Powstaje najdroższy film w historii Polski. Będzie opowiadał o Słowianach
To nie będzie kolejna „cepelia”. Wojciech Smarzowski chce zbudować prawdziwe grody i zrekonstruować starosłowiańską mowę, by opowiedzieć o czasach Mieszka I. „Swadźba” i „Chrzest” mają być najdroższymi i najbardziej autentycznymi filmami w historii naszej kinematografii. Kiedy premiera?
Wojciech Smarzowski tworzy filmy, które nikogo nie pozostawiają obojętnym. Jego produkcje, tak jak „Wołyń”, „Kler” oraz „Dom dobry” dotykają bolesnych traum społecznych. Reżyser przedstawia te zjawiska w sposób bezkompromisowy. Czy tak samo będzie w przypadku przygotowywanej właśnie produkcji? Tym razem Smarzowski wziął się za temat związany z początkami państwa polskiego. Akcja filmu rozgrywać się będzie w drugiej połowie X wieku i dotyczyć będzie Słowian. Trzy warstwy słowiańskiej duszy Co do tej pory zdradzili na temat filmu jego twórcy? Scenariusz, współtworzony przez Wojciecha Rzehaka (autora m.in. „Kleru”), opiera się na kilku przeplatających się płaszczyznach. „Film składa się z trzech warstw. Pierwsza, która teraz przyciąga naszą uwagę najsilniej, to Mieszko i to, co działo się w wielkiej polityce, czyli budowanie państwowości. Drugi wątek jest przygodowy, można powiedzieć awanturniczy. (…) Trzecia płaszczyzna będzie związana z wierzeniami oraz obyczajami” – mówi w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” Wojciech Rzehak. Akcja filmu rozpocznie się w latach 963–964, kiedy Mieszko I ścierał się z Wieletami i Wolinianami. Oś czasu produkcji uwzględnia rok 966, bezpośrednio związany z chrztem władcy, oraz rok 967, w którym Mieszko odniósł zwycięstwo nad Wichmanem dzięki sojuszowi z Czechami. Wierzenia i obrzędy Słowian Warstwa dotycząca wierzeń i rytuałów Słowian będzie stanowić ważną cześć produkcji. Twórcom zależy na dowartościowaniu słowiańskiej mitologii, którą postrzegają jako „scancelowaną”. Wojciech Rzehak stwierdził, że chce „dowartościować słowiańską mitologię, którą nam zabrano”. Z tego powodu filmowcy chcą zaprezentować na ekranie kilka ważnych ceremonii i świąt: Swadźba (Swaćba) – staropolski ceremoniał zaślubin, będący istotnym rytuałem przejścia, Tryzna – słowiański obrzęd żałobny i pogrzebowy, Noc Kupały oraz Szczodre Gody – celebrowanie przesileń letniego i zimowego. Życie społeczności zostanie pokazane jako nierozerwalnie zrośnięte z naturą i cyklem pór roku, co scenarzysta Wojciech Rzehak porównuje do konstrukcji „Chłopów” Reymonta. Fachowcy ramię w ramię z filmowcami Reżyser kategorycznie odrzuca estetykę „cepelii”, stawiając na maksymalny realizm w przedstawianiu sposobów oddawania czci bogom, dbałość o detale ubiorów oraz wykorzystanie zrekonstruowanego języka dawnych Słowian. „Nie idziemy w kierunku technologii 3D, spora część dekoracji powstawanie od zera” – podkreślił Rzehak. Od samego początku prac, czyli od 2016 roku, konsultantem historycznym projektu jest Igor Górewicz, autor monografii o uzbrojeniu Słowian. Każdy element scenariusza, uzbrojenia i ubiorów jest weryfikowany pod kątem zgodności z badaniami archeologicznymi i opiniami fachowców. Takie podejście powoduje spore koszty i w konsekwencji może być to najdroższa polska produkcja filmowa w historii. Na jakim etapie są prace nad filmem i kiedy wielka premiera? Jak zdradził „Gazecie Wyborczej” Rzehak, film ma być zaprezentowany w kinach w 2028 roku. Wcześniej całe przedsięwzięcie było ogłaszane pod zbiorczym roboczym tytułem „Słowianie Swaćba”. W trakcie trwających blisko dekadę prac nad koncepcją rozważano również stworzenie trylogii, w skład której miały wejść filmy o tytułach: „Swadźba”, „Postrzyżyny” oraz „Chrzest”. Z najnowszych informacji wynika, że produkcja będzie podzielona na dwie części o tytułach: „Swadźba” oraz „Chrzest”, które będzie można obejrzeć za jednym razem z przerwą. Obsada filmu nie jest jeszcze znana. Twórcy stawiają na młodych aktorów, bo jak argumentują – Mieszko I u szczytu potęgi był zaledwie 30-letnim mężczyzną. Źródła: Gazeta Wyborcza, Telemagazyn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
Pieczołowicie wykonaną włócznię wydobyli archeolodzy z jeziora Lednica. Częściowo była pokryta złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali. Przedmiot ten mógł być symbolem władzy lub służyć w czasie rytuałów.
Archeolodzy podwodni od wielu lat prowadzą badania wokół Ostrowa Lednickiego – wyspy na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem. Od połowy X wieku znajdowała się tutaj jedna z głównych siedzib władzy państwa pierwszych Piastów. Wewnątrz grodu mieścił się zespół pałacowo-sakralny, wraz z kamiennym palatium, do którego przylegała kaplica. Od lat archeolodzy podwodni z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeczesują obszar wokół wyspy. Przyszedł czas na podsumowanie ostatnich prac, które zamieszczono na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. – Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią badacze. Przebogata włócznia Największe emocje badaczy wzbudziło w czasie tegorocznych badań znalezisko w postaci włóczni, która określono jako „książęcą”. Całkiem nieźle zachował się grot ze skrzydełkami. Z kolei stalowe ostrze (liść) umieszczone jest na misternie zdobionej tulei, w której zachował się fragment drzewca. „Znaczna jej część – jak wykazały specjalistyczne badania – pokryta jest złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali” – opisali archeolodzy. Uwagę zwraca powierzchnia tulei i skrzydełek, która jest zdobiona jest ornamentem o motywach spiralnych i triskelionowych. Widoczne są wzory ukazujące plecionkę, której ostre zakończenia przypominają pazury lub dzioby. Dopełnia je ornament punktowy w postaci rzędów drobnych kropek tworzących wypełnienie plecionkowych motywów. Z analiz specjalistycznych wynika, że włócznia pochodzi z XI wieku, a jej drzewiec wykonano z jesionu. Znaczenie odkrycia Jak wyjaśniają naukowcy, groty ze zdobioną tulejką należą do wyjątkowych okazów uzbrojenia z wczesnośredniowiecznej Europy Północnej i Wschodniej. Trzy podobne zabytki znaleziono w latach 90. XX wieku w jeziorze Lednica. Ale żadne – do tej pory – nie było tak bogate. – To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym – twierdzą archeolodzy podwodni z Torunia. Włóczni było więcej W tym roku zespół naukowców z Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr. hab. Andrzeja Pydyna zlokalizował więcej średniowiecznych włóczni, ale żadna nie dorównuje tej opisanej powyżej. W sumie z jeziora Lednica na przestrzeni kilku dekad wydobyto olbrzymią „zbrojownię” – kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To blisko 300 zabytków wśród których są topory, włócznie i miecze. „Odkryte w 2025 roku artefakty powiększają tę największą w Europie kolekcję wczesnośredniowiecznej broni pochodzącą z jednego stanowiska archeologicznego o kolejne elementy” – informują muzealnicy. Przyczyny zatapiania broni Nadal nie ma jasne odpowiedzi, dlaczego broń w tak dużej liczbie znalazła się w jeziorze. Naukowcy biorą pod uwagę dwie główne hipotezy. Pierwsza związana jest z obroną w czasie najazdu państwa piastowskiego przez czeskiego księcia Brzetysława w latach 30. XI wieku. W myśl drugiej hipotezy broń złożono do wody celowo. Miała być to ofiara dla bóstw lub duchów. „Takie praktyki znane są z wcześniejszych okresów z wielu miejsc w Europie. Woda była postrzegana jako brama do świata zmarłych, a wrzucenie do niej cennego przedmiotu stanowiło gest o głębokim znaczeniu symbolicznym” – opisują muzealnicy. Te rytuały miały miejsce zatem już po symbolicznym chrzcie Polski w 966 roku. Nie można wykluczyć, że obie hipotezy są prawdziwe i że broń trafiała do wody w różnych okolicznościach. Źródło: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Śląska Perła Renesansu została Cudem Polski 2025 i idzie po nią Netflix. „Mamy tu niesamowitych ludzi”
Niezwykłe miasto leżące na historycznym szlaku łączącym wschód z zachodem, w miejscu, w którym wzdłuż niegdyś wysokiego brzegu Odry przebiegała Królewska Droga prowadząca ku Morzu Bałtyckiemu, leży wyjątkowe miasto. Brzeg, bo to o nim mowa, zyskał miano „Cudu Polski 2025” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. Czemu Polacy zachwycili się tym miejscem i dlaczego wkrótce będzie o nim jeszcze głośniej?
Miasto Brzeg otrzymało zaszczytny tytuł „Cudu Polski 2025”. Wygrało plebiscycie „National Geographic Traveler” i zostało przez czytelników i internautów wybrane najciekawszym miejscem w całym województwie opolskim. O historycznej przeszłości miasta i jego magicznym charakterze – i mieszkańcach – opowiada burmistrzyni Brzegu Violetta Jaskólska-Palus. Śląska Perła Renesansu na wyciągnięcie ręki Brzeg to stosunkowo niewielkie miasto: według danych ze stycznia 2024 roku liczyło sobie 33 403 mieszkańców. Jest doskonale usytuowane pomiędzy Wrocławiem a Opolem, a jego korzystne położenie znano już od setek lat: powstało na skrzyżowaniu ważnych średniowiecznych dróg handlowych. Brzeg rozwinął się w XIII wieku jako ważny ośrodek handlowy, przez co szczyci się bogatą architekturą i ciekawą historią. Już w 1311 roku został stolicą księstwa brzeskiego. To wtedy ukształtował się charakterystyczny układ urbanistyczny miasta z centralnym rynkiem. Jednym z najcenniejszych zabytków Brzegu jest Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą wjazdową z 1553 roku – aż do końca XVIII wieku był on siedzibą królewsko-książęcego rodu tak ważnego w historii Polski. To tutaj umarł ostatni męski potomek Mieszka I, czyli Jerzy IV Wilhelm. Aktywni ludzie i ogromne tereny zielone w fosie Wyjątkowe w Brzegu są także tereny zielone. Miasto szczyci się 60 hektarami parków miejskich. Wiele z nich mieści się w dawnej fosie. – Miasto zawdzięcza je przedwojennemu burmistrzowi Juliusowi Peppelowi, który wykupił tereny podmiejskie i wykonał założenie parkowe. Jest część ogrodowa, część dzika. To ogromne bogactwo – mówi burmistrzyni miasta, Violetta Jaskólska-Palus. Jako swój ulubiony park wskazuje Park Wolności im. Juliusa Peppela. To ogromny teren zielony ze stawem z piękną glorietą – rodzajem zabytkowej altany – oraz częścią dziką idealną na spacery. Skarbem miasta są jednak jego mieszkańcy. – Gdyby nie Ci wspaniali przewodnicy, osoby, które popularyzują wiedzę o Brzegu, wydarzenia, które są organizowane dzięki oddolnym pomysłom mieszkańców, miastu nie udałoby się tak rozkwitnąć – zwraca uwagę na aktywność lokalesów burmistrzyni – gratulacje z zostania „Cudem” płyną ze wszystkich stron, a to zasługa wszystkich brzeżan. Miasto Brzeg lokalizacją hitu Netflixa O Zamku Piastów Śląskich w Brzegu wkrótce będzie jeszcze głośniej. Dziedziniec brzeskiej fortyfikacji będzie „grał” Zamek Królewski w Warszawie w „1670” – polskim serialu komediowym produkowanym przez Netflixa w przewrotny sposób portretującym Polskę XVII wieku. Burmistrzyni nie kryje dumy, bo Zamek w Brzegu będzie bardzo dobrze widoczny. Nic dziwnego, bo to pięknie zachowana budowla. W mieście wciąż pozostaje jednak wiele do odkrycia. – Często bywam na zwiedzaniach z przewodnikami: kamienic, pałacyków, ratusza od piwnic po strych. Za każdym razem wychodzę z nich zaskoczona tym, czego jeszcze można się dowiedzieć: mimo tego, że w Brzegu mieszkam od urodzenia – uśmiecha się włodarka. Brzeg to wspaniałe i inspirujące miasto o wyjątkowej historii. Dobrze utrzymana starówka, renesansowe zabytki czy piękne położenie to aż nadto powodów na to, by odwiedzić tę Śląską Perłę. Dodajmy do tego życzliwych ludzi: aktywnych społeczników i przewodników, okraśmy to porcją wspaniałych terenów zielonych i mamy idealny przepis na „Cud Polski”. Warto go odwiedzić! Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, GUS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bolesław Chrobry „odwiedził” Biskupin. Śpiewał tam o swoim życiu
Śpiewający król, aktor zafascynowany historią i Biskupin jako średniowieczny plan filmowy. To nie zapowiedź nowej produkcji Netflksa, ale muzealny projekt z okazji jubileuszu Bolesława Chrobrego. W głównej roli gwiazda polskiego kina: Tomasz Karolak. Zobaczcie, co z tego wyszło!
W 2025 roku obchodzimy okrągłą, bo tysięczną rocznicę koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Z tego powodu w ostatnich miesiącach w Gnieźnie odbywają się liczne imprezy upamiętniające te ważne wydarzenia. Oprócz widowiska „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” są to też inne imprezy, ale też wydawnictwa, na przykład w postaci komiksu o pierwszym królu Polski. Rozśpiewane muzeum Jedną z instytucji silnie zaangażowanych w jubileusz jest Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Z jego inicjatywy powstał cykl produkcji wideo „Piast Superstars”. Utwory muzyczne wykonują znane osobowości, które wcielają się we władców Polski. Do tej pory zrealizowano produkcje na temat Bolesława Śmiałego, Mieszka I i Bolesława III Krzywoustego. Wzięli w nich udział Darek Malejonek, Marek Piekarczyk i Ewa Pitura (Parsifal). Teraz przyszła pora na Bolesława Chrobrego. A pretekstem jest 1000-lecie koronacji tego władcy w 1025 roku. Chrobry w Biskupinie W Chrobrego wcieliła się gwiazda polskiego kina znana zarówno z licznych seriali, ale też z desek teatralnych, Tomasz Karolak. Wykonał piosenkę „To była długa gra”. Tytuł odnosi się do powieści Elżbiety Cherezińskiej „Gra w kości”. Klip czerpie inspiracje z komiksu „Chrobry”, wydanego przez MPPP i wydawnicwo Egmont. Jest to autobiograficzny utwór, w którym władca wspomina swoją drogę na tron. Co ciekawe, większość zdjęć do teledysku zrealizowano w Biskupinie. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że w rezerwacie archeologicznym można zobaczyć rekonstrukcje budowli z różnych epok, również z czasów średniowiecza. Chociaż najbardziej znane budowle są z czasów kultury łużyckiej, czyli mające 2700 lat. W teledysku widzimy Chrobrego witającego Ottona III przed bramą do osiedla z czasów kultury łużyckiej. Ta budowla istniała zatem 1700 lat przed czasami pierwszego króla Polski, ale sprawdziła się w teledysku jako wrota Gniezna. Jednak dalsze zdjęcia pochodzą już ze zrekonstruowanej wioski wczesnośredniowiecznej, również w Biskupinie. Karolak: minąłem się z powołaniem Tomasz Karolak przyznaje, że minął się z powołaniem. – Dzisiaj jestem takim aktorem, który nie chce być aktorem, ale historykiem. Oprowadzam przyjaciół po Krakowie, Rzymie, Jerozolimie i szczycę się tym, że wiem trochę więcej – powiedział Tomasz Karolak portalowi „Przemiany”. View oEmbed on the source website Aktor wystąpił w produkcji muzeum bez pobierania honorarium. A propozycja udziału w produkcji wyszła od niego. Jak sam powiedział była to dla niego przyjemność, ponieważ bardzo interesuje się historią. Muzykę do utworu napisał Jakub Grzechowiak (klawiszowiec Pere Lachaise), a za tekst odpowiada Jarek Mikołajczyk – edukator z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Źródła: MPPP, Przemiany Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu spoczął „polski Lancelot”. Dijon to miasto pełne niespodzianek
W sercu Burgundii odnajdziemy nie tylko najlepsze wina i aromatyczną musztardę. To właśnie w jej stolicy, w Dijon, zmarł Władysław Biały – ostatni Piast kujawski, który wybrał życie zakonnika. Miasto skrywa jego grób i legendę. Co jeszcze warto zobaczyć w tym mieście?
Spis treści: Dijon to uczta dla miłośników architektury Filip Śmiały i jego pałac Polska królowa Francji Wino i jego klimaty Niezwykłe muzeum archeologiczne Piast kujawski mnichem Dijon, czyli kolebka musztardy Burgundia to jedna z najbardziej nieokiełznanych geograficznie krain Europy. Zmieniała na przestrzeni wieków kształt oraz rozmiar, by w wyniku politycznych aliansów zniknąć z mapy. Francuska prowincja Bourgogne, której stolicą jest Dijon, obejmuje tylko jeden z regionów średniowiecznego księstwa Burgundii. Dzisiaj wina z tego regionu uznawane są za najlepsze na świecie, a obiekty oraz budynki związane z ich produkcją są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dijon to uczta dla miłośników architektury Dijon najlepiej prezentuje się wczesnym porankiem. Słońce powoli zaczyna oświetlać dachówki z emaliowanej terakoty, które zdobią dachy miasta. Jakimś cudem ominęły to miejsce dewastacje wojen XX wieku, a ucierpiało ono poważniej jedynie podczas rewolucji francuskiej. Tym samym spacer przez starówkę jest też wędrówką przez historię i architekturę. My spacerujemy na linii wschód–zachód przez Rue de la Liberté. Szachulcowe budynki mieszczańskie, gotyckie świątynie, rezydencje burżuazji oraz książąt stoją dumnie od stuleci i czekają na miłośników architektury. Najbardziej reprezentacyjną budowlą miasta jest bez wątpienia Pałac książąt burgundzkich. Filip Śmiały i jego pałac Dijon szczyt potęgi osiągnęło w XV wieku za panowania dynastii burgundzkiej, bocznej linii Walezjuszów. Decyzją jej pierwszego przedstawiciela – Filipa Śmiałego – rozbudowano stary castrum na nową siedzibę władców, która miała odzwierciedlać ich ambicje. Pałac książąt burgundzkich, wraz z książęcym placem po południowej stronie, jest dzisiaj wizytówką miasta oraz najważniejszą instytucją muzealną. Pałac rozbudowywano przez kolejne stulecia, przez co zwiedzając jego część muzealną możemy podziwiać oryginalne wnętrza pomieszczeń gotyckich, renesansowych i barokowych. Polska królowa Francji Czujne oko wyłapać powinno polski akcent wśród obrazów w pomieszczeniach barokowych. Wisi tu bowiem osiemnastowieczna kopia portretu Marii Leszczyńskiej, królowej Francji, żony Ludwika XV, córki Stanisława Leszczyńskiego. Wnętrza galerii udekorowane są też dziełami sztuki burgundzkiej, w rozmaitych formach, jak na przykład gobeliny tkane złotymi nićmi. Samo skrzydło muzealne było wcześniej siedzibą Orderu Złotego Runa. Wino i jego klimaty Pałac książąt jest też częścią światowego dziedzictwa UNESCO obejmującego winnice Burgundii. Od czasów późnego średniowiecza, pod wpływem zakonów benedyktyńskich i cysterskich, oraz wsparciu książąt Burgundii, rozwijała się polityka identyfikacji wina z miejscem jego produkcji. Dało to początek systemowi działek gruntu. Precyzyjnie wyznaczone działki winorośli na wąskim, niespełna dwukilometrowym pasie winnic pomiędzy Dijon a Beaune, wyróżniają się specyficznymi warunkami naturalnymi. Warunki te, ukształtowane przez pracę mnichów, stopniowo identyfikowane były w odniesieniu do produkowanego wina. Głównymi szczepami uprawianymi tutaj są czerwony pinot noir i białe chardonnay. Wśród amatorów powszechna jest opinia, iż najlepsze wina na świecie z tych szczepów powstają właśnie na tych działkach. Niezwykłe muzeum archeologiczne Kończymy spacer na Placu św. Benignego, tuż przy katedrze pod tym samym wezwaniem. Kompleks katedralny to dawny klasztor benedyktynów. W jego refektarzu, dormitorium oraz kryptach zlokalizowane jest Muzeum Archeologiczne. Ekspozycja muzeum oraz piękne wnętrza dają wyśmienite wprowadzenie do zwiedzania samej katedry, której niewątpliwą atrakcją główną jest krypta, zwana też rotundą. Tę inspirowaną rzymskim Panteonem budowlę postawiono nad grobem św. Benignego we wczesnym średniowieczu. Szybko stała się jednym z głównych przystanków pielgrzymki z Trewiru do Composteli. Rotunda została częściowo zniszczona i zasypana podczas wojen rewolucyjnych, przez co zapomniano o niej na kilka dekad. Dziś, pieczołowicie odnowioną, można zwiedzać tylko z przewodnikiem, dwa razy dziennie, za niewielką opłatą. Piast kujawski mnichem Z katedrą łączy się też historia ostatniego piasta kujawskiego, Władysława Białego. Ten starannie wykształcony i pobożny władca małego księstwa gniewkowskiego miał duże ambicje polityczne oraz duszę prawdziwego podróżnika. Zaliczył m.in. pielgrzymkę do Ziemi Świętej oraz audiencję u papieża Urbana w Awinionie. Podczas krucjaty na Litwie, razem z Filipem Śmiałym walczył z poganami, po czym zdecydował się wstąpić do zakonu cystersów w Citeaux, na południe od Dijon. Zrzucił habit jeszcze kilkukrotnie i przy wsparciu księcia Burgundii próbował szczęścia w zmaganiach o koronę polską po śmierci ostatniego Piasta, Kazimierza Wielkiego. Misja ta zakończyła się jednak bez sukcesu i Władysław wrócił do Dijon, gdzie zakończył żywot. Wśród lokalnych mnichów znany był jako „Le Roy Lancelot” (Król Lancelot). Pochowano go w krypcie Katedry św. Benignego. Płytę nagrobną uratował od zapomnienia i wyeksponował w nawie bocznej Władysław Czartoryski, przywódca Hotelu Lambert i znawca sztuki. Dijon, czyli kolebka musztardy Za panowania Filipa Śmiałego miał też zostać pierwszy raz uregulowany prawnie przepis na produkcję musztardy. Dziś musztarda dijońska jest chyba jeszcze bardziej znana niż burgundzkie wino. Zgodnie z legendą, francuskie słowo „moutarde” ma pochodzić od motta używanego przez książąt Burgundii, „Moult me ​​tarde” (oznaczającego „Wielu na mnie czeka”). Książę Filip miał je wykrzyknąć do mieszkańców Dijon, którzy przybyli na jego wezwanie, aby walczyć obronie Burgundii w 1381 roku. Wytwórcy musztardy oddali mu wówczas hołd, dodając motto do swoich garnków z musztardą. Spacer można kontynuować w kierunku południowym, gdzie od 2022 roku czeka na podróżnych Cité Internationale de la Gastronomie et du Vin. Jego misją jest promocja zarówno francuskiej kuchni (można na przykład zrobić własną musztardę), jak i „klimatów” burgundzkich winnic, wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jeżeli nie jesteśmy spragnieni i głodni, a ciekawość regionu nie została zaspokojona, to więcej o kulturze burgundzkiej dowiemy się w Muzeum Życia Burgundzkiego Perrin de Puy Cousin, zlokalizowanym w dawnym klasztorze bernardynów. Co zobaczyć w okolicy Dijon? 70 km na północny-zachód znajduje się Opactwo Fontenay. Jest jednym z najstarszych zachowanych opactw cysterskich, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 40 km na południe jest zlokalizowany Hôtel-dieu de Beaune, dawne hospicjum. Tu gdzie kończy się pas winnic czeka na nas budynek będący kwintesencją architektury Burgundii. Dziś mieści się tu muzeum, a sam budynek również znajduje się na liście UNESCO. Źródło: National Geographic Polska
Czy tutaj rezydował Mieszko I? Archeolodzy badają kluczową lokalizację w Gnieźnie
Ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej z czasów wczesnego średniowiecza, odkryli archeolodzy na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Historycy są przekonani, że w tym rejonie znajdowała się monumentalna siedziba Mieszka I.
