5 nieoczywistych rzeczy, o których warto pamiętać przed podróżą
Każdy podróżnik wie, że przed wyruszeniem w drogę należy zebrać drużynę i spakować walizkę. Powerbank, krem z filtrem, wygodne buty – lista do zabrania ze sobą zdaje się nie kończyć. Tymczasem poza podróżniczą bazą pozostaje jeszcze sporo innych kwestii, o których warto pamiętać. Zostawienie kluczy sąsiadowi, żeby mógł podlać rośliny, to – o dziwo – najmniej istotna z nich.
Niezależnie od tego, czy wybierasz się na city break do europejskiego miasta, czy na dłuższy urlop w bardziej egzotyczne rejony świata, przed wyjazdem warto zatroszczyć się o szereg spraw. Okazuje się bowiem, że niekiedy drobnostka decyduje o naszym bezpieczeństwie i komforcie podróży. Przygotowaliśmy listę nieoczywistych rzeczy, o których warto pamiętać przed wakacjami. 1. Sprawdzenie ważności dokumentów Dokumenty są jedynym oficjalnym potwierdzeniem tożsamości i prawa do przekraczania granic, korzystania z szeregu usług oraz otrzymania pomocy w sytuacjach awaryjnych. W zależności od kierunku podróży bez nich nie przejdziesz kontroli granicznej, nie wejdziesz na pokład samolotu, a często także nie zameldujesz się w hotelu czy nie wynajmiesz samochodu. Dlatego tak istotne jest sprawdzenie ważności paszportu czy dowodu osobistego przed podróżą. W końcu wiele popularnych destynacji wakacyjnych (jak Egipt, Tajlandia, Dominikana) wymaga, aby dokumenty zachowywały ważność przez pół roku od dnia wjazdu lub od planowanego opuszczenia ich terytorium. Już na etapie planowania podróży należy więc sprawdzić, kiedy dokładnie wygasa ważność paszportu czy dowodu osobistego. 2. Ubezpieczenie podróżne O konieczności wykupienia ubezpieczenia podróżnego mówi się dużo i często, ale dla wielu osób wciąż nie jest to oczywisty punkt na liście do zrobienia przed wyjazdem. Infekcja, zatrucie, a nawet złamanie czy skręcenie mogą w końcu przydarzyć się nawet w luksusowym kurorcie. Tymczasem w wielu krajach nawet zwykła wizyta lekarska okazuje się bardzo droga. Ubezpieczenie turystyczne może pomóc uniknąć ponoszenia wysokich kosztów lub sprawić, że część kosztów zostanie zwrócona. Wybierając konkretną polisę, warto zwrócić uwagę na takie kwestie, jak suma ubezpieczenia, wyłączenia odpowiedzialności (zwłaszcza gdy planujesz wynajem samochodu lub uprawianie sportu), assistance czy udział własny. Nie zapomnij też wziąć ze sobą polisy, warunków ubezpieczenia i numeru telefonu do ubezpieczyciela. 3. Zaplanowany budżet Planowanie budżetu na podróż oznacza nie tylko gromadzenie środków na koncie i zabranie ze sobą chociaż niewielkiej ilości gotówki w walucie kraju, do którego jedziemy. To również zadbanie o narzędzia, które zapewniają elastyczność finansową i korzystne warunki transakcji za granicą. Jednym z nich są płatności odroczone PayPo wraz z wirtualną kartą, która zyskała funkcję płatności w wielu walutach – po atrakcyjnym kursie i bez opłat za przewalutowanie ani za samo posiadanie karty. Obecnie w ten sposób można dokonać płatności w 30 walutach i w ponad 50 krajach na świecie. Robiąc zakupy z kartą PayPo, można odroczyć płatność o 30 dni, bez żadnych dodatkowych kosztów, lub rozłożyć ją na wygodne raty. Karta PayPo ma formę wirtualną i jest powiązana z dedykowaną aplikacją w telefonie – łatwo więc mieć ją pod ręką. Aplikacja działa jak osobisty, cyfrowy portfel: za jej pośrednictwem kontrolujesz płatności, sprawdzasz terminy spłat i monitorujesz swój limit zakupowy. W zakładce karta pojawia się opcja Aktywuj limit na transakcję – wystarczy wpisać kwotę, którą chcesz przeznaczyć na zakupy, oraz wskazać walutę, w której planujesz płacić. Limit działa przez 60 minut – to wystarczająco dużo czasu, by spokojnie przejść do sklepu, wybrać potrzebne rzeczy i podejść do kasy. Teraz wystarczy zmienić kartę PayPo w portfelu i zbliżyć ją do terminalu. Zakupy zostają opłacone od razu, a ty możesz uregulować należność później, bezpośrednio do PayPo. Z kartą PayPo można płacić w sklepach stacjonarnych, np. kupując pamiątki, ale także w punktach usługowych: wszędzie, gdzie dostępny jest terminal płatniczy. Karta posłuży do zapłacenia za transport, hotele, wejściówki do muzeów czy galerii, a także za wszelkie dodatkowe atrakcje, jak sporty wodne, rejsy łodziami, fakultatywne wycieczki z przewodnikiem, a nawet warsztaty kulinarne czy bilety na występy lokalnych artystów. Elastyczność jaką dają płatności odroczone pomaga spełniać małe i duże podróżnicze marzenia, a jednocześnie lepiej zarządzać przepływem pieniędzy. Pozwala uniknąć nadmiernych jednorazowych wydatków i wygodnie rozłożyć płatność. W końcu wakacje mają tendencję do generowania niespodziewanych kosztów — takich jak dodatkowy transport, niezaplanowana, ale bardzo atrakcyjna wycieczka, nagła zmiana planów czy konieczność wykupienia dodatkowego noclegu. Dzięki odroczonym płatnościom takie niespodzianki nie zaburzają budżetu. Jak wynika z raportu "Polak na zakupach z BNPL" przygotowanego przez PayPo, aż 60,3% badanych uważa, że dzięki zakupom z Buy Now, Pay Later lepiej zarządzają swoim budżetem, a dla 62,9% osób płatności odroczone są sposobem na niespodziewane wydatki.[1] Korzystając z takiej metody mogą pozwolić sobie na dany zakup i rozciągnąć płatność w czasie, dzięki czemu nie nadwyrężają swoich środków finansowych. W podróży ten rodzaj komfortu przekłada się na duże poczucie bezpieczeństwa. 4. Adaptery do gniazdek W ponad 200 krajach obowiązuje aż kilkanaście typów gniazdek – oznacza to, że wtyczka do ładowarki czy suszarki kupionej w Polsce nie będzie pasować do gniazdka w Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, na Cyprze czy na Sri Lance. Tymczasem brak możliwości skorzystania z gniazdka oznacza też brak możliwości naładowania telefonu – brak dostępu do aparatu, kontaktów, systemu rezerwacji itd. Nikt nie chce przecież w panice po dotarciu na miejsce szukać sklepu elektrycznego, zwłaszcza po męczącej podróży czy późnym wieczorem. Z kolei kupowanie adaptera na lotnisku lub w hotelowym sklepie zwykle oznacza przepłacanie. Przed wyjazdem warto więc sprawdzić, jakie gniazdka elektryczne są w kraju, do którego się wybierasz i – w razie potrzeby – z wyprzedzeniem kupić adapter. W sprzedaży są dostępne uniwersalne sprzęty tego typu, które można łatwo dopasować tak, by sprawdzały się na całym świecie. 5. Lokalne dni wolne Planując podróż, warto sprawdzić daty świąt narodowych i religijnych czy innych dni wolnych w danym kraju. W niektórych państwach obowiązuje zakaz handlu w niedzielę, w innych w konkretne dni zmienia się sposób, w jaki funkcjonuje całe społeczeństwo. Komunikacja miejska może kursować rzadziej, inną trasą lub wcale, a atrakcje turystyczne – okażą się zamknięte. W wielu krajach święta oznaczają całkowity zastój handlu – nie kupisz wody, nie wymienisz waluty, nie załatwisz formalności, a samochód zatankujesz tylko w trybie samoobsługowym. Może to silnie wpłynąć na rytm podróży, a nawet pokrzyżować część planów – zwłaszcza gdy wybierasz się na krótki, ale intensywny city break. Pamiętaj! Im lepiej zadbasz o detale jeszcze przed wyruszeniem w drogę, tym więcej swobody, elastyczności i poczucia bezpieczeństwa zyskasz na miejscu. W końcu najlepsze wakacje to te, podczas których możesz skupić się na odkrywaniu świata, a nie na unikaniu kryzysów. [1] Raport PayPo: Polak na zakupach z BNPL “Zapłać w ratach” – przy spłacie do 30 dni RRSO 0%, a po tym okresie RRSO 97,9%, przykład reprezentatywny: całkowita kwota kredytu (bez kredytowanych kosztów) 240,00 zł, całkowita kwota do zapłaty 276,00 zł, oprocentowanie stałe 14,0%, całkowity koszt kredytu 36,00 zł (w tym prowizja 28,99 zł, odsetki 7,01 zł), 4 raty równe po 69,00 zł, okres obowiązywania umowy - 120 dni. Szczegóły w regulaminie usługi „Zapłać w ratach” na paypo.pl Materiał promocyjny dla PayPo
Nowe banknoty euro. Koniec z nudnymi mostami – możesz wybrać, by na walucie były polskie akcenty
Przez ponad dwie dekady w naszych portfelach gościły banknoty euro z wizerunkami monumentalnych okien i mostów. Aby uniknąć politycznych sporów o to, czyj zabytek jest ważniejszy, na pieniądzach umieszczono wtedy budowle... całkowicie zmyślone. Europejski Bank Centralny chce jednak odejść od politycznej poprawności i ujawnił projekty nowej szaty graficznej. Do wyboru mamy prawdziwe europejskie rzeki i ptaki lub wybitne postacie historyczne. A wśród nich silne polskie akcenty. Każdy obywatel UE może zagłosować.
Zmiana wyglądu wspólnej waluty to wydarzenie historyczne, które dotyczy także Polaków – nawet jeśli na co dzień płacimy złotówkami, to po euro sięgamy np. na wakacjach. Projekty nowej szaty graficznej zostały przygotowane przez artystów z całej Europy i reprezentują dwa kierunki myśli o Starym Kontynencie. O tym, który z nich ostatecznie zwycięży, zadecydują w głosowaniu sami obywatele. Kultura, nauka i duma z polskiej noblistki Jedna z głównych propozycji, mianowicie motyw „Kultura europejska”, zrywa z dotychczasową ostrożnością. Europejski Bank Centralny (EBC) proponuje tu wizerunki postaci wybitnych dla naszego dziedzictwa. To odważny krok, który po latach wreszcie nadaje walucie ludzką twarz. Na projektach możemy podziwiać między innymi kompozytora Ludwiga van Beethovena oraz absolutnego geniusza renesansu, Leonarda da Vinci. Najwięcej emocji w Polsce budzi jednak projekt banknotu 20 euro. Widnieje na nim polska duma, wybitna fizyczka i chemiczka Maria Skłodowska-Curie. Na rewersie tego banknotu przypisano jej symboliczną salę lekcyjną i motyw edukacji. Wybór polskiej noblistki wzbudził w tamtym roku niemałe kontrowersje, bo w pierwotnej wersji banknotu została podpisana wyłącznie jako… Maria Curie. Oburzenie coś jednak dało, bo obecnie postacie nie są w ogóle podpisane. UE zakłada, że znamy swoje dziedzictwo! Ptaki wolne od granic i ukryta architektura Drugi kierunek związany jest z naturą – to „Rzeki i ptaki”. Przyrodnicy są tym pomysłem zachwyceni. Dzika natura nie zna granic politycznych i nie faworyzuje żadnego państwa, co pozwala z gracją ominąć wszelkie unijne kontrowersje. Nie będę kłamać, to mój faworyt. Na awersach tych banknotów podziwiamy faunę, a rewersy sprytnie ukrywają najważniejszą architekturę zjednoczonej Europy. Polski akcent odnajdziemy na nominale 50 euro. To właśnie tam majestatyczny bocian biały leci nad meandrującą rzeką. Na jego odwrocie ukryto z kolei gmach unijnego Trybunału Sprawiedliwości. Wśród innych propozycji z tej serii znajdziemy też uroczego zimorodka na nominale 10 euro czy górskiego pomurnika na 5 euro, któremu na rewersie towarzyszy budynek Parlamentu Europejskiego. Twój głos ma historyczne znaczenie Decyzja o ostatecznym wyglądzie euro nie zapadnie wyłącznie w zaciszu bankowych gabinetów. Każdy z nas może wziąć udział w oficjalnej ankiecie internetowej EBC, by wskazać swój ulubiony kierunek. Tutaj możesz wziąć udział w głosowaniu i zobaczyć wszystkie projekty. Warto pamiętać, że obecne wizerunki są wciąż tylko artystycznymi propozycjami. Zwycięskie projekty przejdą w przyszłości niezbędne poprawki techniczne zabezpieczające przed fałszerstwami. Nie zmienia to jednak faktu, że już teraz masz realny wpływ na to, jak będzie wyglądał pieniądz w portfelach setek milionów Europejczyków. Wejdź na stronę banku i zagłosuj, decydując, czy wolisz na co dzień podziwiać wybitnych europejskich naukowców, czy piękne, wolne ptaki. Ja już zagłosowałem, a ty? Źródło: EBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Turniej tysięcy kilometrów, milionów kibiców i miliardów dolarów. Co zapamiętamy po mundialu z 2026 roku?
Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 2026 rozgrywane w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku przeszły do historii. Miniony turniej można analizować przez dwa pryzmaty: niemal bezbłędnej Hiszpanii, która zwyciężyła w całej rywalizacji oraz rekordów, które w iście amerykańskim stylu zostały w trakcie rozgrywek pobite. Największy mundial w historii pozostawia pytanie: czy w tym wydarzeniu chodzi jeszcze o piłkę nożną?
Gwizdek kończący finał piłkarskich Mistrzostw Świata zwiastował nie tylko wygraną Hiszpanii w całym turnieju, ale również zakończenie trwającego ponad miesiąc największego w historii święta futbolu. Miniony turniej odbył się w iście amerykańskiej konwencji – od samego początku każdy element rozgrywek miał być w swojej mierze rekordowy. Największa dotychczas liczba reprezentacji przełożyła się na rekordowe zainteresowanie, które z kolei skutkowało astronomicznie wygórowanymi cenami biletów. Nic więc dziwnego, że opowiadając o tegorocznym mundialu trudno pominąć wątki poruszające komercjalizację najsłynniejszej dyscypliny sportu na świecie. Co zapamiętamy więc po amerykańskim święcie, w którym coraz mniej chodzi o piłkarskie pojedynki? Finansowy rekord – kto zarobił na mundialu? Choć po finale, który odbył się na MetLife Stadium (East Rutherford pod Nowym Jorkiem) pierwsze strony gazet rozpisywały się głównie o triumfie Hiszpanii, niektóre portale zaczęły zwracać uwagę na cichego, aczkolwiek wcale nie mniej zwycięskiego triumfatora. Każdy z 308 goli, które padły na tegorocznych mistrzostwach, przekładał się – rzecz jasna nie w bezpośrednim stopniu – na kolejne setki, tysiące i miliony dolarów trafiające do kieszeni FIFA. Jak podaje brytyjski magazyn „The Guardian”, organizatorzy rozgrywek zarobili na piłkarskim święcie astronomiczne i rekordowe 15 miliardów dolarów. To około dwa razy tyle, ile zarobiła odbywająca się cztery lata temu katarska impreza (już wtedy okrzyknięta najbardziej lukratywną w historii). Złoty bilet wart fortunę Powody finansowego sukcesu wydają się oczywiste. 104 mecze (najwięcej w mundialowej historii) przełożyły się na ponad 6,5 miliona sprzedanych biletów. Wejściówki na większość spotkań osiągały trudne do wyobrażenia kwoty. Bilety wstępu kosztowały zwykle kilka tysięcy dolarów (fakt ten skrytykował nawet środkowy obrońca reprezentacji Anglii, Marc Guéhi). FIFA po raz pierwszy czerpała również zyski nie tylko z oficjalnej sprzedaży wejściówek. Brak odgórnych regulacji dotyczących cen biletów odsprzedawanych na rynku wtórnym przyczynił się do cenowego eldorado, w którym turniejowe karnety stały się niezwykle drogocennym towarem. Prywatne podmioty zaczęły handlować wejściówkami, a federacja sprytnie pobierała aż 15% prowizji od kupującego oraz kolejne 15% od sprzedającego przy każdej transakcji. Przy części biletów, których cena w przypadku finału przekraczała nawet 12 tys. dolarów, podatek nałożony przez FIFA znacząco wpływał na budżet organizatorów, którzy na mundialu w USA, Kanadzie i Meksyku zanotowali rekordowe wpływy. Wysokoemisyjne mistrzostwa W przeciwieństwie do poprzednich imprez rangi mistrzostw świata, tegoroczny mundial rozgrywany był na całym kontynencie. Ogromne odległości pomiędzy stadionami przyczyniły się do intensyfikacji ruchu lotniczego, który całkowicie zastąpił przemieszczanie się autami czy – zupełnie nierozwiniętymi na północnoamerykańskim kontynencie – pociągami. Platforma analityczna „Greenly” szacuje, że przeciętny zagraniczny kibic musiał przebyć w obie strony średnio 19 400 km, czyli o 6 400 km więcej niż wynosiła średnia podczas turnieju w Katarze. Kibice z Bośni i Hercegowiny pokonali ponad 5000 km na etapie samej fazy grupowej. Patrząc na wzrost liczby widzów na stadionach o ok. 76% względem poprzedniej imprezy, widzimy skalę lotniczego ruchu, jaki został spowodowany Mistrzostwami Świata. Domysły znajdują odzwierciedlenie w liczbach: podstawowa prognoza emisji wyprodukowanych podczas mundialu wynosiła 7,8 miliona ton ekwiwalentu dwutlenku węgla (ponad dwukrotnie więcej niż w 2022 roku). W najczarniejszym scenariuszu ta liczba mogła jednak wzrosnąć nawet do 13,7 miliona ton CO₂e, co przewyższa roczną emisję całych państw, takich jak Islandia, Albania, Bhutan czy Malediwy. Paradoksalna strategia Bawić może paradoks, który dostrzeżemy, czytając klimatyczną strategię FIFA. Organizacja bowiem zapowiada zmniejszenie o połowę produkowanych emisji do 2030 roku i osiągnięcie pełnej neutralności do 2040 roku. Cele te wydają się mało realne, gdy spojrzymy na nadchodzących gospodarzy mistrzostw świata. Kolejny turniej odbędzie się na dwóch kontynentach (Europa i Afryka, bo mistrzostwa w 2030 r. organizują Hiszpania, Portugalia i Maroko), co nie wpłynie na drastyczny spadek pokonywanych odległości. Natomiast mundial w 2034 roku odbędzie się w Arabii Saudyjskiej, gdzie zbudowanie od zera kompletnie nowej infrastruktury wpłynie na zwiększenie tzw. śladu węglowego – całkowitej sumy emisji gazów cieplarnianych. Źródła: The Guardian, BBC, The Business Standard, Forbes Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jak zaplanować podróż na własną rękę? 7 sposobów na tanie loty, noclegi i darmowe zwiedzanie
Podróżowanie na własną rękę to sztuka, której uczę się od wielu lat. Każda wyprawa – od tych pierwszych, jeszcze nieco chaotycznych wyjazdów, po dzisiejsze trasy planowane w najdrobniejszych szczegółach – uczyła mnie czegoś nowego i pozwalała wyciągać wnioski na przyszłość.
