały fałszerstwom i dały początek gospodarczemu rozwojowi przyszłego państwa. – Benjamin Franklin dostrzegł, że niezależność finansowa kolonii była niezbędna dla ich niezależności politycznej. Większość srebrnych i złotych monet przywiezionych do brytyjsko-amerykańskich kolonii została szybko wydrenowana, aby zapłacić za wyprodukowane towary importowane z zagranicy, pozostawiając kolonie bez wystarczającej podaży pieniądza, aby rozwinąć swoją gospodarkę – stwierdził Manukyan. Okazja tworzy fałszerza Chociaż papierowe pieniądze zostały wynalezione już w VII wieku n.e. w Chinach w czasach dynastii Tang, nie była to powszechna forma płatności w XVIII-wiecznej Europie i jej koloniach. Tym bardziej że obawiano się wówczas, że banknoty mogą szybko paść łupem fałszerzy, którzy wykorzystają względną niedoskonałość tego środka płatniczego. W przeciwieństwie do złota i srebra papierowe banknoty były nieustannie narażone na deprecjację, czyli spadek wartości. Badacze przypominają, że w okresie kolonialnym nie było ustandaryzowanych banknotów. Okazja tworzy złodzieja, a taka sytuacja tworzyła fałszerzy. Właśnie dlatego Franklin miał opracować techniki zabezpieczające, które odróżniały jego banknoty od innych. Autorzy w swoich badaniach podkreślają również, że Amerykanin przywiązywał olbrzymią wagę do drukowania nowych pieniędzy w Ameryce. Było to dla niego ważne nie tylko z perspektywy biznesowej, ale również patriotycznej. Wybitnemu mężowi stanu zależało na tym, aby jego naród rozwijał się w nowej, nieistniejącej jeszcze ojczyźnie. 2 lipca 1776 roku Kongres przegłosował deklarację niepodległości od Wielkiej Brytanii. Natomiast dwa dni później przegłosowano przyjęcie Deklaracji Niepodległości, wyznaczając 4 lipca jako Dzień Niepodległości. – Aby utrzymać niezawodność banknotów, Franklin musiał być o krok przed fałszerzami – powiedział Manukyan. – Jednak księga, w której zapisywał swoje notatki i instrukcję druku, przepadła. Korzystając z nowoczesnych technologii, byliśmy w stanie częściowo odtworzyć ten proces – twierdzą autorzy. Benjamin Franklin: mąż stanu i innowator Zespół naukowców dokonał analizy banknotów w najnowocześniejszych ośrodkach badawczych Uniwersytetu Notre Dame w stanie Indiana. Badania pozwoliły uczonym zobaczyć w banknotach to, czego nikt wcześniej nie widział. Badaczom udało się odkryć, że charakterystyczną cechą pieniędzy Franklina, był ich pigment, a właściwie jego skład chemiczny. Badacze porównali je z falsyfikatami i okazało się, że żaden z nich nie był nawet bliski oryginałowi. Kiedy powstały Stany Zjednoczone? Oto krótka historia powstania USA Czy wiesz, kiedy powstały Stany Zjednoczone? Historia USA to historia wielu europejskich nacji. Jak wiadomo, dzisiejszą potęgę założyli właśnie kolonizatorzy. Po drodze mieli jednak wiele t... Okazało się również, że w drukarniach Franklina zaczęto dodawać niebieskie włókna i nici barwione kolorem indygo do papierowych pieniędzy już w 1739 roku. To ponad sto lat przed tym, zanim wynalazek został opracowany przez producenta banknotów Zenasa Marshalla Crane’a. Co więcej, naukowcy odkryli, że w banknotach Franklina znajdowały się ślady muskowitu, czyli półprzezroczystego minerału z gromady krzemianów, który należy do grupy mik. Uczeni ustalili, że amerykański polityk dodawał muskowit do swoich banknotów, aby te były dużo trwalsze. Autorzy sugerują, że ta innowacja mogła być bardzo zniechęcająca dla potencjalnych fałszerzy. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ewolucja pieniądza: od pierwszych form płatniczych do cyfrowych transakcji
Pieniądz pełni wiele funkcji, ale najważniejszą z nich jest funkcja transakcyjna. Dowiedz się, jak i kiedy powstały pieniądze, poznaj etapy ich rozwoju i kilka ciekawostek, o których nie miałeś pojęcia wcześniej!