Pod koniec sierpnia badacze z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie rozpoczęli kolejny sezon wykopalisk na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Nazwa ekspedycji mówi wszystko: Ekspedycja Palatium 2025. Palatium to nic innego jak określenie na siedzibę władcy – w tym przypadku Mieszka I i pierwszych władców Polski. A tej od lat poszukują archeolodzy w Gnieźnie. Pierwsze wyniki wykopalisk Po kilku dniach wykopalisk odbyła się konferencja prasowa, na której przedstawiono pierwsze rezultaty. „Podczas tegorocznych badań odkryto ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Wzgórze Lecha było stale zamieszkałe od przynajmniej IX wieku, więc w trakcie prac wykopaliskowych archeolodzy napotykają przedmioty z warstw kulturowych z wielu setek lat wstecz” – czytamy w komunikacie Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Podkreślono w nim, że obecne badania wykopaliskowe nie przynoszą zaskakujących efektów w postaci ukrytych pod ziemią ruin budowli, ale „ledwo dostrzegalne ślady w glebie w postaci tzw. negatywów – ciemniejszych fragmentów w gruncie w miejscach dawnych budowli”. Najnowszym znaleziskiem jest palenisko. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Kościół nad palatium? Archeolodzy mają poważny problem z namierzeniem siedziby Mieszka I, bo w jej miejscu na Wzgórzu Lecha w kolejnych stuleciach wzniesiono kościół pw. Św. Jerzego. Stoi on w tym miejscu do dziś, chociaż jego bryła była wielokrotnie przebudowywana. Dlatego archeolodzy mogą prowadzić badania tylko w sąsiedztwie tej budowli – w tym roku przy jej północnych ścianach. Sądzą jednak, że istnieje duża szansa, iż dostarczą one przełomowych informacji o roli Gniezna na przełomie X i XI wieku. Wykopaliska będą kontynuowane w kolejnych tygodniach – archeolodzy poszerzą wykop, co da im szerszy ogląd sytuacji. Znaleziska zostaną udokumentowane cyfrową metodą fotogrametrii. Z kolei odkryta zaprawa murarska będzie poddana specjalistycznym analizom. Rezydencje pierwszych władców Polski. Gdzie się znajdowały? We wczesnych etapach istnienia Polski władcy nie mieli jednej stałej siedziby. Przemieszczali się pomiędzy kluczowymi grodami. Archeolodzy mają dowody na obecność takich rezydencji na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim. A co z Gnieznem? – Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie znajdowała się monumentalna siedziba władcy – powiedziała archeolog prof. Hanna Kóčka-Krenz w czasie konferencji prasowej zorganizowanej po paru dniach wykopalisk na Wzgórzu Lecha. Podkreśliła, że Gniezno było jednym z czołowych grodów państwa pierwszych Piastów, dlatego nie mogło się obyć bez palatium. – Książę musiał mieć tutaj swoją siedzibę, zwłaszcza, że to miejsce pełniło bardzo ważną rolę, jeśli chodzi o stronę sakralną – dodała. Źródła: National Geographic Polska, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bolesław Chrobry jak superbohater. Komiks bije rekordy popularności
Nie jest to opowieść o Asterixie czy Thorgalu, ale stała się hitem. Bohaterem tego komiksu jest pierwszy polski król – Bolesław Chrobry. Gnieźnieńskie muzeum jest zaskoczone sukcesem nowego wydawnictwa i zapowiada dodruk.
W tym roku w Polsce obchodzona jest okrągła, tysięczna rocznica koronacji pierwszego króla Polski – Bolesława Chrobrego. W jubileusz zaangażowały się liczne instytucje w Gnieźnie – pierwszej stolicy naszego kraju. Wśród inicjatyw oprócz warsztatów, wystaw i wydarzeń plenerowych (o jednym pisaliśmy na naszych łamach) pojawiło się też wydawnictwo – komiks z Chrobrym w roli głównej. Wydawniczy sukces Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Już kwietniu tego roku ruszyła przedsprzedaż komiksu „Chrobry”, który powstał przy współpracy z Muzeum Początków Państwa Polskiego (MPPP) w Gnieźnie z wydawnictwem Egmont. Rysunki stworzył Piotr Bednarczyk, a scenariusz napisał Maciej Kur. Ten duet znany jest z serii „Lil i Put” oraz kontynuacji przygód „Kajka i Kokosza”. Od początku komiks spotkał się z wielkim zainteresowaniem czytelników. Cały nakład w liczbie 3 tys. sztuk jest już na wyczerpaniu, dlatego wydawcy planują dodruk w październiku. O czym jest komiks? Komiks opowiada losy Bolesława Chrobrego od maleńkości po kres jego ziemskiego wędrówki. Na planszach opowieści autorzy zaprezentowali wydarzenia i decyzje, które ukształtowały charakter przyszłego króla oraz to, jak wyglądało raczkujące państwo polskie. Komiks nie pudruje rzeczywistości. Zaprezentowano brutalne oblicze władcy – na przykład oślepienie swoich wrogów. Są też jednak wątki bardziej humorystyczne, dzięki czemu komiks czyta się jak opowieść przygodową. Nie jest to sztywna lekcja historii. – Nie jesteśmy dzisiaj przyzwyczajeni do formuły czysto podręcznikowej, czyli „data, wydarzenie, data, wydarzenie”. To chyba nie jest dla nas wszystkich już zbyt ciekawe. Postanowiliśmy zrobić to w inny sposób – opowiada National Geographic Polska dyrektor MPPP dr Michał Bogacki. Wskazuje, że pomysł na taką formułę pochodził od autora scenariusza – Macieja Kura oraz rysownika Piotra Bednarczyka. Komiks o Chrobrym – to dopiero początek Czy muzealnicy z Gniezna spodziewali się takiego sukcesu? – Chyba nie takiego – przyznaje Bogacki. – Pierwszy nakład wyprzedał się praktycznie w ciągu dwóch miesięcy – dodaje dr Bogacki. Sukces Chrobrego przekonał muzealników do kontynuowania projektu. Przygotowywana jest seria poświęcona pierwszym polskim władcom w bardzo podobnej formule. – Już pracujemy nad komiksem poświęconym Mieszkowi I. Ukaże się w przyszłym roku, później Mieszko II, Kazimierz Odnowiciel i kolejni aż do Bolesława Krzywoustego. Jednocześnie zaczynamy niedługo pracę nad inną serią poświęconą kobietom w czasach piastowskich – zapowiada dyrektor. Pierwszą bohaterką będzie Świętosława. Źródła: National Geographic Polska, MPPP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czym zajadał się Mieszko I – archeolodzy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Na stołach pierwszych Piastów królowała wieprzowina, ale również ceniono ryby, w tym duże szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy z dziczyzny: niedźwiedzie łapy w miodzie czy zupę z ogona bobra. Odtworzenie menu sprzed tysiąca lat jest możliwe dzięki analizie niezliczonych kości ze stanowisk archeologicznych.
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te grody były przedmiotem walk Piastów z władcami ruskiego Kijowa. Do dziś skrywają wiele tajemnic
Grody Czerwińskie, kraina, o którą walczyli Polacy i Rusini, odegrała niezwykle istotną rolę w kształtowaniu się Polski piastowskiej. Tajemniczy obszar od lat stanowi przedmiot debat wśród archeologów i historyków. Naukowcy do dziś mają wątpliwości co do zasięgu grodów i lokalizacji ich stolicy, jednak najnowsze ustalenia rzucają więcej światła na ten temat. Jaka jest historia Grodów Czerwieńskich? Co wiadomo na ich temat? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Wśród prostych, dobrze zdefiniowanych fragmentów historii kryją się też prawdziwe zagadki, na które nauka szuka odpowiedzi od dziesiątek, a nawet setek lat. Do takich należą Grody Czerwieńskie – obszar na styku wpływów wczesnośredniowiecznej Polski i Rusi. Przez lata na temat tego tajemniczego obszaru pojawiło się wiele hipotez. O ile niektóre tajemnice do dziś czekają na wyjaśnienie, to na wiele pytań nauka zdołała znaleźć odpowiedź. Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Najstarsze źródła historyczne, jak spisana pod koniec XII stulecia „Powieść lat minionych”, rzucają nieco światła na przynależność Grodów Czerwieńskich, jednak nie wyjaśniają tej kwestii w satysfakcjonujący sposób. Wspomniany staroruski latopis wymienia tę nazwę dwa razy. Kluczowa wzmianka jest datowana na 981 rok, kiedy książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz, zwany Wielkim, zagarnął Czerwień, Przemyśl i inne grody należące do „Lachów”. W tym miejscu pojawia się pierwszy istotny znak zapytania – kim byli tajemniczy „Lachowie”? Większość historyków interpretuje to określenie jako odniesienie do Polaków. Oznaczałoby to, że ziemie te znajdowały się w granicach państwa, którym władał książę Mieszko I. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze bardziej niż z Polakami utożsamiali „Lachów” z plemieniem Lędzian, które najprawdopodobniej nie podlegało władzy Mieszka. Zatem, kto gospodarzył w Grodach Czerwieńskich? To jedno z tych pytań, które do dziś nie doczekały się jednoznacznej odpowiedzi. Należy zdać sobie sprawę, że we wczesnym średniowieczu przynależności etniczne i polityczne nie były jednoznacznie zdefiniowane, a często kwestie te okazywały się dość „płynne”. Należy jednak wspomnieć o jednej z hipotez, według której ziemie te przejęli Piastowie od Madziarów, po ich klęsce nad rzeką Lech w 955 roku. Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Włodzimierz Wielki zdobył Grody Czerwieńskie 981 roku. Aby umocnić swoją władzę na podbitym terytorium, po wschodniej stronie Bugu, naprzeciwko Wołynia, nakazał założyć gród Włodzimierz. W 1018 roku, już po zakończeniu wojen z cesarzem i podpisaniu pokoju w Budziszynie, przy wsparciu wojsk niemieckich na Kijów wyprawił się Bolesław Chrobry. Udana kampania miała zaowocować odzyskaniem Grodów Czerwieńskich i znacznym umocnieniem pozycji polskiego króla na arenie międzynarodowej. Chrobry odzyskał grody, ale Ruś nadal przedstawiała roszczenia wobec tych terenów. Ponownie podbiła te tereny w 1030 roku, kiedy wojska Rurykowiczów zajęły Bełz. Rok później wyprawa książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego, wspierana przez norweskiego króla Haralda III, skończyła się zajęciem innych grodów, aż po San. Duża część „lachowskiej” ludności została wówczas przesiedlona na południe od Kijowa, nad rzekę Roś. Tak informuje ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich, zawarta w „Powieści lat minionych”. Rywalizacja trwała aż do 1569 roku Co później działo się z Grodami Czerwieńskimi? W latach 1069 i 1077–1078 Bolesław Śmiały odbył wyprawy kijowskie. Udało mu się wówczas na krótko podporządkować te ziemie Polsce. Około 1085 roku, gdy władał Władysław Herman, Grody Czerwieńskie ponownie znalazły się pod panowaniem książąt ruskich i stały się wówczas częścią księstwa halicko-wołyńskiego. Polsko-ruska rywalizacja o Grody Czerwieńskie nie ustała w okresie rozbicia dzielnicowego. Na ziemie podbite przez Rusinów wyprawiali się między innymi Kazimierz Sprawiedliwy i jego syn Leszek Biały. Po zdobyciu Halicza wsparli jako księcia Romana Halickiego. Po jego śmierci o ziemię halicko-wołyńską Polska zaczęła rywalizować z Węgrami. Wówczas ziemie te opanował Andrzej II, a po nim – książę i król Rusi Daniel Halicki. Gdy w 1340 roku zmarł Bolesław Jerzy II, ostatni książę halicko-wołyński, Kazimierz Wielki włączył ziemie księstwa do Polski. Po długich wojnach między Polską, Litwą i Węgrami, w 1387 roku zostały podzielone między Polską, która otrzymała Ruś Czerwoną z obszarem Grodów Czerwieńskich, a Litwę, której w udziale przypadł Wołyń. Po Unii Lubelskiej w 1569 roku w całości znalazły się w granicach Korony Królestwa Polskiego. Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Zmieniająca się na przestrzeni wielu wieków przynależność państwowa Grodów Czerwieńskich jasno i dobitnie wskazuje na strategiczne znaczenie tych ziem. Żadna ze stron nie mogła dopuścić, by przeciwnik przejął pełną kontrolę nad tym obszarem. Czy utrzymywanie ciągłego stanu konfliktu było podyktowane wyłącznie koncentracją na bezpieczeństwie granic? Otóż nie. Chodziło przede wszystkim o wpływy. We wczesnym średniowieczu, Grody Czerwieńskie były kluczowym węzłem na szlakach handlowych. Obszar ten łączył Bug z Prypecią, a także pozwalał na utrzymywanie kontroli nad kluczowym szlakiem San-Dniestr, będąc miejscem składu i przeładunku towarów. Nie można nie wspomnieć, że w pobliżu znajdowało się centrum wydobycia soli, która w tamtych czasach była wyjątkowo cennym towarem. Jakie ziemie obejmowały Grody Czerwieńskie? O ile wiadomo, że Grody były obszarem o dużym znaczeniu, to ich dokładny zakres terytorialny nadal pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków. Zdaniem niektórych badaczy, nazwa ta odnosi się do całego obszaru odpowiadającego późniejszej Rusi Czerwonej lub Halickiej. Nie brakuje jednak opinii, że w praktyce ich zasięg obejmował sam Czerwień, a liczba mnoga w nazwie wynika z istnienia dwóch grodów. Do 1945 roku dominował pogląd, że Grody Czerwieńskie zajmowały ogromne terytorium. Historyk Aleksander Jabłonowski stwierdził, że już w XIII stuleciu obszar ten zaczęto nazywać Rusią Czerwoną. Podobny pogląd wyrazili inni historycy, ale nie zgodził się z tym Władysław Semkowicz, według którego nazwa Ruś Czerwona ukuła się dopiero dwa wieki później. Po 1945 roku przyjęto za właściwą tezę Semkowicza, według której Grody Czerwieńskie miały być dużym obszarem, obejmującym ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i częściowo wołyńską, ale bez ziemi halickiej. Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Do dziś nie ma pełnej zgody w tym temacie, ale historycy nie mają wątpliwości, że centrum tych ziem stanowił Czerwień. Gdzie się znajdował? W przeszłości pojawiło się wiele hipotez na ten temat. Niektórzy badacze uznali, że głównym ośrodkiem jest Czerwonogród nad Dniestrem na Podolu Zachodnim. To jednak kłóciło się z zapisami w ruskich kronikach, w których Czerwień wymieniano w kontekście wydarzeń toczących się wokół Włodzimierza, Chełmna, Bełza i Sąsiadki. Dziś dominuje pogląd, że dawny Czerwień znajdował się na obszarze, gdzie dziś rozciąga się wieś Czermno w gminie Tyszowce. Potwierdzają to prowadzone od 2012 roku badania międzynarodowego zespołu pod kierownictwem doktora Tomasza Dzieńkowskiego z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Prowadzone tam wykopaliska dostarczyły wiele potwierdzających to dowodów. Co pozostało z dawnych grodów? Na terenie dawnego grodu w Czermnie nigdy nie wyrosło w pełni rozwinięte miasto. To w dużym stopniu przyczyniło się do zachowania wielu wczesnośredniowiecznych pozostałości. W toku badań archeologicznych ujawniono pozostałości rozległego kompleksu osadniczego, składającego się z grodziska, podgrodzia, kilku osad i cmentarzysk. Zdaniem badaczy, całość zajmowała powierzchnię ok. 150 ha. Do naszych czasów zachowały się wyniesienia i masywny wał obronny. Widoczne są pozostałości studni grodowej. Do najbardziej spektakularnych odkryć należą dwa pomosty z dębowych pali, które prowadziły w stronę Huczwy, najprawdopodobniej do dawnej przystani. Kluczowym odkryciem pozostają jednak zlokalizowane w obszarze podgrodzia fundamenty romańskiego kościoła. W toku wykopalisk archeolodzy ujawnili ponad 40 tys. artefaktów. Należą do nich m.in. fragmenty ceramiki, ołowiane pieczęcie i kamienne ikony. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Piastowie są ze Szkocji? „To absurdalne i błędne wnioski”
Piastowie wcale nie pochodzą ze Szkocji. Taki wniosek wyciągnięto na podstawie nieprawidłowego przypisania haplogrupy, czyli części DNA. To doprowadziło do wyciągnięcia nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków – uważa archeolog z UW, dr Dariusz Błaszczyk.
Spis treści: Kontrowersyjne wyniki badań DNA Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania W ostatnich dniach naukowcy ogłosili na konferencji i w mediach, po trwającym ponad 10 lat oczekiwaniu, wyniki badań nad genomem Piastów. Wykonano je w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”. Mają być one opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Kontrowersyjne wyniki badań DNA Z ogłoszonych przez prof. Marka Figlerowicza i jego zespół z Instytutu Chemii i Bioorganicznej PAN w Poznaniu informacji ma wynikać, że przodkowie Piastów w linii męskiej mogli wywodzić się z obszaru dzisiejszej Szkocji. W rozmowie z National Geographic Polska prof. Figlerowicz zastrzegł, że nie musiała być to wcale duża migracja. Mogła być to nawet jedna osoba z obecnego terenu Szkocji. Te wyniki spotkały się z niedowierzaniem środowiska naukowego. – Błędy pojawiły się nie tylko w ich interpretacji, ale w samych danych, w tym w nieprawidłowym przypisaniu haplogrupy. To doprowadziło do wyciągnięcia z nich nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków. Niestety, mleko się wylało, a informacja poszła w świat – komentuje dla National Geographic Polska dr Dariusz Błaszczyk z Wydziału Archeologii UW. Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Jak relacjonuje dr Błaszczyk, genetycy podali, że jako piastowskie zakwalifikowano 33 pochówki (30 mężczyzn i 3 kobiety). Wśród przebadanych próbek uznanych za piastowskie stwierdzono występowanie haplogogrupy Y-DNA R1b (w większości przypadków) i R1a (w mniejszej liczbie przypadków). Zbadane zostały linie trzech z pięciu synów Bolesława Krzywoustego. Natomiast nie udało się zbadać próbek z pokoleń wcześniejszych, niż czasy Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, chociaż w świetle analiz radiowęglowych nawet ich szczątki wydają się być problematyczne – zauważa archeolog. – Na podstawie przeprowadzonych badań DNA prof. Figlerowicz i jego zespół stwierdzili, że dla dynastii Piastów charakterystyczna ma być dziedziczona w linii męskiej z ojca na syna haplogrupa chromosomu Y DNA R1b z mutacją S747 – mówi dr Błaszczyk. Przy czym dokonali tego, bazując na jednej próbce przypisywanej Wacławowi I Płockiemu (1293–1336). Ponieważ ta haplogrupa występuje w szczątkach archeologicznych i u współczesnych ludzi zamieszkujących Wyspy Brytyjskie, badacze doszli do wniosku, że przodkowie dynastii Piastów pochodzą właśnie z tego obszaru. Haplogrupa ta miałaby ona odpowiadać mężczyźnie żyjącemu w V–VI w. w Szkocji. Genetycy z Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Uniwersytetu Warszawskiego wskazali na jeden błąd - określenie haplogrupy R1b-S747 i zasugerowali, że potencjalnie jest kilka innych niezgodności, które wymagają wyjaśnienia. Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Jak relacjonuje dr Błaszczyk, takie nieprawidłowe przypisanie haplogrupy może być wynikiem jej degradacji, kontaminacji lub, co jest chyba bardziej prawdopodobne w tym przypadku, błędnie odczytanej sekwencji DNA. – Badacze zasugerowali, że ich analizy wskazują, iż Piastowie z badanej linii należeli raczej do „celtyckiej” haplogrupy R1b z mutacją U152, która występowała także u ludzi zamieszkujących we wcześniejszych okresach ziemie polskie – mówi dr Błaszczyk. Jaki zatem można wyciągnąć wniosek? Zdaniem archeologa, w świetle obecnie dostępnych, niepełnych danych, błędne jest ustalenie haplogupy Piastów jako R1b-S747 i łączenie jej z Piktami ze Szkocji. – Można natomiast powiedzieć, że przynajmniej jedna z ich linii (kujawsko-mazowiecka) należała do haplogrupy R1b. Występowała ona na ziemiach polskich jeszcze przed przybyciem Słowian. Wskazywałoby to raczej na miejscowe pochodzenie Piastów. Czyli zupełnie coś innego, niż sugeruje prof. Marek Figlerowicz i jego zespół – zaznacza dr Błaszczyk. Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania Naukowiec zwraca uwagę na wątpliwości dotyczące przyporządkowania szczątków kostnych do poszczególnych przedstawicieli dynastii Piastów. – W części przypadków, np. Ziemowit III, Władysław II Płocki, czas życia danej osoby odpowiada uzyskanym datom radiowęglowym. Natomiast w części jest rozbieżny i datowanie radiowęglowe nie pokrywa się z okresem życia. Dotyczy to np. szczątków przypisywanych Władysławowi Hermanowi i Bolesławowi Krzywoustemu. Władysław Herman żył w latach 1044–1102, czyli 2 poł. XI w., a data radiowęglowa to XIV w. Bolesław Krzywousty żył w latach 1086–1138 , czyli w 2 poł. XI – 1 poł. XII w., natomiast data radiowęglowa wskazuje na XV–XVI w. Być może pobrane próbki nie pochodzą od tych władców – zauważa dr Błaszczyk. W jego ocenie i warszawskich genetyków rozbieżności i kontrowersji jest w ogłoszonych danych więcej. – Pozostaje nam czekać na opublikowanie zasadniczego artykułu, w którym być może wiele tych błędów zostanie poprawionych – kończy dr Błaszczyk. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy jeden z przodków Piastów wywodził się ze Szkocji? Oto, co mówią analizy DNA
Skąd wywodzi się dynastia Piastów? Na przestrzeni lat badacze i pasjonaci wskazywali różne kierunki: Skandynawię, Morawy czy lokalne pochodzenie. Najnowsze wyniki badań DNA zaskoczyły wszystkich.
Spis treści: Trudności w badaniach szczątków Piastów Kierunek: Szkocja Okoliczności przybycia szkockiego przodka Część ekspertów sądzi, że kropkę nad i może w końcu postawić analiza genetyczna. To ją wykonał zespół badaczy pod kierunkiem prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk. Jest to projekt „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. Niebawem ukaże się na ten temat publikacja naukowa na łamach „Nature Communications”. Jednak rąbka tajemnicy naukowiec uchylił w czasie konferencji prasowej w Poznaniu i w rozmowie z National Geographic Polska. Trudności w badaniach szczątków Piastów Prof. Marek Figlerowicz wraz z zespołem przebadali szczątki kostne 33 osób – 30 mężczyzn i 3 kobiet. Z dużym prawdopodobieństwem zmarli należeli do przedstawicieli dynastii Piastów. Wytypowanie grobów Piastów było karkołomnym przedsięwzięciem. W wielu miejscach szczątki były wymieszane albo po otwarciu trumien, okazywało się, że są puste. Kluczowe dla projektu było przebadanie szczątków Piastów w katedrze płockiej – to największa nekropola tej dynastii. Badacze przyjrzeli się w czasie analiz chromosomowi Y. Jest przekazywany z ojca na syna. Kierunek: Szkocja Co udało się ustalić? Prawie wszystkie z dziesięciu szczątków, dla których udało się uzyskać dobrej jakości dane należały do osób z jednej linii haplogrupy Y (R1b), czyli spokrewnionych w linii ojcowskiej. Ludzie z taką haplogrupą żyją dzisiaj głównie na terenie Wielkiej Brytanii. Jest ona rzadka w pozostałych regionach Europy. Przeszukanie bazy kopalnego DNA wykazało, że osoba należąca do haplogrupy najbliżej spokrewnionej z haplogrupą piastowską i pochodząca sprzed okresu wczesnego państwa polskiego, żyła w Szkocji w VI wieku. Okoliczności przybycia szkockiego przodka Co ten wynik oznacza dla badaczy dziejów Piastów? Prof. Figlerowicz przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska, że sposobów interpretacji tego powiązania Piastów z dzisiejszą Szkocją jest sporo. – Scenariuszy może być wiele. Nie musiała być to migracja większej grupy osób ze Szkocji. Mogła być to pojedyncza wypędzona osoba, która trafiła na nasze tereny przez Skandynawię. Mógł to też być członek oddziału wikingów lub wyzwolony niewolnik – wskazuje prof. Figlerowicz. Z danych genetycznych nie da się stwierdzić, kiedy ta osoba lub osoby przybyły do Polski – czy było to 200, czy może 500 lat przed powstaniem państwa piastowskiego. Dlatego – w ocenie naukowca – rodząca się dynastia piastowska mogła wcale nie mieć świadomości „domieszki” z dalekiej północy Wielkiej Brytanii. Bo mogła ona być naprawdę niewielka – zaznacza badacz. I podaje ciekawych przykład „genetycznych” wpływów. Bronisław Piłsudski (brat Józefa Piłsudskiego) po pobycie na Syberii ożenił się z Japonką, z którą miał dzieci. Dzisiaj jego potomkowie żyją w Japonii. – Pod względem genetycznym te osoby są w ponad 90% Japończykami. W DNA pozostał jednak Polski ślad w postaci chromosomu Y. Jednak nie są to przecież Słowianie – mówi National Geographic Polska prof. Figlerowicz. Zapewne podobnie należy spojrzeć na „szkocki” ślad w genomie Piastów – uważa badacz. Z najnowszych analiz można, zdaniem prof. Figlerowicza, wysnuć następujący wniosek. Już w okresie wczesnego średniowiecza ludzie byli nadzwyczaj mobilni. Dotyczyło to przede wszystkim elit społecznych. Czy ten wynik badań genetycznych ostatecznie wyjaśnił pochodzenie Piastów? Raczej dołożył kolejną cegiełkę do poznania tego królewskiego rodu. Źródła: National Geographic Polska, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Badania genetyczne potwierdziły: w katedrze w Płocku pochowano Piastów
Od kilku lat trwają analizy genetyczne szczątków, które należą do przedstawicieli pierwszej panującej w Polsce dynastii – Piastów. Za najbardziej obiecujące pod względem badawczym uznano te znajdujące się w płockiej katedrze.