Spis treści: Polowanie na loty i złota zasada: tylko bagaż podręczny! Noclegi szyte na miarę: jak znaleźć idealne miejsce? Transport na miejscu: Rome2Rio, autokary i wynajem aut Kulinarna mapa podróży: gdzie zjeść dobrze i autentycznie? Darmowe zwiedzanie, spacery z przewodnikami i cuda natury Finanse, zdrowie i tarcza bezpieczeństwa Nie zapomnij o karcie eSIM Przez lata upewniłem się w jednym: podstawą udanego i spokojnego wyjazdu jest odpowiednie przygotowanie logistyczne. Dlatego zebrałem swoje doświadczenia i przygotowałem bardzo praktyczny poradnik. Oto 7 konkretnych, sprawdzonych na własnej skórze kroków, które pozwolą wam zorganizować wymarzoną i bezpieczną podróż bez biura podróży. Polowanie na loty i złota zasada: tylko bagaż podręczny! Najważniejszy jest transport. Moją podstawową wyszukiwarką jest zawsze Google Flights (Loty Google) oraz Kayak.pl. Dają one świetny pogląd na to, jak kształtują się ceny lotów w danym miesiącu. W przypadku lotów w Azji zawsze sprawdzam lokalne linie przez portal 12go.asia. Pamiętajcie jednak o złotej zasadzie: bilety ostatecznie kupujcie zawsze bezpośrednio na stronie przewoźnika. Oszczędzi wam to nerwów w przypadku odwołanych lotów czy zmian w rezerwacji. Z transportem lotniczym wiąże się też moja najważniejsza reguła, której trzymam się bezwzględnie: podróżuję tylko z bagażem podręcznym. Niezależnie od tego, czy lecę na krótki city break do Bolonii czy Tallinna, czy na miesięczną wyprawę do Azji czy Ameryki Południowej. Staram się przy tym trzymać mojej zasady trzech sztuk: skarpetki, majtki, koszulki, spodnie – wszystkiego po trzy. Jedna rzecz w użyciu, druga czysta, trzecia suszy się po praniu. Poza tym z małym plecakiem lub kabinówką nie tracicie czasu na odprawę i czekanie przy taśmach bagażowych, minimalizujecie ryzyko zgubienia rzeczy przez linie lotnicze, a po wylądowaniu od razu możecie wyruszyć na zwiedzanie. Noclegi szyte na miarę: jak znaleźć idealne miejsce? Dach nad głową to kolejny ważny element podróżniczej układanki. Najczęściej bazuję na Booking.com, głównie ze względu na program lojalnościowy (Genius), który po latach podróży obniża mi ceny i oferuje bezpłatne śniadania czy późne wymeldowanie. Jeśli ruszacie w stronę Azji, numerem jeden staje się portal Agoda. Szukając autentyczności i kontaktu z miejscowymi, wybieram także często Airbnb. Zawsze stosuję tę samą regułę: czytam wyłącznie najnowsze opinie, maksymalnie z ostatnich trzech do pięciu miesięcy. Zwracam też uwagę na lokalizację. Często tańszy nocleg na głębokich przedmieściach oznacza codzienne długie dojazdy, co finalnie pochłania czas i pieniądze na komunikację. Analizuję mapę pod kątem bliskości kluczowych węzłów komunikacyjnych, tak by z łatwością się przemieszczać. Wszystkie potwierdzenia i rezerwacje trzymam w folderze w chmurze. Transport na miejscu: Rome2Rio, autokary i wynajem aut Zła logistyka potrafi zepsuć najlepszy plan. Żeby tego uniknąć korzystam z serwisu Rome2Rio. Wpisuje się tam punkt A i punkt B, a system z pokazuje wszystkie opcje połączeń – od pociągów, przez autobusy lokalne, po promy. Często nie ma sensu przepłacać za drogie loty wewnętrzne, gdy do dyspozycji są tanie i komfortowe rejsowe autokary. Z własnego doświadczenia wiem, że wielogodzinne podróże autobusem turystycznym – na przykład przez surowe przestrzenie chilijskiej i argentyńskiej Patagonii – to wspaniała okazja do obserwacji zmieniającego się krajobrazu i łapania oddechu. Jeśli wolicie wynajem auta, rezerwujcie je przez serwisy, jak DiscoverCars lub Rentalcars, upewniając się, że zaznaczacie pełne ubezpieczenie bez wkładu własnego. Pamiętajcie jednak o bezpieczeństwie i kruczkach prawnych: podczas mojej podróży kamperem przez Australię zawsze przed zmrokiem musiałem być na kempingu, bo ubezpieczenie auta nie obejmowało nocnej jazdy ze względu na liczne wypadki z kangurami. Dlatego uważnie czytajcie każdą umowę. Kulinarna mapa podróży: gdzie zjeść dobrze i autentycznie? Jedzenie to dla mnie nieodłączny element poznawania historii miejsca. Omijajcie naganiaczy przy głównych placach miast, bo na pewno namówią was na posiłek w turystycznym i drogim miejscu. Do namierzania kulinarnych perełek nadają się Mapy Google, ale z filtrem: szukam miejsc z oceną od 4.4 w górę, zwracając uwagę na recenzje pisane przez mieszkańców. Dla roślinożerców polecam aplikację HappyCow, która pomoże w znalezieniu dobrych wegetariańskich i wegańskich restauracji. Najlepszym jednak źródłem są ludzie – pytanie taksówkarza czy sprzedawcy z lokalnej piekarni o to, gdzie sami jedzą w niedzielę, to klucz do sukcesu. Taka dociekliwość pozwala uniknąć kulinarnych oszustw. Dzięki temu wiem chociażby, że szukając w Szwajcarii prawdziwego, tradycyjnego cordon bleu przygotowanego zgodnie z historią kulinarną, muszę omijać wersje z wieprzowiną i szukać restauracji serwujących go wyłącznie na delikatnej cielęcinie. Darmowe zwiedzanie, spacery z przewodnikami i cuda natury Poznawanie kultury nie musi rujnować portfela. Fenomenem na całym świecie są tzw. Free Walking Tours. Wystarczy wejść na platformy takie jak GuruWalk czy Freetour.com, sprawdzić wybrane miasto i zarezerwować darmowy spacer z lokalnym przewodnikiem. Pod koniec wycieczki zostawiacie mu napiwek adekwatny do jakości przekazanej wiedzy. To doskonały pomysł na pierwszy dzień w nowym miejscu. Warto też sprawdzać dni darmowego wstępu do muzeów i galerii sztuki. Jednak bezcenną i w pełni darmową atrakcją zawsze pozostaje natura. Podczas pobytu w parkach narodowych korzystam z aplikacji BirdNET. To narzędzie nagrywa dźwięki z otoczenia i błyskawicznie rozpoznaje śpiew setek gatunków ptaków na całym świecie. Dlatego wiedziałem, że na kempingu w Australii budziły mnie o świcie lorysy tęczowe czy kukabury chichotliwe! Finanse, zdrowie i tarcza bezpieczeństwa Podstawą moich finansów w drodze jest karta wielowalutowa Revolut (lub alternatywna Curve). Pozwala na szybkie płatności po dobrym kursie międzybankowym. Oprócz niej zawsze mam w plecaku zapasową fizyczną kartę kredytową (niezbędną np. do blokady kaucji w wypożyczalni aut). Pamiętajcie o karcie EKUZ, ale nigdy nie oszczędzajcie na dobrej polisie turystycznej. Szukam ubezpieczeń przez porównywarki (Rankomat.pl czy Polisaturystyczna.pl), dokładnie wczytując się w Koszty Leczenia (KL). W przypadku odległych wojaży niezbędna jest rejestracja w rządowym systemie Odyseusz (MSZ), dzięki czemu polskie służby dyplomatyczne wiedzą, gdzie przebywamy. A jeśli, podobnie jak ja, uwieczniacie odwiedzane tereny ujęciami z lotu ptaka przy pomocy drona – jak ostatnio nad zjawiskową Sardynią – zawsze miejcie przy sobie odpowiednie ubezpieczenie OC na drona i dokładnie sprawdzajcie lokalne przepisy lotnicze. Nie zapomnij o karcie eSIM Jeszcze przed wyruszeniem w podróż instaluję w smartfonie kartę eSIM, tak aby po wylądowaniu mieć dostęp do internetu i niezbędnych aplikacji. Zazwyczaj korzystam z kart kupowanych w serwisie Maya Mobile lub w aplikacji Revolut, ale dobre ceny kart znajdziecie także na stronach przewoźników lotniczych, takich jak Lufthansa czy Swiss. Wykupuję pakiet internetu i od razu po wyjściu z samolotu jestem online. Do orientacji przestrzennej bez zużywania pakietu danych używam darmowych map offline – np. Maps.me, która pokazuje nawet najmniejsze leśne ścieżki i szlaki. Na lokalnych targach niezastąpiony jest Google Translate (z pobranym językiem offline oraz funkcją skanowania obrazu), czy narzędzia AI pozwalające porozumiewać się w każdym języku świata. Całą cyfrową „papierologię” – bilety, wizy, e-booki czy skany dokumentów tożsamości – przechowuję zawsze na Dysku Google, aby nie szukać gorączkowo wydruków po kieszeniach na przejściach granicznych. Z podręcznym bagażem, pakietem aplikacji w smartfonie i dobrym planem, wyruszenie w nieznane stanie się dla was przyjemnością. Powodzenia w drodze! Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Jak mądrze używać klimatyzacji? Najlepsze sposoby na efektywne chłodzenie i oszczędność energii
Fala ekstremalnych upałów już prawie za nami – ale lato dopiero się zaczęło. A za nim przyjdą kolejne, które najprawdopodobniej będą coraz cieplejsze. Podpowiadamy, jak korzystać z klimatyzacji w sposób oszczędny, efektywny i możliwie ekologiczny.
Polacy coraz częściej przed upałami ratują się klimatyzacją – i w nagrzanych miejskich murach to rozwiązanie często najlepsze. Warto jednak wiedzieć, jak korzystać z klimatyzatora w sposób, który mu nie zaszkodzi, a nam pozwoli wykorzystać drogocenny chłód najbardziej efektywnie. Oto najlepsze sposoby na to, by cieszyć się chłodem w domu i nie zbankrutować na rachunkach za prąd. Wybierz odpowiednią temperaturę Najczęstszym błędem użytkowników jest ustawianie zbyt niskiej temperatury. To zły pomysł zarówno ze względów finansowych, jak i zdrowotnych, nie mówiąc o ekologii. Optymalna temperatura dla ludzkiego organizmu to 23–25°C, choć długie gorące lato powoduje, że stopniowo przyzwyczajamy się i dobrze znosimy także nieco wyższe temperatury. Różnica między temperaturą na zewnątrz a tą w pomieszczeniu nie powinna przekraczać 5–7°C. Wyjątkiem są ekstremalne upały powyżej 35°C, ale nawet wtedy należy zachować umiar. Zbyt duży przeskok termiczny oraz silny nawiew prowadzą do przeziębień czy zapalenia zatok. Kontroluj zużycie energii Klimatyzacja wcale nie musi generować gigantycznych rachunków za prąd, jeśli nauczysz się nią odpowiednio sterować. Każdy stopień niżej wybrany na pilocie to wzrost zużycia energii o kilka procent. Zamiast ustawiać nawiew na maksimum, korzystaj z trybu automatycznego (Auto). Nowoczesne klimatyzatory inwerterowe, ze sprężarkami o płynnie regulowanej mocy, świetnie radzą sobie same. Dostosują moc sprężarki do panujących warunków, pracując najbardziej ekonomicznie – ale po osiągnięciu zadanej temperatury. Jeśli Twoje urządzenie posiada funkcję Eco/Oszczędzanie energii lub program nocny, używaj ich. Tryb nocny delikatnie podnosi temperaturę, co jest zdrowsze dla snu (i budżetu). Możesz też samodzielnie eksperymentować, zaczynając od najniższej siły nawiewu. Jeśli twój dom lub mieszkanie niezbyt silnie się nagrzewa i jest dobrze izolowane to całkiem możliwe, że klimatyzator je schłodzi. Orientacyjne zużycie energii możesz przeważnie sprawdzić w aplikacji na telefon, dostarczanej przez większość producentów nowoczesnych urządzeń. Jeśli opuszczasz dom lub mieszkanie, warto zastanowić się nad wyłączeniem klimatyzacji. Przy krótszym wyjściu nie ma to sensu – po powrocie włączone urządzenie będzie musiało mocniej pracować, aby ponownie schłodzić pomieszczenie. Ale kiedy wychodzisz na wiele godzin, wyłączenie będzie jednak bardziej opłacalne. Kontroluj napływ ciepła i ucieczkę zimna Klimatyzator nie schłodzi efektywnie mieszkania, jeśli zafundujesz mu stałą dostawę gorąca z zewnątrz. Podczas pracy urządzenia wszystkie okna i drzwi w chłodzonych pomieszczeniach powinny być zamknięte. Równie ważne jest ograniczenie ekspozycji słonecznej. Zaciągnij rolety, żaluzje lub zasłony – najlepiej sprawdzają się zewnętrzne osłony okienne, które zatrzymują promienie słoneczne, zanim te dotrą do szyby. O najlepszych sposobach pisaliśmy w tym artykule. Pamiętaj też, że urządzenia (tostery, piekarniki, telewizory czy komputery) generują mnóstwo ciepła. Ogranicz ich używanie w godzinach największego upału. Ograniczając nagrzewanie się wnętrza, sprawiasz, że klimatyzacja osiągnie cel znacznie szybciej i zużyje mniej energii. Pomóż swojej klimie Przede wszystkim zadbaj o swobodną cyrkulację powietrza – nigdy nie zasłaniaj, nawet częściowo, jednostki zewnętrznej. Jeśli to zrobisz, wiatrak wyrzucający gorące powietrze będzie miał trudniejsze zadanie, a pobór prądu wzrośnie. Nowoczesne klimatyzatory są skonstruowane tak, aby pracować nawet w pełnym słońcu, w największe upały – ale to nie znaczy że muszą. Jeśli jednostkę zewnętrzną zamontujesz w cieniu, nieco ułatwisz jej pracę. Ale znów: zadaszenie nie może ograniczać cyrkulacji powietrza! Kluczem do wydajności jest też oczywiście regularna konserwacja: czyszczenie filtrów, profesjonalny przegląd techniczny i odgrzybianie przynajmniej raz w roku. Czysta klimatyzacja to niższy pobór prądu i zdrowe powietrze. Tego nigdy nie rób! Nigdy nie ustawiaj temperatury na minimalną (np. 16°C) z myślą, że pokój schłodzi się szybciej. Klimatyzator i tak będzie chłodził z tą samą intensywnością, ale będzie pracował bez przerwy na maksymalnych obrotach, marnując energię. Nigdy nie kieruj strumienia zimnego powietrza na domowników. Bezpośredni nawiew to prosta droga do infekcji Nigdy nie blokuj cyrkulacji powietrza wokół jednostki zewnętrznej. To najlepszy sposób na nieefektywne chłodzenie, wysoki pobór energii i uszkodzenie urządzenia Nigdy nie zaniedbuj serwisu. Ignorowanie czyszczenia sprzyja rozwojowi grzybów, pleśni i bakterii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Europejskie kurorty wprowadzają nowe opłaty. Turyści przecierają oczy ze zdumienia
Wakacje w najpopularniejszych europejskich kurortach od dawna nie należą do najtańszych. Rosnące ceny noclegów, restauracji i atrakcji turystycznych nie zniechęcają jednak podróżnych, którzy mimo problemów z overtourismem wciąż tłumnie odwiedzają najbardziej znane miejsca kontynentu. Coraz częściej na miejscu czekają na nich również mniej oczywiste wydatki, które potrafią zaskoczyć nawet doświadczonych turystów.