W tym artykule: Pieniądz jako pośrednik wymiany Podobizny słynnych władców chroniły przed fałszerstwem Narodziny banknotów Tempo rozwoju pieniądza było błyskawiczne Początki historii pieniądza sięgają czasów pierwotnych, kiedy to pojęcie pieniądza nie istniało. Ludzie stosowali barter, czyli bezpośrednią wymianę towaru za towar. Jednak taka wymiana nie zawsze była sprawiedliwa, ponieważ często wymieniano produkty o nieporównywalnej wartości. Zorientowano się, że takie rozwiązanie jest niepraktyczne i posiada wiele wad. Pieniądz jako pośrednik wymiany Zaczęto więc szukać tzw. pośredników wymiany, czyli dóbr, które będą jednorodne, podzielne, trwałe i stosunkowo rzadko występujące. Takie wymagania spełniały skóry, zboże, sól, narzędzia, bydło i drogocenne kruszce. Towary te zaczęto stosować w roli powszechnego środka płatniczego. W Azji popularnym środkiem płatniczym były muszle. Produkty konsumpcyjne możemy dziś określić mianem pierwszej formy pieniądza. Towary te cechowały się zadowalającą trwałością i w sposób swobodny można było je dzielić. Wszystkie te cechy wpłynęły na wykształcenie, późniejszą akceptację i stabilizację takiej formy płatniczej w społeczeństwach pierwotnych. W trakcie rozwoju cywilizacji i gospodarki płacenie za produkty przy pomocy worków zboża, czy innych towarów konsumpcyjnych okazało się niepraktyczne i uciążliwe. Stale rosnący poziom produkcji i konsumpcji oraz szybko rozwijający się handel wykształciły potrzebę znalezienia środka płatniczego, który będzie łatwiejszy do transportu i rozliczeń. Na kilka wieków przed naszą erą rolę pieniądza zaczęły pełnić metale. Na początku używano jedynie metali nieszlachetnych, takich jak żelazo, miedź i brąz. W późniejszym czasie formą pieniądza stały się metale szlachetne, czyli złoto i srebro, a czasem też platyna. Wraz z rozwojem technologii i gospodarki pojawiły się kolejne formy pieniądza, takie jak pieniądz papierowy i elektroniczny. Dziś coraz częściej korzystamy z cyfrowych transakcji, a płacenie bezgotówkowe staje się coraz bardziej popularne. Jednak bez względu na formę, pieniądz pozostaje nieodłącznym elementem naszego życia i gospodarki. Podobizny słynnych władców chroniły przed fałszerstwem Takie rozwiązanie jednak również przyniosło pewne trudności. Metale nie zawsze były takich samych rozmiarów. Sztaby złota i srebra były zwykle zbyt duże i wartościowe, aby można było nimi zapłacić podczas jednej transakcji, a ich rozdrabnianie, dzielenie i ważenie było stanowczo zbyt czasochłonne. Metale rozdrabniano na mniejsze kawałki, w kształcie okrągłych lub spłaszczonych kulek. Podobnie jak w dzisiejszych czasach, również wówczas dochodziło do fałszerstw, polegających na przetapianiu metali z innymi surowcami i zmniejszaniu w ten sposób faktycznej ilości metalu szlachetnego w jednym kawałku. Aby temu zapobiec, na tych małych kuleczkach zaczęto bić pieczęcie i podobizny najwybitniejszych władców. Dzięki temu, posiadacz takich kulek metalu mógł mieć pewność co do ich wartości. W ten sposób powstały pierwsze pieniądze metalowe, zwane monetami, które zrewolucjonizowały proces wymiany handlowej. Za twórców monet powszechnie uważani są Fenicjanie. Jednak najnowsze odkrycia archeologiczne nie potwierdzają tej tezy. Najstarsze znalezisko pochodzi z VII w. p.n.e. i nosi pieczęć złotnika z Efezu. Odnaleziono również monety wywodzące się z kręgu cywilizacji greckiej, również wytopione w tym samym stuleciu. Zarówno jedne, jak i drugie były bryłkami