Spis treści: Wielki projekt badania DNA Piastów W Płocku cała nadzieja Piastowska rodzina z Płocka Analizy DNA Piastów są bardzo trudnym zadaniem, gdyż miejsca ich pochówku są w większości naruszone lub kompletnie zniszczone. Naukowcy analizują je, aby raz na zawsze przeciąć różne spekulacje dotyczące rodowodu tej królewskiej rodziny. Sugerowano jej skandynawskie lub morawskie pochodzenie. Poza tym DNA może nieść inne interesujące informacje o zmarłych. Wielki projekt badania DNA Piastów Kilka lat temu zespół prof. Marka Figlerowicza rozpoczął przedsięwzięcie mające na celu przeanalizowanie DNA Piastów w ramach w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, który realizowany jest w Instytucie Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Początkowo wytypowano pół tysiąca miejsc z domniemanymi szczątkami Piastów. Jednak okazało się, że grobowce były zniszczone lub szczątki były przemieszane z późniejszymi. To zaskoczyło naukowców. W Płocku cała nadzieja W ocenie prof. Figlerowicza najbardziej obiecujące do badań są szczątki Piastów spoczywające w Płocku. W kaplicy królewskiej i w krypcie płockiej bazyliki spoczywają Władysław I Herman (1043-1102) i Bolesław III Krzywousty (1086-1138) oraz szczątki 14 piastowskich książąt mazowieckich, w tym, w tym Konrad I Mazowiecki (1187-1247), Siemowit III Starszy (1320-1381), Janusz II Mazowiecki (1455-1495) i księżniczka Gaudemunda-Zofia (zm. 1288 r.). Jest to największa nekropola Piastów. Płockie Wzgórze Tumskie, gdzie wznosi się katedra, znajduje się na liście Pomników Historii. W sobotę 10 maja na konferencji w Płocku zatytułowanej „W poszukiwaniu naszych korzeni. Piastowski Płock” prof. Figlerowicz przedstawił częściowe wyniki badań DNA Piastów pochowanych w katedrze. Wszystkie zostaną ujawnione w publikacji naukowej, która ma się ukazać w najbliższym czasie. W prezentacji zaznaczył, że są to rezultaty prac, które prowadzone były po pobraniu w 2019 r. do badań DNA próbek ze szczątków pochowanych w Kaplicy Królewskiej, jak również w znajdującej się poniżej krypcie płockiej bazyliki. „Nie ma wątpliwości, że szczątki pochowane w katedrze w Płocku są szczątkami Piastów” - podkreślił prof. Figlerowicz. Eksperci wykonali też analizy radiowęglowe szczątków, które umożliwiają określenie wieku pozostałości organicznych. Pochodziły z lat około 1100 do 1495. – To jest dokładnie czas, kiedy Piastowie tutaj byli, kiedy byli tutaj chowani. Wszystko, co znaleźliśmy pochodziło właśnie z tego okresu, z którego powinno pochodzić – powiedział prof. Figlerowicz cytowany przez serwis Dzieje.pl. Piastowska rodzina z Płocka Eksperci wykonali również badania antropologiczne szczątków Piastów z Płocka. Potwierdziły znany z przekazów historycznych ich wiek w chwili ich śmierci. Z kolei badania DNA wykazały „relacje, jakie powinniśmy obserwować pomiędzy członkami jednej rodziny”. – Ustaliliśmy stopień pokrewieństwa pomiędzy tymi próbkami i ku naszemu zadowoleniu wyszło, że rzeczywiście co najmniej w kilku przypadkach istnieje pokrewieństwo – dodał prof. Figlerowicz. Zaplanowane w projekcie badania szczątków kostnych Piastów obejmują także rekonstrukcje twarzy dokonywane na podstawie trójwymiarowych skanów czaszek. Źródło: Dzieje.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak się żyło w Polsce pierwszych Piastów? – podcast National Geographic Polska
Czym był Chrobrobus? Czy w piastowskich grodach były odpowiedniki dzisiejszych NFZ-ów? Co wiemy o życiu zwykłych ludzi, żyjących za panowania pierwszych polskich władców? Rzadko poświęca się im wiele uwagi. Pora to nadrobić.
Spis treści: Eksperci z ziemi gnieźnieńskiej „Kowalscy” polskiego średniowiecza – kim byli? Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Mija tysiąc lat od koronacji pierwszych królów Polski. Sporo mówi się o pierwszych władcach Polski, a zwłaszcza królach – Bolesławie Chrobrym czy Mieszku II. Często mówi się, że historię piszą zwycięzcy, ale można śmiało powiedzieć, że przez większość dziejów – odpowiadały za to elity. Dlatego tak mało wiemy o życiu zwykłych ludzi. Czy da się coś powiedzieć o „Kowalskich” epoki państwa pierwszych Piastów? Temu zagadnieniu poświęcony jest nasz nowy podcast. Eksperci z ziemi gnieźnieńskiej O tym, jak żyło się większości mieszkańców państwa Mieszka czy Chrobrego opowiadają w nowym odcinku dwaj goście ściśle związani z kolebką państwa polskiego – Gnieznem. Pierwszy to Artur Krysztofiak, koordynator obchodów tysięcznej rocznicy koronacji pierwszych królów Polski i dyrektor Wydziału Promocji Kultury i Turystyki Urzędu Miejskiego w Gnieźnie. Nasz gość jest też instruktorem nordic walking, projektował i znakował ponad 1000 km szlaków na terenie Wielkopolski. Drugi gość to Jarosław Mikołajczyk. Jest edukatorem muzealnym w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, ale też instruktorem teatralnym, lalkarzem, dziennikarzem. Jak samo o sobie mówi, jest bezgranicznie zakochany w Gnieźnie i jego historii. „Kowalscy” polskiego średniowiecza – kim byli? Sporo informacji na temat życia zwykłych ludzi naukowcy uzyskują dzięki badaniom archeologicznym. Dzięki temu wiemy, jakich przedmiotów używali na co dzień i jak wyglądały ich domostwa. Nie zawsze potrzebne są jednak nowe wykopaliska. Jak zauważa Jarosław Mikołajczyk, nowych ustaleń można dokonać również analizując liczne zabytki spoczywające od dziesiątek lat w muzeach. One też mogą zmienić wizje przeszłości. W podcaście poruszamy też tak ciekawe tematy, jak średniowieczna służba zdrowia, podróże czy hobby. Dowiemy się też, że zwykli ludzie żyli zdecydowanie krócej niż przedstawiciele elit. Pasjonaci Gniezna przybliżają nam również informacje dotyczące niezwykłych wydarzeń, które cyklicznie odbywają się w pierwszej polskiej stolicy. W 2025 roku odbędzie się jednak jeszcze więcej imprez nawiązujących do tysiącletniej historii Gniezna. Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Nieznane fakty z życia pierwszego króla Polski. Losy tej postaci mogą zaskakiwać
Na widok tytułu „Nieznane fakty o Bolesławie Chrobrym” można przewrócić oczami i pomyśleć: „Aha, na pewno…”, spodziewając się albo rzeczy powszechnie znanych, albo wątpliwych hipotez. Tymczasem niektóre szczegóły z życia pierwszego króla Polski faktycznie mogą zaskoczyć.
Spis treści: Dzieciństwo Chrobrego spędzone w Rzeszy Komu groził Chrobry? Niemiecki margrabia starszym bratem Chrobrego Czy to faktycznie „nowe fakty”? Próbując opowiadać o pierwszym polskim królu, korzystamy ze źródeł zazwyczaj bardzo dobrze znanych od lat. Można przypomnieć o jego (co najmniej) czterech żonach, o zajęciu Miśni, Pragi czy Kijowa, o słupach granicznych wbijanych w Soławę czy o wybijaniu zębów poddanym za łamanie postów. To znajdziemy w większości tekstów o polskim królu. Sztuką jest wyłowienie ze źródeł szczegółów, które umknęły badaczom – a jednocześnie nie dać się porwać pokusie tworzenia nowych hipotez za wszelką cenę. Dzieciństwo Chrobrego spędzone w Rzeszy W 973 roku Mieszko I musiał odesłać swojego syna, sześcioletniego Bolesława, na dwór cesarski w charakterze zakładnika. Wielu historyków było przekonanych, że chłopiec rychło wrócił do Polski, ponieważ w kolejnych latach Mieszko I związał się z antycesarską opozycją. Ich tok rozumowania okazał się błędny, bowiem bycie zakładnikiem w X wieku oznaczało coś innego niż współcześnie. Słowo „zakładnik” dziś roztacza przed nami obrazy akcji z udziałem terrorystów i antyterrorystów, przypadkowych ofiar, pospolitych bandytów i policyjnych negocjatorów. W średniowieczu wyglądało to inaczej. Przypominało bardziej kontrakt, w którym zakładnik gwarantował wywiązanie się z jego warunków; był kimś w rodzaju żywego zastawu. Czasami łamano postanowienia umowy, ale nie oznaczało to automatycznie wyroku śmierci dla zakładnika. Był w pewien sposób chroniony – jeżeli przykładowo ojciec małego zakładnika gotów byłby poświęcić syna, to i tak za chłopcem stali inni współrodowcy. Gdyby stała się mu krzywda, szukaliby krwawej zemsty. Jak wykazał amerykański mediewista Adam J. Kosto, w średniowieczu, od 500 do 1500 roku, zaledwie w jednym przypadku na trzydzieści zakładnicy byli mordowani. Krwawym przykładem świecił Karol Wielki. Ów „ojciec zjednoczonej Europy”, patron nagrody za promowanie pokoju i jedności na Starym Kontynencie, w 782 roku w Verdun kazał odrąbać głowy 4500 saskim zakładnikom. Jednak im wyżej urodzony zakładnik, tym rzadziej sięgano po takie metody – bo stanowił on wartość samą w sobie, także jako potencjalny sojusznik w przyszłości Tak więc – jak już sądził przed stu laty profesor Stanisław Zakrzewski – Bolesław Chrobry spędził znaczną część swojego dzieciństwa na terenie Rzeszy. Do Polski wrócił najprawdopodobniej jako dwunastolatek w 979 roku, kiedy Mieszko I zawarł pokój z cesarzem Ottonem II. Komu groził Chrobry? W sierpniu 1018 roku Bolesław Chrobry zajął Kijów, a niedługo potem – jak notował kronikarz Thietmar – wysłał poselstwo „do pobliskiej Grecji” z pogróżkami pod adresem „tamtejszego cesarza”. Pod pojęciem Grecji rozumiano Bizancjum, więc adresatem gróźb powinien być cesarz bizantyński Bazyli II Bułgarobójca. Jedni szukali w postępowaniu Chrobrego motywacji politycznych, inni traktowali je jako przejaw megalomanii. Jakże plastyczna była wizja polskich dyplomatów zjawiających się w Konstantynopolu, by grozić najpotężniejszemu władcy tej części świata. Jednak Thietmar jeszcze przed śmiercią (zmarł już 1 grudnia 1018 roku) dokonał ostatecznych poprawek w swoim dziele. Owa finalna wersja przez długi czas uchodziła za rzecz z XII wieku, przełom nastąpił dopiero w 1993 roku za sprawą badań niemieckiego mediewisty Hartmunta Hoffmanna. W Polsce jako pierwszy na tę kwestię zwrócił uwagę poznański historyk Dariusz Andrzej Sikorski. Mimo to, nawet specjaliści sięgają zwykle do starszej wersji kroniki Thietmara – nie oszukujmy, po części dlatego, że jest dostępna w polskim tłumaczeniu. Tymczasem w owej ostatecznej redakcji nie ma już Grecji i cesarza, lecz pojawia się tylko bliżej nieokreślone miasto. Jeżeli szukać innego niż Konstantynopol adresata gróźb Chrobrego, to bardziej pasowałby tutaj Nowogród Wielki, popierający wrogiego mu ruskiego księcia Jarosława Mądrego. Niemiecki margrabia starszym bratem Chrobrego Na temat powiązań rodzinnych Bolesława Chrobrego również można dorzucić kilka uzupełnień. Chyba najciekawszy jest fakt, że polski władca miał starszego przyrodniego brata – Guncelina, margrabiego miśnieńskiego. Kronikarz Thietmar, świetnie zorientowany w koligacjach niemieckich możnowładców i genealogii Piastów, nazwał (i to nie jeden raz!) Guncelina bratem Bolesława Chrobrego. Wiadomo, że Guncelin był synem margrabiego merseburskiego Guntera (zm. 982), z kolei Bolesław Chrobry był synem Mieszka I (zm. 992). Tak więc jedyną możliwością pozostaje uznanie, że Guncelin i Bolesław Chrobry mieli wspólną matkę – czeską księżniczkę Dobrawę (Dąbrówkę) (zm. 977). Dobrawa najpierw wyszła za mąż za Guntera, ale małżeństwo rozpadło się i czeska księżniczka musiała wrócić do Pragi. W 965 roku została mężatką po raz drugi, poślubiając Mieszka I. Idealnie zgrywa się z tym relacja czeskiego kronikarza Kosmasa, który pisze o niej – w kontekście ślubu z polskim księciem – że „zdjęła ze swej głowy zawój i nałożyła panieński wianek, co było wielkim głupstwem tej kobiety”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/Budziszyn-stolica-Luzyc-grod-w-ktorym-Boleslaw-Chrobry-w-1018-r.-zawieral-zwycieski-pokoj-z-Niemcami-1de10610-edc2-461a-a065-fa12e98a2280-f7f7355.jpg" width="5904" height="4022" alt="Budziszyn: stolica Łużyc gród, w którym Bolesław Chrobry w 1018 r. zawierał zwycięski pokój z Niemcami. Fotografia z ok. 1945 roku" title="Budziszyn: stolica Łużyc gród, w którym Bolesław Chrobry w 1018 r. zawierał zwycięski pokój z Niemcami. Fotografia z ok. 1945 roku" /> Jednak Oswald Balzer w monumentalnej Genealogii Piastów, wydanej w 1895 roku, odrzucił możliwość, że Dobrawa przed ślubem z Mieszkiem była żoną Guntera – jakby zapominając, że średniowieczne małżeństwa nieraz kończyły się rozstaniem (Gunter żył w chwili ślubu Mieszka i Dobrawy, zginął dopiero w 982 roku). Nie szukając daleko, Bolesław Chrobry porzucił pierwszą i drugą żonę. W okresie międzywojennym niemiecki badacz Robert Holtzmann zauważył, że słowo „frater” (brat) w klasycznej łacinie czasami oznaczało wuja lub szwagra. Wyprowadził z tego wniosek, że Guncelin był szwagrem Chrobrego. Tymczasem w kronice Thietmara słowo „frater” oznacza zawsze brata – albo mówiąc precyzyjniej: nie znalazłem u Thietmara by używał określenia „frater” na inną relację niż braterstwo. Kiedy kronikarz pisał o szwagrach, używał słowa „gener” (swoją drogą, podstawowym znaczeniem tego słowa jest „zięć”). Kolejni historycy – ignorując wiarygodne źródło i nie poddając go analizie – kombinowali, czy Guncelin ożenił się z siostrą Bolesława Chrobrego, czy może Guncelin i Chrobry mieli za żony dwie siostry. I wśród tych badaczy pojawiały się naprawdę duże nazwiska, by wspomnieć Herberta Ludata czy Gerarda Labudę. Nie chodzi o to, by streszczać całą debatę naukową, ale pokazać w czym rzecz z braterstwem Bolesława Chrobrego i Guncelina. Na pierwszy rzut oka wygląda, jak odgrzewanie poglądu zarzuconego już u schyłku XIX wieku. Tymczasem jeżeli przyjrzeć się dokładnie sprawie, to ani Balzer, ani Holtzmann nic nie wykazali. Gorzej, kiedy tekst wiarygodnej średniowiecznej kroniki nie pasował do wizji badaczy, ci zaczęli go ignorować lub przekręcać. Ulegli grzechowi anachronizmu, jednemu z najcięższych w fachu historyka. Czy to faktycznie „nowe fakty”? Być może owe nieznane fakty z biografii Bolesława Chrobrego nie brzmią spektakularnie, ale korygują znany nam obraz pierwszego polskiego króla. Po sześciu latach spędzonych w Rzeszy dobrze rozumiał świat tamtejszych elit. Fakt, że jego przyrodni brat był niemieckim margrabią, jest niemal symboliczny. Wprawdzie Bolesław Chrobry strawił kilkanaście lat na wojny z niemieckim królem – a później cesarzem – Henrykiem II, lecz za zachodnią granicą zawsze miał grono życzliwych możnowładców. A groźby kierowane w 1018 roku przypuszczalnie pod adresem Nowogrodu Wielkiego – a nie cesarza bizantyńskiego – pokazują, że Bolesław Chrobry na stare lata nie zatracił politycznego instynktu. Dr Michael Morys-Twarowski jest autorem książki „Chrobry rex. Pierwszy z królów”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont.
Co naprawdę wiemy o wczesnych „polskich” plemionach? Prawda zaskakuje
Żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”.
Spis treści: Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Co wiemy o Wiślanach? Opolanie jako konstrukt historiograficzny Polanie są obecni na każdej mapie prezentującej dorzecza Wisły i Odry sprzed czasów Mieszka I i w niemal każdym tekście omawiającym początki naszej państwowości. Wiekopomną zasługą tego plemienia miało być stworzenie warunków do budowy państwa, w którym rządy objęła „polańska” dynastia Piastów, oraz użyczenie swojej nazwy temu państwu i jego mieszkańcom. Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Fundamentalną rolą, jaką odegrali w nadaniu ostatecznego impulsu procesowi budowania tożsamości narodowej Polaków, Polanie zasłużyli sobie na prominentne miejsce we wszystkich podręcznikach historii Polski. Zna ich każdy, kto pamięta ze szkoły choćby zarys początków państwa. Niestety, krytyczne spojrzenie na dostępne źródła musi doprowadzić do zaskakującego wniosku, że żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia! Radykalizm tej opinii jest prostą konsekwencją przeglądu najstarszych źródeł. Wśród nazw zbiorczych (etnonimów) nie znajdziemy bowiem przed pojawieniem się państwa piastowskiego ani śladu Polan. Palani, Poliani, Poleni czy Poloni pojawiają się dopiero w tekstach napisanych około roku 1000 i nie odnoszą się bynajmniej do jakiegoś „plemienia”, lecz określają poddanych Bolesława Chrobrego. Była to więc nazwa raczej polityczna niż etniczna. Długotrwałe powtarzanie hipotezy polańskiej, która miała objaśniać pochodzenie nazwy całego kraju (Polonia) i jego mieszkańców (Poloni), zamazało wszelkie wątpliwości i nabrało cech przekonania, że tak powinno było być. Jako wygodne narzędzie objaśniania początków państwowości to wymyślone plemię było więc poza wszelką krytyką. Usunięcie go z czasów przedpiastowskich skutkuje bowiem pojawieniem się ziejącej pustki w samym środku mapy wypełnionej przez mediewistów rozmaitymi „plemionami prapolskimi”. Tę bolesną stratę próbuje się zanegować lub zrekompensować przez doszukiwanie się „prawdziwych” Polan w zachodniej Małopolsce, gdzie też nie są widoczni źródłowo. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”. Krytyczny przegląd źródeł pozwala bowiem zakwestionować obecność na tej mapie również innych „plemion”. Co wiemy o Wiślanach? Małopolskim konkurentem Polan mieli być Wiślanie. Im też przypisano zdolności państwotwórcze, które jednak nie doprowadziły do stworzenia własnego państwa. W ich przypadku mamy przynajmniej jedno dobre źródło, jakim jest pochodzący z połowy IX wieku tekst przypisywany tzw. Geografowi bawarskiemu. Wśród różnych nazw znajdziemy w nim etnonim Vuislane, łatwo skojarzony z „Wiślanami”. Jest to jedyny racjonalny punkt zaczepienia. Wszystkie pozostałe źródła przywoływane przez polskich mediewistów nie wspominają ludu „Wiślan”, lecz wyłącznie rzekę Wisłę. Dla odległych komentatorów z południa i z zachodu ta największa rzeka wpadająca do Bałtyku była emblematem nazewniczym obszaru położonego na północ od Karpat i Sudetów, toteż od starożytności była stałym identyfikatorem naszych ziem. Zatem wszystkie tak chętnie przytaczane wczesnośredniowieczne wzmianki źródłowe – „kraj Wisły” w angielskiej kronice króla Alfreda Wielkiego, czy też określenia „w Wiśle” użyte w morawskim „Żywocie św. Metodego” lub „nad Wisłą” wykorzystane w ruskiej „Powieści minionych lat” – nie dowodzą istnienia jakichś „Wiślan”, bo są tylko wskazówkami lokalizującymi opisywane wydarzenia. Ich autorzy użyli „wiślanego” identyfikatora dla określenia odległego kraju, bo nie znali jego nazwy. Były to więc określenia czysto geograficzne, a nie etniczne. Jak widać, potężne „plemię Wiślan” wykreowano na podstawie jednego tylko słowa zapisanego daleko na zachodzie w połowie IX wieku. Na tak wątłej podstawie polscy mediewiści wykreowali nawet rzekome „państwo Wiślan”, rządzone przez anonimowego „silnego wielce księcia”, którego wedle „Żywotu św. Metodego” miał ochrzcić ten morawski arcybiskup. Na zasadzie prostego skojarzenia stolicą tego „państwa” uczyniono oczywiście Wiślicę. Taką wizję z całą powagą promowało kilka pokoleń polskich mediewistów, kreując rzekomy małopolski epizod naszej wczesnej państwowości. Opolanie jako konstrukt historiograficzny Innym z mocno podejrzanych plemion są dolnośląscy Opolanie. Ich również wykreowano na podstawie wzmianki tajemniczego „Geografa bawarskiego”, w którym znajdujemy niejakich Opolini. Proste skojarzenie tej nazwy z Opolem pozwoliło tam umiejscowić centrum kolejnego rzekomego „plemienia prapolskiego”. Na tamtejszej śródodrzańskiej wyspie Ostrówek faktycznie odkryto pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu, ale zbudowano go dopiero po 977 roku, a więc już w czasach Mieszka I. Sama nazwa nadodrzańskiego miasta pojawia się w dokumentach dopiero w późnym średniowieczu. Zatem również to rzekome „plemię Opolan” wydaje się konstruktem historiograficznym opartym na zaledwie jednym źródle, dość niefrasobliwie skojarzonym z informacją późniejszą o kilkaset lat. Możemy więc mówić co najwyżej o „opolanach” jako mieszkańcach śląskiego grodu, a nie o „Opolanach” jako przedpiastowskim plemieniu. To jest przedruk z książki autorstwa Przemysława Urbańczyka pt. „Korzenie Polski”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Leszek Biały to ambitny władca i smakosz piwa. Przedwczesna śmierć pokrzyżowała jego plany
Chociaż książę Leszek Biały zapisał się w historii przede wszystkim za sprawą swej tragicznej śmierci na zjeździe w Gąsawie, przez wiele lat prowadził ambitną politykę zmierzającą do zachowania jedności państwa polskiego. Nie był jednak w stanie zażegnać rodzinnych konfliktów, które pogłębiały się po podziale kraju na dzielnice.