Opłata klimatyczna czy kilkadziesiąt centów za skorzystanie z publicznej toalety zdążyły już stać się stałym elementem podróżowania po Europie. W niektórych miejscach lista dodatkowych kosztów jest jednak znacznie dłuższa. Na jednej z hiszpańskich plaż turyści płacą dziś za każdą minutę korzystania z prysznica, a w popularnych kurortach dodatkowe opłaty mogą obejmować m.in. lód do drinków, nakrycie stołu w restauracji, dodatkowy talerz, pościel czy korzystanie z leżaków. Hiszpańska plaża wprowadza opłaty za prysznic. Turyści są podzieleni Na jednej z najpopularniejszych plaż hiszpańskiego wybrzeża testowane jest rozwiązanie, które jeszcze kilka lat temu mogłoby wydawać się żartem. Na plaży Costa de la Luz w miejscowości Matalascañas w Andaluzji pojawił się inteligentny prysznic, z którego można korzystać dopiero po dokonaniu płatności. Opłata pobierana jest za czas korzystania z urządzenia, a płatności można dokonać zarówno za pomocą kodu QR, jak i gotówką. Według lokalnych mediów minuta korzystania z prysznica może kosztować około jednego euro, choć ostateczna cena ma zależeć od długości korzystania z instalacji. Oznacza to, że czteroosobowa rodzina chcąca spłukać z siebie słoną wodę i piasek po dniu spędzonym na plaży może wydać dodatkowo nawet kilka euro. Władze tłumaczą wprowadzenie rozwiązania koniecznością ograniczania zużycia wody i promowania bardziej odpowiedzialnego korzystania z zasobów naturalnych. Andaluzja od kilku lat zmaga się bowiem z okresami suszy, a problem niedoborów wody staje się coraz bardziej odczuwalny również w popularnych regionach turystycznych Hiszpanii. Pomysł wzbudził jednak spore kontrowersje zarówno wśród mieszkańców, jak i turystów. Krytycy zwracają uwagę nie tylko na samą opłatę, ale również na konieczność korzystania ze smartfona na plaży. W mediach społecznościowych pojawiły się głosy, że podobne rozwiązania mogą przyczynić się do stopniowego „normalizowania płacenia za wszystko”, co jeszcze do niedawna pozostawało bezpłatnym elementem publicznej infrastruktury. Zwolennicy projektu przekonują z kolei, że jeśli system rzeczywiście pozwoli ograniczyć marnowanie wody, podobne rozwiązania mogą w przyszłości pojawić się również w innych europejskich kurortach. Lód do drinka, dodatkowy talerz i opłata za siedzenie. Takie dopłaty zaskakują turystów Płatny prysznic na hiszpańskiej plaży nie jest jedynym przykładem dodatkowych kosztów, które potrafią zaskoczyć europejskich turystów. Od lat emocje wzbudza przede wszystkim włoskie „coperto” – opłata doliczana do rachunku praktycznie automatycznie po zajęciu miejsca przy stoliku. W zależności od restauracji wynosi zazwyczaj od jednego do kilku euro za osobę i obejmuje między innymi nakrycie stołu, sztućce, serwetki, pieczywo czy niewielkie przekąski podawane przed posiłkiem. Dla mieszkańców Włoch jest to element lokalnej kultury gastronomicznej, jednak wielu zagranicznych turystów do dziś jest zaskoczonych widząc dodatkową pozycję na rachunku, zwłaszcza gdy nie zamawiali chleba czy oliwek przyniesionych przez obsługę. Coraz częściej dodatkowe opłaty pojawiają się również przy dzieleniu posiłków. W niektórych restauracjach w Austrii czy północnych Włoszech za dodatkowy talerz lub wspólne spożywanie jednego dania można zapłacić nawet kilka euro. Właściciele lokali tłumaczą takie rozwiązania rosnącymi kosztami prowadzenia działalności oraz próbą ograniczania sytuacji, w których kilka osób zamawia jedno danie zajmując stolik przez dłuższy czas. W 2023 roku szerokim echem odbiła się również historia z jeziora Como, gdzie jedna z restauracji doliczyła klientom dwa euro za przekrojenie kanapki na pół. Równie duże emocje wywołała sytuacja z Costa del Sol, gdzie turystka zapłaciła dodatkowe 50 centów za dwie kostki lodu dodane do mrożonej kawy. Właściciele lokalu tłumaczyli później, że klienci płacą nie tylko za sam lód, ale również za energię potrzebną do jego produkcji, obsługę oraz utrzymanie infrastruktury tuż przy plaży. Dla jednych to racjonalna odpowiedź na rosnące koszty prowadzenia biznesu, dla innych kolejny przykład tego, że europejskie wakacje coraz częściej wiążą się z wydatkami, których jeszcze kilka lat temu nikt nie brał pod uwagę. Leżak za kilkadziesiąt euro i dopłata za ręczniki. Takie koszty potrafią zaskoczyć Dodatkowe opłaty coraz częściej pojawiają się również tam, gdzie turyści najmniej się ich spodziewają. Jednym z najlepszych przykładów są popularne europejskie plaże, na których samo wejście na piasek pozostaje bezpłatne, ale korzystanie z infrastruktury potrafi znacząco podnieść koszt wypoczynku. W hiszpańskiej Palmie na Majorce ceny standardowego zestawu obejmującego leżak i parasol wzrosły w ostatnich latach z sześciu do dziesięciu euro za dzień. Znacznie droższe są jednak usługi premium. Wynajęcie bardziej komfortowych leżaków może kosztować nawet 45 euro dziennie, a za modne łóżka balijskie z baldachimem trzeba zapłacić nawet 70 euro. W praktyce oznacza to, że jednodniowy wypoczynek na plaży dla pary lub rodziny może generować koszty porównywalne z ceną noclegu poza sezonem. Podobne niespodzianki zdarzają się również po przyjeździe do hotelu lub apartamentu. Choć większość podróżnych zakłada, że ręczniki i pościel są standardowym elementem wyposażenia pokoju, w części obiektów – szczególnie apartamentów wakacyjnych i mieszkań wynajmowanych krótkoterminowo – za ich udostępnienie trzeba zapłacić oddzielnie. Dotyczy to zwłaszcza niektórych ofert we Włoszech, gdzie opłata za komplet pościeli i ręczników dla kilku osób może wynieść kilkadziesiąt euro za cały pobyt. Informacje o takich kosztach zwykle znajdują się w regulaminie lub szczegółach rezerwacji, jednak łatwo je przeoczyć podczas szybkiego porównywania cen noclegów. To właśnie dlatego eksperci coraz częściej zalecają dokładne sprawdzanie warunków rezerwacji i lokalnych zasad jeszcze przed wyjazdem. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której atrakcyjna na pierwszy rzut oka oferta okazuje się znacznie droższa po doliczeniu wszystkich dodatkowych opłat. Źródło: Daily Mail Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kupiła w Tajlandii dom z basenem. „Kosztował tyle, ile dwupokojowe mieszkanie w Białymstoku”
Jeszcze kilka lat temu podróżowała po świecie z jednym plecakiem i walizką. Dziś budzi się we własnym domu z basenem w Tajlandii. W rozmowie z Sabiną Ziębą w podcaście „Solo przez świat” National Geographic Polska Alicja Horosz, znana w sieci jako „Lala Horosz”, opowiedziała o życiu w Azji Południowo-Wschodniej, kosztach codzienności na drugim końcu świata i decyzjach, które całkowicie odmieniły jej życie.
Dla jednych Tajlandia pozostaje kierunkiem na dwutygodniowe wakacje, dla innych staje się miejscem do życia na lata. Coraz więcej Europejczyków decyduje się pracować zdalnie z Azji, korzystając z niższych kosztów życia i cieplejszego klimatu. W podcaście National Geographic Polska Alicja Horosz opowiedziała nie tylko o przeprowadzce do Tajlandii, ale również o zakupie domu, remoncie w rytmie lokalnego „sabai sabai” oraz o tym, dlaczego dziś trudno wyobrazić jej sobie życie gdziekolwiek indziej. Dlaczego Tajlandia przyciąga podróżników solo i cyfrowych nomadów? Azja Południowo-Wschodnia była dla Alicji Horosz pierwszym regionem świata, który zaczęła odkrywać samodzielnie. Jak przyznaje, właśnie tam przekonała się, że kobiece podróżowanie solo może być łatwe i komfortowe Jej zdaniem Tajlandia pozostaje jednym z najlepszych kierunków dla kobiet rozpoczynających przygodę z podróżami w pojedynkę. Dużą rolę odgrywa rozwinięta infrastruktura turystyczna, łatwość przemieszczania się między regionami i obecność innych podróżników z całego świata. Jednocześnie kraj daje ogromną swobodę w planowaniu budżetu. Jak podkreśla Alicja, wszystko zależy od oczekiwań i stylu życia. Można podróżować bardzo oszczędnie, korzystając z lokalnych noclegów, ulicznego jedzenia i taniego transportu, ale równie łatwo wybrać bardziej komfortową wersję życia w tropikach. – Po Tajlandii można podróżować zarówno niskobudżetowo, jak i wydawać bardzo duże pieniądze. To zależy wyłącznie od tego, czego oczekujemy od takiego wyjazdu – tłumaczy. To właśnie ta elastyczność sprawiła, że Tajlandia stała się jednym z ulubionych kierunków cyfrowych nomadów. – Jak zarabiasz pensję europejską, a żyjesz w takiej Tajlandii, to naprawdę można żyć jak pączek w maśle – mówi Alicja. Jak dodaje, nie dziwi jej rosnąca popularność takich miejsc jak właśnie Tajlandia, ale też Indonezja czy Wietnam wśród osób pracujących zdalnie dla europejskich firm. Sama przywołuje przykład znajomych mieszkających na niewielkiej wyspie. – Moi znajomi, którzy mieszkają na Koh Tao, płacą niecałe dwa tysiące złotych miesięcznie za domek na wyspie – opowiada. – Jakość życia za kwotę, za którą w Polsce mielibyśmy standardowe życie, tam potrafi być naprawdę bardzo wysoka – dodaje. Ile kosztuje dom w Tajlandii? Historia remontu, kobry i życia w rytmie „sabai sabai” Przez wiele lat Alicja Horosz funkcjonowała właściwie bez stałego adresu. Do podróżowania wystarczał jej plecak i walizka, a kolejne kraje stawały się tymczasowymi przystankami na trasie. Z czasem pojawiła się jednak potrzeba stworzenia własnej bazy, do której będzie można wracać pomiędzy wyjazdami. Wybór padł na Tajlandię. Razem z mężem zdecydowali się kupić nieruchomość wymagającą gruntownego remontu. Jak wspomina podróżniczka, początkowo trudno było dostrzec w niej przyszły dom. – To była totalna rudera, ruina po prostu, ale widzieliśmy w tym potencjał – opowiada. Pierwsze oględziny przyniosły zresztą niespodziewane odkrycie. – Okazało się w ogóle, że tam jest gniazdo kobry, bo to naprawdę strasznie wyglądało – wspomina. Cała inwestycja kosztowała około 450 tysięcy złotych, co dla wielu osób może być zaskoczeniem, szczególnie że po zakończeniu remontu para zamieszkała w domu z własnym basenem. – Ten dom z basenem kosztował tyle, ile dwupokojowe mieszkanie w Białymstoku, które kupiła moja przyjaciółka – mówi Alicja. Zakup nieruchomości przez obcokrajowców w Tajlandii rządzi się jednak własnymi zasadami. Cudzoziemcy nie mogą posiadać gruntu na własność, dlatego para zdecydowała się na długoterminową dzierżawę działki od lokalnego właściciela. – Mamy ziemię wydzierżawioną na 90 lat od Taja i mamy taką umowę, że nic nie może się z tą ziemią wydarzyć. Natomiast sam dom jest już w stu procentach nasz – wyjaśnia. Największym sprawdzianem cierpliwości okazał się jednak sam remont prowadzony zgodnie z lokalną filozofią „sabai sabai”, którą można przetłumaczyć jako „spokojnie” albo „bez pośpiechu”. – Przeprowadzanie remontu w Tajlandii, w kraju, gdzie wszystko odbywa się według zasady „sabai sabai”, było największym wyzwaniem naszego życia. Nie miałam takiej podróży, która byłaby takim wyzwaniem – przyznaje. Dziś Alicja nie ukrywa, że decyzja o przeprowadzce była jedną z najważniejszych w jej życiu. Po latach spędzonych w nieustannym ruchu znalazła przestrzeń, która daje jej poczucie stabilności i pozwala złapać oddech pomiędzy kolejnymi wyprawami. – Codziennie myślę o tym, jak jestem wdzięczna za to, gdzie jestem. Jeżeli jedyne, co nas blokuje, to strach, to się nie bójmy i róbmy. To naprawdę może odmienić nasze życie – podsumowuje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Alicji Horosz Czy życie w Tajlandii rzeczywiście jest tańsze niż w Polsce? Jak wygląda zakup nieruchomości przez obcokrajowców i dlaczego remont domu okazał się większym wyzwaniem niż niejedna podróż? W cyklu „Solo przez świat” podróżniczka opowiedziała o najlepszych miejscach w Tajlandii, a także podróży na Antarktydę, do Syrii czy Pakistanu. Posłuchaj całej rozmowy, którą z Alicją Horosz poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Hotelowa „wojna o leżaki” trafiła do sądu. Turysta dostał odszkodowanie
Wakacyjna „wojna o leżaki” od lat budzi emocje w popularnych kurortach. Zajmowanie miejsc przy basenie jeszcze przed śniadaniem dla wielu turystów stało się symbolem all inclusive, ale teraz problem ten trafił nawet do sądu. Niemiecki turysta wygrał odszkodowanie po tym, jak podczas urlopu w Grecji regularnie nie mógł znaleźć wolnych leżaków dla siebie i swojej rodziny.
Sprawa niemieckiego turysty odbiła się szerokim echem w europejskich mediach i ponownie wywołała dyskusję o standardach w hotelach wypoczynkowych. Mężczyzna twierdził, że mimo wykupienia wakacji w greckim kurorcie praktycznie każdego dnia miał problem ze znalezieniem miejsca przy basenie, ponieważ większość leżaków była zajmowana ręcznikami już od wczesnych godzin porannych. Uznał więc, że warunki pobytu znacząco odbiegały od tego, co prezentowano w ofercie wyjazdu. Sąd przyznał mu rację i zasądził rekompensatę, a wyrok może okazać się ważnym sygnałem zarówno dla organizatorów wycieczek, jak i samych hoteli. Niemiecki turysta wygrał z biurem podróży po „wojnie o leżaki” Sprawa dotyczy wakacji, które niemiecka rodzina spędzała w 2024 roku na greckiej wyspie Kos. Za wyjazd dla czterech osób turyści zapłacili ponad 7 tys. euro, oczekując komfortowego wypoczynku w hotelu z basenem i strefą relaksu. Problem pojawił się jednak już pierwszego dnia pobytu. Jak relacjonował później mężczyzna przed sądem, większość leżaków przy basenie była zajmowana ręcznikami od wczesnych godzin porannych, mimo że hotel formalnie zabraniał ich rezerwowania. Ojciec rodziny miał codziennie wstawać około godziny 6:00 rano, aby spróbować znaleźć miejsca dla swojej żony i dzieci. Mimo to przez około 20 minut bezskutecznie szukał wolnych leżaków, ponieważ większość była już „zarezerwowana” przez innych gości. Turysta argumentował, że sytuacja znacząco wpłynęła na komfort całego urlopu. Według jego relacji dzieci niejednokrotnie musiały odpoczywać na ziemi lub przy basenie bez dostępu do leżaków, co – jego zdaniem – było niezgodne ze standardem wakacji prezentowanym w ofercie biura podróży. Mężczyzna złożył reklamację do organizatora wyjazdu, który początkowo wypłacił rodzinie 350 euro rekompensaty. Klient uznał jednak, że kwota jest niewystarczająca i skierował sprawę do sądu rejonowego w Hanowerze. Sędziowie częściowo przyznali mu rację. W uzasadnieniu podkreślono, że choć biuro podróży nie zarządza bezpośrednio hotelem i nie może zagwarantować każdemu gościowi leżaka o dowolnej porze dnia, to organizator powinien zapewnić odpowiednią organizację pobytu oraz „rozsądny” stosunek liczby leżaków do liczby gości korzystających z obiektu. Istotne znaczenie miało również to, że hotel nie egzekwował własnych zasad dotyczących zakazu rezerwowania miejsc ręcznikami. Ostatecznie sąd uznał wakacje za „wadliwe” i przyznał rodzinie wyższą rekompensatę w wysokości 986,70 euro. Wyrok szybko wywołał dyskusję w mediach i branży turystycznej, ponieważ może stać się ważnym precedensem dla podobnych sporów dotyczących jakości usług w popularnych kurortach. „Wojny o leżaki” coraz większym problemem w kurortach Problem rezerwowania leżaków ręcznikami od lat wywołuje frustrację turystów w popularnych wakacyjnych kurortach i regularnie staje się tematem viralowych nagrań w mediach społecznościowych. Wczasowicze często ustawiają się jeszcze przed świtem przy wejściach do stref basenowych albo zostawiają ręczniki na leżakach na wiele godzin, mimo że faktycznie z nich nie korzystają. Latem 2025 roku szczególnie głośno było o hotelach na Teneryfie, gdzie publikowane w internecie filmy pokazywały turystów śpiących na leżakach, aby zagwarantować sobie miejsce przy basenie na kolejny dzień. Inne nagrania przedstawiały z kolei poranne „wyścigi”, podczas których goście hotelowi dosłownie biegli w stronę basenu zaraz po otwarciu strefy wypoczynkowej, by jak najszybciej rozłożyć ręczniki na najlepszych miejscach. Coraz więcej hoteli i lokalnych władz próbuje walczyć z tym zjawiskiem. W niektórych regionach Hiszpanii wprowadzono przepisy umożliwiające nakładanie kar finansowych na osoby zajmujące leżaki i pozostawiające je przez długi czas bez nadzoru. Grzywny mogą sięgać nawet 250 euro. Część obiektów usuwa ręczniki pozostawione bez opieki lub ogranicza możliwość rezerwowania miejsc przed określoną godziną. Zdarza się również, że pracownicy hoteli monitorują strefy basenowe i zwalniają leżaki, jeśli przez dłuższy czas nikt z nich nie korzysta. Zmieniają się także strategie biur podróży i samych hoteli. Niektóre firmy zaczęły oferować możliwość wcześniejszej rezerwacji leżaka za dodatkową opłatą, traktując dostęp do miejsca przy basenie jako osobną usługę premium. Ponadto branża turystyczna coraz częściej przyznaje, że „wojny o leżaki” przestają być jedynie internetowym żartem, a stają się realnym problemem wpływającym na ocenę jakości wakacji. Wyrok niemieckiego sądu może dodatkowo zwiększyć presję na hotele i organizatorów wyjazdów, aby skuteczniej kontrolowali sytuację wokół basenów i egzekwowali własne regulaminy. Źródła: BBC, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Z autobusu do muzeum. Niezwykła historia monety sprzed 2000 lat
Nie w muzeum, nie na wykopaliskach, lecz w autobusie zaczęła się ta niezwykła archeologiczna historia. Jedna z monet, które trafiały do rozliczenia po kursach w Leeds, okazała się znacznie starsza, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Przez lata znajdowała się wśród dziecięcych skarbów. Teraz poznaliśmy prawdę na jej temat.
Powojenna Wielka Brytania. Kraj w latach 50. targany jest kryzysami, ale życie toczy się dalej. Wówczas James Edwards pracował w Leeds jako główny kasjer w miejskim transporcie. Każdego dnia przez jego ręce przechodziły tysiące monet z autobusów i tramwajów. Liczył je, segregował i pakował. Czasem w stercie pensów trafiały się „odrzuty”. Były to monety fałszywe lub zagraniczne, których nie dało się wpłacić do banku. James nie wyrzucał ich jednak do kosza. Zabierał je do domu dla swojego wnuka, Petera. Dla małego chłopca te metalowe krążki były jak okna na inny świat. Peter trzymał je w małej, drewnianej kasetce przez ponad siedem dekad. – Dla mnie były to skarby – wspomina po latach Peter Edwards. Detektyw na tropie Kartaginy Peter Edwards, dziś 77-letni mężczyzna, postanowił w końcu odkryć prawdę na temat jednej z monet, która szczególnie przykuwała jego uwagę. Przeprowadził skrupulatne badania, które przyniosły zaskakujące rezultaty. Okazało się, że moneta nie jest pamiątką z wakacji, ale antycznym artefaktem. Została wybita przez Kartagińczyków w mieście Kadyks. Miało to miejsce w I wieku przed naszą erą. Peter był zdumiony jej wiekiem i pochodzeniem. – Moneta zawsze mnie fascynowała, bo trudno było rozszyfrować, skąd pochodzi – przyznaje Edwards. Postanowił, że tak cenny przedmiot nie może dłużej leżeć w prywatnej szufladzie. Skontaktował się z Leeds Museums and Galleries, aby przekazać znalezisko badaczom. Twarz boga i marketing starożytnych Co właściwie widać na tym maleńkim kawałku metalu? Na jednej stronie widnieje twarz boga Melkarta – boga opiekuna fenickiego Tyru. Oddawano mu cześć podczas święta przebudzenia, przypadającego prawdopodobnie na początek wiosny. Melkart nosi charakterystyczne nakrycie głowy z lwiej skóry. Dzięki temu przypomina greckiego herosa Heraklesa. Nie był to przypadek, lecz sprytny zabieg starożytnych rzemieślników. W tamtym czasie fenickie monety często wykorzystywały grecką symbolikę. Miały dzięki temu wydawać się bardziej atrakcyjne dla zagranicznych kupców. To był antyczny odpowiednik budowania rozpoznawalnej marki. – To niesamowite, że ten maleńki fragment historii, stworzony przez starożytną cywilizację tysiące lat temu, w jakiś sposób trafił do Leeds i do naszej kolekcji – skomentowała Salma Arif z zarządu Rady Miasta Leeds. Nowy dom dla starego wędrowca Tuż po II wojnie światowej żołnierze nieraz przywozili monety z odległych krajów. Być może jeden z nich nie mając świadomości, co do wartości bilonu, użył go do zapłaty za przejazd. Dziś moneta ma już bezpieczne miejsce w Leeds Discovery Centre. Placówka ta przechowuje waluty z całego świata, obejmujące tysiące lat ludzkiej historii. Peter Edwards poczuł ulgę i dumę, oddając skarb w ręce specjalistów. – Mój dziadek byłby dumny wiedząc, że moneta wraca do Leeds – mówi darczyńca. Choć jej dokładna droga z Hiszpanii do kasetki w autobusie pozostanie tajemnicą, jej wartość dla miasta jest ogromna, bo opowiada ludzką historię. Źródło: Miasto Leeds Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przekręt doskonały? Korea Północna zamówiła 1000 samochodów Volvo i nigdy za nie nie zapłaciła
Choć dziś międzynarodowy handel opiera się na skomplikowanych zabezpieczeniach finansowych, gwarancjach bankowych i długich procedurach prawnych, kilkadziesiąt lat temu wymiana towarów między państwami bywała obarczona ogromnym ryzykiem. Szczególnie wtedy, gdy w grę wchodziły kraje pozostające poza globalnym systemem gospodarczym. Jedną z najbardziej spektakularnych lekcji na ten temat odebrali Szwedzi z firmy Volvo.