elektrum – w czasach starożytnych nazywano tak stop srebra i złota. Monety kruszcowe z czasem również zaczęły sprawiać trudności. Produkcja monet ze srebra i złota była zbyt kosztowna, a ilość metali szlachetnych nie wystarczała do pełnego zaspokojenia istniejącego na rynku zapotrzebowania – szczególnie dotyczyło to krajów, które nie dysponowały naturalnymi złożami srebra i złota. Ponadto, przemieszczanie się z sakiewkami pełnymi monet było niewygodne i niebezpieczne. W polskiej wsi odnaleziono skarb z XVII wieku. W środku 1000 monet Korony i Litwy W miejscowości Zaniówka w województwie lubelskim doszło do niespodziewanego i przypadkowego odkrycia. Odnaleziono częściowo uszkodzony ceramiczny garnek, w którym znajdowały się koronne i ... Narodziny banknotów Swoje monety zaczęto zostawiać u złotników, którzy w zamian wystawiali kwity depozytowe, informujące o dokładnej ilości srebra lub złota, posiadanego przez okaziciela dokumentu. W ten sposób narodził się pieniądz papierowy – ludzie coraz częściej regulowali własne zobowiązania przy pomocy kwitów depozytowych. Co ciekawe, swoje zasoby pieniężne pozostawione u złotnika można było oprocentować. Złotnicy zaczęli także emitować coraz więcej kwitów, które nie miały pokrycia w metalach szlachetnych. Takie dokumenty były potwierdzeniem zadłużenia wobec złotników, generującego odsetki, co stanowiło dla nich dodatkowy dochód. Już wtedy istniały substytuty dzisiejszej lokaty i pożyczki, a w konsekwencji złotnicy zostali bankierami. Wprowadzenie rozporządzeń przez władze państwowe spowodowało, że banknoty stały się popularnym środkiem płatniczym. Pierwszym krajem, który wprowadził banknoty, były Chiny w X wieku. W Europie pojawiły się one dopiero w XVII wieku, kiedy to Szwecja zrezygnowała z kosztownych metali szlachetnych na rzecz tańszej miedzi. Miedziane monety okazały się nieporęczne, więc wymieniano je na kwity. Anglia była kolejnym krajem europejskim, który zdecydował się wprowadzić banknoty. Tempo rozwoju pieniądza było błyskawiczne Początki pieniądza sięgają czasów współczesnych, w których wykształciły się dwa rodzaje rachunków bankowych: na żądanie i terminowy. Obecnie funkcję tę pełnią rachunki rozliczeniowe, konta oszczędnościowe, lokaty terminowe i produkty strukturyzowane. Wraz z upływem czasu banki wprowadziły takie usługi, jak polecenie przelewu i czek, który umożliwiał wypłatę pieniędzy. Społeczeństwo zaczęło nabierać zaufania do pieniądza i instytucji bankowych. Rozwój pieniądza doprowadził do powstania pieniądza elektronicznego i kryptowalut. Pieniądz elektroniczny polega na zapisie danych o rachunkach bankowych na wirtualnych nośnikach i kartach magnetycznych. Pozwala to na samodzielne zarządzanie finansami, wykonywanie szybkich przelewów i płacenie kartą w sklepach, zegarkami, telefonami i skanowaniem tęczówki oka. Gotówkę można wypłacić z bankomatów. Jednak gdyby wszyscy ludzie jednocześnie wypłacili swoje pieniądze z rachunków bankowych, obecna ilość banknotów i monet nie pokryłaby tego zapotrzebowania nawet w połowie. Kryptowaluty powstały w odpowiedzi na niedogodności związane z pieniędzmi papierowymi i elektronicznymi, takimi jak uzależnienie od systemu bankowego, inflacja i kontrola organów państwa. W 2009 roku wynaleziono pierwszą kryptowalutę, Bitcoin, a od tego czasu powstało wiele innych kryptowalut. W coraz większej liczbie krajów stają się one legalnym środkiem płatniczym. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.