Spis treści: Leszek Biały – młodość Wejście w dorosłość Polityka ruska i ruskie małżeństwa Rywalizacja o władzę i wpływy Nie ma życia bez piwa Zbrodnia gąsawska Panowanie Leszka Białego naznaczone było przede wszystkim walką o władzę z przedstawicielami wielkopolskiej i opolskiej linii Piastów – Mieszkiem III Starym i jego synem Władysławem Laskonogim oraz Mieszkiem I Plątonogim. A także jego zaangażowaniem w konflikt o władzę na Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Władca ten nie tylko dążył do odzyskania faktycznej władzy zwierzchniej w Polsce. Podejmował też próby scalenia państwa polskiego, które od 1138 r. było podzielone na dzielnice. Jego ambitna polityka z czasem przysporzyła mu wrogów nie tylko wśród piastowskich książąt, ale i władców sąsiednich ziem. Gdyby nie jego tragiczna śmierć na zjeździe w Gąsawie, być może zdołałby złączyć pod swoją władzą dzielnicę senioralną, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Leszek Biały – młodość Leszek Biały przyszedł na świat najprawdopodobniej w 1184 lub 1185 r. (według dawniejszej literatury w 1186 lub 1187 r.) jako czwarty syn księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego i księżniczki znojemskiej Heleny. Miał sześcioro rodzeństwa: nieznaną z imienia żonę wielkiego księcia kijowskiego Wsiewołoda Czermnego, Kazimierza, Bolesława, Odona, Adelajdę, fundatorkę kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, młodszego brata Konrada. Wszyscy starsi bracia Leszka zmarli w młodym wieku, jeszcze przed jego narodzinami. Od początku był on więc przygotowywany do roli następcy swojego ojca na krakowskim tronie. „Tymczasem książę Lestek wzrastał w latach i mądrości, chłopcem jeszcze będąc, zaprawiał się pilnie w łowach. Rychło nabrał w tym sporej wprawy i rwał się do władania bronią. A chociaż nie był jeszcze nawet giermkiem, a cóż dopiero rycerzem, okazywał zawczasu chwalebne znamiona rycerskości” – pisał o nim w swojej kronice Wincenty Kadłubek. Nikt nie spodziewał się jednak, jak szybko nastąpi przejęcie przez niego władzy w księstwie krakowskim. Ojciec Leszka zmarł bowiem 5 maja 1194 r., kiedy książę nie osiągnął jeszcze wieku sprawnego, czyli w owym czasie dwunastu lat. Władzę regencyjną w jego imieniu objęła wówczas matka Helena, a pomagali jej w rządach wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita i biskup krakowski Pełka. Bardzo szybko musieli oni zmierzyć się z przeciwnikiem politycznym w postaci księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. W 1177 r. stracił władzę po buncie możnych i po latach postanowił ją odzyskać, wykorzystując małoletniość bratanka. Chciał zarazem przywrócić zasadę senioratu, czyli dziedziczenia dzielnicy senioralnej ze stolicą w Krakowie przez najstarszego z rodu. „Biada królestwu, którego władca dzieckiem” – miał powiedzieć wedle kroniki Wincentego Kadłubka i szybko przeszedł od słów do czynów. Wejście w dorosłość Zaledwie rok po przejęciu przez Leszka i jego matkę władzy wybuchła wojna między przedstawicielami dwóch linii Piastów. Możni krakowscy, sandomierscy i mazowieccy oraz książę włodzimierski Roman (cioteczny brat księcia krakowskiego) poparli małoletniego władcę. Po stronie Mieszka III Starego stanęli książę raciborski Mieszko I Plątonogi i książę opolski Jarosław. Do starcia dwóch obozów doszło 13 września 1195 r. w krwawej bitwie nad Mozgawą. Zginął w niej syn Mieszka, Bolesław, a zrozpaczony po jego śmierci władca Wielkopolski wycofał się z pola bitwy. Chociaż w drugiej fazie walk to książęta śląscy okazali się stroną zwycięską, wobec wycofania się jego stryja władza Leszka pozostała nienaruszona na kolejne trzy lata. W 1198 r. doszło jednak do pokojowej rezygnacji młodego księcia z dzielnicy senioralnej na mocy umowy Mieszka III Starego z Heleną. Sędziwy książę pasował Leszka na rycerza i uznał go za swojego następcę na tronie krakowskim oraz oddał mu Kujawy. Po roku układ został co prawda zerwany, lecz najpóźniej w 1201 r. doszło do pojednania obydwu władców i odnowienia postanowień z 1198 r. Kiedy w 1200 r. młodszy brat Leszka Konrad osiągnął wiek sprawny, książęta podzielili między siebie ziemię odziedziczoną po ojcu – Leszek został księciem sandomierskim, a Konrad mazowieckim i kujawskim. Chociaż ziemie Konrada były obszerniejsze, Leszek miał przed sobą perspektywę rządów w ziemi krakowskiej po śmierci Mieszka III Starego. Kiedy jednak władca ten zmarł 13 lub 14 marca 1202 r., Leszka czekało starcie z kolejnym rywalem – synem Mieszka Władysławem III Laskonogim. Po jego stronie stanął wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita. Miał za złe Leszkowi, że nie chciał odsunąć od wpływów swojego dotychczasowego współpracownika, wojewody sandomierskiego Goworka. Zdaniem części badaczy rządy Władysława trwały zaledwie kilka miesięcy, chociaż inni uważają, że mógł on utrzymać władzę w Krakowie aż do 1206 r. Polityka ruska i ruskie małżeństwa Nie tylko Mikołaj Gryfita okazał się nielojalny wobec Leszka, ale również jego brat cioteczny, książę włodzimierski Roman. Chociaż Leszek w 1199 r. wspomógł go w wyprawie na Halicz, w 1205 r. Roman nieoczekiwanie poparł pretensje Laskonogiego do tronu krakowskiego. Leszek i Konrad pokonali go 19 czerwca 1205 r. w bitwie pod Zawichostem. Po jego śmierci w tymże starciu zaangażowali się w sprawę sukcesji w księstwie włodzimierskim. Początkowo wsparli książąt ruskich, którzy dążyli do pozbycia się Romanowiczów z Włodzimierza i Halicza. Jednak już w 1206 r. na Wołyniu Leszek spotkał się z królem Węgier Andrzejem II i zawarł z nim układ, na mocy którego Halicz miał pozostać w strefie wpływów węgierskich, a Włodzimierz polskich. Z polityką ruską Leszka Białego wiązało się również jego małżeństwo czy – jak sądzi historyk Dariusz Dąbrowski – małżeństwa. Zdaniem większości badaczy Leszek ożenił się w 1207 r. z córką księcia łuckiego Ingwara Grzymisławą, z którą był związany aż do swojej śmierci. Dąbrowski uważa jednak, że małżeństwo z nieznaną z imienia córką Ingwara zakończyło się oddaleniem jej przez Leszka w 1208 lub 1209 r., a następnie pod koniec 1210 r. ożenił się on z Grzymisławą, córką księcia Jarosława Włodzimierzowicza. Teoria ta spotkała się jednak z pewnym sceptycyzmem ze strony badaczy, a biograf żony księcia Leszka Wojciech Zabłocki całkowicie ją odrzucił. Z małżeństwa Leszka i Grzymisławy pochodziło dwoje dzieci – Salomea, żona króla halickiego Kolomana, i książę krakowski Bolesław Wstydliwy. Na małżeństwo z księżniczką ruską zdecydował się również młodszy brat Leszka Konrad, który w 1207 r. poślubił Agafię, córkę księcia przemyskiego Światosława. Rywalizacja o władzę i wpływy Zaangażowanie w sprawy ruskie nie mogło jednak przysłonić Leszkowi polityki wewnętrznej. Zwłaszcza, że z pretensjami do tronu krakowskiego wystąpił książę opolsko-raciborski Mieszko I Plątonogi. Zapewne na prośbę Mieszka 9 czerwca 1210 r. papież Innocenty III wydał bullę nakazującą przestrzegania w Polsce zasady senioratu, zgodnie z którą władzę w dzielnicy krakowskiej powinien przejąć najstarszy z rodu. Leszek zwołał do Borzykowej synod kościelny z udziałem jego brata Konrada oraz księcia opolskiego Kazimierza I i księcia śląskiego Henryka Brodatego. Plątonogi wykorzystał sytuację i zajął dzielnicę krakowską. Jego panowanie jako seniora trwało jednak krótko, zmarł bowiem już 16 maja 1211 r. Po jego śmierci Leszek odzyskał tron krakowski i wrócił do sprawy Rusi Halicko-Włodzimierskiej, gdzie cały czas trwały walki o władzę. W 1214 r. doszło do umocnienia układu polsko-węgierskiego poprzez traktat spiski. W jego ramach ustalono, że nowym władcą Halicza ma zostać syn Andrzeja II królewicz Koloman, którego zaręczono z trzyletnią córką Leszka Salomeą. Po roku sojusz został jednak zerwany, a w 1216 r. Koloman stracił władzę na rzecz księcia Mścisława II Udałego. Ostatecznie w 1218 lub 1219 r. polski władca dopełnił sojuszu z Andrzejem II, a Salomea została już oficjalnie żoną Kolomana. Następnie w 1219 r. władcy zorganizowali wspólną wyprawę na Halicz, która zakończyła się osadzeniem ich dzieci na halickim tronie. Ich spokój nie trwał jednak długo. W 1221 r. książę Mścisław II Udały ponownie zajął Halicz i uwięził córkę i zięcia polskiego władcy. Koloman odzyskał wolność dopiero po zrzeczeniu się przez Węgry praw do Rusi Halickiej. Nie ma życia bez piwa Jedna z ciekawszych anegdot związanych z Leszkiem Białym wiąże się z jego zamiłowaniem do trunków, a w szczególności jednego. W 1218 r. papież Honoriusz III wystosował do europejskich władców apel o wyruszenie na krucjatę do Ziemi Świętej, a jedną z osób, do której się zwrócił, był polski władca. Nie kwapił się on jednak do podróży do Palestyny, zwłaszcza kiedy dowiedział się, że nie ma tam… uwielbianego przez niego piwa. Zachowała się odpowiedź monarchy na papieski apel, w której pisał z rozbrajającą szczerością: „Złożony chorobą płynąć do Ziemi Świętej nie mogę, zwłaszcza że z powodu przypadłości w naturę ciała wymierzonej, ani wina ani prostej wody pić nie mogę, przyzwyczajony tylko piwo, względnie miód pić. [...] W Palestynie piwa nie ma i żyć przeto tam nie można”. W 1217 r. w Sądowlu Leszek Biały zawarł z księciem wielkopolskim Władysławem III Laskonogim tzw. układ na przeżycie – ten, który przeżyje drugiego, przejmie władzę w jego dzielnicy. Na mocy tego układu, spodziewając się zapewne, że to on zostanie wkrótce władcą Wielkopolski, książę krakowski zaczął rok później posługiwać się w dokumentach tytułem „dux totius Poloniae”, czyli „władca całej Polski”. Aby uczynić zadość prośbom papieża o udział w chrystianizacji pogan i innowierców, monarcha żywo zaangażował się w akcję chrystianizacji Prus. Porozumiał się w tej sprawie nie tylko z Władysławem, ale też z księciem śląskim Henrykiem I Brodatym. A następnie również ze swoim bratem Konradem mazowieckim i księciem pomorskim Świętopełkiem I. Zorganizowane w latach 1222–1223 wyprawy chrystianizacyjne na Prusy zakończyły się jednak niepowodzeniem. Zbrodnia gąsawska W listopadzie 1227 r. w Gąsawie doszło do wielkiego zjazdu książąt piastowskich z udziałem Leszka Białego, Henryka I Brodatego i Konrada mazowieckiego. Spotkanie, w czasie którego miała zostać zawiązana koalicja władców przeciw księciu pomorskiemu Świętopełkowi I, aby podporządkować jego dzielnicę księstwu krakowskiemu, stało się miejscem krwawego zamachu. Rankiem 24 listopada 1227 r. grupa pomorskich rycerzy dokonała napadu na Leszka i Henryka, kiedy zażywali kąpieli w łaźni. Henrykowi uratował ponoć życie jego rycerz Peregryn z Wiesenburga, książę krakowski nie miał jednak tyle szczęścia. Uciekł w stronę wsi Marcinkowo, lecz został złapany i zamordowany. Przekazy kronikarskie nie są zgodne co do tego, kto był inicjatorem napaści. W kronice Alberyka z Trois Fontaines z pierwszej połowy XIII wieku można było odnaleźć informację, że książę „został zabity przez swego krewnego, męża niegodziwego, młodszego Władysława, syna Odona”. Władysław Odonic miał motyw, ponieważ dążył do odzyskania utraconej na rzecz Laskonogiego władzy w Wielkopolsce i nie popierał planów przejęcia przez Leszka jego ziem. Na niego jako sprawcę wskazywały też przekazy pochodzących z połowy XIII stulecia „Kalendarza katedry krakowskiej” i „Rocznika kapituły krakowskiej”. W późniejszych źródłach, m.in. „Kronice polsko-śląskiej”, „Kronice wielkopolskiej” i „Kronice Dzierzwy”, dominował jednak pogląd, że zamachu dokonał książę pomorski Świętopełk I, który jednak miał ściśle współpracować z Odonicem. W „Kronice wielkopolskiej” można przeczytać: „Świętopełk przybywszy tam [do Gąsawy – przyp. red.], ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny, uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. [...] Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. Lecz podają, że śmierć tego najpobożniejszego księcia Leszka nastąpiła za zgodą i radą księcia wielkopolskiego Władysława Odowica [sic!]”. Najprawdopodobniej więc władcy wspólnie pozbyli się księcia krakowskiego, którego uważali za zagrożenie dla swoich planów. Pogrzeb monarchy odbył się najprawdopodobniej 6 grudnia 1227 r. w katedrze na Wawelu, lecz jego grób uległ zniszczeniu w czasie budowy nowego kościoła w XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Królowa Polski i Czech Ryksa Elżbieta miała burzliwe życie. W ciągu 2 lat straciła dwóch mężów
Królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta, jedyna córka króla Przemysła II, była hojną mecenaską sztuki i dobrodziejką Kościoła. Przedwcześnie straciła obydwu mężów, a prawdziwe szczęście odnalazła u boku czeskiego rycerza, z którym przez dwadzieścia lat żyła w nieformalnym związku.
W tym artykule: Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Krótkie małżeństwo z Wacławem II Ślub z miłości i dla polityki Wpływowa wdowa i jej kochanek Losy Ryksy Elżbiety, jedynej córki ostatniego męskiego przedstawiciela wielkopolskiej linii Piastów, naznaczone były dramatycznymi przeżyciami. Jako ośmioletnie dziecko została osierocona przez oboje rodziców. Po śmierci dwóch mężów Wacława II i Rudolfa III w wieku 19 lat była już podwójną wdową. Jako królowa wdowa dokonywała licznych fundacji religijnych, m.in. gotyckiego kościoła w Hradcu Královym i klasztoru cysterek w Starym Brnie. Miała także znaczący wpływ na rozwój czeskiego malarstwa miniaturowego. Cały czas aktywnie angażowała się w życie polityczne. Stanowili wraz ze swoim wieloletnim kochankiem Henrykiem z Lipy drugą najbardziej wpływową parę w Czechach obok króla Jana Luksemburskiego i jego żony Elżbiety Przemyślidki. Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta urodziła się 1 września 1288 r. w Poznaniu jako jedyna córka księcia wielkopolskiego (późniejszego króla Polski) Przemysła II i księżniczki szwedzkiej Ryksy, po której zresztą otrzymała imię. Była pierwszą Polką, której data dzienna urodzin została odnotowana w źródłach historycznych. Najprawdopodobniej w 1291 r. została zaręczona z Ottonem, synem margrabiego brandenburskiego Albrechta III z dynastii askańskiej. Księżniczka wcześnie straciła oboje rodziców. Jej matka zmarła między 1288 a 1293 r., a ojciec został zamordowany 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie, zaledwie pół roku po koronacji na króla Polski w katedrze gnieźnieńskiej. Opiekę nad pasierbicą przejęła wówczas Małgorzata brandenburska, trzecia żona Przemysła II i zarazem siostra narzeczonego Piastówny. To na zabrała księżniczkę ze sobą do Brandenburgii. Małżeństwo Ryksy i Ottona nie doszło ostatecznie do skutku. Otton zmarł bowiem 11 marca 1298 lub 1299 r., a więc przed osiągnięciem przez jego narzeczoną wieku sprawnego. Wkrótce o rękę księżniczki zaczął zabiegać król Czech Wacław II, który w lipcu 1300 r. zajął Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Małżeństwo z córką poprzedniego króla i zarazem ostatniego Piasta wielkopolskiego miało umocnić prawa Przemyślidy do polskiej korony. Jeszcze przed swoją koronacją na króla, która odbyła się we wrześniu 1300 r. w katedrze gnieźnieńskiej, Wacław II sprowadził Ryksę do Pragi. Opiekę nad księżniczką powierzył swojej ciotce księżnej Gryfinie, wdowie po Leszku II Czarnym, która w zamian otrzymała od monarchy miasto Budyně nad Ohří koło Litomierzyc wraz z pobliskimi wsiami. Zapewne to właśnie tam córka Przemysła II spędziła kolejne trzy lata, zanim Wacław II zdecydował się ją poślubić. Małżeństwo pary zostało zawarte 26 maja 1303 r. w katedrze św. Wita w Pradze. Jeszcze tego samego dnia Piastówna została koronowana na królową Czech i Polski przez biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbna, który został upoważniony do tego zadania przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i arcybiskupa mogunckiego. To właśnie wówczas na życzenie męża przyjęła drugie imię Elżbieta i odtąd często posługiwała się nim w dokumentach. Krótkie małżeństwo z Wacławem II Małżeństwo Ryksy Elżbiety i Wacława II trwało zaledwie dwa lata i naznaczone było walką króla o utrzymanie korony węgierskiej w rękach jego syna z pierwszego małżeństwa Wacława oraz rywalizacją o władzę w Polsce z księciem piastowskim Władysławem Łokietkiem. Wyprawa zbrojna monarchy na Węgry z 1304 r. zakończyła się jednak niepowodzeniem i wkrótce powrócił on do Pragi, zabierając ze sobą syna i węgierskie insygnia koronacyjne. W tym samym roku Łokietek przejął z kolei władzę w Wiślicy, a poparcie dla Wacława zaczęli wycofywać kolejni władcy dzielnicowi – najpierw książęta kujawscy, a następnie także książę mazowiecki Bolesław II. Liczne problemy Przemyślidy z pewnością pogłębiły jego problemy zdrowotne, z którymi borykał się od dłuższego czasu. Zmarł 21 czerwca 1305 r. w Pradze w wieku niespełna 34 lat. Sześć dni przed śmiercią męża Ryksa Elżbieta urodziła ich jedyną córkę Agnieszkę, która już w 1316 r. została wydana za mąż za księcia jaworskiego Henryka I. Ślub z miłości i dla polityki Po owdowieniu Ryksa Elżbieta otrzymała tytułem wiana 20 tysięcy grzywien srebra. Władzę w Polsce i Czechach objął wówczas jej pasierb Wacław III, który jednak już 4 sierpnia 1306 r. został skrytobójczo zamordowany w Ołomuńcu. Był on ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Przemyślidów, więc po jego śmierci w Czechach rozpoczęła się rywalizacja o tron pomiędzy księciem Austrii Rudolfem III Habsburgiem, synem króla Niemiec Albrechta I, oraz księciem Karyntii i Krainy Henrykiem, zięciem Wacława II. Ostatecznie z walki tej wyszedł zwycięsko Rudolf III, który, chcąc umocnić swoją pozycję, już 16 października 1306 r. ożenił się w Pradze z Ryksą Elżbietą. Chociaż mariaż ten miał niewątpliwie charakter polityczny, według przekazu „Styryjskiej kroniki rymowanej” Ottokara z Gaal władca z dynastii Habsburgów „zakochał się namiętną miłością w pięknej, siedemnastoletniej królowej-wdowie Ryksie”. Dzięki małżeństwu z Rudolfem III Ryksa Elżbieta ponownie stała się królową Czech, a także tytularną królową Polski. Jej mąż nigdy nie zajął bowiem polskiego terytorium, rządy w Krakowie przejął zaś po śmierci Wacława III książę Władysław I Łokietek. Parze królewskiej nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Już 3 lipca 1307 r. monarcha zmarł na dyzenterię w czasie oblężenia zwolenników Henryka Karynckiego w Horažďovicach. Ryksa Elżbieta otrzymała wówczas kolejnych 20 tysięcy grzywien srebra w ramach oprawy wdowiej. Dla uczczenia pamięci męża ufundowała zaś ołtarz w kaplicy świętych Szymona i Judy w praskiej katedrze. Po śmierci Rudolfa III królowa poparła pretensje swojego szwagra Fryderyka Habsburga do czeskiego tronu, występując tym samym przeciw Henrykowi Karynckiemu. Królowa Rycheza wywiozła z Polski insygnia koronacyjne. Niemcy otaczają ją kultem W historii Niemiec zapisała się jako hojna dobrodziejka klasztorów w Nadrenii, dla Polaków jest zaś przede wszystkim tą, która zabrała z Polski insygnia koronacyjne. Królowa Rycheza była ... Rywalizacja Henryka z Fryderykiem zakończyła się zwycięstwem księcia Karyntii, który zajął znaczną część Czech wraz z ich stolicą. Ryksa Elżbieta była wówczas pilnie strzeżona przez zwolenników nowego monarchy, musiała też znosić z ich strony „różne obelgi i przykrości”. Ostatecznie udało jej się jednak uciec po kryjomu z Pragi wraz z pokonanym szwagrem. Spisana w latach 1305–1338 „Kronika zbrasławska” tak opisywała przebieg ucieczki królowej: „Aby uniknąć większych grubiaństw, uciekła potajemnie z Pragi tylko z jedną służącą, niosąc na rękach swą córkę Agnieszkę. Spotkał się z nią – jak było w sekrecie ustalone wcześniej – książę austriacki Fryderyk w klasztorze św. Piotra na Zderadzie [na Nowym Mieście Praskim – przyp. aut.] i doprowadził ją do obozowiska”. Początkowo królowa przebywała pod Kutną Horą, następnie w Klosterneuburgu, po czym w sierpniu 1308 r. Henryk Karyncki zezwolił jej na powrót do Czech. Wpływowa wdowa i jej kochanek Pieniądze, które Piastówna uzyskała po dwukrotnym owdowieniu, pozwoliły jej na wykupienie w formie zastawu miasta Hradec wraz z kilkoma innymi miastami we wschodnich Czechach. To właśnie od niej miało ono otrzymać określenie Hradec Králové, pod którym funkcjonuje do dziś. Jako pani na Hradcu Ryksa Elżbieta zajmowała się przede wszystkim działalnością na rzecz kultury i sztuki. Z jej inicjatywy rozpoczęto w mieście budowę gotyckiego kościoła Świętego Ducha, chociaż według innej wersji doprowadziła ona jedynie rozbudowy już istniejącej świątyni wczesnogotyckiej. W tym okresie zaczęła też wspierać rozwój malarstwa miniaturowego. Na jej zamówienie powstawały kolejne iluminowane rękopisy liturgiczne. Mimo że w chwili śmierci drugiego męża Ryksa Elżbieta miała zaledwie dziewiętnaście lat, nie zdecydowała się już na kolejny związek małżeński. Między 1310 a 1315 r. nawiązała natomiast romans z pochodzącym z Moraw rycerzem Henrykiem z Lipy, najwyższym marszałkiem Królestwa Czech. Utworzyła z nim stronnictwo przeciw nowemu królowi Janowi Luksemburskiemu. W 1315 r. za namową żony Elżbiety Przemyślidki, pasierbicy Ryksy Elżbiety, król Jan wtrącił Henryka z Lipy do więzienia i pozbawił go wszystkich urzędów. Ostatecznie w kwietniu 1316 r. został on uwolniony, lecz jeszcze przez dwa lata toczyły się walki pomiędzy czeskim monarchą a opozycją. W końcu w 1318 r. na mocy ugody w Domažlicach ukochany Piastówny powrócił do łask i wkrótce odzyskał urząd najwyższego marszałka, a w 1323 r. został dodatkowo hetmanem ziemskim morawskim. W 1318 r. Ryksa Elżbieta opuściła Hradec Králové, które zostało wykupione przez Jana Luksemburskiego wraz z jej innymi dobrami wiennymi we wschodnich Czechach. Najpóźniej w 1320 r. zamieszkała ze swoim wpływowym kochankiem w Starym Brnie, gdzie w 1323 r. ufundowała klasztor cysterek zwany Aula Sanctae Mariae. Budowa klasztoru i kościoła trwała dziesięć lat i była wspierana przez króla Jana, który nadał mu szereg przywilejów, dzięki czemu stał się on najbogatszy na Morawach. Królowa bardzo przeżyła śmierć Henryka z Lipy, który zmarł 26 sierpnia 1329 r. w Starym Brnie. „Z powodu tej śmierci królowa Elżbieta, zwana z Hradca, tak płakała i rozpaczała, że budziło to zdumienie wszystkich, którzy widzieli jej lament” – odnotował autor „Kroniki zbrasławskiej”. Piastówna zamieszkała wówczas w ufundowanym przez siebie klasztorze cysterek, lecz nigdy nie zdecydowała się na przyjęcie ślubów zakonnych. Templariusze odkryli Nowy Świat przed Kolumbem? Ta kwestia podzieliła historyków Zakon rycerski, zniszczony przez Filipa Pięknego, przetrwał i odrodził się w Portugalii. To stamtąd templariusze wyruszali w zamorskie podboje. Czy odkryli cuda Nowego Świata przed Kolumbem? W 1333 r. Ryksa Elżbieta odbyła wraz z córką Agnieszką kilkumiesięczną pielgrzymkę po sanktuariach Nadrenii, w czasie której pozyskała dla starobrneńskiego klasztoru m.in. relikwie św. Gereona i jego towarzyszy oraz św. Katarzyny. Zmarła 19 października 1335 r. w Starym Brnie w wieku 47 lat. W testamencie zadbała nie tylko o swoją starobrneńską fundację, ale też o klasztory znajdujące się w jej rodzinnej Wielkopolsce – klasztor klarysek w Gnieźnie oraz cysterek w Owińskach, w którym ksienią była niegdyś jej ciotka Anna. Dokonała również zapisów na rzecz katedry w Poznaniu, „gdzie ojciec nasz i matka są pochowani”. Czeska i polska monarchini spoczęła w klasztorze cysterek u boku swojego wieloletniego ukochanego Henryka z Lipy. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Jedyna polska królowa, której imienia nie znamy. Znosiła upokorzenia, pochowała jedynego syna
Rozpustny tryb życia męża, wygnanie na Węgry, śmierć jedynego syna – życie nie oszczędzało żony króla Bolesława Szczodrego. Chociaż Gall Anonim zamieścił o niej dłuższą wzmiankę w swojej kronice, nie podał nawet jej imienia. Do dziś pozostaje ono zagadką, lecz historycy mają kilka hipotez na ten temat.