Na początku lat siedemdziesiątych władze Korei Północnej postanowiły unowocześnić państwową flotę samochodową i złożyły w Szwecji zamówienie na 1000 nowych, luksusowych (jak na tamte realia) aut marki Volvo. Samochody trafiły do Pjongjangu, były używane i widywane na ulicach stolicy, ale pieniądze nigdy nie dotarły do producenta. Należność nie została uregulowana ani wtedy, ani później, a niespłacony rachunek przez dekady narastał wraz z odsetkami. Ta historia, balansująca na granicy absurdu i geopolitycznej lekcji, do dziś uchodzi za jedną z najsłynniejszych afer handlowych XX wieku. Tło polityczne i gospodarcze lat 70., które doprowadziło do umowy z Koreą Północną Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Szwecja aktywnie poszukiwała nowych rynków zbytu poza Europą Zachodnią. Polityka neutralności, którą kraj konsekwentnie realizował w czasie zimnej wojny, sprzyjała nawiązywaniu relacji handlowych także z państwami pozostającymi poza zachodnim blokiem gospodarczym. W tym kontekście na radarze szwedzkiego rządu oraz krajowych koncernów przemysłowych znalazła się Korea Północna, rządzona wtedy przez Kima Ir Sena. Sprawiała wówczas wrażenie kraju szybko się rozwijającego, nowoczesnego i ambitnego, a jej władze chętnie demonstrowały industrialny potencjał oraz gotowość do współpracy międzynarodowej. Ten obraz był jednak w dużej mierze efektem zewnętrznego wsparcia. Po wojnie koreańskiej północna część półwyspu korzystała z szerokiego strumienia kredytów, preferencyjnych pożyczek oraz dostaw technologii ze strony Związku Radzieckiego i Chin. Dzięki temu w statystykach gospodarczych kraj przez pewien czas wyprzedzał nawet Koreę Południową. Dla zagranicznych partnerów handlowych był to sygnał stabilności i wypłacalności, choć w rzeczywistości północnokoreański model rozwoju opierał się niemal wyłącznie na zadłużeniu i politycznych gwarancjach sojuszników. Na ten rynek zdecydowały się wejść szwedzkie firmy, w tym m.in. Sandvik i SKF, a także Volvo, które – działając z ostrożnością – początkowo wysłało do Pjongjangu niewielką partię modelu 144, traktując ją jako test przyszłej współpracy. Reakcja północnokoreańskich władz okazała się zaskakująca: po prezentacji samochodów zapadła decyzja o zamówieniu aż tysiąca egzemplarzy. Kontrakt został dodatkowo zabezpieczony przez państwową Radę Kredytu Eksportowego, co w oczach Szwedów potwierdzało bezpieczeństwo transakcji. Dopiero z perspektywy czasu okazało się, że optymizm tamtych lat był oparty na bardzo kruchych fundamentach. Dług, który nigdy nie zniknął. Sprawa Volvo i Korei Północnej Przez dekady historia niezapłaconych samochodów Volvo krążyła głównie jako anegdota – jedna z wielu opowieści o osobliwościach Korei Północnej, często traktowana z przymrużeniem oka. Dopiero w 2017 roku sprawa została jednoznacznie potwierdzona przez oficjalne instytucje państwowe. Serwis „The Local Sweden” uzyskał wówczas potwierdzenie od szwedzkiej Krajowej Rady Gwarancji Kredytów Eksportowych (EKN), że dług faktycznie istnieje i wciąż figuruje w księgach. To właśnie EKN, instytucja odpowiedzialna za zabezpieczanie szwedzkiego eksportu, przejęła wierzytelność po tym, jak Korea Północna przestała regulować należności za dostarczone w latach 70. pojazdy. Jak tłumaczyli przedstawiciele EKN, mechanizm był prosty: kredyt eksportowy został ubezpieczony, więc w momencie braku spłaty instytucja wypłaciła należne środki producentowi. Od tej chwili to państwowy organ stał się formalnym wierzycielem Pjongjangu. Problem w tym, że zadłużenie (zamiast maleć) systematycznie rosło wraz z naliczanymi odsetkami. W połowie drugiej dekady XXI wieku jego wartość przekroczyła 2,7 miliarda koron szwedzkich, co w przeliczeniu oznacza dziś ponad miliard złotych. I choć od transakcji minęło niemal pół wieku, EKN – zgodnie z procedurami – co roku wysyła do Korei Północnej oficjalne monity o spłatę. Cała sytuacja ma również wymiar niemal symboliczny. Od czasu do czasu do mediów wracają doniesienia o starych Volvo 144 wciąż poruszających się po ulicach Pjongjangu, często w roli taksówek. Jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku pracownikom Volvo udało się dotrzeć do kierowców korzystających z tych pojazdów. Ich relacje nie pozostawiały złudzeń: samochody były w bardzo złym stanie technicznym, a brak dostępu do oryginalnych części zamiennych zmuszał do improwizowanych napraw i lokalnej produkcji komponentów. Paradoksalnie właśnie to stało się dowodem na trwałość konstrukcji szwedzkich aut z lat 70. – ironiczny akcent w historii, która dla szwedzkiego państwa pozostaje jednym z najbardziej uporczywych długów w relacjach międzynarodowych. Źródła: The Local Sweden, Volvo, Car Buzz Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nauka szuka wsparcia u prywatnych darczyńców. Miliarderzy chcą wesprzeć budowę następcy Wielkiego Zderzacza Hadronów
Prywatni darczyńcy zadeklarowali miliard dolarów na budowę największego na świecie akceleratora cząstek. Europejska Organizacja Badań Jądrowych (CERN) po raz pierwszy sięga po wsparcie pozainstytucjonalne. Głosy o konieczności pozyskiwania funduszy na rozwój nauki ze źródeł prywatnych słychać z całego świata, w tym również z Polski.
Wczoraj CERN poinformował, że prywatni darczyńcy zadeklarowali 1 miliard dolarów na budowę nowego akceleratora cząstek, który byłby zdecydowanie największym tego typu urządzeniem na świecie. Boska cząstka Używany obecnie Wielki Zderzacz Hadronów, 27-kilometrowy pierścień do zderzeń protonów, przebiegający około 100 metrów pod powierzchnią Francji i Szwajcarii, zakończy pracę w 2040 roku. Urządzenie pozwoliło na odkrycie tzw. bozonu Higgsa, nazywanego potocznie „boską cząstką”. Odkrycie poszerzyło naukowe rozumienie mechanizmu nadawania masy cząstkom elementarnym i przyniosło fizykom Peterowi Higgsowi oraz François Englertowi Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 2013 roku. Nowy akcelerator – Future Circular Collider (FCC) – miałby postać pierścienia o obwodzie 91 kilometrów, położonego na średniej głębokości ok. 200 metrów. Tym razem badacze będą chcieli dowiedzieć się z czego składa się 95 procent energii i materii Wszechświata. Innymi słowy, chcą rozwikłać zagadkę ciemnej materii i ciemnej energii, które do tej pory nie zostały bezpośrednio zaobserwowane. Koszt nowego projektu szacuje się na około 17 miliardów dolarów, czyli zadeklarowane wsparcie prywatne to zaledwie 1/17 całości. Rozpoczęcie projektu wymaga też zgody 25 państw członkowskich CERN-u. Nauka za prywatne pieniądze Wśród darczyńców znajdują się m.in. należąca do miliardera i inwestora z Doliny Krzemowej Jurija Milnera Breakthrough Prize Foundation, Eric and Wendy Schmidt Fund for Strategic Innovation byłego dyrektora generalnego Google’a Erica Schmidta, a także włoski spadkobierca rodziny Agnellich John Elkann oraz francuski magnat telekomunikacyjny Xavier Niel. – To pierwszy raz w historii, gdy prywatni darczyńcy chcą współpracować z CERN-em przy budowie wyjątkowego instrumentu badawczego, który pozwoli ludzkości wykonać ogromny krok naprzód w zrozumieniu fundamentalnej fizyki – powiedziała dyrektor generalna CERN-u, Fabiola Gianotti. Kwestia współfinansowania badań naukowych przez prywatnych darczyńców nie jest niczym nowym. Można wręcz powiedzieć, że jest to powrót do korzeni. Florencki ród Medyceuszy finansował lub współfinansował m.in. badanie Galileusza czy matematyka Giovanniego Battisty Benedettiego. Prace Jamesa Watta finansowali potentaci finansowi, a Nikola Tesla nie byłby w stanie osiągnąć swoich wyników, gdyby nie zaangażowanie przemysłowca George’a Westinghouse’a. We współczesnych czasach do grona największych darczyńców i mecenasów nauki należą m.in. Bill & Melinda Gates Foundation, która przeznaczyła 100 miliardów dolarów na różnego typu badania naukowe, a do 2040 planuje przekazanie na ten cel kolejnych 100 miliardów. Należy też pamiętać o finansowanych ze źródeł prywatnych nagrodach, jak wspomniana już Breakthrough Prize czy prestiżowa Nagroda Nobla. Jednak one są jednorazowym zastrzykiem, a nauka potrzebuje stałego i bezpiecznego źródła finansowania. Polska nauka z prywatnego portfela Niedawno podobną kwestię podniosła w artykule opublikowanym na łamach „Gazety Wyborczej” ekonomistka prof. Joanna Tyrowicz. W tekście zatytułowanym „Polska potrzebuje prywatnego finansowania nauki. Pierwszy krok jest prosty” napisała m.in.: „Możemy długo rozprawiać o tym, że w Polsce jest za mało środków publicznych na naukę. Możemy wyrażać tę troskę w malejących procentach PKB, lub przez pryzmat prawdziwych historii z ludzką twarzą. (…) Biznes, trochę jak od niedawna niektóre ministerstwa, widzi naukę w roli tych, którzy przyjmą zlecenie na nową śrubkę (lub też nowy kod). Nie dostrzega w naukowcach ani talentu wykraczającego poza ich granice poznania, ani aspiracji do ścigania się ze światową czołówką. (…) Nauka wszędzie na świecie funkcjonuje lepiej dzięki biznesowi, który rozumie cel i wartość badań podstawowych i je po prostu finansowo wspiera. Nie wiem po co upierać się, że w Polsce nauka musi sobie poradzić sama.” Może czas na to, by przedstawiciele rodzimej gospodarki, która w tym roku zajęła 20 miejsce na liście największych gospodarek świata, również zainwestowali w naukę w sposób systematyczny, skoordynowany i przemyślany? W końcu gwałtowny rozwój współczesnego świata był możliwy dzięki tym, którzy zadawali skomplikowane pytania i uparcie dążyli do znalezienia na nie odpowiedzi. Źródła: Wyborcza.pl, Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To szwajcarskie miasto stawia na bitcoina. Czy stanie się europejską stolicą kryptowalut?
Położone we włoskim kantonie szwajcarskie miasto Lugano znane jest z malowniczych widoków. Wyjątkowe jezioro, nad którym położony jest kurort, to jednak niejedyny czynnik wyróżniający miejscowość z południowej Szwajcarii. Od niedawna w mieście funkcjonuje projekt wprowadzenia kryptowaluty bitcoin jako codziennej formy płatności.
Kryptowaluta bitcoin (BTC) została wprowadzona na świecie w 2009 roku przez anonimową i tajemniczą postać o pseudonimie Satoshi Nakamoto. Od tamtej pory cyfrowa waluta, która działa niezależnie od banków i rządów, szybko zyskała globalną popularność, zdobywając tytuł „cyfrowego złota”. Bitcoin stał się protoplastą na rynku walut cyfrowych, osiągając obecnie cenę ponad 300 tysięcy złotych. Coraz więcej firm postanawia akceptować walutę bitcoin. Europejskim fenomenem staje się szwajcarskie Lugano, które w dużej mierze zaczyna wprowadzać kryptowalutę do powszechnego obiegu. W jaki sposób to robi i czy jest to dla Szwajcarów opłacalne? Lugano – najbardziej włoskie szwajcarskie miasto i stolica bitcoina W relacji sporządzonej przez internetowy portal „BBC” redaktor John Laurenson opisuje sytuację zaistniałą w popularnej sieci fast food. Dziennikarz był świadkiem sceny, w której klient zdecydował się zapłacić za swoje zamówienie za pomocą BTC. Rachunek wyniósł 8,80 dolara, co oznacza około 0,00008629 bitcoina. Taka forma płatności w Lugano nie jest przypadkowa. Miasto wyposażyło wiele punktów gastronomicznych, sklepów itd. w darmowe terminale przyjmujące transakcje za pomocą kryptowalut. Mimo że standardowe płatności frankowe stanowią zdecydowaną większość wszystkich wykonywanych w mieście, Lugano nie ustaje w staraniach o rozwój tej formy płatności. Co ciekawe, w mieście nie tylko około 350 sklepów i restauracji akceptuje płatności w BTC — również urząd miejski wprowadził tę formę rozliczeń dla części usług publicznych. Mieszkańcy mogą zapłacić bitcoinem między innymi za opiekę przedszkolną. Co mieszkańcy Lugano myślą o bitcoinie? Dziennikarz BBC przytacza w swoim artykule jeszcze dwie inne rozmowy — tym razem z klientem oraz przedsiębiorcą prowadzącym sklep z ubraniami. Ten pierwszy zaznacza, że ceni w BTC „wolność transakcji”. Korzysta w Szwajcarii z kart bitcoinowych, które kupuje się za franki, a następnie pobraną kwotę konwertuje na wybraną część kryptowaluty. W ten sposób bitcoin staje się nie tylko formą oszczędności, ale również realnym środkiem płatniczym. Właściciel sklepu — Cherubino Fry — również ceni sobie operowanie walutą cyfrową. W momencie gdy klient płaci za pomocą BTC, prowizja transakcyjna uiszczana przez przedsiębiorcę jest zdecydowanie niższa niż przy użyciu tradycyjnych kart płatniczych. Mimo że — póki co — transakcji w bitcoinie jest niewiele, stanowią one zauważalny upust finansowy dla prowadzących działalność. Wrogowie kryptowalut Dynamiczny rozwój bitcoina ma jednak także swoich przeciwników. Choć kryptowaluta przyjęła się w Lugano znacznie lepiej niż na przykład w Salwadorze, gdzie mieszkańcy natychmiast wymieniali rządowe „bitcoiny startowe” na dolary, wciąż nie brakuje osób sceptycznych wobec BTC. Niechęć okazała się na tyle duża, że doprowadziła do zniszczenia rzeźby przedstawiającej twórcę bitcoina — Satoshiego Nakamoto. Wandale najpierw rozbili posąg na części, a później wrzucili je do jeziora Lugano. Co istotne, przejawy takich zachowań są niezwykle rzadkie w przestrzeni szwajcarskiego miasta. Tym bardziej dewastacja może wskazywać na niechęć niektórych środowisk wobec powszechnego wdrażania walut cyfrowych. Przyszłość bitcoina w Lugano Miasto wyraźnie stawia na rozwój płatności opartych na kryptowalutach. Mimo ryzyk związanych ze zmiennością kursu i bezpieczeństwem cyfrowym, Lugano nie zamierza rezygnować z bitcoina — wszystko wskazuje, że pozostanie on jednym z kluczowych elementów długoterminowej strategii miasta. Burmistrz Michele Foletti konsekwentnie broni projektu, podkreślając, że w jego ocenie BTC nie jest bardziej ryzykowny niż tradycyjna gotówka. Lugano stopniowo przekształca się w regionalny hub kryptowalutowy. Do miasta trafiło już 110 firm z branży kryptowalut, które tworzą nowe miejsca pracy oraz przyciągają specjalistów z całego świata. To wzmacnia lokalny ekosystem innowacji i zwiększa znaczenie miasta na europejskiej mapie nowych technologii. Ekonomiści zwracają jednak uwagę na konieczność ostrożności przy wprowadzaniu kolejnych inicjatyw. Zmienność kursu bitcoina może przynieść zarówno szybkie korzyści i dalszy rozwój sektora, jak i poważne straty finansowe. Wiele jest też doniesień o oszustwach związanych z tą walutą. Źródła: BBC, PlanB Lugano Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Toskania płaci za przeprowadzkę. Nowy program przyciąga ludzi z całego świata
Podczas gdy wiele europejskich regionów zmaga się z wyludnieniem, Toskania postanowiła działać inaczej – zamiast czekać na inwestorów, zaczęła ich do siebie zapraszać. Nowy program ma zachęcić ludzi z całego świata do osiedlenia się w malowniczych włoskich miasteczkach, oferując im realne wsparcie finansowe.