W tym artykule: Wyszesława, Judyta, a może… Agnieszka? Tajemnicza królowa – żona Szczodrego Wzgardzona królowa Propaganda przeciw królowi Zbolała matka nad grobem syna Król Polski Bolesław Szczodry, zwany również Śmiałym, zapisał się w historii Polski przede wszystkim jako zabójca biskupa krakowskiego św. Stanisława ze Szczepanowa. Z jego przedwczesną śmiercią na wygnaniu wiąże się zaś legenda o królu-pokutniku z klasztoru w Ossiach w Karyntii. Józef Ignacy Kraszewski uczynił piastowskiego władcę bohaterem swojej powieści historycznej „Boleszczyce”, Stanisław Wyspiański napisał o nim dramat „Bolesław Śmiały”, a w 1971 r. Witold Lesiewicz wyreżyserował film „Bolesław Śmiały” z Ignacym Gogolewskim w tytułowej roli. W każdym z tych dzieł u boku króla pojawiła się również jego żona, która znosiła ze strony męża liczne zniewagi – w sztuce Wyspiańskiego monarchinię zagrała Leta Walewska, a w filmie Lesiewicza wcieliła się w nią Aleksandra Śląska, późniejsza serialowa królowa Bona. Mimo poczesnego miejsca w polskiej kulturze i popkulturze żona Szczodrego cały czas pozostaje owiana nimbem tajemnicy. Jest jedyną polską królową nieznanego imienia. Wyszesława, Judyta, a może… Agnieszka? Informacje o żonie króla Bolesława Szczodrego jako pierwszy przekazał Gall Anonim w pisanej w latach 1112–1116 „Kronice polskiej”. Jednak próżno szukać w jego utworze wiadomości na temat imienia czy nawet pochodzenia księżniczki. Dopiero piszący w drugiej połowie XV wieku Jan Długosz w swoich „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” zapisał pod rokiem 1067, że polski monarcha poślubił „córkę księcia Rusi, jedynaczkę, której przypadła w spadku po ojcu wielka część kraju”. Dodawał przy tym, że Szczodry wybrał ją, ponieważ „przewyższała inne urodą oraz zaletami umysłu i ciała i że słuszniej mógłby poddać pod swoje panowanie Ruś, której najazd i podbój już dawno zamyślał”. W 1069 r. faktycznie zorganizował wyprawę kijowską, aby pomóc wujowi Izjasławowi w odzyskaniu władzy, lecz nie ma jednoznacznych dowodów na to, że jego mariaż był powiązany z tym wydarzeniem. Dziejopis przekazał również imię księżniczki – Wyszesława – a nawet dokładną datę jej śmierci – 11 marca 1089 r., wkrótce po tragicznym zgonie jej jedynego syna Mieszka. Imię to podali następnie za Długoszem XVI-wieczni kronikarze Marcin Bielski i Maciej Stryjkowski. Marcin Kromer pisał z kolei, że Szczodry wziął za żonę „nadobną dziewkę, Wizesława ruskiego księcia (imienia jej nie wiemy) jedyną córkę”. Zapewne na tej podstawie w „Latopisie hustyńskim”, stanowiącym XVII-wieczną kompilacją polskich i ruskich kronik, zamieszczono informację, że ojcem rzekomej Wyszesławy był książę włodzimierski Wiaczesław, syn wielkiego księcia kijowskiego Jarosława I Mądrego. Rosyjski historyk Wasilij Tatiszczew w ukończonej w 1739 r. „Historii Rosji od czasów najdawniejszych” wskazywał z kolei jako ojca księżniczki księcia czernihowskiego Światosława, starszego brata Wiaczesława. Część badaczy nie wyklucza, że pisząc o żonie Szczodrego, Długosz mógł korzystać z jakiegoś zaginionego źródła, chociaż pojawiło się też inne wyjaśnienie zagadki. Być może kronikarz błędnie odniósł do niej zapiskę o śmierci księżnej Wierzchosławy, żony Bolesława Kędzierzawego, która zmarła 15 marca, a więc blisko daty zgonu rzekomej Wyszesławy. Tajemnicza królowa – żona Szczodrego W 2006 r. historyk Tomasz Jurek wysunął hipotezę, że do żony Szczodrego mogła odnosić się zapiska z nekrologu w Zwiefalten z 14 marca dotycząca śmierci tajemniczej „królowej Agnieszki” (Agnes regina). Dopuszczał przy tym możliwość, że nosiła ona dwa imiona – ruskie Wyszesława i przyjęte w Polsce Agnieszka. Według badacza monarchini zmarła krótko po 1115 r., ponieważ właśnie z tego okresu pochodzi omawiana przez niego wzmianka. Mediewiści Krzysztof Benyskiewicz i Grzegorz Pac odrzucili jednak teorię Jurka jako opartą na wątłych przesłankach. Tadeusz Wojciechowski utożsamiał z kolei żonę Szczodrego z królową Judytą, dobrodziejką klasztoru w Tyńcu, lecz obecnie dominuje pogląd, że była to żona księcia Władysława Hermana. Tajemnicą owiane jest także pochodzenie księżniczki. Najprawdopodobniej pochodziła z ruskiej dynastii Rurykowiczów lub któregoś z rodów niemieckich. Tomasz Jurek sugerował, że mogła być czeską księżniczką, a Krzysztof Benyskiewicz zwrócił uwagę, że w grę wchodzi także pochodzenie z któregoś z państw skandynawskich, np. z Danii. Wzgardzona królowa Owocem zawartego w 1067 lub 1068 r. małżeństwa tajemniczej księżniczki z polskim monarchą był urodzony w 1069 r. syn Mieszko. 25 grudnia 1076 r. Bolesław Szczodry został koronowany na króla w katedrze w Gnieźnie, więc zapewne jego żona otrzymała wówczas z rąk arcybiskupa gnieźnieńskiego Bogumiła koronę królowej. Niedługo po koronacji doszło jednak do konfliktu Szczodrego z biskupem krakowskim Stanisławem, który zakończył się śmiercią duchownego 11 kwietnia 1079 r. i wygnaniem króla z kraju. Elżbieta Łokietkówna była jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów. Samodzielnie rządziła Polską Elżbieta Łokietkówna była jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów. Przez ponad pięć lat sprawowała samodzielne rządy w Polsce, a na Węgrzech była drugą najważniejszą oso... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/elzbieta-lokietkowna-byla-jedna-z-najbardziej-wplywowych-kobiet-swoich-czasow-ryc-wikimedia-commons-public-domain-7b20636.jpg" width="524" height="500" alt="Elżbieta Łokietkówna była jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów (ryc. Wikimedia Commons, public domain)" title="Elżbieta Łokietkówna była jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów (ryc. Wikimedia Commons, public domain)" /> W utworze „Życie św. Stanisława biskupa krakowskiego” Jan Długosz nie szczędził polskiemu monarsze ostrych słów i wspomniał o jego romansie z pochodzącą z ziemi sieradzkiej Krystyną, żoną rycerza Mścisława z Buszeninu (Burzenina). Pisał on, iż była to niewiasta „rzadkiej piękności ciała, przewyższająca urodą inne kobiety, z kształtnością też znakomitą łączyła obyczaje przyjemne i ujmującą wymowę, którymi to przymiotami porywała jakoby na wędkę spoglądających na nią ludzi”. Krystyna miała tak zawrócić w głowie monarsze, że ten porwał ją z domu męża i uczynił swoją nałożnicą. Polscy duchowni ze Stanisławem na czele wstawili się wówczas za odtrąconą żoną króla, czym krakowski biskup ściągnął na siebie królewski gniew. Propaganda przeciw królowi Informacja Długosza o romansie Szczodrego z Krystyną z Buszeninu oraz pochodzących z tego związku dzieciach, które naznaczone były przechodzącą z pokolenia na pokolenie „pomstą Bożą”, nie znajduje jednak potwierdzenia w innych źródłach. W XIII-wiecznym żywocie biskupa Stanisława pióra Wincentego z Kielczy pojawiła się natomiast ogólna wzmianka o rozpustnym trybie życia polskiego króla, który „porzuciwszy zamiłowanie do cnót, pogrążył się we wszelkich występkach” i „zamienił chwałę swą na hańbę, a naturalny sposób życia na taki, który sprzeczny jest z naturą”. Wiadomość tę powtórzył Długosz, pisząc w swej kronice, że Bolesław „pogrążył się w budzącym odrazę, nie dającym się wypowiedzieć, bagnie grzechu sodomskiego”. Do wzmianek o homoseksualnych praktykach monarchy należy jednak podchodzić sceptycznie. Pochodzą one bowiem od kronikarzy, którzy propagowali kult św. Stanisława, więc ich celem było zohydzenie jego zabójcy. Nawet jeśli monarcha faktycznie odtrącił żonę, aby oddawać się rozkoszom z kolejnymi kochankami, być może obojga płci, królowa towarzyszyła mu, kiedy po zabójstwie biskupa uciekł na Węgry. Razem z parą królewską udał się na wygnanie także jej syn, królewicz Mieszko. Chociaż król Węgier Władysław I Święty przyjął u siebie polskiego monarchę i jego rodzinę, Bolesławowi nie było dane długo korzystać z jego gościnności. Zmarł bowiem już 2 lub 3 kwietnia 1081 lub 1082 r., być może na skutek podanej mu trucizny. Nie wiadomo, jak wygnana królowa przyjęła śmierć męża, lecz z pewnością nie był to dla niej taki cios jak ten, z którym przyszło jej się zmierzyć siedem lat później… Najstarszy żydowski tygodnik na świecie wydawano... na Mazurach W XIX wieku w Imperium Rosyjskim żyły miliony Żydów. Twórcy czasopisma „Hamagid” namawiali ich do powrotu do „ziemi ojców” na Bliskim Wschodzie. Jednak z powodu kłopotów z cenzurą ... Zbolała matka nad grobem syna W 1086 r. brat Szczodrego Władysław Herman, który przejął władzę w Polsce po jego wygnaniu, sprowadził królową wdowę wraz z synem Mieszkiem z powrotem do kraju, a dwa lata później ożenił bratanka z nieznaną bliżej „ruską dziewczyną”, zapewne księżniczką z dynastii Rurykowiczów. Wychowany na Węgrzech królewicz „tak rozumnie postępował, tak przestrzegał starego obyczaju przodków, że cały kraj z niezwykłym uczuciem upodobał go sobie”, co przysporzyło mu wrogów na polskim dworze. 7 stycznia 1089 r. zaledwie dwudziestoletni Mieszko został otruty przez nieznanych sprawców. Część badaczy uważa, że do jego śmierci doprowadził palatyn Sieciech, inni zaś wskazują na żonę Władysława Hermana Judytę salicką lub nawet samego władcę, dla którego cieszący się społecznym poparciem bratanek stanowił zagrożenie. Gall Anonim zamieścił w swojej kronice dramatyczny opis pogrzebu Mieszka, w którym szczególną uwagę poświęcił jego zbolałej matce, lamentującej nad śmiercią jedynego syna. „Biedna matka, gdy w sarkofagu składano szczątki nieodżałowanego chłopca, przez godzinę leżała jakby umarła, bez tchu i bez życia, i dopiero po egzekwiach biskupi ocucili ją wachlarzami i zimną wodą” – opisywał jej rozpacz. Nie zachowały się wiadomości dotyczące dalszych losów tajemniczej monarchini. Jeśli nie zmarła tuż po swoim synu, jak sugerował Jan Długosz, to zapewne wkrótce opuściła Polskę, z którą wiązały się jej najgorsze wspomnienia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Czy praojcowie Czechów przyczynili się do powstania Polski? Wszystko na to wskazuje
Nawet jeśli z Wielkich Moraw nie pochodzili sami Piastowie, to stamtąd mogli przybyć założyciele Poznania. Czy praojcowie Czechów, mający też wpływy w Małopolsce i na Śląsku, przyczynili się do powstania Polski?
W tym artykule: Tajemniczy książę Wiślan Zagadka skarbu z Krakowa Małopolska i Wielkie Morawy Morawskie ślady w śląskim Gilowie Wielkopolskie ślady Wielkomorawian Wątpliwości historyków Chrześcijaństwo na terenach Polski Czy istnieją zapomniane dowody? Kto założył Poznań? Piastowie pochodzili z Wielkich Moraw, pierwszego słowiańskiego państwa – dowodził archeolog i mediewista prof. Przemysław Urbańczyk w swojej książce „Mieszko Pierwszy Tajemniczy”. Państwo Wielkomorawskie istniało krótko. Od pierwszej połowy IX stulecia do początków wieku X, kiedy zostało rozbite przez Madziarów. Wówczas „niedobitki ludu rozproszyły się uciekając do narodów ościennych: do Bułgarów i Węgrów i Chrobatów i do innych narodów” (jak pisał w X w. Konstantyn Porfirogeneta). Zdaniem prof. Urbańczyka elity wielkomorawskie na czele z księciem Świętopełkiem II z dynastii Mojmirowiców mogły wtedy trafić do Wielkopolski, gdzie w trzeciej dekadzie X w. rozpoczęły budowę nowego państwa. Co jednak z dotychczasowymi hipotezami, że jeśli Wielkomorawianie gdzieś na naszych terenach bywali, to przede wszystkim w Małopolsce? Wiąże się to ze sprawą tzw. księcia Wiślan oraz krakowskiego „skarbu Wiślan”. Tajemniczy książę Wiślan Z „księciem Wiślan” mieli rzekomo do czynienia Cyryl i Metody podczas swej działalności ewangelizacyjnej w IX w. na Słowiańszczyźnie. W „Legendzie Panońskiej”, czyli historii św. Metodego (nazwanej tak od Panonii, części Wielkich Moraw, nad którą sprawował on pieczę arcybiskupią), czytamy: „Miał on dar proroczy, i wiele się spełniło z jego przepowiedni, z których jedną lub dwie tu wymienimy. Pogański książę bardzo potężny siedząc w Wiślech urągał chrześcijanom i zbytki im robił. Posławszy więc ku niemu rzekł: Dobrze by było synu, abyś się dał ochrzcić dobrowolnie na swojej ziemi, bo inaczej będziesz w niewolę wzięty i zmuszony przyjąć chrzest na cudzej ziemi; i spomniesz moje słowo. Tak też się stało”. Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął ... Zdaniem części historyków tekst sugeruje, że ów książę znad Wisły podporządkował się Państwu Wielkomorawskiemu. Tymczasem prof. Urbańczyk zdystansował się od hipotez nawet o istnieniu plemienia czy państwa Wiślan. To, że Konstantyn Porfirogeneta wspominał o „nieochrzczeńcach, mieszkających nad rzeką Wisłą”, a mnich zwany Geografem Bawarskim w 843 r. wprost wymieniał plemię „Vuislane”, profesor uznał w książce jedynie za „wskazówki geograficzne, pozbawione jakichkolwiek konotacji etnicznych, a tym bardziej politycznych”. W konsekwencji pominął też sprawę niezwykłego odkrycia dokonanego w Krakowie w 1979 r. W piwnicy domu przy ul. Kanoniczej 13 znaleziono 4200 grzywien siekieropodobnych, ważących ponad 4 tony. Sztab takich czy też kęsów używano jako środka płatniczego właśnie w Państwie Wielkomorawskim, o czym mogą świadczyć tamtejsze znaleziska. Zagadka skarbu z Krakowa „Nie wierzę, że to były płacidła. Musiałyby wtedy mieć unormowaną formę i wielkość. Tymczasem każda z tych grzywien żelaznych ma inną wagę! Nie ma w tym żadnej zasady. A cóż to za pieniądz, który nie ma systemu podziału wartości? Więc dyskusja, czy to jakaś przedmonetarna forma pieniądza, nie ma sensu” – mówi o znalezisku z Krakowa prof. Urbańczyk. Nie zgadza się z takim punktem widzenia Witold Chrzanowski, autor książki „Kronika Słowian, Rzesza Wielkomorawska i kraj Wiślan”: „Gołym okiem widać, a kilkakrotnie skarb oglądałem, że sprawny kowal z każdego kęsa wykuje »bradaticę« – typowy topór morawski. Grzywny są materiałem militarnym i tylko silna władza centralna była w stanie zgromadzić tak dużą ilość. Musiał to być zapas strategiczny albo trybut gromadzony na rzecz Świętopełka lub Mojmira II, bo ten faktycznie potrzebował broni i posiłków z zewnątrz. Bez silnej władzy wykonawczej żaden lud mieszkający na grodzie krakowskim nie zniósłby w jedno miejsce tyle żelastwa. A standaryzacja? Coś takiego jak standard wagowy nawet w starożytnym Rzymie nie istniało, a cóż dopiero we wczesnym średniowieczu w Krakowie czy na Morawach. Jeżeli jakiś kęs jest dwa razy mniejszy, to wykuje się z niego lżejszą siekierę, i tyle”. Jego zdaniem nad Wisłą znajdował się ośrodek na tyle silny, iż Morawy chciały go schrystianizować i zyskać w nim sojusznika lub podbić, aby uniknąć zagrożenia od północy. Z kolei Krzysztof Jaworski, profesor w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, zwraca uwagę na pewien paradoks: wraz ze skarbem z Kanonii w jednej chwili mieliśmy w Małopolsce więcej grzywien niż wcześniej odkryli archeolodzy w Czechach, na Morawach i na Słowacji! „O związkach Czech i Wielkich Moraw dużo wiadomo. A jednak na historycznym terenie Czech znaleziono tylko jedną grzywnę siekieropodobną. W tej sytuacji Małopolska, która na dobrą sprawę inkorporowana do Państwa Wielkomorawskiego nigdy nie była (bo o pogańskim księciu na Wiślech wiadomo, że został ochrzczony, reszta to tylko spekulacje), wyglądałaby na bardziej »morawską« niż Czechy, co trudno jednak sobie wyobrazić. Albo sugerowałoby zaawansowane kontakty gospodarcze, tym bardziej że to nie jest jedyne znalezisko: już wcześniej były znajdowane grzywny siekieropodobne, np. w Zawadzie Lanckorońskiej” – zaznacza prof. Jaworski. Małopolska i Wielkie Morawy Ale jest też intrygująca hipoteza łącząca płacidła ze wspomnianym „księciem Wiślan”. Zastanawiano się, czy to nie jest trybut, który miał zapłacić w latach 70. IX w. ów pogański książę. Czyżby został przygotowany i nigdy nie wyekspediowany? Ale dlaczego, skoro Wielkie Morawy upadły dopiero na początku X w.?” – wskazuje prof. Jaworski. Przemysław Urbańczyk inaczej tłumaczy znalezisko z Kanoniczej. „Po prostu w ten sposób handlowano żelazem. Surowe żelazo przerabiano na takie łatwe do transportu sztabki z otworami, dzięki czemu można było wiązać je w pęczki. I taki wóz z półproduktami w nieznanych okolicznościach utknął w Krakowie czy też został zakopany i dotrwał do naszych czasów. Jeśli był to »skarb«, to kupca handlującego żelazem, a nie żadnego rzekomego władcy Wiślan. W ogóle łączenie znalezisk archeologicznych z konkretnymi postaciami jest bardzo ryzykowne” – wyjaśnia. Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku Wiking Lag, znany nam dziś jako Lech, dał początek państwu polskiemu. Jego symbolem stał się orzeł — ptak boga Odyna. To hipoteza głoszona całkiem poważnie! <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/potomkowie-wikinskiego-askolda-dali-poczatek-polsce-orzel-z-naszym-krajem-kojarzyl-sie-od-poczatku-bddb96d.jpg" width="938" height="442" alt="Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku" title="Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku" /> Idodaje: „Podobne kęsy żelazne odkryte na Morawach i Słowacji też nie były zestandardyzowane. Tak samo w Skandynawii, co wskazuje, że to nie była forma charakterystyczna tylko dla Państwa Wielkomorawskiego. Zresztą po odkryciu krakowskiego »skarbu«, to u nas tych kęsów jest najwięcej. Więc dlaczego miałyby być wielkomorawskie? Może trzeba sprawę odwrócić: były wytwarzane gdzieś w Małopolsce i stamtąd się rozchodziły na Morawy”. A zatem i wówczas byłby łącznik – gospodarczy – między Państwem Wielkomorawskim a terenami Małopolski. I to nie koniec związków Wielkomorawian z Krakowem. „Być może ustanowiono tam jedno z trzech biskupstw wielkomorawskich w 900 roku. Pośrednio może przemawiać za tym katalog biskupów krakowskich, gdzie przed biskupem Popponem ustanowionym przez zjazd gnieźnieński w 1000 roku, mamy biskupów Prohora i Prokulfa. Ten pierwszy był zapewne Słowianinem” – podkreśla Witold Chrzanowski. Jego zdaniem, „jeśli Wielkomorawianie mieli gdzieś uciekać, to do Krakowa”. Ale było jeszcze jedno miejsce w dzisiejszej Polsce, gdzie ich wpływy nie budzą już wątpliwości. Morawskie ślady w śląskim Gilowie Jeśli Wielkomorawianie mieliby trafić do Wielkopolski, ich droga zapewne wiodłaby przez ziemie śląskie. Zdaniem prof. Jaworskiego z pewnością tam byli, choć nie jest jeszcze w pełni jasne, w jakim charakterze. Dowód na ich wpływy to grodzisko w Gilowie, którego pierwowzorem może być gród w Křenovie-Mařínie (położony na historycznej granicy między Morawami i Czechami). W obu miejscach m.in. tak samo usytuowano bramy i w analogiczny sposób skomponowano gród główny z podgrodziem, wachlarzowato obejmującym go od strony południowej. Oba leżą też na rubieżach, na granicach wpływów Państwa Wielkomorawskiego. „Czeski prof. Jiří Slama powiedział mi kiedyś o stanowisku w Gilowie, gdy zwiedzał ten obiekt: »Proszę się nie obrazić, ja nie jestem nacjonalistą, ale to je naszi«. Tam każdy element kultury materialnej nosi bardzo silne piętno południowe: głównie wielkomorawskie, ale w ceramice także mające odniesienie do ceramiki wschodnioczeskiej z początku X w. – argumentuje prof. Jaworski. – Można więc zakładać, że ta hipotetyczna trasa wędrówki drużyny wielkomorawskiej, która zaowocowała budową warowni gilowskiej, mogła wieść przez terytorium Czech. Badania dendrochronologiczne próbek drewna z Gilowa wskazały na lata 90. IX stulecia, a więc na kilkanaście lat przed zniszczeniem struktur Państwa Wielkomorawskiego przez Madziarów”. Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy Miał zostać mnichem, stał się przywódcą buntu i zdrajcą. Bezprym uzależnił Polskę od Rusi i doprowadził do wojny domowej. Skazano go za to na zapomnienie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bezprym-pierworodny-syn-chrobrego-pograzyl-polske-w-chaosie-zrobil-to-z-zemsty-za-odsuniecie-go-od-wladzy-ryc-public-domain-d1dbfa9.jpg" width="565" height="316" alt="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" title="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" /> A zatem Wielkomorawianie nie trafili na Śląsk, uciekając przed węgierskimi koczownikami, bo pojawili się w Gilowie jeszcze przed upadkiem swego państwa. „To nie była ucieczka, ale akcja osadnicza. Pytanie, czy Ślężanie (plemię, które zajmowało wcześniej ten obszar w południowej części Śląska) w pewien sposób w niej uczestniczyli. Znamy to z innych okresów, weźmy np. sprowadzenie Krzyżaków do Polski. Mogli mieć jakiś interes polityczny czy militarny, aby takich ludzi – osadników wraz z uzbrojeniem – ściągnąć. Hipotetycznie można się też doszukiwać śladów wspólnych akcji Ślężan i Wielkomorawian przeciw plemieniu Dziadoszan zamieszkujących okolice dzisiejszego Głogowa. W zgliszczach tamtejszych grodów, zniszczonych na przełomie IX–X w. (ale też i w ciągu X stulecia), widać elementy wielkomorawskie. Pytanie brzmi, czy trafiły one do Dziadoszan wcześniej, czy też zgubiono je w trakcie potencjalnego napadu” – wyjaśnia Krzysztof Jaworski. Wielkopolskie ślady Wielkomorawian Skoro wpływy Wielkomorawian sięgały ziem śląskich i małopolskich, to może faktycznie i Wielkopolska nie jest wykluczona? Jako dowód prof. Urbańczyk wskazuje, że wedle niemieckiego kronikarza Thietmara to właśnie imię Świętopełk nadał jednemu z synów Mieszko I. Zdaniem profesora wiele zagadkowych faktów z początków naszej historii stałoby się bardziej zrozumiałych, gdybyśmy zobaczyli w Piastach nie władców wyimaginowanych Polan, lecz potomków elit wielkomorawskich. Historia Polski kryje mroczną tajemnicę. Czy powstanie naszego państwa zapoczątkował handel niewolnikami? Czy Piastowie zbudowali państwo polskie na handlu żywym towarem? Coraz więcej odkryć archeologicznych wskazuje, że szokująca i bardzo niewygodna koncepcja powstania Polski ma mocne podstawy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/historia-polski-jest-bardziej-zawila-niz-sadzilismy-czy-do-powstania-naszego-panstwa-przyczynil-sie-handel-zywym-towarem-cfb7b80.jpg" width="802" height="522" alt="Historia Polski jest bardziej zawiła niż sądziliśmy. Czy do powstania naszego państwa przyczynił się handel żywym towarem?" title="Historia Polski jest bardziej zawiła niż sądziliśmy. Czy do powstania naszego państwa przyczynił się handel żywym towarem?" /> Weźmy choćby „ekspresową” budowę kilkunastu grodów w Wielkopolsce (m.in. w Bninie, Gieczu, Gnieźnie, Poznaniu i na Ostrowie Lednickim) w latach 920–950. Jak też późniejszy sojusz Mieszka I z Czechami i jego małżeństwo z Dobrawą (jako potomek wielkomorawskich panów byłby wystarczająco „dobrze urodzony” dla czeskiej księżniczki). Jest i trzeci „dowód”. To obecność kościoła na Ostrowie Tumskim w Poznaniu jeszcze przed rokiem 966, kiedy to oficjalnie odbył się chrzest Polski. Zdaniem profesora przodkowie Mieszka, chrześcijanie z Wielkich Moraw, mogli się po ucieczce do pogańskiej Wielkopolski „spoganić”, a potem stosunkowo bezboleśnie wrócić do chrześcijańskiej wiary. Wątpliwości historyków Co na to polscy badacze? W większości wątpią w taką ekspansję wielkomorawską do Wielkopolski. Prof. Jaworski wskazuje, że kiedy Madziarzy obalili Państwo Wielkomorawskie, zniszczyli tylko jego struktury – nie był to najazd, którego okrucieństwo wywołałoby masowy exodus ludności. „Nie było całkowitej pacyfikacji, wymordowania ludności Państwa Wielkomorawskiego przez koczowników węgierskich. Prof. Urbańczyk w swej książce nie zwrócił uwagi na to, że wzniesione jeszcze w IX w. kościoły w Mikulczycach i funkcjonujące przy nich cmentarze były cały czas użytkowane aż do połowy X w. A więc podbita ludność wciąż tam żyła, miała elity, kultura materialna wciąż się rozwijała (np. złotnictwo). A koczownicy węgierscy, choć poganie, patrzyli przychylnie na jej praktyki religijne. Ba! Niektórzy historycy wskazują, że wśród węgierskich dostojników w dobrym tonie było mieć żonę wywodzącą się z elit wielkomorawskich” – podkreśla. „Za panowania Świętopełka I Wielkiego i jego syna Mojmira II, Wielkopolska była terrum barbaricum dla chrześcijan i absolutnie nie stanowiła jakiegokolwiek partnera. Może byłaby dobrym miejscem schronienia, gdyby nie fakt, że na tym obszarze nie wyłonił się jeszcze żaden organizm ponadplemienny. Generalnie kontakt z Wielkopolską moim zdaniem był niemożliwy ze względu na kordon, jaki tworzyły silne plemiona na Śląsku i w Małopolsce. Poza tym popatrzmy na architekturę grodów. Na Morawach wznoszono je rozległe, w Wielkopolsce mamy refugia i malutkie gródki osadnicze. Wały morawskich grodów są licowane kamieniem, w Wielkopolsce nie. Natomiast na Śląsku Cieszyńskim i ziemiach Wiślan już tak, np. Naszacowice, Międzyświeć” – dodaje Witold Chrzanowski. Chrześcijaństwo na terenach Polski „Brak jakichkolwiek źródłowych przesłanek (pochodzących z X–XI w.) pozwalających założyć, że Mieszko I bądź jego przodkowie pochodzili z Wielkich Moraw” – mówi nam dr hab. Paweł Żmudzki z Instytutu Historycznego UW. Obala argument dotyczący wybrania przez Mieszka I imienia Świętopełk dla swego syna. Wskazuje mianowicie, że imieniem Świętopełk posługiwali się nie tylko książęta wielkomorawscy. Używano go również w ruskiej dynastii. Dr. Żmudzkiego nie przekonują też argumenty, że uciekinierzy z Wielkich Moraw mogli rządzić pogańskimi poddanymi, a potem sami „spoganieć”. „Od Thietmara, a także z polskich zapisków rocznikarskich oraz z dzieła Galla Anonima wiemy, że Mieszko I pierwotnie był poganinem. Skoro tak, to w jaki sposób i dlaczego potomkowie dynastii bądź elity wielkomorawskiej mieliby porzucić chrześcijaństwo? W czasach Świętopełka I Wielkie Morawy były potężnym państwem chrześcijańskim o wyraźnych aspiracjach misyjnych. Nie da się oddzielić tradycji Państwa Wielkomorawskiego od chrześcijaństwa” – zwraca uwagę. Imperium Bolesława Chrobrego. Zbudował państwo od Kijowa po Pragę Bolesław Chrobry zajął Pragę i Kijów, groził cesarzowi bizantyjskiemu. Jego potęgi nie zdołał złamać nawet władca Niemiec. Jego zdaniem rzutowało to także na materialny kształt głównych ośrodków politycznych Wielkich Moraw: „Ich cechą charakterystyczną było nagromadzenie niewielkich kamiennych obiektów, niewątpliwie sakralnych. Przypisuje się im funkcję prywatnych kaplic możnowładczych. Niczego podobnego w ośrodkach państwa Mieszka nie ma”. Zostaje jeszcze kwestia wspomnianego poznańskiego kościoła. O tym, że mógł zostać wybudowany przed chrztem Mieszka, świadczy niebagatelny dowód. To belka progowa, która wedle analiz dendrochronologicznych została w nim użyta po 941 r. Czyli równo 25 lat przed słynnym chrztem Polski! To zdumiewające. Po co bowiem drzewo do budowy kościoła zostało ścięte 25 lat wcześniej? A może jednak ktoś bardzo potężny – na długo przed Dąbrówką i pierwszym naszym biskupem Jordanem – przywiódł nad Wartę chrześcijan i ich tu osadził? Czy istnieją zapomniane dowody? Jeśli byli to Wielkomorawianie, powinny zostać po tym jakieś ślady. „Mogli niemal całkowicie wtopić się w miejscową społeczność i przyjąć jej kulturę, ale jakieś elementy własnej kultury materialnej i zwyczajów chyba powinni zachować. Pytanie, ile morawskich zabytków wychwycili archeolodzy na stanowiskach w Wielkopolsce. Okazuje się, że niewiele” – mówi Krzysztof Jaworski. Dodaje jednak istotną rzecz: „Jeśli elita wielkomorawska uciekła do Wielkopolski, to powinniśmy dostrzec ślady po niej na wykopaliskach w najważniejszych ośrodkach: Poznaniu, Gnieźnie, Gieczu. Badania tam przeprowadzono, ale kilkadziesiąt lat temu, jeszcze przed II wojną światową. Czyli wtedy, gdy czechosłowaccy naukowcy nie mieli za sobą zaawansowanych badań nad kulturą Wielkich Moraw”. Jak podkreśla naukowiec, czechosłowackie badania na szerszą skalę rozpoczęły się dopiero w latach 50., gdy odkrywano takie stanowiska jak Stare Miasto, Pohansko czy Mikulczyce. Wcześniej publikacji dotyczących Wielkich Moraw było niewiele i polscy archeolodzy nie znali po prostu odpowiedniego materiału porównawczego. „Sam znam podobne przypadki ze Śląska: jeszcze naukowcy niemieccy odkopywali tam topory czy ostrogi i nie dostrzegali analogii do wielkomorawskich. A co dopiero trudne do identyfikacji małe fragmenty przedmiotów. Dopiero przy dzisiejszej wiedzy moglibyśmy powiedzieć o nich coś więcej. Mogły trafić do koperty, tkwiącej głęboko w jakimś pudle, i leżą tam nierozpoznane do dziś” – mówi prof. Jaworski. Ale to już zadanie dla archeologii „kartonowej”, jak z przekąsem nazywa się w branży poszukiwania w przepastnych magazynach, pełnych wykopanych i od lat zapomnianych artefaktów. Kto założył Poznań? Nie ulega wątpliwości, że w okolicach Gniezna około 900 r. nastąpił jakiś przełom cywilizacyjny. I jest niezwykły dowód, że mogli w nim mieć udział przybysze z Wielkich Moraw. Dostarczyli go polscy naukowcy. „Prof. Zofia Kurnatowska i Michał Kara wskazali na szereg zabytków wczesnośredniowiecznych z terenu Poznania, których analogie spotykamy tylko i wyłącznie w okolicy Nitry, stanowiącej ważną część Państwa Wielkomorawskiego” – wskazuje prof. Tomasz Jasiński. Choć można byłoby zbić ten argument, mówiąc, że przedmioty te są pozostałością po osadnikach sprowadzonych przez króla Bolesława Chrobrego (po opanowaniu przez niego Moraw i Słowacji w 1003 r.), pojawił się na jego obronę poważny dowód. Chodzi mianowicie o nazwę stolicy Wielkopolski. „Nazwa Poznań – w świetle językoznawstwa nie ma co do tego wątpliwości – znaczy tyle, co gród założony przez człowieka, który miał na imię Poznan. Kim był Poznan? Tego nie wiemy, ale musiał być to ktoś znaczny, a imiona u ludzi znacznych w tym czasie miały charakter rodowy. Czy potrafimy ustalić, jak nazywał się i gdzie mieszkał ród, w którym imię Poznan było imieniem rodowym? Otóż Pani Profesor i jej uczeń pokazali, że w okolicach Nitry działał ród, w którym spotykamy nie tylko Poznanów, ale który w ogóle nazywał się ród Poznan” – stwierdza prof. Jasiński. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Brzmi to bardzo mocno. Choć profesor zastrzega jednocześnie, że w Wielkopolsce znajdziemy wpływy także z Pomorza, Połabia, Bawarii, Turyngii, Górnej Saksonii i Łużyc. Działo się tak, ponieważ „nasi przodkowie, założyciele państwa polskiego, byli otwarci na wszelkie impulsy cywilizacyjne, płynące z różnych stron”. Co nie znaczy, że możemy marginalizować Wielkomorawian w Poznaniu i rolę, którą odegrali. Nawet jeśli tylko założyli ten gród, to niemało. Bo przecież to Poznań stał się centrum czy też jednym z centrów władzy Piastów. To tam przybył biskup misyjny Jordan i utworzył pierwsze biskupstwo w piastowskim państwie. Prawdopodobnie w Poznaniu odbył się też chrzest Mieszka I i to tam urodził się pierwszy polski król Bolesław Chrobry. Jak powiedziała kiedyś w wywiadzie archeolog prof. Hanna Kóčka-Krenz, do czasu złożenia prochów św. Wojciecha w Gnieźnie „serce Polski biło w Poznaniu”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Dobrawa była pierwszą polską władczynią. Słynęła z silnego charakteru
Dobrawa jasno zakomunikowała: nie poślubi Mieszka I, jeśli ten nie porzuci swoich siedmiu nałożnic. Tak się stało. Pierwsza polska księżna potrafiła postawić na swoim. Trwale zapisała się na kartach naszej historii.
W tym artykule: Dobrawa i chrzest Polski Dobrawa i wielka polityka państw Co wiemy o charakterze Dobrawy? Dziedzictwo Dobrawy. Co pozostało po słynnej księżnej? Dobrawa Przemyślidka, zwana też Dąbrówką, była córką księcia czeskiego Bolesława I Srogiego z dynastii Przemyślidów. Urodziła się około 930, a zmarła w 977 roku. Dobrawa i chrzest Polski Wprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce w 966 roku miało kluczowe znaczenie. Wywarło ogromny wpływ na kulturę i politykę państwa Piastów. Polska przyjęła chrzest za pośrednictwem chrześcijańskich Czech. Przypieczętowaniem sojuszu z naszym południowym sąsiadem był ślub Mieszka I z księżniczką czeską – Dobrawą. Mamy skąpe informacje na ten temat. Na przykład „Rocznik krakowski dawny” podaje: „965 Dubrowka przybyła do Mieszka. 966 Mieszko książę chrzci się”. „Osobisty wpływ tej kobiety musiał być wielki. Od niej dowiadywał się książę polański o wierze, przychodzącej ze świata prastarej i wielkiej kultury” – opisuje obrazowo Paweł Jasienica w książce „Polska Piastów”. Gall Anonim odnotował, że Dobrawa nie chciała początkowo wyjść za Mieszka I. Ten miał siedem żon. Postawiła warunek: ma zostać chrześcijaninem i je odprawić. Tak też się stało. Na wieść o porzuceniu „zwyczaju pogańskiego” księżniczka czeska przybyła do Polski. Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem napisał w radosnych słowach: „Dzięki szczęśliwemu związkowi z nią [Dobrawą – przyp. red.] topnieją lody niewiary i dzikie wino naszych pogan przemienia się w szlachetną winorośl”. Dobrawa i wielka polityka państw Wszyscy znamy datę: 966 r. Jest to moment przyjęcia przez Polskę chrztu. Wygląda na to, że Dobrawa odegrała istotną rolę w decyzji o przyjęciu chrztu przez Mieszka I, który był pierwszym historycznym władcą Polski. Niektórzy nawet określają ją jako „Matkę Chrzestną Polaków”. Jednak Mieszko I nie przyjął chrześcijaństwa, bo miał takie widzimisię. Ewidentnie była to decyzja polityczna dynastii piastowskiej. Chodziło również o uspokojenie sytuacji na Śląsku i zerwanie sojuszu Czechów z Wieletami. O ziemie śląskie konkurowało powstające państwo polskie z Czechami. „Pas ziemi rozciągniętych wzdłuż północnych skłonów Sudetów stanowił przez większość X w. pograniczną strefę buforową, niepodporządkowaną trwale żadnemu z sąsiednich państw, ale przez nie eksploatowaną (trybuty, łupy, niewolnicy itp.)” – pisze historyk prof. Przemysław Urbańczyk w książce „Zanim Polska została Polską”. Dzięki małżeństwu Mieszka I i Dobrawy uspokoiły się spory o Śląsk. Oba kraje podzieliły się wpływami na Śląsku i czerpały z niego zyski. Po śmierci Dąbrówki znów zaostrzył się spór, dochodziło nawet to otwartej walki zbrojnej. Chociaż dyskutowane jest, czy do sojuszu nie wystarczyłoby małżeństwo, bez przyjmowania chrześcijaństwa. Być może Dobrawa wymogła na księciu chrzest. W ten sposób niejako przypadkowo Polska weszła w strefę chrześcijaństwa. Być może przyczyną chrztu była chęć wprowadzenia jednolitej religii, co miał ułatwić zarządzenie państwem. Wskazywano też, że nowa religia wprowadzała równorzędne stosunki z innymi władcami chrześcijańskimi Europy. Co wiemy o charakterze Dobrawy? Co nieco dowiadujemy się ze średniowiecznych źródeł. Na przykład kronikarz niemiecki Thietmar stwierdził, że Dobrawa była taka, jakie miała imię. „Nazywała się bowiem po słowiańsku Dobrawa, co w języku niemieckim wykłada się: Dobra”. Próbowała nawrócić swojego małżonka żyjącego „w wielorakich błędach pogaństwa”. I dalej Thietmar pisze: „Starała się go zjednać na wszelkie sposoby, nie dla zaspokojenia trzech żądz tego zepsutego świata, lecz dla korzyści wynikających z owej chwalebnej i przez wszystkich wiernych pożądanej nagrody w życiu przyszłym”. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Kronikarz też opisuje następującą historię. Dobrawa po wyjściu za mąż postanowiła w zbliżającym się poście nie jeść mięsa i umartwiać swoje ciało. Jednak Mieszko I namawiał ją, by z tego zrezygnowała. Dobrawa złamała post, ale zrobiła to w jednym celu: „aby móc tym łatwiej zyskać u niego posłuch w innych sprawach”. Negatywnie o Dobrawie pisał czeski kronikarz Kosmas. Ocenił, że była „nad miarę bezwstydna” z uwagi na swój podeszły wiek. Po ślubie miała nałożyć na głowę panieński wianek „co było wielkim głupstwem tej kobiety”. To dość ostry osąd zważając na „przewinienie” księżnej. Dziedzictwo Dobrawy. Co pozostało po słynnej księżnej? Dobrawa nie dożyła pięćdziesiątki. Pochowano ją zapewne w katedrze w Gnieźnie. Niewątpliwie przyczyniła się do wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa. Urodziła dwójkę dzieci: Bolesława, przyszłego pierwszego króla Polski – Chrobrego i zapewne Świętosławę Sygfrydę – interesującą postać średniowiecznej Europy. Została królową Danii, Szwecji i Norwegii. Była to kobieta o silnym charakterze, który być może odziedziczyła po matce. Być może urodziła też nieznaną z imienia córkę, wydaną za mąż za księcia pomorskiego. – Kilkunastoletnie małżeństwo z Mieszkiem należy uznać za udane, spełniło ono oczekiwania polityczne, pieczętując sojusz polsko-czeski oraz przyniosło księciu godnego następcę. Jej roli w przyjęciu przez Mieszka chrześcijaństwa nie należy przeceniać, ale trzeba podkreślić jej wpływ na te kwestię. W tradycji polskiej Dobrawa i Mieszko zapisani zostali jako pierwsza polska para chrześcijańska – zauważa prof. Józef Dobosz w „Słowniku władców polskich”. Druga żona Mieszka I – Oda nie była lubiana przez dostojników kościelnych. Wybranka była mniszką i córką margrabiego Marchii Północnej. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicza babka Łokietka. Mąż miał ją przywieźć z wyprawy krzyżowej
Nosiła nietypowe wówczas imię, wydawała unikatową pieczęć, a według przekazów kronikarskich pochodziła aż z dalekiej Bułgarii. Historia księżnej opolsko-raciborskiej Wioli od lat fascynuje badaczy, którzy wysuwają coraz odważniejsze teorie na jej temat.