Spis treści: Toskańska perełka, która płaci za nowe życie wśród malowniczych wzgórz Nowe życie w Radicondoli: tanie domy i wsparcie dla młodych Kto może otrzymać dotację w Radicondoli i jakie warunki trzeba spełnić? Kiedy wiele włoskich miasteczek zaczęło pustoszeć, lokalne władze i rząd sięgnęły po kreatywne sposoby, by przyciągnąć nowych mieszkańców. Słynne programy sprzedaży domów za 1 euro miały tchnąć życie w opuszczone miejscowości i przyciągnąć inwestorów z całego świata. Teraz jednak uwaga zwrócona jest ku Toskanii – regionowi, który postanowił pójść o krok dalej. Zamiast oferować symboliczne ceny, władze proponują realne dotacje finansowe tym, którzy zdecydują się kupić nieruchomość i zamieszkać na stałe w jednej z toskańskich wiosek. To odpowiedź na narastający problem wyludniania, który dotyka nawet najpiękniejsze zakątki Włoch. Toskańska perełka, która płaci za nowe życie wśród malowniczych wzgórz Jeśli ktoś przegapił głośne akcje sprzedaży domów za symboliczne 1 euro, Toskania właśnie daje mu nową szansę na spełnienie marzenia o włoskim życiu. Otóż w położonym na wzgórzach Radicondoli (czyli niewielkim średniowiecznym miasteczku w prowincji Siena), ruszył program zachęcający do osiedlenia się nowych mieszkańców. Miejscowość, otoczona winnicami i gajami oliwnymi, zachowała swój autentyczny charakter – wąskie brukowane uliczki, kamienne domy i widoki sięgające aż po Apeniny. Założona ponad tysiąc lat temu, przez wieki słynęła z rzemiosła, produkcji wełny i oliwy z oliwek. Dziś Radicondoli zmaga się z problemem wyludnienia, który dotyka wiele włoskich wsi. Jak wyjaśnił burmistrz Francesco Guarguaglini, spadek liczby mieszkańców rozpoczął się w latach 50. XX wieku, gdy wielu mieszkańców przeniosło się do miast w poszukiwaniu pracy i lepszych perspektyw. Teraz władze chcą przywrócić wiosce dawną energię, przyciągając nawet 1000 nowych mieszkańców. Oferują nie tylko tanie nieruchomości, ale też dotacje finansowe dla tych, którzy zdecydują się kupić dom i osiąść w tym malowniczym zakątku Toskanii. Nowe życie w Radicondoli: tanie domy i wsparcie dla młodych Władze Radicondoli rozpoczęły walkę z wyludnieniem w sposób konkretny i dobrze zaplanowany. Pierwszy program mieszkaniowy ruszył w 2023 roku, oferując dotacje do 20 tys. euro na zakup domu oraz dodatkową premię w wysokości 6000 euro dla osób, które zdecydują się zamieszkać w tej toskańskiej wiosce na stałe. Inicjatywa szybko przyniosła efekty – w ciągu roku liczba mieszkańców wzrosła, co lokalne władze uznały za pierwszy sukces w procesie ożywiania regionu. Teraz projekt powrócił w nowej odsłonie pod nazwą „WivoaRadicondoli 3.0”, obejmując również sąsiednią miejscowość Belforte. Jak można przeczytać na oficjalnej stronie programu, jego celem jest „poprawa jakości życia mieszkańców, wspieranie rozwoju gospodarczego i przyciąganie nowych osób, zwłaszcza młodych, którzy chcieliby związać swoją przyszłość z tym miejscem”. Na realizację przedsięwzięcia przeznaczono 300 tys. euro, które trafią do mieszkańców, rodzin, właścicieli nieruchomości i przedsiębiorców. Nowi osadnicy mogą liczyć na dotacje w wysokości do 20 tys. euro na zakup nieruchomości, jeśli zdecydują się na stałe zameldowanie w Radicondoli. Jak podaje CNN, ceny domów w tej okolicy wahają się od 50 tys. do 100 tys. euro, przy czym część z nich wymaga renowacji. Program obejmuje też dodatkowe zachęty: dofinansowanie do 50% kosztów rewitalizacji lokalnych firm (maksymalnie 4000 euro), pokrycie do 80% czynszu przez dwa lata dla młodych osób chcących spróbować życia w wiosce oraz dotacje dla właścicieli domów, którzy zdecydują się je odnowić i przeznaczyć na wynajem. Kto może otrzymać dotację w Radicondoli i jakie warunki trzeba spełnić? Program WivoaRadicondoli 3.0 został zaprojektowany tak, by przyciągnąć zarówno Włochów, jak i cudzoziemców, którzy marzą o spokojnym życiu w sercu Toskanii. Jak podkreślono na stronie internetowej inicjatywy, o dotacje mogą ubiegać się obywatele Włoch, krajów Unii Europejskiej oraz osoby spoza UE, pod warunkiem że legalnie mieszkają we Włoszech. W zależności od rodzaju wsparcia obowiązują jednak różne wymagania. W przypadku zakupu pierwszego domu konieczne jest m.in. zobowiązanie się do stałego zamieszkania w Radicondoli przez co najmniej dziesięć lat oraz posiadanie nie więcej niż jednej innej nieruchomości na terenie Włoch. Osoby wynajmujące dom muszą natomiast pozostać w nim minimum cztery lata, aby zachować prawo do przyznanych świadczeń. Jak poinformował burmistrz Francesco Guarguaglini, od momentu uruchomienia programu w 2023 roku sfinansowano 23 transakcje sprzedaży nieruchomości, a do wioski sprowadziło się około 60 nowych mieszkańców – głównie Włochów, ale także kilku Belgów. Władze liczą, że dzięki kolejnym edycjom projektu populacja wzrośnie do ponad tysiąca osób. Dodatkowe zachęty przewidziano również dla osób planujących remonty i inwestycje w nieruchomości turystyczne. Gmina oferuje pomoc finansową i preferencyjne pożyczki dla tych, którzy zdecydują się przekształcić opuszczone domy w pensjonaty lub apartamenty na wynajem. Co więcej, rodziny z dziećmi mogą liczyć na stypendia uniwersyteckie i bony na książki szkolne, co ma ułatwić im rozpoczęcie nowego życia w tym urokliwym zakątku Toskanii. Źródła: CNN, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kultowe miasto wprowadza nowy podatek turystyczny. Tak walczy z nadmiarem podróżnych
Rosnąca liczba turystów coraz częściej staje się wyzwaniem dla miast, które do niedawna żyły z ich napływu. Kolejne popularne destynacje decydują się na wprowadzenie opłat, by złagodzić skutki nadmiernej turystyki i zapewnić równowagę między życiem mieszkańców a potrzebami odwiedzających. Najnowsze decyzje władz Kioto pokazują, że era nieograniczonej turystyki powoli dobiega końca.
Turystyka rozwija się w niespotykanym tempie – dziś nie tylko małe miasteczka, ale i wielkie metropolie zmagają się z konsekwencjami nadmiaru gości. Dublin, Barcelona czy Wenecja już wdrożyły ograniczenia i opłaty, by chronić lokalną przestrzeń i jakość życia mieszkańców. Na Lanzarote wprowadzono plan ograniczenia liczby turystów, by zaoferować bardziej wartościowe doświadczenia zamiast masowej konsumpcji. Teraz do tego grona dołącza była stolica Japonii. Władze Kioto właśnie uchwaliły drastyczny wzrost opodatkowania noclegów. Turyści zapłacą więcej. Kioto chce chronić mieszkańców Choć turystyka od lat stanowi fundament gospodarki Kioto, jej dynamiczny rozwój coraz częściej rodzi napięcia między mieszkańcami a przyjezdnymi. W szczycie sezonu historyczne dzielnice, takie jak Gion, przestają przypominać spokojne tradycyjne zaułki – tłumy turystów wypełniają wąskie uliczki, zatrzymują się na środku dróg, by robić zdjęcia gejszom, a nawet wchodzą na prywatne posesje w poszukiwaniu „idealnego ujęcia”. Jak podają japońskie media, wcześniejsze próby ograniczenia tych zachowań (m.in. zakazy fotografowania w niektórych rejonach) nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. W odpowiedzi władze miasta zapowiedziały wprowadzenie nowego podatku turystycznego. To jeden z elementów strategii mającej przywrócić równowagę między turystyką a codziennym życiem mieszkańców. Krytycy podkreślają jednak, że sam podatek może nie rozwiązać problemu, gdyż Japonia notuje rekordowy napływ gości. W 2024 roku kraj odwiedziło ponad 35 milionów zagranicznych turystów, a rząd szacuje, że do 2030 roku liczba ta wzrośnie do 60 milionów. Japonia zaostrza politykę wobec turystów Podatek od zakwaterowania w Kioto wejdzie w życie od marca 2026 roku, stając się jednym z głównych narzędzi walki z nadmierną turystyką. Każdy odwiedzający to miasto będzie musiał zapłacić dodatkową opłatę za nocleg w hotelach czy pensjonatach, a jej wysokość będzie zależna od standardu obiektu. Zgodnie z planem władz, turyści nocujący w luksusowych hotelach zapłacą nawet 10 000 jenów (ok. 238 zł) za osobę za noc, co stanowi dziesięciokrotność dotychczasowych stawek. W przypadku tańszych obiektów podatek wyniesie od 200 do 400 jenów (ok. 4,80–9,50 zł), natomiast w hotelach średniej klasy – 500 do 1000 jenów (ok. 12,10–23,80 zł). Dla pokoi kosztujących poniżej 19 999 jenów (ok. 130 USD) opłata wyniesie 400 jenów, a dla luksusowych pobytów powyżej 100 000 jenów (ok. 653 USD) – maksymalną kwotę 10 000 jenów. Nowy podatek pomoże utrzymać historyczne dzielnice Wpływy z podatku mają podwoić przychody miasta z turystyki i zostać przeznaczone na finansowanie ochrony dziedzictwa kulturowego, modernizację infrastruktury oraz zarządzanie ruchem turystycznym. „Podatek od zakwaterowania służy pokryciu kosztów związanych z podnoszeniem atrakcyjności Kioto jako międzynarodowego miasta kultury i turystyki oraz promocją turystyki” – napisano w oficjalnym komunikacie rządu miasta. Lokalne władze argumentują, że środki te pomogą utrzymać historyczne dzielnice, zmniejszyć korki na ulicach i chodnikach oraz poprawić komfort życia mieszkańców. Choć decyzja władz Kioto budzi mieszane reakcje, wielu ekspertów podkreśla, że może stać się ona wzorem dla innych regionów zmagających się z nadmiernym ruchem turystycznym. Wraz ze wzrostem popularności Japonii, miasta coraz częściej muszą balansować między korzyściami ekonomicznymi a zachowaniem spokoju i autentycznego charakteru miejsc, które przyciągają podróżnych z całego świata. Warto jednak dodać, że z nowej opłaty zwolnione zostaną m.in. grupy szkolne, a w przypadku klęsk żywiołowych lub sytuacji kryzysowych przewidziane będą obniżki stawek. Źródła: Fox News, Euronews, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najlepsze miejsca do życia na emeryturze. Oto kraje, w których seniorzy naprawdę odpoczywają
Znalezienie miejsca, w którym można spokojnie spędzić emeryturę, to marzenie wielu osób – zwłaszcza w czasach, gdy koszty życia rosną, a stabilność finansowa staje się coraz trudniejsza do osiągnięcia. Nie każdy kraj jednak w równym stopniu sprzyja seniorom. Najnowszy raport pokazuje, gdzie starzenie się może oznaczać nie tylko bezpieczeństwo ekonomiczne, lecz także prawdziwy komfort życia.
Na emeryturę można spojrzeć jak na nowy etap życia – pełen wolności, ale też wymagający stabilnych warunków, które pozwolą naprawdę cieszyć się tym czasem. Co roku raport „Global Retirement Index” analizuje, gdzie na świecie najłatwiej osiągnąć ten cel. Tegoroczna edycja, obejmująca 44 kraje rozwinięte, po raz kolejny dostarcza wnikliwego obrazu jakości życia seniorów. Opracowany przez Natixis Investment Managers indeks ocenia 18 wskaźników pogrupowanych w cztery kategorie: finanse na emeryturze, dobrobyt materialny, zdrowie oraz jakość życia. Bierze pod uwagę tak różnorodne czynniki, jak długość życia, dochód na mieszkańca, poziom zadłużenia publicznego czy stan środowiska naturalnego, tworząc kompleksowy obraz bezpieczeństwa emerytalnego na świecie. Największe wyzwania współczesnej emerytury Bezpieczeństwo finansowe po zakończeniu kariery zawodowej coraz częściej staje się przedmiotem niepokoju – nie tylko wśród przyszłych emerytów, lecz także aktywnych zawodowo inwestorów. W 2025 roku obawy o stabilność świadczeń, wpływ inflacji i realną wartość oszczędności nabierają wyjątkowej intensywności. Dane z raportu Natixis „Global Retirement Index” wskazują, że prawie połowa badanych pracujących osób uważa, iż do osiągnięcia bezpiecznej emerytury potrzebny byłby cud. Źródłem lęku jest złożona sieć zależności między wydłużającym się życiem, niestabilnością rynków, rosnącymi kosztami utrzymania i niepewnością polityki publicznej. Choć recepta mogłaby wydawać się prosta – odkładać więcej – w praktyce wyznaczenie właściwego poziomu oszczędności okazuje się niemal niemożliwe. Przyszłe wydatki, zmienność stóp zwrotu z inwestycji oraz największa niewiadoma (czyli długość życia), sprawiają, że nawet dobrze zaplanowana strategia finansowa może okazać się niewystarczająca. Dodatkowo 38% respondentów przyznaje, że inflacja skutecznie niweczy ich plany emerytalne, ograniczając zdolność do odkładania pieniędzy. Jednocześnie starzenie się społeczeństw i rosnący dług publiczny zwiększają presję na systemy emerytalne. W efekcie emerytura, która miała być czasem spokoju i stabilizacji, coraz częściej jawi się jako wyzwanie, wymagające nie tylko oszczędności, ale i nieustannego planowania w świecie, w którym nic nie jest już gwarantowane. Gdzie zatem najlepiej spędzić swoją emeryturę? Małe kraje dominują w rankingu najlepszych miejsc na emeryturę 2025 Norwegia ponownie znalazła się na szczycie Global Retirement Index 2025, potwierdzając swoją pozycję lidera w zapewnianiu najwyższej jakości życia seniorom. Na jej sukces złożyły się stabilny system opieki zdrowotnej, niski poziom bezrobocia i niewielkie różnice w dochodach między mieszkańcami. Irlandia, która w ostatnich latach systematycznie poprawiała wyniki, awansowała na drugie miejsce, dzięki spadkowi inflacji i sprzyjającemu otoczeniu gospodarczemu. Tuż za nimi uplasowały się Szwajcaria i Islandia – kraje, które od lat utrzymują się w czołówce zestawienia. Wysokie miejsca w rankingu mniejszych państw, takich jak Norwegia, Islandia czy Dania, podkreślają przewagę gospodarek, w których łatwiej o spójność polityki społecznej i finansowej. Stabilne systemy emerytalne, inwestycje w zdrowie publiczne i długofalowe planowanie fiskalne pozwalają tym krajom konsekwentnie utrzymywać wysoki poziom bezpieczeństwa ekonomicznego seniorów. Tymczasem większe gospodarki, jak Stany Zjednoczone (miejsce 21.) czy Kanada (20.), zmagają się z wyższym poziomem długu publicznego, nierówności dochodowych i presją inflacyjną, co utrudnia utrzymanie równowagi w systemach emerytalnych. Ranking 10 najlepszych państw na emeryturę w 2025 roku: Norwegia Irlandia Szwajcaria Islandia Dania Holandia Australia Niemcy Luksemburg Słowenia Źródło: Natixis Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W tych miastach rachunki przyprawiają o zawrót głowy. Oto ranking najdroższych miejsc 2025 roku
Codzienne życie w globalnych metropoliach coraz bardziej obciąża portfele mieszkańców i przyjezdnych. Wysokie koszty wynajmu, usług oraz podstawowych produktów sprawiają, że niektóre miasta uznawane są dziś za szczególnie wymagające finansowo. Najnowszy ranking za 2025 rok ujawnia, gdzie rachunki sięgają rekordowych poziomów i które lokalizacje są najdroższe do życia.
Od czynszu za mieszkanie po codzienne zakupy – w 2025 roku koszty życia w największych metropoliach świata osiągnęły rekordowy poziom. Globalna inflacja, wahania kursów walut oraz rosnące ceny importu sprawiają, że mieszkańcy wielu miast płacą dziś znacznie więcej niż jeszcze kilka lat temu. Najdrożej wciąż jest w ośrodkach biznesowych i technologicznych, gdzie konkurencja o mieszkania i usługi codziennego użytku winduje ceny. Ranking najkosztowniejszych miejsc do życia pokazuje, które miasta stały się najbardziej wymagające finansowo dla swoich mieszkańców i przyjezdnych. Najdroższe miejsce do życia na świecie w 2025 roku Aby uzyskać pełny obraz kosztów życia w największych metropoliach świata, eksperci przeanalizowali ceny żywności, transportu, usług, mediów oraz mieszkań, zestawiając je we wskaźniku „Cost of Living Plus Rent Index”. Dane z połowy 2025 roku pokazały jednoznacznie, że to Nowy Jork znalazł się na szczycie zestawienia. O wyniku przesądziło przede wszystkim ogromne zapotrzebowanie na mieszkania i ograniczona podaż, które od lat windują ceny czynszów na niespotykany poziom. Miasto, w którym życie toczy się w szybkim tempie, przyciąga specjalistów z całego świata – od bankierów i prawników po ekspertów z branży technologicznej – co dodatkowo zwiększa presję na rynek nieruchomości. Jednak nie tylko czynsze sprawiają, że Nowy Jork jest tak kosztowny. Wysokie są także ceny codziennych produktów i usług, w tym żywności, opieki zdrowotnej, transportu czy rozrywki, które odzwierciedlają nie tylko globalny status metropolii, lecz również rosnące koszty prowadzenia działalności w mieście. W efekcie mieszkańcy Nowego Jorku muszą przeznaczać znaczną część swoich dochodów na podstawowe potrzeby, a dla wielu osób codzienne życie staje się nie lada wyzwaniem finansowym. Jednocześnie prestiż, bogactwo możliwości zawodowych i kulturalnych sprawiają, że mimo wysokich kosztów miasto wciąż pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do życia. Gdzie życie kosztuje fortunę? Lista miast z najwyższymi wydatkami A jak przedstawiają się kolejne pozycje na liście? W rankingu najdroższych miast świata dominują dwa regiony – Stany Zjednoczone i Szwajcaria. W pierwszej dziesiątce aż trzy amerykańskie metropolie – San Francisco (4. miejsce), Boston (7.) i San Jose w Dolinie Krzemowej (9.) – odzwierciedlają presję rynku nieruchomości oraz koszty życia w centrach innowacji technologicznych. W samym San Francisco średnia cena domu wciąż utrzymuje się na poziomie około 1,3 mln dolarów, mimo spadku popytu związanego z pandemią. Z kolei w Europie wyróżnia się Szwajcaria – Zurych (2.), Genewa (3.), Bazylea (5.), Lozanna (6.) oraz Lugano (10.) zajmują aż pięć pozycji w pierwszej dziesiątce. Tak wysokie koszty życia są efektem silnego franka szwajcarskiego, stabilnej gospodarki i wysokich standardów socjalnych, które przyciągają ekspatów, ale jednocześnie podnoszą ceny mieszkań i usług. Pierwszą dziesiątkę zamyka także Singapur (8.), jedno z najgęściej zaludnionych państw świata, gdzie w 2025 roku żyje średnio 8576 osób na kilometr kwadratowy. Wysoka koncentracja ludności, ograniczone zasoby przestrzeni oraz status globalnego centrum finansowego czynią go jednym z najdroższych miejsc do życia na Ziemi. Ranking najdroższych miast świata w 2025 roku: Nowy Jork, USA Zurych, Szwajcaria Genewa, Szwajcaria San Francisco, USA Bazylea, Szwajcaria Lozanna, Szwajcaria Boston, USA Singapur, Singapur San Jose, USA Lugano, Szwajcaria Honolulu, USA Waszyngton, USA Londyn, Wielka Brytania Berno, Szwajcaria Reykjavik, Islandia Źródła: Visual Capitalist, Numbeo, Culture Cut Travel Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Biorą pożyczki, by podróżować. Generacja Z woli długi niż rezygnację z urlopu
Coraz więcej młodych osób traktuje wakacje nie jako przywilej, lecz konieczność – nawet jeśli oznacza to wejście w spiralę zadłużenia. Zaciągane pożyczki stają się sposobem na utrzymanie stylu życia, w którym letni wyjazd jest nieodłącznym elementem budowania tożsamości i społecznego statusu.