W tym artykule: Skąd pochodziła księżna opolska Wiola? Bułgarka, Węgierka, Rusinka, a może… Polka? Kim był Kazimierz I, tajemniczy książę krzyżowiec W trosce o synów Księżna opolska – dobrodziejka Kościoła Małżeństwa przedstawicieli dynastii Piastów miały przede wszystkim charakter polityczny. Kandydatek na żonę najczęściej szukano u najbliższych sąsiadów. Wśród księżnych piastowskich nie brakowało więc kobiet z dynastii Przemyślidów, Rurykowiczów czy Arpadów. A także z niemieckich rodów królewskich i książęcych. Na tle innych mariaży polskich królów i książąt małżeństwo księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I z Wiolą, która miała być z pochodzenia Bułgarką, wydaje się dosyć zaskakujące. Zdaniem części badaczy władca Opola poznał swoją żonę w czasie piątej wyprawy krzyżowej. Ich małżeństwo było inicjatywą króla Węgier Andrzeja II. Problem w tym, że nie ma całkowitej pewności, czy Kazimierz brał w ogóle udział w krucjacie. Ani nawet czy jego wybranka faktycznie pochodziła z Bułgarii. Skąd pochodziła księżna opolska Wiola? Pochodzenie Wioli od lat budzi wśród badaczy spory. W zachowanych dokumentach próżno szukać wzmianki o jej rodzicach. Dopiero Jan Długosz w pisanych w drugiej połowie XV wieku „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” wspomina, że była ona z pochodzenia Bułgarką. Władysław Dziewulski uważał, że Wiola była przedstawicielką dynastii Asenowiczów – córką cara Bułgarii Kałojana lub jego następcy Boriła. Jako że noszone przez nią imię ma łacińskie (a nie greckie) pochodzenie, musiała urodzić się krótko po unii kościoła Bułgarii z Rzymem w 1204 r. Dziewulski domniemywał, że chrzest carówny odbył się w czasie wizyty w Tyrnowie (ówczesnej stolicy Bułgarii) kardynała Leona Brancaleonego, który 7 listopada 1204 r. konsekrował arcybiskupa Bazylego na prymasa Bułgarii. Jego ród pochodził z północnych Włoch, a św. Wiola była otoczona kultem w położonej na tym obszarze Weronie. Chociaż hipoteza Dziewulskiego początkowo spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród badaczy, z czasem została podana w wątpliwość. Badacz dziejów Bałkanów Wincenty Swoboda zauważył, że przymiotnik „bułgarska” nie zawsze oznaczał u Długosza „konkretny związek z etnosem bułgarskim”. Jego zdaniem księżna opolska Wiola mogła pochodzić z Węgier lub Rusi, choć sam nie wskazał, kto mógłby być jej ojcem. Bułgarka, Węgierka, Rusinka, a może… Polka? O krok dalej poszedł Jerzy Horwat, autor książki „Piastowie górnośląscy”. Horwat wysunął przypuszczenie, że Wiola mogła być córką króla Węgier Emeryka. Dałaby zatem synowi imię Władysław na cześć swojego zmarłego w dzieciństwie brata Władysława III. Horwat dopuszczał też jej pochodzenie od króla Węgier Beli III i jego drugiej żony Małgorzaty z dynastii Kapetyngów. Dodawał, że być może w nawiązaniu do francuskich przodków księżnej w herbie Piastów opolskich złoty orzeł został umieszczony na niebieskim tle. Drugie małżeństwo Beli III powszechnie uchodzi jednak za bezpotomne. Warto w tym miejscu wspomnieć, że już przedwojenny historyk Stanisław Kętrzyński wnioskował na podstawie imienia Wioli, iż pochodziła nie z Bułgarii, a z jakiejś rodziny weneckiej lub francuskiej osiadłej na terenie Bizancjum, Bałkanów czy nawet Azji. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jadwiga-andegawenska-rekonstrukcja-twarzy-jak-wygladala-mlodziutka-krolowa-polski-i-skad-to-wiemy-fot-maria-poprzecka-polskie-malarstwo-salonowe-1991-17c2c35.jpg" width="938" height="471" alt="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" title="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" /> W ostatnim czasie pojawiła się kolejna dość zaskakująca teoria dotycząca Wioli. Pisarka i publicystka Renata Schumann zasugerowała, że mogła być ona… przedstawicielką opolskiej linii Odrowążów. Argumenty na korzyść tej tezy są jednak dosyć słabe – przede wszystkim imię nawiązujące do kwiatów, podobnie jak imię Hiacynt, którym posługiwał się św. Jacek Odrowąż. Nie może zatem dziwić, że historycy zgodnie odrzucili ten kontrowersyjny pomysł. Większą wartość ma natomiast spostrzeżenie Schumann, że wyrażenie „z Bułgarii” wcale nie musi oznaczać dynastycznego pochodzenia. Na opolskim dworze przebywał choćby rycerz o imieniu Wasyl, być może Bułgar z pochodzenia, a więc potencjalny ojciec księżnej. Ze wszystkich dotychczas wysuwanych teorii największą popularnością cieszy się jednak ta o pochodzeniu Wioli z bułgarskiej dynastii carskiej, chociaż trzeba ją oznaczyć dużym znakiem zapytania. Kim był Kazimierz I, tajemniczy książę krzyżowiec Data i okoliczności małżeństwa Wioli z księciem opolsko-raciborskim Kazimierzem I także stanowią od lat przedmiot badań historyków. Władysław Dziewulski uznaje Kazimierza za niewymienionego z imienia polskiego księcia, który brał udział w zorganizowanej przez króla Węgier Andrzeja II piątej wyprawie krzyżowej w latach 1217–1218 i o którym wspominał w dokumencie z 1246 r. król Węgier Bela IV. Podczas powrotu z wyprawy doszło do zaręczyn córki węgierskiego monarchy z carem Bułgarii Iwanem Asenem II. Zdaniem Dziewulskiego mogło wówczas dojść także do zaręczyn, a następnie małżeństwa opolskiego księcia. Jerzy Horwat, który widział we Wioli księżniczkę węgierską, także wiązał to małżeństwo z udziałem Kazimierza I w krucjacie, lecz w nieco inny sposób. Przypuszczał, że opolski władca poślubił krewną Andrzeja II tuż przed wyruszeniem z nim do Ziemi Świętej oraz był tożsamy z rycerzem węgierskim i krewnym węgierskiego króla, którego oddział został pokonany w styczniu 1218 r. w górach Libanu. Sam jednak nazwał swoje spostrzeżenie jedynie „daleko idącym domysłem”. Część badaczy, m.in. wspomniany już Wincenty Swoboda, odrzuca jednak identyfikację Kazimierza I z uczestnikiem piątej wyprawy krzyżowej. A co za tym idzie nie wiąże z ową wyprawą jego małżeństwa. Równie dużą popularnością cieszy się bowiem teoria, że Piastem krzyżowcem był władca Wielkopolski Władysław Odonic – jej zwolennikami są choćby biografowie księcia Krzysztof Witkowski i Sławomir Pelczar. Najbezpieczniej więc przyjąć, że Wiola i Kazimierz I wzięli ślub między 1212 a 1220 r., prawdopodobnie w 1217 lub 1218 r. Z małżeństwa tego pochodziło czworo dzieci – synowie Mieszko Otyły i Władysław, którzy rządzili kolejno księstwem opolsko-raciborskim, oraz córki: Więcesława, norbertanka w klasztorze w Czarnowąsach, i Eufrozyna, żona księcia kujawskiego Kazimierza i matka króla Władysława Łokietka. W trosce o synów Pierwsze pewne wiadomości na temat Wioli pojawiają się dopiero po śmierci jej męża Kazimierza I, który zmarł 13 maja 1230 r. Przejęła ona wówczas rządy regencyjne w księstwie opolsko-raciborskim w imieniu swoich małoletnich synów Mieszka i Władysława. Nie tylko wystawiała samodzielnie dokumenty jako „z Bożej łaski księżna Opola”, ale też zaczęła posługiwać się własną pieczęcią. Pieczęć ukazuje ją w czepku na tronie i z dwoma synami po bokach, których trzyma za ręce. Taki wizerunek służy podkreśleniu, że to właśnie ona sprawuje opiekę nad Mieszkiem i Władysławem. Historyk Zenon Piech określił ją mianem jednej z najbardziej oryginalnych pieczęci czasów średniowiecza, a inny badacz Marian Gumowski zauważył jej podobieństwo do pieczęci używanych w owym czasie we Francji. Księżna przejęła też najprawdopodobniej po zmarłym mężu bicie monety, do czego prawo miał wyłącznie władca. Ambicje Wioli jako regentki spotkały się z odpowiedzią ze strony księcia śląskiego Henryka I Brodatego, który rościł sobie prawo do opieki nad małoletnimi książętami. Obawiając się o przyszłość swoich synów, księżna wystosowała skargę do papieża Grzegorza IX. Papież dokumentem z 3 grudnia 1233 r. wziął ją wraz z dziećmi w opiekę oraz polecił arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Pełce i biskupowi wrocławskiemu Tomaszowi, aby zadbali o jej bezpieczeństwo. Ostatecznie Wiola i Henryk doszli do porozumienia. Na jego mocy książę przejął kuratelę nad Mieszkiem i Władysławem, jak również zwierzchnictwo nad księstwem opolsko-raciborskim. Wszelkie decyzje dotyczące księstwa podejmował jednak w porozumieniu z Wiolą, o czym świadczy choćby dokument z 1234 r. potwierdzający nadania Kazimierza I dla klasztoru norbertanek w Czarnowąsach. Umieszczone są na nim pieczęci Henryka I Brodatego oraz Wioli z tytułem księżnej opolskiej. Po śmierci Brodatego w marcu 1238 r. Mieszko, starszy syn Kazimierza I i Wioli, rozpoczął samodzielne rządy w księstwie opolsko-raciborskim. Księżna otrzymała wówczas od księcia Henryka II Pobożnego (zdaniem części badaczy jeszcze od jego ojca Henryka I Brodatego) ziemię kaliską i rudzką, do której udała się ze swoim młodszym synem Władysławem. Tam przez kolejne trzy lata sprawowała rządy regencyjne w jego imieniu. Kiedy w 1241 r. Władysław osiągnął wiek sprawny, dopuścił matkę do współrządów. 25 marca 1243 r. księżna brała udział w zjeździe w Mechnicy, na którym jako „z Bożej łaski księżna Kalisza” zwolniła wieś Poniszowice pod Bytomiem od ciężarów wojskowych i obowiązku utrzymania psów książęcych i psiarzy. Wioli i jej synowi nie było jednak dane długo cieszyć się spokojem. W 1244 r. ziemia kaliska została zajęta przez rycerzy wielkopolskich, którzy przekazali ją w ręce księcia Przemysła I. Pięć lat później Władysław stracił także ziemię rudzką. Księżna opolska – dobrodziejka Kościoła Dużym wstrząsem była zapewne dla Wioli przedwczesna śmierć starszego syna Mieszka, który zmarł w październiku 1246 r. w wieku zaledwie 26 lat. Na mocy sporządzonego przez niego testamentu Wiola otrzymała grody Cieszyn i Racibórz z dochodami (z wyjątkiem całego czynszu rocznego, przeznaczonego przez księcia na spłatę długów oraz jałmużnę dla wykonawców jego testamentu – biskupa wrocławskiego Tomasza I i przeora zakonu dominikanów w Raciborzu). Władysław Dziewulski przypuszczał, że to hojne nadanie dla Wioli ze strony Mieszka mogło być formą zadośćuczynienia za to, że nie pomógł jej i Władysławowi w czasie najazdu Wielkopolan na Kalisz. Wzorem wielu kobiet czasów średniowiecza Wiola dużo uwagi poświęcała sprawom Kościoła, na rzecz którego na przestrzeni lat dokonywała licznych nadań. Najprawdopodobniej to właśnie ona wraz z synem Mieszkiem ufundowała kolegiatę Świętego Krzyża w Opolu, a także namówiła go, aby sprowadził do miasta franciszkanów. Odegrała też znaczącą rolę w fundacji klasztoru dominikanów w Raciborzu. Nie dożyła jednak momentu, w którym dominikanie otrzymali od jej syna Władysława plac pod zabudowę klasztoru i kościoła, ogród oraz dom. Po śmierci starszego syna opuściła Rudę, a ostatnie lata życia spędziła najprawdopodobniej w Opolu. Zmarła 7 września 1251 r. i zapewne spoczęła obok męża w klasztorze norbertanek w Czarnowąsach. ŹRÓDŁO: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Bolesław Wstydliwy był księciem piastowskim znanym z pobożności. Złożył śluby czystości
Bolesław Wstydliwy był ostatnim piastowskim księciem w linii małopolskiej. Co prawda był żonaty od trzynastego roku życia aż do śmierci, ale wspólnie z partnerką złożyli śluby czystości. Jego panowanie w Małopolsce nie było prostą sprawą.
W tym artykule: Książę Bolesław za młodu Pora na tron! – władza Bolesława Wstydliwego nad dwoma dzielnicami Dlaczego Bolesław Wstydliwy otrzymał taki przydomek? Bolesław Wstydliwy i pora na… kredyt Bolesław V Wstydliwy żył w czasach rozbicia dzielnicowego. W tym okresie poszczególnymi częściami Polski rządzili niezależnie od siebie książęta. Trwało to od śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku. Był to okres licznych przetasowań na szczytach władzy, niepokojów politycznych i najazdów. Książę Bolesław za młodu Dzieciństwo Bolesława było traumatyczne. Urodził się w 1226 roku, ale już rok później zamordowano jego ojca, Leszka Białego. Tuż potem żądny władzy Konrad Mazowiecki porwał go i jego matkę i uwięził w jednym z klasztorów. Celem było zdobycie tronu krakowskiego. Wyswobodził go Klemens z Ruszczy, bardzo wpływowy możny z Małopolski. Kolejne lata Bolesław spędził w podkrakowskiej Skale, chociaż formalnie rządził księstwem sandomierskim. Już w wieku trzynastu lat wziął ślub z pięcioletnią Kingą – węgierską królewną, córką Beli IV, króla Węgier. W związku małżeńskim pozostali przez całe życie. Jednak oboje złożyli śluby czystości i nigdy nie doszło do konsumpcji tego związku. Kinga ponoć dodatkowo złożyła ślub brudu i zobowiązała się do nie mycia twarzy. Pora na tron! – władza Bolesława Wstydliwego nad dwoma dzielnicami W 1243 roku – po tym jak Bolesław powrócił z Węgier, gdzie uciekł z Polski po najeździe Tatarów – wstąpił na tron krakowski. Od tej pory władał Małopolską i Ziemią Sandomierską. W bitwie pod Suchodołem dał łupnia wojskom swojego stryja, Konrada Mazowieckiego, który dalej marzył o władaniu Małopolską. Konrad Mazowiecki był jednak nieustępliwy. Nie dał Bolesławowi władać całą dzielnicą. Kontrolował ciągle Sieradz, Łęczycę i część Małopolski. W 1246 roku znów zaatakował Bolesława, ale nie dotarł do Krakowa. Bolesław Wstydliwy raczej nie przepadał za wojaczką. Na czas drugiego za jego życia najazdu Mongołów, który miał miejsce w latach 1259–1260, przemieścił się na Węgry lub do Sieradza. Obrona dzielnicy przypadła wojewodzie krakowskiemu. Książę był za to fanem porządnych zabezpieczeń. Wiemy, że w latach 1258 i 1265 znacząco wzmocnić fortyfikacje krakowskiego Wawelu. Dlaczego Bolesław Wstydliwy otrzymał taki przydomek? Książę był bardzo pobożny. Nigdy nie skonsumował swojego małżeństwa i dużą wagę w czasie swoich rządów przywiązywał do Kościoła. To uzasadnia jego przydomek związany z silną wiarą. Mamy na to dowody. W 1254 roku razem z biskupem krakowskim przyczynił się do kanonizacji św. Stanisława. Wkrótce sten święty stał się patronem Królestwa Polskiego. Postać ta „promowała” tendencje zjednoczeniowe rozdrobnionej na dzielnice monarchii piastowskiej. Spośród blisko 150 zachowanych do naszych czasów dokumentów z jego władania 85% stanowią nadania kościelne. To też świadczy o jego ścisłych związkach z klerem. Bolesław mocno wspierał krakowski kościół. Nadał mu przywilej immunitetowy, który zapewniał znaczną niezależność w kwestiach ekonomicznych. Bolesław Wstydliwy i pora na… kredyt Właśnie jeśli chodzi o sprawy finansowe, to Bolesław miał poważne problemy. Od początku panowania w skarbcu brakowało pieniędzy. Dlatego zapożyczył się u swojej żony Kingi. Długu nie oddał, zamiast tego przekazał jej ziemię sądecką. Krucjata? Nie, dziękuję! Piastowie niechętnie ruszali na „świętą wojnę" Książęta piastowscy niechętnie wyruszali na wyprawy krzyżowe do Palestyny, a krucjaty przeciw miejscowym poganom prowadzili nieudolnie. W końcu sprowadzili do brudnej roboty Krzyżaków. Książę starał się usprawniać swoją władzę i aparat państwowy. Parunastu miastom, w tym Krakowowi, nadał prawa magdeburskie. Przyczyniło się to do wsparcia książęcego skarbca. Ale jednocześnie mieszczanie uzyskali przywileje ekonomiczne, co umożliwiające szybki rozwój gospodarczy. To za czasów jego panowania zreorganizowano kopalnię soli w Wieliczce i Bochni. Dochód z nich wsparł skarbiec książęcy. Z tymi kopalniami związana jest legenda. Dotyczy Kingi – małżonki Bolesława – która opuszczając Węgry, miała wrzucić do szybu jednej z tamtejszych kopalń swój pierścień. Gdy dotarła do Małopolski, nakazała kopać w wyznaczonym przez siebie miejscu. W wydobytej grudzie soli, ku zaskoczeniu wszystkich, znajdował się klejnot księżniczki. Tyle legenda. Prawda jest taka, że zapewne wraz z Kingą do Polski przyjechali wysoce wykwalifikowani górnicy, którzy przyczynili się do unowocześnienia wydobycia w naszym kraju. Bolesław Wstydliwy był ostatnim Piastem w linii małopolskiej. W ostatnich latach rządów stłumił bunt poddanych, ale był zmuszony do zmiany sojusznika. Wcześniej wspierał Węgrów w konflikcie z Czechami, potem zmienił stronę. Nie była to dobra decyzja. W bitwie pod Suchymi Krutami wojska małopolskie odnotowały spore straty, a król czeski Przemysł Ottokar II zginął. Bolesław Wstydliwy zmarł w 1279 roku. Po nim rządy objął jego sprzymierzeniec, Leszek Czarny. Wówczas Kinga udała się do klasztoru klarysek w Starym Sączu, gdzie zmarła w 1292 roku. Beatyfikowano ją w 1690 roku, a kanonizowano – dopiero w 1999. Jest patronką górników. Zmarły książę pozostawił swoje dzielnice w niezłej kondycji. Zabezpieczył wschodnie granice, pokonując Jaćwingów i sprzymierzonych z nimi Rusinów. Bolesław Wstydliwy spoczął w kościele Franciszkanów w Krakowie. Źródła: Poczet królów i książąt polskich Jana Matejki, M. Barański, S. Ciara, M. Kunicki-Goldfinger, Warszawa 1998; Historia:Poszukaj; Szlak Piastowski. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Świętopełk Mieszkowic to tajemniczy syn Mieszka I. Zmarł w dzieciństwie czy był ojcem pomorskiej dynastii?
Z czterech synów Mieszka I tylko Bolesław Chrobry trwale zapisał się w dziejach Polski. Tajemniczym synem władcy był natomiast Świętopełk Mieszkowic. Badacze nie są nawet zgodni, czy umarł za życia ojca, czy dożył dorosłości i był ojcem książąt pomorskich.
W tym artykule: Świętopełk – pochodzenie Pominięty książę Niedoszły władca Pomorza Wygnani przez Chrobrego Ojciec książąt? Spór historyków Po śmierci księżniczki czeskiej Dobrawy Mieszko I ożenił się z Odą, córką margrabiego Marchii Północnej Dytryka. Małżeństwo to zostało zawarte w atmosferze skandalu i spotkało się z potępieniem ze strony dostojników kościelnych. Wybranka księcia była mniszką w klasztorze św. Wawrzyńca w Kalbe nad Mildą. Ostatecznie jednak wybaczono Mieszkowi i Odzie ich grzech. Dzięki temu mariażowi – jak pisał kronikarz Thietmar z Merseburga – „powiększył się zastęp wyznawców Chrystusa, powróciło do ojczyzny wielu jeńców, zdjęto skutym okowy, otwarto bramy więzień wielu przestępcom”. Owocem tego związku było trzech synów: Mieszko, Świętopełk i Lambert. O ile pierwszy i ostatni z wymienionych z całą pewnością przeżyli zmarłego w 992 r. ojca, o tyle co do losów Świętopełka nie ma zgody wśród historyków. Według jednej z teorii to właśnie od niego mogli wywodzić się książęta pomorscy – zarówno panujący na Pomorzu Zachodnim Gryfici, jak i panujący na Pomorzu Gdańskim Sobiesławice. Świętopełk – pochodzenie Świętopełk Mieszkowic był średnim z trzech synów Mieszka I i jego drugiej chrześcijańskiej żony Ody Dytrykówny. Przyszedł na świat najprawdopodobniej między 979 a 985 r. Chociaż część badaczy (m.in. Stanisław Kętrzyński) przypuszcza, że był najmłodszym synem władcy i urodził się tuż przed 992 r. Mieszko I w rzeczywistości nazywał się inaczej? Naukowcy badają prawdziwą tożsamość władcy Czy kronikarze celowo przekręcili prawdziwe imię Mieszka I, by pasowało do postaci ze Starego Testamentu? Wiele na to wskazuje. Jego słowiańskie imię, oznaczające „święty (tj. silny, mocny) pułk (tj. oddział)”, cieszyło się dużą popularnością wśród średniowiecznych dynastów. Rówieśnikiem syna Mieszka I był Świętopełk I Przeklęty z dynastii Rurykowiczów. Wcześniej zaś imię to nosili dwaj władcy państwa wielkomorawskiego z dynastii Mojmirowiców – Świętopełk I Wielki i jego syn Świętopełk II. Niewykluczone, że występowało ono już wcześniej u przedstawicieli dynastii Piastów. Nieznane pozostaje bowiem imię brata Mieszka I, który zginął w 964 lub 965 r. w walkach z Wieletami. Pominięty książę Jedyna zachowana wzmianka źródłowa na temat Świętopełka Mieszkowica pochodzi ze spisanej w latach 1012–1018 kroniki Thietmara z Merseburga. Opisując małżeństwo Mieszka I i Ody, wspomniał on, że „Oda urodziła swemu mężowi trzech synów: Mieszka, Świętopełka i ........”. Lukę w miejscu, w którym kronikarz powinien umieścić imię trzeciego dziecka, uzupełnia wydany najprawdopodobniej ok. 991 r. dokument zaczynający się słowami „Dagome iudex” (zapewne przekręcone Ego Mesco dux – „Ja, książę Mieszko”). W nim władca Dagome, najczęściej identyfikowany z Mieszkiem I, przekazał „państwo gnieźnieńskie”, zwane civitas Schinesghe w opiekę Stolicy Apostolskiej. Nie zachował się on w oryginale, a jego najstarszy znany regest pochodzi z 1099 r. i nie brak w nim błędów w zapisie nazw osób i miejscowości. Synowie „sędziego Dagome” i „senatorki Ote” występują w nim jednak wyraźnie jako Mieszko i Lambert. Większość badaczy (m.in. Oswald Balzer i Kazimierz Jasiński) tłumaczy nieobecność Świętopełka w „Dagome iudex” faktem, iż zmarł on w dzieciństwie i nie dożył momentu wystawienia dokumentu. Zastanawiające jest jednak, że Thietmar podał w swojej kronice imię księcia, który rzekomo żył tylko kilka lat. Zapomniał przy tym imienia Lamberta, który po śmierci Mieszka I wraz z matką i bratem Mieszkiem został wygnany z Polski i znalazł się na terenie Niemiec. Pojawiły się więc inne próby wyjaśnienia zagadki. Gerard Labuda dopuszczał możliwość, że imię Świętopełka zostało opuszczone przez kopistę. Stanisław Kętrzyński przypuszczał, że urodził się on już po sporządzeniu dokumentu. Niedoszły władca Pomorza Inną teorię dotyczącą losów średniego z synów Mieszka I i Ody zaprezentował mediewista Edward Rymar w swoim monumentalnym „Rodowodzie książąt pomorskich”. Uważa on, że Mieszko I nie uwzględnił Świętopełka w „Dagome iudex”, ponieważ wyznaczył go na księcia Pomorza. Znajdowało się ono poza terytorium „państwa gnieźnieńskiego” i stanowiło jedynie obszar podporządkowany polskiemu monarsze. To właśnie z Pomorza pierwszy historyczny władca Polski miał płacić trybut cesarzowi, zatem nie mógł oddać tej ziemi pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Bolesław Chrobry nie został z kolei uwzględniony w dokumencie, ponieważ ojciec wyznaczył mu zapewne dzielnicę w Małopolsce i na lewobrzeżnym Śląsku, które przejął ok. 989 r. z rąk czeskich. Wygnani przez Chrobrego Nawet jeśli Świętopełk Mieszkowic faktycznie został wyznaczony przez ojca na księcia pomorskiego, najprawdopodobniej nie zdążył objąć władzy w tej dzielnicy. Już bowiem w 995 r., a więc zanim osiągnął wiek sprawny, został wygnany wraz z matką i braćmi z kraju przez swojego przyrodniego brata Bolesława Chrobrego. Pierworodny syn Mieszka I nie zgadzał się na podział księstwa na dzielnice i – jak pisał Thietmar – „z lisią chytrością złączył je potem w jedną całość”. Rozkazał też oślepić swoich zaufanych Odylena i Przybywoja, którzy stanęli po stronie jego macochy. „Onże Bolesław, aby tylko samemu panować, podeptał wszelkie prawo i sprawiedliwość” – nie krył swojego oburzenia postępowaniem władcy Thietmar. Wygnańcy znaleźli zapewne schronienie w Kwedlinburgu, tam bowiem w 1023 r. zmarła księżna Oda. Ojciec książąt? Zakładając, że Świętopełk przeżył ojca, to zapewne on był ojcem księcia pomorskiego Siemomysła. Ów władca 24 czerwca 1046 r. brał udział w zjeździe w Merseburgu z królem niemieckim Henrykiem III, księciem czeskim Brzetysławem I i Kazimierzem I Odnowicielem. Siemomysł spędził młodość w Niemczech, gdzie posiadał beneficjum w ziemi Weita, po czym najpóźniej w 1040 r. udał się na Pomorze. Synem Świętopełka Mieszkowica mógł też być Dytryk. W 1032 r. na zjeździe w Merseburgu został przez cesarza Konrada II wybrany na jednego z książąt dzielnicowych w Polsce (zapewne Pomorza lub centralnej Wielkopolski), lecz już w 1033 r. został wygnany z kraju. Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku Wiking Lag, znany nam dziś jako Lech, dał początek państwu polskiemu. Jego symbolem stał się orzeł — ptak boga Odyna. To hipoteza głoszona całkiem poważnie! <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/potomkowie-wikinskiego-askolda-dali-poczatek-polsce-orzel-z-naszym-krajem-kojarzyl-sie-od-poczatku-bddb96d.jpg" width="938" height="442" alt="Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku" title="Potomkowie wikińskiego Askolda dali początek Polsce? Orzeł z naszym krajem kojarzył się od początku" /> Od średniego z synów Mieszka I i Ody mogli też wywodzić się książęta pomorscy występujący w XII-wiecznych przekazach kronikarskich, m.in. Świętobór i Świętopełk. A być może nawet dynastie Gryfitów i Sobiesławiców, które przez wiele lat panowały odpowiednio na Pomorzu Zachodnim i Pomorzu Gdańskim. W takim wypadku do grona potomków Mieszkowica należałby m.in. XV-wieczny król Norwegii, Danii i Szwecji Eryk Pomorski. Brak wzmianki o śmierci Świętopełka w kronice Thietmara, a także jego nieobecność na zjeździe merseburskim, pozwala sądzić, że zmarł między 1018 a 1032 r. Spór historyków Przeciwnicy teorii o pochodzeniu książąt pomorskich od księcia Świętopełka Mieszkowica uważają, że ich pokrewieństwo z Piastami opierało się na małżeństwie siostry lub córki Mieszka I z nieznanym z imienia księciem pomorskim. Książę Siemomysł występujący w źródłach w 1040 i 1046 r. był więc ich zdaniem owocem tego mariażu. Zaś książę Dytryk – synem jednego z dwóch pozostałych braci Świętopełka – Mieszka lub Lamberta. Trudno dziś jednoznacznie rozstrzygnąć, czy średni z synów Mieszka I i Ody zmarł w dzieciństwie czy dożył dorosłości. Jego zagadkowe losy pokazują, jak niewiele wiemy o początkach dynastii Piastów. Odpowiedzi na wiele pytań – z powodu niedostatku przekazów źródłowych – zapewne już nigdy nie poznamy. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Matka Mieszka I rozpłynęła się w mrokach dziejów. Istnieje kilka wersji dotyczących jej pochodzenia
Wydała na świat pierwszego historycznego władcę Polski, lecz średniowieczne kroniki nie przekazały nawet jej imienia. Matka Mieszka I cały czas wzbudza zainteresowanie historyków, którzy usiłują dowiedzieć się kim była i wysuwają kolejne teorie na jej temat.