Wakacyjny wyjazd jeszcze niedawno uchodził za naturalny element letniego odpoczynku, jednak dla wielu stał się luksusem wymagającym finansowych wyrzeczeń. W obliczu rosnących kosztów życia i niepewności gospodarczej coraz więcej osób decyduje się na kredyt lub pożyczkę, aby sfinansować urlop. Trend ten pokazuje, że potrzeba oderwania się od codzienności bywa silniejsza niż obawy związane z zadłużeniem. Coraz więcej osób finansuje urlop kredytem We Włoszech, jak donosi „La Repubblica”, w 2025 roku aż 9 milionów osób zrezygnuje z urlopu z powodów finansowych. Zjawisko to nie jest odosobnione – Eurostat podaje, że już w 2024 roku 27% mieszkańców Unii Europejskiej nie mogło pozwolić sobie nawet na tygodniowy wypoczynek poza domem. W tle tych ograniczeń rozwija się jednak proces odwrotny, coraz częściej zauważalny, choć rzadziej omawiany publicznie: część osób decyduje się na wyjazd mimo braku środków, finansując go kredytem lub mikropożyczką. W samej tylko Italii w pierwszych pięciu miesiącach 2025 roku udzielono ponad 220 milionów euro pożyczek konsumenckich na cele wakacyjne i turystyczne. Średnia kwota wynosiła około 5500 euro, a spłata rozkładana była zwykle na trzy lub cztery lata. Szczególnie niepokojąca jest struktura wiekowa wnioskodawców – niemal jedna trzecia z nich to osoby poniżej 30. roku życia, czyli pokolenie wychowane na tanich lotach i budżetowych noclegach, które dziś mierzy się z niestabilnymi zarobkami i rosnącymi kosztami utrzymania, traktując nawet weekendowy wyjazd jak inwestycję spłacaną w ratach. Tendencja ta nie ogranicza się wyłącznie do Włoch ani do Europy. W Stanach Zjednoczonych badania wskazują, że około 36% podróżnych jest gotowych zadłużyć się, aby sfinansować wakacje, a wśród młodszych grup – millenialsów i przedstawicieli generacji Z – odsetek ten sięga 42%. Podobne zjawisko obserwuje się w Australii, gdzie aż 40% dorosłych przyznało, że opłaca swoje wyjazdy kredytem konsumenckim lub w formule „kup teraz, zapłać później”. W praktyce oznacza to, że choć część społeczeństwa całkowicie rezygnuje z wakacji, coraz większa grupa uznaje wypoczynek za dobro na tyle istotne, że skłonna jest ponosić ryzyko finansowe, by go sobie zapewnić. Wakacje jako pokaz statusu. Jak media społecznościowe wpływają na decyzje finansowe? Coraz częściej powodem zadłużania się na wakacje nie jest potrzeba odpoczynku, lecz narastająca presja społeczna i kulturowa. Wypoczynek przestaje być prywatnym doświadczeniem, a staje się częścią publicznej narracji, w której urlop musi zostać pokazany, udokumentowany i opatrzony odpowiednim komentarzem w mediach społecznościowych. W efekcie relaks zaczyna być traktowany jak projekt do zrealizowania – wymagający zarówno nakładów finansowych, jak i estetycznej oprawy. Z tego względu wakacje tracą swój pierwotny sens regeneracji ciała i umysłu, a coraz częściej funkcjonują jako symbol statusu, który trzeba zaprezentować. Brak uczestnictwa w tym procesie rodzi poczucie wykluczenia – wielu młodych ludzi przyznaje, że sięga po kredyt nie z powodu braku alternatywy, ale ze strachu przed wypadnięciem z kręgu wspólnych doświadczeń. Mechanizm FOMO, czyli lęku przed utratą tego, co przeżywają inni, sprawia, że wizja urlopu spędzonego w domu czy krótkiego wyjazdu w pobliżu miejsca zamieszkania wydaje się niewystarczająca. Paradoks polega na tym, że właśnie te „nieefektowne” formy spędzania wolnego czasu (jak np. spacer czy lektura książki) potrafią dać równowagę psychiczną i więcej prawdziwego odpoczynku niż egzotyczna podróż na kredyt. Urlop coraz częściej nie jest przeżyciem dla samego siebie, lecz dowodem na bycie „gdzieś” i przeżywanie „czegoś”. Jeśli trzeba wziąć mikropożyczkę, by zdobyć zdjęcie idealnego zachodu słońca nad morzem, dla wielu osób to koszt, który wydaje się uzasadniony. Problem pojawia się wtedy, gdy zamiast wspomnień zostaje zobowiązanie finansowe, a czas wolny – zamiast przynosić ulgę – staje się źródłem dodatkowego obciążenia. Źródła: NSS Magazine, The Latch, Business Insider Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie najlepiej żyje się miliarderom? Rządy prześcigają się w oferowaniu im przywilejów
Miliarderzy i multimilionerzy stali się celem globalnej rywalizacji. Państwa na całym świecie prześcigają się w tworzeniu korzystnych programów podatkowych, wizowych i inwestycyjnych, które mają przyciągnąć najbogatszych rezydentów. Efekt? Powstaje mapa świata, na której wyraźnie widać kraje najbardziej przyjazne dla superbogatych.
Superbogaci, czyli osoby dysponujące majątkiem wartym co najmniej 30 milionów dolarów, stanowią niewielki odsetek populacji, ale ich decyzje inwestycyjne potrafią wpływać na całe gospodarki. Nic dziwnego, że coraz więcej państw stara się ich przyciągnąć, wprowadzając preferencyjne systemy podatkowe, specjalne programy rezydencyjne i zachęty do transferu kapitału. W efekcie powstała swoista mapa miejsc, które oferują najkorzystniejsze warunki dla najbogatszych. Gdzie zatem żyje im się najlepiej i jakie strategie stosują rządy, by przyciągnąć tę elitarną grupę? Gdzie najbogatsi czują się najlepiej? Oman numerem jeden Najnowsze badanie sklasyfikowało państwa, które oferują najwięcej zachęt dla superbogatych, wykorzystując tzw. Wskaźnik Komfortu Bogactwa, czyli złożony indeks oparty na różnych zmiennych, źródłach i parametrach. Pod uwagę wzięto siedem kluczowych kryteriów: poziom bezpieczeństwa, jakość życia, wysokość podatku dochodowego od osób fizycznych, obciążenia podatkowe związane z zyskami kapitałowymi z inwestycji finansowych i nieruchomości, podatki od spadków i darowizn, koszty utrzymania, a także dostępność specjalnych programów wizowych lub rezydencyjnych dla osób o wysokich dochodach. Finalnie na czele zestawienia znalazł się Oman – kraj Półwyspu Arabskiego, który łączy wysoki poziom bezpieczeństwa i dobrą jakość życia z wyjątkowo niskimi podatkami oraz atrakcyjnymi programami dla zamożnych rezydentów. Niskie koszty życia w porównaniu z innymi rajami podatkowymi sprawiają, że Oman wyrasta na lidera globalnej konkurencji o względy superbogatych. Za nim w rankingu uplasowały się Andora (niewielkie księstwo między Francją a Hiszpanią), a także Katar i Brunei, które w Azji Południowo-Wschodniej od lat budują wizerunek bezpiecznych i zamożnych państw. Analiza wskazała również, że Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Arabia Saudyjska przyciągają superbogatych nie tylko dzięki korzystnym systemom podatkowym, lecz także niższym kosztom życia w porównaniu ze średnią zachodnią. Co ciekawe, w pierwszej dziesiątce znalazły się tylko dwa kraje europejskie – Estonia i Luksemburg, które łączą stabilność gospodarczą z atrakcyjnymi warunkami podatkowymi. Zestawienie zamykają Bahrajn (kolejny gracz z Półwyspu Arabskiego) oraz Wyspa Man, czyli autonomiczne terytorium Zjednoczonego Królestwa na Morzu Irlandzkim, od lat znane z przyjaznych rozwiązań dla inwestorów. Koniec złotych wiz w Europie. Dlaczego programy dla bogaczy budzą kontrowersje? Warto wspomnieć, że jednym z najbardziej kontrowersyjnych narzędzi przyciągania kapitału zagranicznego jest praktyka tzw. „złotych wiz”, czyli przyznawania obywatelstwa w zamian za znaczne inwestycje. Choć mechanizm ten początkowo funkcjonował w wielu krajach europejskich, z czasem zaczął budzić poważne zastrzeżenia. Przykładem są Węgry, które do 2017 roku zezwalały cudzoziemcom na uzyskanie specjalnych zezwoleń na co najmniej pięć lat w zamian za zakup obligacji rządowych o wartości powyżej 250 tys. euro. Łącznie z tej możliwości skorzystało około 20 tys. osób, głównie z Chin, Rosji i krajów arabskich, w tym Syrii. Problem w tym, że wśród beneficjentów znaleźli się także ludzie powiązani z przestępczością zorganizowaną oraz osoby objęte sankcjami UE i USA, jak Dmitrij Pawłow (były przywódca jednej z moskiewskich grup przestępczych) czy krewni Siergieja Naryszkina, szefa rosyjskich służb wywiadowczych. Ominięcie standardowych procedur wizowych sprawiło, że program ten uznano za zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego i europejskiego oraz narzędzie sprzyjające praniu pieniędzy. Podobna krytyka dotknęła Maltę, gdzie program „złotych paszportów” obowiązywał od 2015 roku i przyniósł państwu 1,4 mld euro. Minimalna inwestycja wynosiła 600 tys. euro i wymagała zamieszkania na wyspie. W lipcu br., po orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości UE, rząd Malty oficjalnie zakończył kontrowersyjny system, uznany za niezgodny z prawem. Zostanie on zastąpiony nowym mechanizmem, który ma bardziej selektywny charakter – obywatelstwo będą mogły otrzymać osoby wnoszące istotny wkład w naukę, kulturę, gospodarkę czy rynek pracy. Ostateczną decyzję podejmować będzie specjalna komisja, co ma zwiększyć transparentność i ograniczyć ryzyko nadużyć. Źródło: NSS Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie w 2025 roku wakacje kosztują najmniej? Nowy ranking zaskakuje
Zestawienie najtańszych wakacyjnych kierunków na 2025 rok pokazuje, że koszty rodzinnego urlopu w popularnych kurortach mogą różnić się nawet o kilkaset złotych. W niektórych miejscach w Europie za posiłki, napoje i inne podstawowe wydatki zapłacimy wyjątkowo mało.
Spis treści: Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie Wielu turystów, planując rodzinne wakacje, kieruje się nie tylko gwarancją dobrej pogody i dostępnością atrakcji dla dzieci, lecz także kosztami pobytu. Z myślą o tych, którzy chcą połączyć udany wypoczynek z rozsądnym budżetem, brytyjski operator usług finansowych opublikował najnowszy raport Post Office Travel Money Family Holiday. Zestawienie wskazało kierunki, które oferują najlepszy stosunek jakości do ceny, ujawniając, gdzie rodzinne wakacje mogą okazać się najbardziej korzystne finansowo. Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Według najnowszego raportu Post Office Travel Money Family Holiday, miasto Marmaris w Turcji wyprzedziło Słoneczny Brzeg w Bułgarii, zdobywając tytuł najbardziej przystępnego cenowo kierunku na rodzinne wakacje w 2025 roku. Analiza porównywała ceny 10 podstawowych artykułów – od posiłków i napojów po kremy z filtrem przeciwsłonecznym. Okazało się, że w 2025 roku popularny kurort nad Morzem Egejskim oferuje turystom najlepszy stosunek jakości do ceny – zestaw 10 produktów kosztuje tam 637 zł. Wynik ten pozwolił Turcji pokonać 15 innych popularnych destynacji, w tym Algarve, Ibizę czy Lanzarote. Marmaris zepchnęło z pierwszego miejsca Słoneczny Brzeg, ubiegłorocznego lidera zestawienia, różnicą... 2,50 zł. Wzrost cen w Bułgarii, napędzany inflacją na poziomie 17,2% w ciągu ostatniego roku, przyczynił się do spadku pozycji tamtejszego kurortu. Choć w Marmaris również odnotowano podwyżki (o 10,3%), to ceny pozostały wyraźnie niższe. Przykładowo butelka piwa kosztuje tam o 4,74 zł mniej niż w Słonecznym Brzegu, krem do opalania jest tańszy o 4,15 zł, a dwudaniowy lunch dla pary dorosłych turystów – o 13 zł. Trzecie miejsce wśród najtańszych kierunków zajęło portugalskie Algarve, które (mimo 15-procentowego wzrostu cen) wciąż oferuje najlepszy stosunek jakości do ceny w strefie euro. Średni koszt 10 produktów wynosi tam 709 zł. Tuż za nim uplasowało się Pafos na Cyprze, z ceną 714 zł, co stanowi niewielki spadek w porównaniu z ubiegłym rokiem. Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? A jak prezentują się kolejne pozycje w rankingu? Turyści planujący wakacje na Ibizie muszą przygotować się na znacznie wyższe wydatki – średni koszt 10 analizowanych produktów jest tam niemal dwukrotnie wyższy niż w Mamaris. Z kwotą 1199 zł za ten sam zestaw, wyspa z archipelagu Balearów okazała się najdroższym kierunkiem spośród wszystkich 16 ujętych w badaniu. Pozycje poszczególnych destynacji pozostają w ścisłym związku z poziomem inflacji. W większości z nich ceny wzrosły, a w ośmiu (w Marmaris, Słonecznym Brzegu, Algarve, Costa del Sol, na Kos, Korfu, Maderze i Majorce) podwyżki przekroczyły 10%. Co istotne, w trzech miejscach odnotowano spadki cen. Przykładem jest Lanzarote, które w 2024 roku zajmowało 7. pozycję wśród najtańszych kierunków, a obecnie znalazło się na piątym miejscu, z kosztem zestawu 10 produktów wynoszącym średnio 749 zł. Ceny spadły też w Pafos na Cyprze oraz na greckiej Krecie. – Inflacja cen w całej Europie oznacza, że rodziny muszą uwzględniać w budżecie rosnące wydatki na posiłki, napoje i inne usługi turystyczne. Starannie zaplanowany budżet i przygotowanie planu wakacji przed wyjazdem mogą znacząco zmniejszyć ryzyko przekroczenia kosztów podczas pobytu za granicą – dodała Laura Plunkett, szefowa działu finansów turystycznych w Post Office Travel Money Family Holiday. Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie: Marmaris (Turcja) Słoneczny Brzeg (Bułgaria) Algavre (Portugalia) Pafos (Cypr) Lanzarote (Wyspy Kanaryjskie) Costa del Sol (Hiszpania) Kreta (Grecja) Kos (Grecja) Rodos (Grecja) Puglia (Włochy) Sliema (Malta) Korfu (Grecja) Funchal (Madera) Poreč (Chorwacja) Majorka (Hiszpania) Ibiza (Hiszpania) Źródło: Travel And Tour World, Post Office Travel Money, Times & Star Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Proste życie zdrowsze od konsumpcjonizmu? Pojawiły się na to dowody
Konsumpcjonizm wylewa nam się z ekranów: widzimy go na ekranach smartfonów, telewizorów czy bilbordów. Zdaje się, że jest on przepisem na szczęście. Badania dowodzą jednak, że to proste życie może być odpowiedzią na dobre samopoczucie.
Badacze z Wydziału Marketingu Uniwersytetu Otago – Ōtākou Whakaihu Waka – podjęli próbę zrozumienia związku pomiędzy konsumpcjonizmem a poczuciem szczęścia. Nowozelandczycy sprawdzali, czy pogląd utożsamiający szczęście z bogactwem jest prawdziwy i faktycznie wpływa na dobrostan człowieka. Pieniądze a szczęście: badacze to sprawdzili W trakcie eksperymentu przeanalizowano dane reprezentatywnej grupy 1000 Nowozelandczyków, w której 51% stanowili mężczyźni, a 49% kobiety. Co ważne, mediana wieku badanych wynosiła 45 lat, a mediana dochodów 50 000 dolarów nowozelandzkich (ok. 110 000 złotych). Odkryto, że „proste”, nienastawione na konsumpcję życie prowadzi do wyżeszego poziomu szczęścia. Czy przyczyną było jednak faktyczne zmniejszenie dochodów? Co naprawdę przynosi dobrostan? Okazało się, że prostsze życie daje więcej okazji do zacieśniania więzi społecznych, kontaktów z bliskimi oraz realizowania swoich wartości. A to właśnie te elementy przekładały się na wyższy poziom dobrostanu. Badacze twierdzą, że kultura konsumpcyjna jest silnie zakorzeniona w naszej rzeczywistości. Zwykle kojarzona jest ze szczęściem poprzez związek z wysokim poziomem dochodów i możliwością gromadzenia dóbr materialnych. Realne dane nie potwierdzają, że gromadzenie dóbr faktycznie uszczęśliwia. – Eksperymenty jasno pokazują, że materialistyczne podejście do życia […] nie prowadzi do wzrostu szczęścia i dobrostanu – mówi prof. Leah Watkins, współautorka badania. Proste życie = więcej szczęścia? Warto jednak zaznaczyć, że naukowcy nie zachęcają do całkowitego porzucenia konsumpcjonizmu. Ich badania wskazują, że równowaga między potrzebami emocjonalnymi a materialnymi może być kluczem do długofalowego szczęścia. Ta zwykle kojarzona jest zaś z „prostszym” stylem życia. Ludzie, dla których „wystarczająco” było ważniejsze niż „nadmiar”, czują się spełnieni i zdrowi. To przekłada się na relacje z innymi i długość życia. Galopujący konsumpcjonizm Choć część osób stawia na umiar, światowa konsumpcja rośnie w zastraszającym tempie. Między 2000 do 2019 rokiem zużycie materiałów wzrosło o 66%, a od lat 70. aż się potroiło. Obecnie wynosi 95,1 mld ton rocznie. Efektem jest nie tylko zmniejszone poczucie szczęścia ludzi – przynajmniej nie bezpośrednio. Podatkiem za nadmierny konsumpcjonizm jest także degradacja środowiska, globalne ocieplenie czy kryzysy zdrowotne i finansowe. Źródło: SageJournals Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Spojrzenie zamiast PIN-u. WARS testuje płatności biometryczne
Portfel? Zapomnij. Telefon? Niepotrzebny. Wystarczy jedno spojrzenie, by zapłacić za obiad. Brzmi jak science fiction? A jednak – to już rzeczywistość.
Spis treści: Przyszłość płatności jest tutaj Jak zapłacić spojrzeniem? Czy żyjemy w czasach, w których trudno nadążyć za postępem technologicznym? Zdecydowanie, ale nie my pierwsi i ostatni. Wiele pokoleń przed nami doświadczało procesów, które zmieniały świat szybciej, niż społeczeństwo było w stanie się do nich w pełni dostosować. Za każdym razem rewolucyjne innowacje wywołują skrajne emocje. Od entuzjazmu po obawy. W XIX wieku ludzie bali się kolei, w XX wieku – komputerów, a dziś – sztucznej inteligencji, biometrii i utraty prywatności. Przyszłość płatności jest tutaj O ile AI jest już częścią naszej codzienności, o tyle o biometrii nadal mówi się niewiele. Tymczasem ta technika również staje się coraz bardziej powszechna. Opiera się ona na identyfikacji osób na podstawie ich unikatowych cech biologicznych lub behawioralnych. W tym celu wykorzystywane są takie metody jak rozpoznawanie twarzy, skanowanie tęczówki oka czy analiza głosu. To właśnie biometria stała się ostatnio głównym bohaterem technologicznej innowacji testowanej w Polsce. Jej zastosowanie może na nowo zdefiniować sposób, w jaki płacimy za codzienne zakupy. Na początku maja WARS rozpoczął testy nowatorskiej metody płatności biometrycznej w swojej restauracji stacjonarnej przy Dworcu Zachodnim w Warszawie. Dzięki współpracy z polskim fintechiem PayEye klienci mogą teraz zapłacić za posiłek spojrzeniem. System rozpoznaje użytkownika na podstawie skanu tęczówki oka oraz twarzy, eliminując konieczność korzystania z gotówki, kart czy telefonu. Jak zapłacić spojrzeniem? Cały proces jest zaskakująco prosty. Wystarczy jednorazowo zarejestrować się w systemie PayEye, aby później płacić jedynie poprzez spojrzenie w specjalne urządzenie. Co więcej, technologia została przygotowana do integracji z aplikacją mObywatel. To w przyszłości może umożliwić m.in. automatyczne potwierdzanie pełnoletniości, na przykład przy zakupie alkoholu. Choć na razie rozwiązanie testowane jest wyłącznie w jednej lokalizacji, pierwsze opinie klientów są bardzo pozytywne. Użytkownicy doceniają przede wszystkim szybkość i wygodę nowej metody płatności. Przedstawiciele WARS zapowiadają analizę wyników pilotażu i nie wykluczają rozszerzenia technologii na inne punkty swojej działalności, w tym także na wagony restauracyjne w pociągach dalekobieżnych. Wprowadzenie biometrycznych płatności przez WARS wpisuje się w szerszy, globalny trend cyfryzacji usług. To także wyraźny sygnał, że przyszłość transportu publicznego i obsługi klienta zmierza w kierunku większej automatyzacji i integracji technologicznej. Dla pasażerów oznacza to mniej barier, większą wygodę, ale też nowe pytania o bezpieczeństwo danych oraz granice prywatności. Źródło: Kolejowy Portal Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
W Polsce znaleziono skarb wikingów. To monety, które pochodzą z odległych zakątków świata
Wśród pozostałości po wikińskim porcie zlokalizowanym w północnej Polsce, znaleziono skarb srebrnych monet. Pochodziły z miejsc bardzo odległych: Iraku, Syrii, a nawet Afganistanu. W jaki sposób Skandynawowie weszli w ich posiadanie?
Spis treści: Truso – osada znana długo tylko z relacji Wikiński skarb monet z Truso Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Ludzie zakopywali skarby w ziemi od kilku tysięcy lat, chociaż motywy, które kierowały ludźmi, bywały różne. Ta praktyka była znana również wśród wikingów, także tych, którzy trafiali tysiąc lat temu na obecne tereny Polski. Oto historii jednego z nich. Truso – osada znana długo tylko z relacji W 1982 roku elbląski archeolog, dr Marek Franciszek Jagodziński, zlokalizował nad brzegiem jeziora Druzno w Janowie Pomorskim (woj. warmińsko-mazurskie), poszukiwaną od stuleci skandynawską osadę Truso. Była to archeologiczna sensacja, bo miejsce to zdążyło obrosnąć legendą niemal porównywalną z opowieściami na temat antycznej Troi czy mitycznej Atlantydy. Do tamtej pory znana była tylko z relacji anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który w ostatnim dziesięcioleciu IX wieku trafił tam drogą morską. Ruszyły wykopaliska. W ich wyniku archeologom udało się pozyskać mnóstwo informacji na temat tego ośrodka. Truso stało się jednym z najlepiej przebadanych wikińskich ośrodków handlowych nad Morzem Bałtyckim. Dziś wiemy, że osada zajmowała ponad 20 ha. Otaczały ją umocnienia. Jej mieszkańcy zajmowali się hodowlą, rybołówstwem, wyspecjalizowanym rzemiosłem – kowalstwem, jubilerstwem, bursztyniarstwem i rogownictwem oraz handlem. Wikiński skarb monet z Truso Odkryto również wspaniały skarb srebrnych monet. Teraz można go obejrzeć na wystawie czasowej w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu zatytułowanej „Srebro wikingów. Skarb monet z Truso”, która potrwa do 11 marca br. Monety pochodziły z odległych zakątków świata dla wikingów, bo aż z Bliskiego Wschodu. Wybito je w mennicach irackich, syryjskich i afgańskich. Najstarsza z wizerunkiem perskiego (sasanidzkiego) władcy Chosrowa II pochodzi sprzed 628 roku. Pozostałe należały do władców arabskich – to dirhemy abbasydzkie. Najmłodsza moneta jest z początku IX wieku. Monety ukryto w pierwszej połowie IX wieku. W sumie jest to 11 monet w całości i 5 fragmentów. Monet w Truso znaleziono w sumie ponad tysiąc, ale były to porozrzucane w różnych miejscach – to zapewne zguby. Były najczęściej pokawałkowane – dla handlarzy liczył się kruszec, a nie nominał monet. Używano ich przez cały okres istnienia osady, czyli od VI do XI wieku. Po jej upadku część jej mieszkańców przeniosła się zapewne do osady powstającej w rejonie dzisiejszego Gdańska. Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Wikingowie nie posiadali własnych mennic. Jednak wbrew obiegowej opinii, najczęściej trudnili się handlem, a nie krwawymi podbojami. Skandynawowie stworzyli szeroką sieć handlową. Objęła swoim zasięgiem ogromne tereny Europy i Azji. Wiemy, że osobiście docierali na tereny Bliskiego Wschodu. Ich głównym źródłem przychodu był handel niewolnikami, chociaż sprzedawali też sól, futra, bursztyn i poroże. Skandynawowie otrzymywali zapłatę w formie arabskich dirhemów. W ten sposób trafiały w obieg w Europie, ale jako pieniądz kruszcowy – ważono srebrne monety i to ich ciężar stanowił o wartości. Jaka była przyczyna złożenia skarbu monet w Truso? być może numizmaty ukryto w związku z jakimś zagrożeniem albo chciano przechować je na później; skarby bywały składane w ofierze – aby zapewnić sobie dobrobyt w życiu pozagrobowym lub przebłagać bogów w jakiejś sprawie; była to manifestacja wysokiej pozycji lokalnych elit politycznych. Monety ostentacyjnie niszczono i zakopywano; Archeolodzy uważają, że nie można wykluczyć kombinacji powyższych hipotez. Źródło: Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pieniądze – narzędzie czy narkotyk? Co mówi nauka o naszych skomplikowanych relacjach z finansami
Książka „Pieniądze albo życie” to dziesięć rozmów, które Katarzyna Sroczyńska przeprowadziła z prof. Agatą Gąsiorowską, psycholożką społeczną, profesorką Uniwersytetu SWPS we Wrocławiu, badaczką psychologii pieniędzy. Jak traktujemy pieniądze? Dlaczego jednocześnie nas fascynują i są tabu? O tym wszystkim Katarzyna Sroczyńska opowiada w naszym podcaście.
Spis treści: Pieniądze czyli tabu Paradoksy związane z pieniędzmi Kto jest szczęśliwszy finansowo: emerytka czy menedżer? Jakie dziedziny nauki zajmują się pieniędzmi? Odpowiadając na to pytanie, w pierwszej kolejności wymienilibyśmy ekonomię czy matematykę. Jednak relacje człowieka z finansami bada również psychologia, a dokładniej psychologia ekonomiczna. – Na początku faktycznie pieniędzmi zajmowała się ekonomia i ekonomiści przyglądali się ludzkim zachowaniom związanym z pieniędzmi – mówi Katarzyna Sroczyńska. – Jednak psychologowie nie zawsze zgadzali się z wnioskami ekonomistów, a dokładniej z ich opisem człowieka jako jednostki czysto racjonalnej i działającej wyłącznie dla własnego zysku. Gdyby tak było, nie istniałaby działalność charytatywna. Dlatego także psychologowie zajęli się opisem wzajemnych relacji ludzi i pieniędzy. Pieniądze czyli tabu Pieniądze związane są z ogromnymi emocjami, do których często nie chcemy lub też nie potrafimy się przyznać. Tak samo jest z samymi pieniędzmi – w naszej kulturze rozmowa o nich stanowi tabu. Często w firmach istnieją zakazy ujawniania informacji o swoich zarobkach. Jednak nawet gdy takich zakazów nie ma, nie robimy tego. Dlaczego nie rozmawiamy o pieniądzach nawet wtedy, gdy szkodzimy samym sobie? – Mam doświadczenie pracy w zespołach, w których pieniądze dzielono niesprawiedliwie, a niektóre osoby z różnych powodów były pomijane przy awansach i podwyżkach. Jeśli w grupie o pieniądzach się nie rozmawia, łatwiej nią manipulować – opowiada Sroczyńska. Tymczasem są kraje, gdzie jest zupełnie inaczej. – W Skandynawii możesz sprawdzić na przykład w zeznaniach podatkowych zarobki innych. Spróbujmy sobie wyobrazić, że możemy sprawdzić w każdej chwili, ile zarabia dowolna osoba. Życie społeczne wówczas się zmienia – zauważa nasza rozmówczyni. Paradoksy związane z pieniędzmi Pieniądze mają podwójną naturę. Są i narzędziem, i narkotykiem. Co to oznacza? – Agata Gąsiorowska mówi, że pieniądze mają dwa wymiary: instrumentalny i symboliczny. Czasem mówi się też o sacrum i profanum – opowiada Katarzyna Sroczyńska. W wymiarze instrumentalnym pieniądze służą do dokonywania wymiany oraz do określania wartości przedmiotów czy też pracy. Psychologowie, badając ten wymiar, sprawdzają, na ile ludzie dobrze posługują się pieniędzmi: czy umieją planować i kontrolować wydatki, dostrzegać finansowe okazje itp. Jednak nawet w tej wydawałoby się prostej funkcji pieniądze mogą być niejednoznaczne, a ich znaczenie nieoczywiste. Z badań opisywanych w książce wynika, że 100 zł wcale nie jest dla nas równe 100 zł. Wszystko zależy na od tego, w jaki sposób je nabędziemy. Inaczej potraktujemy 100 zł, które znaleźliśmy na ulicy, a inaczej 100 zł, które zarobiliśmy biorąc dodatkowe zlecenie. W przypadku tych drugich 100 zł szansa, że je impulsywnie wydamy, jest znacznie mniejsza. Opisuje to zjawisko księgowania umysłowego. Pieniądze mają dla nas różne znaczenie w zależności od tego, na co je przeznaczymy. Bardzo ważne jest dla nas również, skąd pieniądze pochodzą. – Pieniądze zarobione i to zarobione w sposób uczciwy i z wysiłkiem traktujemy z o wiele większym szacunkiem. Łatwiej nam je oszczędzić – mówi Katarzyna Sroczyńska. Kto jest szczęśliwszy finansowo: emerytka czy menedżer? Jeden z paradoksów związanych z finansami dotyczy naszego finansowego dobrostanu. Jest on względny. W jednym z badań wykazano, że przeciętna emerytka statystycznie częściej jest zadowolona ze swoich finansów niż dobrze zarabiający manager średniego szczebla. Jak to możliwe? – Jest na to równanie. Nie chodzi tylko o to, jaki comiesięczny przelew wpływa na nasze konto. Czyli tylko wysokość dochodów – wyjaśnia Katarzyna Sroczyńska. – Nie można patrzeć tylko na nasze finansowe osiągnięcia, ale także na na aspiracje. Może się okazać, że jeśli nawet całkiem wysokie osiągnięcia podzielimy przez bardzo duże aspiracje, wynik będzie całkiem nieduży. Jeśli zaś nasza aspiracje będą raczej skromne, mamy szansę być bardziej zadowoleni w naszych finansów, nawet jeśli nasze osiągnięcia nie są specjalnie wielkie. Co zrobić by pieniądze przynosiły nam szczęście? Psychologowie ekonomiczni nie przepadają za tym pytaniem. Jednak książka „Pieniądze albo życie” podsuwa pewne tropy. Rzadko zdajemy sobie sprawę, jak dużo radości przynosi nam wydawanie pieniędzy na innych, nie na siebie. A także, że sporo zadowolenia może dawać nam nie tyle wydawanie, ile oszczędzanie. Całą rozmowę można wysłuchać w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
To pierwszy czarny milioner w historii USA. Nie obyło się bez skandali
Pierwszym czarnym milionerem w historii USA był biznesmen, spekulant i fałszerz Jeremiah G. Hamilton. W czasach kiedy na południu kraju okładani batami Afroamerykanie zbierali bawełnę, urzędujący na północy Hamilton zbijał majątek wyceniany w 1875 r. na 2 mln USD.