W tym artykule: Kim była matka Mieszka I Ile prawdy w kronikach Księżna z Normandii? A może matka Mieszka I pochodziła ze Wschodu? Dojmująca luka Na początku XIX wieku pochodzący z Krakowa malarz Józef Peszka namalował „Postrzyżyny Mieszka I”. Obraz ukazuje scenę odzyskania przez przyszłego polskiego władcę wzroku podczas pogańskiego obrzędu przejścia spod pieczy matki pod opiekę ojca. Dzieło znajduje się obecnie w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie jako część wystawy stałej „Piastów malowane dzieje”. Na obrazie możemy zobaczyć, jak 7-letni Mieszko rzuca się w ramiona swojego ojca Siemomysła. Obok chłopca stoi matka chłopca z rękami złożonymi jak do modlitwy. To jednak nie ona, lecz jego żona Dobrawa odegrała kluczową rolę w chrystianizacji Polski. I to jej imię zapisało się na kartach historii. Matka Mieszka I pozostaje owiana nimbem tajemnicy. Mediewiści niestrudzenie walczą z milczeniem średniowiecznych źródeł na jej temat, wysuwając swoje kolejne teorie i hipotezy. Kim była matka Mieszka I Pierwszą wzmiankę o żonie księcia Polan Siemomysła i matce Mieszka I możemy odnaleźć w spisanej na początku XII wieku kronice Galla Anonima. Dziejopis zamieścił o niej krótką informację w rozdziale poświęconym postrzyżynom Mieszka. Podczas tego wydarzenia niewidomy od urodzenia 7-letni książę przejrzał na oczy. Kronikarz pisał o tym zdarzeniu następująco. „A kiedy inni radowali się i wedle zwyczaju klaskali w dłonie, radość dosięgła szczytu na wiadomość, że ślepy chłopiec odzyskał wzrok. Lecz ojciec nikomu z donoszących mu o tym nie uwierzył, aż matka, powstawszy od biesiady, poszła do chłopca i położyła kres niepewności ojca, pokazując wszystkim biesiadnikom patrzącego już chłopca”. Zgromadzeni na biesiadzie starcy wytłumaczyli wówczas Siemomysłowi, że „ślepota oznaczała, iż Polska przedtem była tak jakby ślepa, lecz odtąd [...] ma być przez Mieszka oświeconą i wywyższoną ponad sąsiednie narody”. O prawdziwości tej przepowiedni Polacy mieli się przekonać, kiedy w 966 r. Mieszko I przyjął religię chrześcijańską. Wiadomość o ślepocie księcia powtórzył za Gallem Anonimem Wincenty Kadłubek, dodając, że potomek Siemomysła „nazwany [...] został »Mieszka« to jest »zmieszanie«, ponieważ rodzice skłopotali się, gdy urodził się ślepy”. Ile prawdy w kronikach Przekaz Galla Anonima, powtórzony następnie przez innych średniowiecznych kronikarzy. Powszechnie uważany jest jednak za alegorię, nie zaś historyczny przekaz o dzieciństwie pierwszego chrześcijańskiego władcy Polski. Można się jednak domyślać, że zgodnie z pogańskim obyczajem żona Siemomysła opiekowała się Mieszkiem przez pierwszych 7 lat jego życia, zanim przeszedł on pod opiekę swojego ojca. Chociaż Gall Anonim tylko o Mieszku I wspomina, że jako poganin „siedmiu żon zażywał”, jego ojciec zapewne także praktykował wielożeństwo. Dlatego trudno wyrokować, czy matka Mieszka I była też matką dwóch braci monarchy – nieznanego z imienia, który zginął w 964 lub 965 r. w walkach z Wieletami, i Czcibora, który w 972 r. brał udział w bitwie pod Cedynią. Biorąc jednak pod uwagę, że to jej syn objął władzę w kraju Polan po śmierci ojca, to właśnie ona była „główną żoną” Siemomysła. Księżna z Normandii? W średniowiecznych przekazach nie znajdziemy żadnych wiadomości o pochodzeniu matki Mieszka I. Nie przeszkodziło to jednak mediewistom wysuwać rozmaite hipotezy na ten temat. Rozwiązania zagadki szukali choćby w dokumencie „Dagome iudex” z ok. 991 r., w którym władca Dagome, powszechnie identyfikowany z Mieszkiem I, przekazał „państwo gnieźnieńskie” (zwane civitas Schinesghe) w opiekę Stolicy Apostolskiej. W artykule „Najdawniejsza bulla dla Polski. Spostrzeżenia nad dokumentem Dagome iudex” z 1920 r. historyk Stanisław Zakrzewski uznał, że Dagome było drugim imieniem Mieszka I „proweniencji germańskiej, tak dobrze staroniemieckiej, jak skandynawskiej; znane jest również w źródłach brytyjskich”. W dalszej części tekstu wysunął zaś na tej podstawie przypuszczenie, że matka Mieszka I była Normanką. Rok później w publikacji „Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego” Zakrzewski doprecyzował z kolei, że żona Siemomysła była najprawdopodobniej Dunką lub Szwedką. Skandynawskie imię Dagome pierwszy historyczny władca Polski miał dostać po matce zaraz po urodzeniu. Dopiero przy obrzędzie postrzyżyn otrzymał imię książęce Mieszko. Hipoteza Stanisława Zakrzewskiego spotkała się jednak z chłodnym przyjęciem ze strony innych badaczy. Na przestrzeni lat pojawiły się inne próby wyjaśnienia słów Dagome iudex. M.in. że mogło to być przekręcone Ego Mesco dux, czyli „Ja, książę Mieszko”. A może matka Mieszka I pochodziła ze Wschodu? W 1984 r. kolejną teorię dotyczącą pochodzenia matki Mieszka I wysunął mediewista Jan Powierski w artykule „O pochodzeniu imienia Władysław w dynastii piastowskiej". Otóż zasugerował on, że imię Władysław mogło trafić do dynastii Piastów poprzez żonę księcia Siemomysła. Badacz ten przypuszczał, że była ona córką Wołodisława (Włodzisława), którego wymienia kronika kijowska „Powieść minionych lat” w zapisie dotyczącym traktatu rusko-bizantyjskiego z przełomu 944 i 945 r. Dawniej uważano Wołodisława za przedstawiciela bocznej linii dynastii Rurykowiczów, lecz obecnie dominuje przekonanie, iż był on księciem Lędzian lub Mazowszan. Powierski był zwolennikiem tej drugiej wersji. Przypuszczał, że małżeństwo Siemomysła z jego córką ułatwiło przyłączenie Mazowsza do monarchii piastowskiej. Książę Władysław I Herman otrzymałby więc imię po swoim dalekim przodku po kądzieli, aby podkreślić prawa swojego rodu do Mazowsza. W okresie jego narodzin (tj. ok. 1043 r.) znajdowało się ono pod władzą zbuntowanego cześnika Miecława. Autor „Rodowodu pierwszych Piastów” Kazimierz Jasiński stwierdził, że pogląd ten jest „intrygujący, jednakże jego przesłanki stanowią jedynie teoretyczne, niesprawdzalne, możliwości”. Dlatego trzeba traktować go jedynie jako jeden z domysłów. Dojmująca luka Ani Gall Anonim, ani późniejsi polscy kronikarze nie przekazali również, jak miała na imię matka Mieszka I. Pierwszą wzmiankę na ten temat znajdujemy dopiero w wydanej w 1541 r. „Kronice czeskiej" Václava Hájka z Libočan, który pisząc pod rokiem 918 r. o przejęciu władzy w Polsce przez Siemomysła, dodawał, że „jego żona imieniem Gorka” urodziła mu syna, który był ślepy. W dalszej części tekstu przytoczył zaś za polskimi kronikarzami opowieść o tym, jak to książę Mieszko odzyskał wzrok. Chociaż kronika Hájka miała duży wpływ na podtrzymywanie czeskiej świadomości narodowej, zawiera wiele zmyśleń i nieścisłości, zwłaszcza w swoich pierwszych rozdziałach. Nie może zatem dziwić, że już w 1895 r. historyk Oswald Balzer w swej monumentalnej „Genealogii Piastów" stwierdził, że wiadomość Hájka jest „zgoła nieprzydatna dla historii, podanie zaś jego uważać należy za jeden z licznych, właściwych temu autorowi wymysłów”. Z całą stanowczością należy również odrzucić jako źródło informacji o matce Mieszka I wydaną w 1825 r. „Kronikę Prokosza”, czyli udający dzieło z X wieku falsyfikat XVIII-wiecznego fałszerza dyplomów, rodowodów i kronik Przybysława Dyjamentowskiego. W kronice tej pojawia się wiadomość, że żoną Siemomysła była Krasnoroda, córka Smila i siostra gnieźnieńskiego starosty Zbyluda z rodu Toporczyków. Warto przytoczyć ten bałamutny przekaz tylko z jednego powodu. Pokazuje on bowiem, że brak informacji o imieniu matki pierwszego historycznego władcy Polski stanowił dojmującą lukę, którą na przestrzeni lat starano się na różne sposoby wypełnić. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W 2004 r. próby wypełnienia tej luki podjął się genealog i historyk Rafał Prinke w swoim artykule „Świętosława, Sygryda, Gunhilda”. Kluczem były skandynawskie związki dotyczące córki Mieszka I, która została żoną króla Danii, Norwegii i Anglii Swena I Widłobrodego oraz matką króla Danii, Norwegii i Anglii Knuta Wielkiego. Najpierw w szczegółowym wywodzie uzasadnił on, że prawdziwe imię skandynawskiej królowej brzmiało Gunhilda. Potem zwrócił uwagę na zapiskę z „Liber vitae" z 1031 r., w której jako dobrodziejka katedry w Winchesterze występuje siostra Knuta o imieniu Świętosława. Dawniej uważano, że córka Mieszka I także nazywała się Świętosława i nadała swoje imię córce. Lecz Prinke zauważył, że w skandynawskiej tradycji nie nadawano imion po żyjących przodkach. Wysunął zatem hipotezę, że królewna otrzymała imię po swojej prababce, a więc żonie Siemomysła i matce Mieszka I. Na tę chwilę można zatem pisać o głównej bohaterce tego artykułu „N.N. (Świętosława?)” i niewiele wskazuje na to, by w kolejnych latach cokolwiek miało się w tej kwestii zmienić. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Książę Henryk II Pobożny przeciwstawił się nawale mongolskiej. Spotkał go za to straszny koniec
Nie mamy pewności ani co do roku jego narodzin, ani sposobu, w jaki zszedł z tego świata. Henryk II Pobożny, Piast śląski, nie był tym, który miał odziedziczyć tytuł książęcy. A chociaż dość młodo zaczął pełnić poważne funkcje państwowe, to samodzielnie władał zaledwie trzy lata. Zginął z rąk Tatarów.
W tym artykule: Henryk II Pobożny – młodość Konflikt z Konradem Kędzierzawym Małżeństwo i przejęcie władzy Henryk II Pobożny jako władca dzielnicowy Najazdy mongolskie Bitwa pod Legnicą Śmierć Henryka Pobożnego Henryk II Pobożny to trzeci syn Henryka I Brodatego i jego żony – świętej Jadwigi z Andechs zwanej Śląską. Zasłynął najbardziej tym, jak zginął. Po walce z siłami mongolskimi, które pustoszyły Węgry i południową Polskę, został uznany za męczennika wiary. Tym samym zainicjował mit o Polsce jako przedmurzu chrześcijaństwa. Ale zanim ten śląski Piast, wspomagany przez krzyżowców, stanął ze swoim rycerstwem naprzeciwko wojskom tatarskim, był rzetelnym, choć nie wybitnym władcą rozbitej na dzielnice i osłabionej Polski. Henryk II Pobożny – młodość Przyszły męczennik za wiarę przyszedł na świat około roku 1200. Około, ponieważ szacuje się, że mógł to być już 1196 rok. Inni historycy są zdania, że mogło do tego dojść ponad dekadę później, w 1208 roku. Jego matka, pochodząca z Bawarii święta Jadwiga Śląska, miała zaledwie 12 lat, gdy poślubiła przyszłego księcia Śląska i Wielkopolski Henryka I Brodatego. Urodziła Henrykowi siedmioro dzieci, po czym w 1209 roku wraz z małżonkiem złożyli śluby czystości. Henryk II Pobożny był trzeci w kolejności. Pierwszy był Bolesław, który zmarł w dzieciństwie. Kolejny – Konrad Kędzierzawy. To właśnie on miał odziedziczyć tytuł i włości ojca. Kres temu położyło polowanie, w trakcie którego doszło do nieszczęśliwego wypadku. Konrad Kędzierzawy zmarł w 1213 roku, mając około 15 lat. Włości i tytuły przeszły na młodszego brata – Henryka. Przede wszystkim został jedynym dziedzicem bogatego Dolnego Śląska. Konflikt z Konradem Kędzierzawym Z okresem dzieciństwa Henryka Pobożnego związana jest specyficzna legenda. Miała podkreślać ścieranie się niemieckich i polskich wpływów na Śląsku. Według anonimowego śląskiego zakonnika, autora „Kroniki polsko-śląskiej” z przełomu XIII i XIV wieku, plany Henryka Brodatego dotyczące dziedziczenia pomijały starszego Konrada na rzecz jego młodszego brata, Henryka Pobożnego. To spowodowało waśnie między braćmi. Przerodziły się one w otwarty konflikt, który kwitł na oczach biernych rodziców. Polacy mieli wspierać Konrada, podczas gdy Niemcy stali po stronie Henryka. Henryk Pobożny / ryc. Albrecht Bräuer, Wikimedia Commons, public domain Efektem tego konfliktu miał być wybuch wojny domowej. Zakończyła ją bitwa pod Studnicą koło Legnicy w 1213 roku. Wojska Henryka pokonały wtedy siły Konrada. Kronikarz sugeruje też, że śmierć Konrada nie była przypadkowa. Informacje zawarte w kronice długo były traktowane jako prawdziwe. W XIX i na początku XX wieku książę Konrad stał się bohaterem narodowym Polski. Starsi historycy uważali bitwę pod Studnicą za kluczowe wydarzenie dla polskości Śląska. Jan Nikodem Jaroń, śląski pisarz, napisał nawet w 1920 roku dramat zatytułowany „Konrad Kędzierzawy”. Wystawił go sam Leon Schiller. Zofia Kossak przedstawiła księcia Konrada jako obrońcę polskości w powieści „Legnickie Pole” (1930). Z kolei Henryk Pobożny był uznawany za propagatora niemieckości. Dopiero współcześni badacze podważyli wiarygodność kroniki. Zakwestionowali na podstawie badań prawdopodobieństwo konfliktów narodowościowych na Śląsku w XIII wieku oraz samą bitwę pod Studnicą i głęboki spór między małoletnim rodzeństwem. Uznali historię za wymyśloną, mającą na celu wyjaśnienie początków procesów narodowościowych i sporów Piastów śląskich. Małżeństwo i przejęcie władzy Henryk Pobożny poślubił w 1216 roku młodziutką, dwunastoletnią córkę czeskiego Przemysława Otokara – Annę Przemyślidkę. Para miała dwanaścioro dzieci, z czego co najmniej dwoje nie przeżyło dzieciństwa. Książę po raz pierwszy zaczął władać Śląskiem jeszcze za życia swego ojca. Doszło do tego już w 1222 roku. Dwa lata później uzyskał także osobistą pieczęć, świtę dworską oraz własnego notariusza. W 1227 roku doszło do zbrodni gąsawskiej, w wyniku której zginął książę krakowski Leszek Biały. Henryk Brodaty został wówczas poważnie ranny. Henryk Pobożny po raz pierwszy musiał wziąć na siebie ciężar rządów. Sytuacja powtórzyła się dwa lata później, kiedy Henryk Brodaty znalazł się w niewoli Konrada I Mazowieckiego. Młody książę doskonale sprawował regencję. Potwierdzały to powierzone mu przez ojca odpowiedzialne zadania, jak na przykład kierowanie kampanią w latach 1229–1230 w celu odzyskania i zabezpieczenia Lubusza. Henryk II Pobożny jako władca dzielnicowy W latach 1233 i 1234 Henryk II Pobożny wspierał także działania ojca w Prusach i Wielkopolsce. Kulminacyjnym punktem tej współpracy było oficjalne mianowanie w 1234 roku Henryka Pobożnego koregentem. Wtedy też nastąpił formalny podział władzy. Henryk I Brodaty zaczął używać tytułu księcia śląskiego i krakowskiego, podczas gdy Henryk II Pobożny – księcia (wielko)polskiego i śląskiego. Henryk II musiał poczekać na pełną samodzielność aż do 19 marca 1238 roku. Wtedy bowiem w Krośnie Odrzańskim zmarł Henryk I Brodaty. Niestety, Henryk Pobożny władzy nie sprawował już długo. Wraz z początkiem 1241 roku w południowych dzielnicach Polski pojawili się dziwnie wyglądający wojownicy. Byli szybcy, brutalni, jak jeźdźcy z samego piekła. Mowa o Mongołach, nazywanych u nas Tatarami. Nazwa „Tatarzy” odnosi się tylko do jednego z plemion imperium mongolskiego. Przylgnęła jednak do wszystkich wojsk z azjatyckich stepów. Przynajmniej częściowo stało się to ze względu na podobieństwo do greckiego słowa „tartar”, czyli piekło. Najazdy mongolskie Liczące 100 tysięcy dobrze wyszkolonych i wytrzymałych żołnierzy, mongolskie siły podporządkowały sobie Ruś Kijowską. Po tym triumfie Tatarzy połasili się na Węgry. Chcąc odciąć im możliwość uzyskania pomocy z Polski, zaatakowali również nasze ziemie. Najpierw puścili z dymem Lublin i Zawichost. W lutym 1241 roku licząca ponad 10 tys. jeźdźców nawała mongolska wbiła się daleko w głąb kraju. Oddziały azjatyckich wojowników dotarły pod pełen uciekinierów Sandomierz. Miasto broniło się dzielnie. W trakcie walk obrońcom udało się nawet zabić jednego z ważniejszych dowódców mongolskich. Ta postać była na tyle znacząca, że najeźdźcy przez całą kampanię wieźli jego zwłoki ze sobą, aby pochować je w ojczyźnie. Ostatecznie jednak, 13 lutego 1241 roku Sandomierz został zdobyty. Tatarzy, po wdarciu się do miasta, rozpoczęli masakrę mieszkańców. Zabijali starców, chorych i dzieci. Wszystkich ludzi w sile wieku brali do niewoli. Przeciwko Mongołom stanął wraz z polskim rycerstwem starosta krakowski. Jednak dał się zwieść charakterystycznemu dla Tatarów pozornemu odwrotowi i przegrał z kretesem. W marcu tego samego roku grupa kilkunastu tysięcy wojowników pod przywództwem Ordy, wnuka samego Czyngis-chana, wyruszyła na Kraków. Kolejne 10 tysięcy skierowało się na północ, w stronę Kujaw. Po dokonaniu rzezi i spustoszenia powrócili na południe. Tuż przed nadejściem Azjatów Kraków prawie całkowicie opustoszał. Wiadomość o kolejnej porażce rycerstwa polskiego pod Chmielnikiem wywołała panikę w mieście. Bolesław Wstydliwy, 15-letni wówczas książę dzielnicy sandomierskiej, salwował się ucieczką na Węgry. Bitwa pod Legnicą Na Śląsku książę Henryk Pobożny oczekiwał już na Tatarów wraz z wsparciem zagranicznym. Choć bitwy w Małopolsce zakończyły się porażką dla polskiego rycerstwa, spowolniły one ekspansję mongolską. Henryk Pobożny miał zatem czas zebrać armię. Składała się z sił książąt regionalnych, wojsk morawskich, krzyżowców (w tym templariuszy, joannitów oraz prawdopodobnie rycerzy Zakonu Niemieckiego – Krzyżaków) oraz górników niemieckich. Całkowitą liczbę europejskich sił szacuje się na około 6–7 tysięcy rycerstwa. Z kolei Mongołowie dysponowali około 8–10 tysiącami ludzi. Wydawało się, że Henryk wygra bitwę pod Legnicą. Ale wówczas stało się coś, czego nikt nie przewidział. W chwili, gdy europejskie rycerstwo wygrywało, ktoś dał sygnał do odwrotu. Pierwsze z pola bitwy uciekły wojska księcia opolskiego Mieszka II Otyłego. Gdy książę Henryk Pobożny próbował jednak wbić się ze swoimi wojskami w siły nieprzyjaciela, Tatarzy użyli czegoś, co dziś należałoby określić gazami bojowymi. Do rozbicia Polski przyczyniły się dwie kobiety. Zrobiły to w białych rękawiczkach Teściowa i synowa. Dwie Niemki z najlepszych rodów. Równie ambitne, nieustępliwe i żądne władzy. To one zepchnęły Polskę w odmęty rozbicia dzielnicowego. I obie kobiety miały ku temu do... Cytując za Janem Długoszem: „Była tam w ich (mongolskim) wojsku między innymi chorągwiami jedna ogromnej wielkości. (…) na wierzchołku jej drzewca tkwiła postać głowy wielce szpetnej i potwornej z brodą, kiedy więc Tatarzy o jedną staję w tył się byli cofnęli i zabierali do ucieczki, chorąży niosący ów proporzec począł tą głową z całej siły machać, a natychmiast buchnęła z niej jakaś para gęsta, dym i wiew tak smrodliwy, że za rozejściem się między wojskami tej zabójczej woni Polacy mdlejący i ledwo żywi ustali na siłach i niezdolnymi się stali do walki”. Śmierć Henryka Pobożnego Henryk bronił się dzielnie. Odniósł jednak poważną ranę i osunął się na swojego konia. Są przynajmniej dwie wersje tego, co wydarzyło się dalej. Jedna zakłada, iż książę po prostu zginął na polu walki. Już po śmierci Mongołowie odarli go z szat i odcięli mu głowę, którą następnie obnosili jako symbol swojego zwycięstwa. Druga wersja mówi, że ranny książę został pojmany i przetransportowany do obozu wroga. Tam, po wielu mękach, rozebrano go do naga i ścięto. Jego ciało rzucono na pastwę zwierząt. Zwłoki rozpoznała matka Henryka Pobożnego. Miała tego dokonać dzięki pewnej anatomicznej osobliwości. Otóż książę miał mieć sześć palców u stopy. Został pogrzebany w klasztorze franciszkanów we Wrocławiu. Mimo krótkiego, trwającego zaledwie trzy lata panowania, książę śląski, wielkopolski i krakowski, zapisał się w pamięci przyszłych pokoleń jako wzorowy rycerz i pobożny władca chrześcijański. Przyczyniła się do tego jego tragiczna śmierć w bitwie pod Legnicą. W 2015 roku rozpoczął się proces beatyfikacji Henryka II Pobożnego. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.