Dziś, gdybyśmy wzięli pod uwagę PKB USA, jego majątek byłby wart 4,2 mld USD. Hamilton wskoczyłby na listę najbogatszych ludzi świata. Co więcej, był także pierwszym czarnym maklerem na Wall Street. Jak pisze prof. Shane White z University of Sydney w książce „Prince of Darkness: The Untold Story of Jeremiah G. Hamilton, Wall Street’s First Black Millionaire” (Książę ciemności. Nieopowiedziana historia Jeremiaha G. Hamiltona, pierwszego czarnego milionera na Wall Street), była to wówczas taka sensacja jak pojawienie się w ostatnich latach pierwszego czarnego golfisty Tigera Woodsa, ponieważ świat nowojorskich finansów stanowił wyłącznie domenę białych biznesmenów. Zresztą w tamtych czasach jakakolwiek praca umysłowa Afroamerykanina wzbudzała zainteresowanie jako kuriozalna ciekawostka. Hamilton tak bardzo wyróżniał się z tłumu, że w latach 30., 40. i 50. XIX w. był celebrytą, o którego poczynaniach rozpisywały się dzienniki, tytułując go „księciem ciemności” albo (te, które za nim nie przepadały) „czarnuchem Hamiltonem”. Makler ukrywał swoje pochodzenie. Celowo? Źródła podają różne informacje o miejscu urodzenia Hamiltona. Wynika to prawdopodobnie z celowej dezinformacji. Z jakiegoś powodu (być może chciał ukryć jakiś czyn ze swojej młodości) czarny makler nie chciał, by wiedziano, skąd pochodził. W 1836 r. i w 1843 r. Hamilton w sądzie pod przysięgą zeznał, że urodził się w Richmond w stanie Wirginia. To samo pisały magazyny „Commercial Advisor” i „Freedom’s Journal” w 1828 r. Jednak na pytania urzędnika w czasie spisu powszechnego w 1850 r. i 1870 r. Hamilton odpowiedział, że pochodzi z „zachodnich Indii”, jak wówczas określano Karaiby. Tę informację potwierdza akt zgonu, w którym zanotowano, że miejscem urodzenia rodziców Hamiltona był Port-au-Prince – stolica Haiti. Która wersja była prawdziwa? Nie wiadomo. Prof. White uważa, że pierwszy czarny makler pochodził z Karaibów. Jego zdaniem świadczy o tym m.in. płynność, z jaką Hamilton posługiwał się francuskim. Na południu USA niewielu Afroamerykanów znało ten język, tymczasem na Karaibach miała swoje kolonie Francja. Niewiele wiadomo również o młodości Hamiltona. Pierwsze wzmianki na jego temat pojawiają się w gazetach w 1828 r. Wówczas 21-letni Hamilton zajmował się na Haiti rozprowadzaniem fałszywych monet, wyprodukowanych w Kanadzie na zlecenie konsorcjum prominentnych kupców z Nowego Jorku (ówczesnym śledczym nie udało się ustalić ich nazwisk). Kiedy władze zorientowały się, co robi, musiał uciekać – za to przestępstwo groziła kara śmierci. Przez 12 dni ukrywał się w okolicy portu w stolicy kraju Port-au-Prince, by wślizgnąć się na pokład statku kierującego się w stronę Nowego Jorku. Hamilton został zaocznie skazany na śmierć przez rozstrzelanie. Za złapanie czarnego fałszerza i dostarczenie go władzom oferowano 300 USD nagrody (wartość nabywcza tej sumy wynosiła ok. 7700 współczesnych dolarów). Amerykańska prasa szczegółowo opisała szwindel z Haiti, co bardzo utrudniło Hamiltonowi robienie interesów w USA. Z czego zatem żył w tym okresie? Wygląda na to, że z cudzych pieniędzy. Z akt sądowych wynika, że w latach 1830–1835 dziesięć osób pozwało go o zwrot pieniędzy, które mu pożyczyli (były to kwoty rzędu kilku tysięcy współczesnych dolarów). Z pewnością wierzycieli było więcej – przecież nie wszyscy decydują się na skierowanie sprawy do sądu. Przynajmniej dwukrotnie szeryf próbował wyegzekwować sądowy nakaz zapłaty od Hamiltona. Bez skutku. Nie był w stanie zlokalizować żadnego jego majątku (co nie znaczy, że go nie miał; jak wynika z późniejszych akt, Hamilton był mistrzem w ukrywaniu majątku przed wierzycielami, i to nawet wówczas, gdy już stał się bardzo bogatym człowiekiem). Co ciekawe, gazety z tego okresu i akta spraw sądowych, w których był stroną, dostarczają jedynych informacji o jego wyglądzie. Nie zachowało się bowiem żadne jego zdjęcie! Hamilton miał 1,67 m wzrostu i krótkie kręcone włosy. Na początku lat 30., gdy przeprowadził się do Nowego Jorku, ogolił głowę i aż do śmierci nosił perukę z prostymi włosami (prawdopodobnie chciał wyglądać bardziej „biało”, ponieważ wówczas to kręcone włosy bardziej niż kolor skóry określały Afroamerykanów). Niekiedy też nosił wąsy. Miał ponadto piskliwy głos, który sprawiał, że zawsze było go dobrze słychać. Tym, co wyróżniało go z tłumu, były diamenty, którymi lubił przyozdabiać ubranie. Około 1834 albo 1835 r. sytuacja finansowa Hamiltona zdecydowanie się poprawiła. Świadczy o tym fakt, że mniej więcej w tym okresie to on zaczął pozywać ludzi do sądu – i to białych biznesmenów! – o kwoty stanowiące odpowiednik dzisiejszych kilkudziesięciu tysięcy dolarów. Wiele wskazuje na to, że jego pierwsze poważne źródło dochodu stanowiły oszustwa ubezpieczeniowe: ubezpieczał na wysokie kwoty majątek, a następnie niszczył go i domagał się odszkodowania. Hamilton pozwał trzy z dziewięciu największych firm ubezpieczeniowych w Nowym Jorku. Sprawa była na tyle poważna, że owych dziewięć firm wspólnie zadecydowało, że nie będą ubezpieczać niczego, co należy do Hamiltona. Niesławny łajdak znany z oszustwa Rok 1835 r. był przełomowy dla Hamiltona także z innego powodu. 16 grudnia tego roku wybuchł bowiem w Nowym Jorku wielki pożar, który czarny biznesmen bezwzględnie wykorzystał, aby zarobić. Spłonęło wówczas kilkaset budynków, a straty przekraczały równowartość dzisiejszego pół miliarda dolarów. Tak się złożyło, że kilka miesięcy wcześniej grupa kupców odwiedziła biuro Hamiltona mieszczące się przy Front Street w Nowym Jorku i powierzyła mu 25 tys. USD (dziś to równowartość 693 tys. USD), by je z zyskiem zainwestował (Hamilton prowadził coś w rodzaju dzisiejszego funduszu hedge: inwestorzy powierzali mu pieniądze, on brał dodatkowo kredyty, by zwiększyć stopę zwrotu, i całość inwestował na giełdzie). Wielki pożar strawił biura kontrahentów przy Pearl Street, a wraz z nimi pokwitowanie. Gdy kupcy zjawili się u Hamiltona, żeby wyjaśnić sytuację, odpowiedział: „Panowie, nie przypominam sobie, by taka suma kiedykolwiek była w moim posiadaniu. Ale teraz jestem zajęty. Jeżeli skontaktujecie się ze mną jutro albo w przyszłym tygodniu, sprawdzę to w mojej księgowości”. Oczywiście żadnej wzmianki nie znalazł. Kupcy opowiadali dziennikarzowi „New York Herald”, który w lipcu 1836 r. opisał całą sprawę, że kiedy weszli do biura Hamiltona zaraz po ugaszeniu pożaru, był on zajęty udzielaniem pożyczek dla pogorzelców nawet na 5 proc. miesięcznie. Dziennikarz skomentował całą sprawę, pisząc, że doskonale zna Hamiltona, który jest „niesławnym łajdakiem znanym z oszukania tylu ludzi na Wall Street, iż powinien trafić do stanowego więzienia na 15 lat”. Czarny biznesmen próbował bronić swojego dobrego imienia, nazywając w liście do gazety podane informacje kłamstwami, ale bez większego rezultatu. Wszystko wskazuje na to, że Hamilton rzeczywiście zatrzymał pieniądze kupców, bo niedługo zainwestował podobną sumę w nieruchomości. W maju 1836 r. zapłacił około 35 tys. USD (częściowo sfinansował to kredytem) za ziemie w Hallet’s Cove w hrabstwie Queens w Nowym Jorku oraz w Hudson River w Poughkeepsie. Tymczasem w listopadzie tego roku rozpoczął się kryzys gospodarczy – ceny nieruchomości spadały na łeb na szyję. W maju 1837 r. Hamilton nie zapłacił raty za kredyt wzięty na zakup ziemi. Został pozwany do sądu, ale jego prawnicy w nieskończoność przedłużali postępowanie. Niedługo po tym, jak zapadł wyrok nakazujący mu spłatę długu w 1841 r., kongres uchwalił prawo umożliwiające osobom fizycznym ogłoszenie bankructwa i pozbycie się długów (zniesiono je już 3 marca 1843 r.). Hamilton skorzystał z okazji – 29 czerwca 1842 r. jego wniosek o bankructwo został rozpatrzony pozytywnie w sądzie południowego dystryktu Nowego Jorku. Już 6 października czarny biznesmen udał się na licytację… swoich aktywów. Wystawiono na sprzedaż wierzytelności warte ok. 68 tys. USD oraz nieruchomości, za które zapłacił 27 tys. USD. Kupił jedno i drugie na aukcji, płacąc 20 USD gotówką za majątek, który w 1836 r. był wart 95 tys. USD. Miał więc wszystko to, co wcześniej, a jednocześnie dzięki bankructwu pozbył się długów. Korzystając z okazji, dokupił na aukcji trochę ziemi, dwadzieścia akcji firmy kolejowej (za 12,5 USD) oraz wierzytelność za 25 USD. Ogłoszenie bankructwa nie przeszkadzało mu w prowadzeniu interesów. Transakcje (na przykład kupna akcji) zawierał, występując jako pełnomocnik Daniela Robinsona, który… nigdy nie istniał! (Posługiwanie się fałszywymi tożsamościami nie było w ówczesnych USA trudne, ponieważ nie istniały dowody tożsamości – zresztą nie ma ich za Oceanem do dzisiaj – Amerykanie do identyfikacji najczęściej używają praw jazdy). Niebezpieczne związki Radykalne poprawienie sytuacji materialnej Hamiltona wiązało się z ustabilizowaniem się jego sytuacji osobistej. W rezultacie nie tylko bogactwo wyróżniało Jeremiaha G. Hamiltona spośród Afroamerykanów w XIX w. W czasach gdy za sam spacer z białą kobietą Murzyn mógł zostać zlinczowany, Hamilton miał białą żonę, która urodziła mu dziesięcioro dzieci. Co więcej, pierwsze dziecko – córkę Mirandę – urodziła w 1837 r., gdy miała około 14–15 lat (on skończył wtedy 30). Nie wiadomo, w jakich okolicznościach się poznali. Eliza Jane Morris urodziła się w Filadelfii w 1822 r. Od połowy lat 30. mieszkała w Nowym Jorku z owdowiałą matką, która prowadziła internat. Co ciekawe, w artykule z 14 lipca 1836 r. opublikowanym w „New York Herald”, autor napisał, że po pracy Hamilton udawał się do domu w Bloomingdale, gdzie uśmiechami oczarowywała go niemająca czarnego koloru skóry „houri” (arabski termin, oznaczający piękną zmysłową kobietę). Opisana sytuacja zdarzyła się w 1835 r. Oznacza to, że albo Hamilton miał wcześniej także inne białe partnerki, albo już wtedy był z Elizą Morris, która wówczas miała 12–13 lat. Wydaje się, że biała żona jedynie raz sprowadziła na maklera kłopoty. W 1863 r. podczas rozruchów na tle rasowym w Nowym Jorku o mały włos nie zawisł na latarni. Do jego domu wdarł się wówczas tłum chcący dokonać samosądu. Hamilton zdążył jednak chwilę wcześniej wymknąć się tylnym wyjściem. Najbogatszy kolorowy w kraju Kryzys nie tylko nie przeszkodził, ale nawet pomógł Hamiltonowi w pomnażaniu majątku. W marcu 1852 r. w magazynie „Frederick Douglass’ Paper” czarny intelektualista James McCune Smith twierdził, że Hamilton jest „jedynym czarnym milionerem w Nowym Jorku”. Nic się nie zmieniło przez 23 lata aż do jego śmierci w 1875 r. Wówczas gazety – od Ohio przez Luizjanę, Missouri aż po Teksas i Kalifornię – publikowały jego nekrologi, pisząc, że był „najbogatszym kolorowym w kraju”. Zapamiętano także jego starcie z magnatem transportowym i jednym z najbogatszych Amerykanów w historii Corneliusem Vanderbiltem. W połowie lat 50. tamtego stulecia Hamilton toczył z nim boje o kontrolę nad spółką Accessory Transit Company (firma zajmowała się transportem pasażerów z Nowego Jorku do Kalifornii przez Nikaraguę). W jednym z nekrologów Vanderbilta (zmarł w 1877 r.) napisano, że „był tylko jeden człowiek, który walczył z »komandorem« (przydomek Vanderbilta) do końca i był nim Jeremiah G. Hamilton”. Co się stało z pieniędzmi czarnego biznesmena po jego śmierci? Zgodnie z testamentem podzielono je pomiędzy czwórkę żyjących wówczas dzieci oraz żonę. Co ciekawe, żadne z dzieci Hamiltona, które pozostały w USA, nie miało potomków. Adelaide Morris Krizek w 1880 r. w Genewie urodziła chłopca Alphonse’a Morrisa Hamiltona Krizeka i wszyscy żyjący dziś potomkowie Jeremiaha G. Hamiltona pochodzą od niego. Najciekawsze jest jednak to, że amerykańscy historycy, którzy dosłownie rozłożyli na czynniki pierwsze historię Afroamerykanów w USA, nie zainteresowali się dziejami Hamiltona. Od początku XX w. aż do wydania książki Australijczyka prof. Shane’a White’a, czyli przez ponad sto lat, tylko czterech autorów umieściło wzmianki na jego temat, które w znacznej części zawierały nieprawdziwe informacje (na przykład takie, że był biały). Co więcej, do 2013 r. Hamilton nie miał nawet swojej strony na Wikipedii.
Pieniądze nie dają ci szczęścia? Przestań je wydawać tylko na własne potrzeby – radzą naukowcy
Ludzie są przekonani, że gdy wydadzą pieniądze na siebie, to ich szczęście utrzyma się wiecznie. Tymczasem z badań wynika, że lepiej jest się dzielić – mówi prof. Agata Gąsiorowska z Uniwersytetu SWPS.
Spis treści: Na co wydawać pieniądze? Dlaczego warto oszczędzać? Oszczędzaj i bądź hojny Katarzyna Sroczyńska: Jonathan Haidt w „Hipotezach szczęścia” pisze, że nie jest prawdą, że pieniądze szczęścia nie dają. Trzeba tylko wiedzieć, na co je wydawać. prof. Agata Gąsiorowska: Jest nawet artykuł Elizabeth Dunn i współpracowników o tym, że jeśli pieniądze nie dają ci szczęścia, to prawdopodobnie nie wydajesz ich w odpowiedni sposób! Na co wydawać pieniądze? I to jest właśnie artykuł o dzieleniu się? Nie tylko. Jest w nim mowa o różnych sposobach wydawania pieniędzy, które mają pozytywnie wpływać na poczucie szczęścia. W tym o kupowaniu doświadczeń, a nie przedmiotów, dzieleniu się z innymi, kupowaniu wielu małych przyjemności zamiast jednej dużej itd. Ale myślę, że to jest sedno: jeżeli pieniądze nie dają ci szczęścia, to znaczy, że nie robisz z nimi tego, co powinieneś. Nie wydajesz ich we właściwy sposób. Pieniądze mogą dać szczęście w pewnych aspektach, ale trzeba nimi odpowiednio zarządzać. Same w sobie nie są ani dobre, ani złe. Ważne jest to, dlaczego chcemy je mieć i co z nimi potem robimy. Wiąże się z tym oczywiście nasze przekonanie o tym, co pieniądze są w stanie zmienić w otaczającej nas rzeczywistości. Chciałabym też podkreślić, że w eksperymentach badamy raczej krótkoterminowe efekty działania pieniędzy. I zauważ, że one są zwykle pozytywne. Jestem przekonana, że długoterminowe efekty będą się utrzymywać tylko w kontekstach prospołecznych. Natomiast w sytuacjach, w których kontakt z pieniędzmi obniża lęk przed śmiercią czy podnosi samoocenę, efekty są tylko krótkoterminowe. I ta krótkoterminowość jest niedoceniana. Ludzie są przekonani, że będzie dokładnie odwrotnie. Że gdy się podzielą, to będą szczęśliwi tylko przez chwilę, a gdy wydadzą na siebie, to nie dość, że będą szczęśliwi, to jeszcze to szczęście utrzyma się wiecznie. Takie przekonanie powoduje uruchomienie kieratu hedonistycznego. Skoro pieniądze nie dały mi dotychczas poczucia szczęścia, a wierzę, że dadzą, jeśli tylko kupię sobie coś dostatecznie fajnego albo zarobię dostatecznie dużo, to muszę jeszcze więcej zarabiać i jeszcze więcej kupować. Koncentruję się na tym, robię tylko to i w ten sposób tracę szansę na osiągnięcie szczęścia w inny sposób. Dlaczego warto oszczędzać? A czy istnieją takie zachowania finansowe, które mogą nam polepszyć funkcjonowanie na długo? Mówiłaś o tym, jak wydawać. A może lepiej oszczędzać? Z pewnej perspektywy oszczędzanie jest w repertuarze zachowań ekonomicznych przeciwieństwem wydawania. Jeśli wydaję i konsumuję, to nie oszczędzam, a jeśli oszczędzam, to powstrzymuję się od konsumpcji. Nie jest jednak tak, że efekty oszczędzania w kontekście opanowywania lęku przed śmiercią są przeciwne do efektów wydawania. Oszczędzanie to z jednej strony działanie racjonalne, które nas realnie zabezpiecza. Z drugiej strony, oszczędzając, zatrzymujemy pieniądze, które mają symboliczną moc. Przewidywaliśmy, że oszczędzanie powinno być bardziej efektywnym sposobem radzenia sobie z trwogą egzystencjalną niż wydawanie. Co więcej, jeżeli oszczędzamy, to nie tyle rezygnujemy z wydawania, ile je odraczamy, bo cały czas mamy otwarte możliwości. Jeżeli wydamy, to już nic więcej nie możemy zrobić. Wraz z Tomaszem Zaleśkiewiczem i Pelin Kesebir przeprowadziliśmy serię badań z udziałem zarówno Polaków, jak i Amerykanów, żeby mieć poczucie, że uzyskane wyniki będą bardziej uniwersalne, a nie specyficzne na przykład tylko dla kultury amerykańskiej. Oczywiście dobrze by było móc badać jeszcze bardziej zróżnicowane kultury, ale jest to trudne z wielu przyczyn, choćby tak banalnych jak językowe. W badaniach wzbudzaliśmy u uczestników lęk przed śmiercią, a potem prosiliśmy ich o deklaracje dotyczące tego, czy w sytuacji, gdyby mieli określoną sumę pieniędzy, raczej by ją wydali, czy raczej zaoszczędzili. Okazało się, że jeżeli skonfrontowaliśmy ludzi z tym, że kupowanie oznacza pozbywanie się pieniędzy, to pod wpływem myślenia o śmierci chętniej niż w grupie kontrolnej deklarowali, że będą oszczędzać. Badaliśmy także, czy myślenie o oszczędzaniu i wydawaniu faktycznie zmniejsza lęk przed śmiercią. Prosiliśmy studentów, żeby wyobrazili sobie, że wrócili do domu po wakacjach spędzonych na pracy w Anglii i przywieźli określoną sumę pieniędzy. Badani w pierwszej grupie mieli zdecydować, na co je wydadzą, i napisać, jakie będą pozytywne konsekwencje tego, że kupią właśnie te, a nie inne rzeczy. Badani w drugiej grupie musieli wyobrazić sobie, że zarobione latem pieniądze zaoszczędzą, i opisać, w jaki sposób to zrobią oraz jakie będą tego pozytywne skutki. W grupie kontrolnej – a badania prowadziliśmy w połowie marca i już wszyscy mieli serdecznie dosyć zimy – poprosiliśmy ludzi, żeby wyobrazili sobie, że w kolejnym tygodniu będzie plus 15 stopni, i opisali, jakie będą pozytywne konsekwencje zmiany pogody. Zatem we wszystkich warunkach eksperymentalnych badani pisali o czymś pozytywnym, tylko związanym z inną sytuacją – wydawania, oszczędzania i niezwiązaną z pieniędzmi. Na samym końcu wszyscy wypełniali kwestionariusz lęku przed dentystą i kwestionariusz lęku przed śmiercią. Znowu zakładaliśmy, że różnice, które zaobserwujemy, powinny być znacznie silniej widoczne w odniesieniu do lęku egzystencjalnego niż zwykłego. Oszczędzaj i bądź hojny I co się okazało? Jeśli chodzi o poziom lęku przed dentystą, to nie było praktycznie żadnych różnic. Jeśli chodzi o lęk przed śmiercią, to potwierdziliśmy nasze hipotezy. Jego poziom w grupie kontrolnej był wysoki, dużo wyższy niż poziom lęku przed dentystą. W grupie, która myślała o wydawaniu pieniędzy, poziom lęku przed śmiercią był znacznie mniejszy, ale najniższy poziom zanotowaliśmy w grupie, która myślała o oszczędzaniu. W zasadzie w tej ostatniej grupie był niedużo większy niż poziom lęku przed dentystą. Wynik ten jest dla nas pośrednim sygnałem, że oszczędzanie ma podwójną moc. Z jednej strony realnie nas zabezpiecza, ale z drugiej jest to zachowanie finansowe, dotyczące pieniędzy – a więc uruchamia ich symboliczne, emocjonalne znaczenie. Niestety, ludzie nie doceniają wartości oszczędzania – ani jako realnego zabezpieczenia, rozumianego jako poduszka finansowa, ani jego wartości psychologicznej. Może jest tak, że boją się zostać sknerami, a może boją się, że będą posądzeni o chciwość? Myślę, że to możliwe. Dodatkowo popatrz – z jednych badań wynika: oszczędzaj, to ukoisz trwogę, z drugich: dziel się pieniędzmi i bądź hojny. To jak mam się zachowywać? Być hojnym czy oszczędzać? Czy da się jednocześnie być hojnym i oszczędzać? Pewno się da. Jak nie wierzycie, popatrzcie na swoje babcie. Myślę, że ludzie do pewnego stopnia, mniej lub bardziej świadomie, czują te mechanizmy, które testujemy w badaniach, ale nie potrafią znaleźć złotego środka i miotają się między tym, czy oszczędzać, czy wydawać na siebie, czy być hojnym, i jak to w ogóle zrobić, żeby wyciągnąć z tego jak najwięcej korzyści psychologicznych dla siebie. To jest przedruk z książki autorstwa prof. Agaty Gąsiorowskiej z Uniwersytetu SWPS i Katarzyny Sroczyńskiej pt. „Pieniądze albo życie. Jak pieniądze wpływają na nasze zachowanie, emocje i relacje”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Smak Słowa. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.