Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kobiety, intrygi i śmiertelne toasty. Co ukrywają średniowieczni kronikarze?
Średniowieczni władcy Polski nie tylko walczyli o terytoria, ale mierzyli się z nietypowymi problemami osobistymi i politycznymi skandalami. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa pikantne kulisy życia polskich Piastów.
Spis treści: Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Kobiety, które pociągały za sznurki Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozbicie dzielnicowe często kojarzy się z nudnymi lekcjami historii i ciągłymi wojnami. Tymczasem za chłodnymi kartami kronik kryją się niezwykłe ludzkie dramaty, sekrety alkowy oraz intrygi, które mogłyby zawstydzić niejeden współczesny serial. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego zabiera nas w podróż po mniej znanych, ale niezwykle fascynujących zakątkach polskiego średniowiecza. Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Zaskakującym wątkiem w historii Piastów są ich relacje małżeńskie, a właściwie ich brak. Dwoje ważnych władców krakowskich, Bolesław Wstydliwy oraz Leszek Czarny, zmagało się z problemami w sferze intymnej. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na specyficzny charakter relacji Bolesława z żoną Kingą (późniejszą świętą). – Mamy też przekazy że kiedy był proces beatyfikacyjny Kingi, to Władysław Łokietek, który przecież był spokrewniony... jako dziecko miał wielokrotnie bawić się w łożnicy księżnej i cytuję przekaz: „po wiadomych oznakach wiedział że została do końca życia dziewicą” – opowiada z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Z kolei Leszek Czarny otwarcie zmagał się z impotencją. Jego żona Gryfina publicznie wyznała na wiecu, że jej mąż jest niezdolny do pożycia, co było wówczas ogromnym skandalem i stawiało pod znakiem zapytania legalność małżeństwa. Władca próbował się leczyć, stosując specyfiki ze sproszkowanych żab i jaszczurek, jednak bez rezultatu. Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Choć zamachy na władców nie były w Polsce tak powszechne jak na Zachodzie, polscy książęta bywali ofiarami własnych słabości. Jak zauważa ekspertka podcastu, zgubą dla wielu z nich okazywał się alkohol. Najlepszym tego przykładem jest śmierć Kazimierza Sprawiedliwego. – Kazimierz siedział sobie w Wiślicy i było mu tam dobrze. Wyciągnęli go do tego Krakowa, ale ani uczty go nie interesowały i tamtejsza filozofia. Kadłubek starannie ukrywa, że Kazimierz był chyba alkoholikiem, bo rzeczywiście też umarł w sposób typowy – podczas uczty, wychylając kubek wina i padając na ziemię – opowiada historyczka. Podobnie hulaszczy tryb życia i brak ostrożności doprowadziły do tragicznej śmierci Leszka Białego w Gąsawie. Wraz z Henrykiem Brodatym relaksował się w łaźni i pił alkohol, gdy nagle zostali zaskoczeni przez najeźdźców. Kobiety, które pociągały za sznurki Początek rozbicia dzielnicowego to także wielka polityka tworzona za zamkniętymi drzwiami. Prof. Czwojdrak podkreśla rolę Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która aktywnie dbała o interesy swoich młodszych synów, snując intrygi przeciwko najstarszemu Władysławowi Wygnańcowi. – Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym i matka młodszych synów... zaczyna knuć z synami, żeby pozbawić Władysława tej głównej roli. Ona ich pod pretekstem wydania za mąż ich siostry Agnieszki zwołuje do swoich dóbr oprawnych pod Łęczycą – wyjaśnia ekspertka. Dzięki temu sprytowi młodsi bracia zyskali czas i pretekst do zajęcia ziem. To ostatecznie doprowadziło do wygnania Władysława i pogłębienia kryzysu. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Testament, który podzielił Polskę. Początek 200 lat chaosu w Polsce
Czy śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rzeczywiście skazała Polskę na wieki upadku? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak rozprawia się z mitem „testamentu” i tłumaczy, dlaczego rozbicie dzielnicowe, choć skomplikowane, było fascynującą grą o władzę.
Spis treści: Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W powszechnej świadomości śmierć Bolesława Krzywoustego kojarzy się z dramatycznym podziałem państwa, który na 200 lat pogrążył Polskę w chaosie. Czy jednak system senioratu był rzeczywiście przyczyną zguby, czy może jedynie ramą, której nie zdołały wytrzymać ludzkie ambicje? W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego analizuje meandry polskiego średniowiecza wskazując, że historia naszych władców to nie tylko daty i bitwy, ale przede wszystkim polityczne intrygi, które do dziś potrafią zaskakiwać. Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Wielu z nas w szkole uczyło się, że testament Bolesława Krzywoustego miał uratować jedność państwa, a w rzeczywistości stał się przyczyną rozbicia dzielnicowego. Prof. Czwojdrak proponuje spojrzenie z innej perspektywy: podziały terytorialne między synów były w tamtym czasie normą, a nie rewolucją. – To nie jest żadne novum, to funkcjonowało w Polsce wcześniejszej, ale także i poza granicami państwa polskiego. To była całkowicie naturalna sprawa – wyjaśnia historyczka. Jak zauważa ekspertka, problemem nie był sam dokument, lecz fakt, że system senioratu przegrał starcie z realiami politycznymi. Synowie Krzywoustego nie czekali na śmierć ojca, by zacząć ze sobą rywalizować – kłótnie wybuchały już za jego życia. Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Słuchając o rozbiciu dzielnicowym, łatwo się pogubić w gąszczu imion. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że historycy również mają z tym problem. Przyczyną jest niezwykła popularność kilku imion wśród Piastów, co tworzyło logistyczny koszmar. – Załatwili nas w cudzysłowie nasi Piastowie, bo mieli swoje ulubione imiona i wszystkim synom dawali tak samo na imię. Jak przejdziemy sobie na Śląsk, to mamy tam praktycznie samych Henryków – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak. Ten rodzinny zwyczaj w połączeniu z rozdrobnieniem dzielnicowym sprawia, że śledzenie losów poszczególnych linii dynastycznych – od Śląska po Mazowsze – przypomina próbę rozwiązania labiryntu bez wyjścia. Podcast przybliża sylwetki tych, którzy zasiadali na tronie krakowskim, często zmieniając go w wyniku przewrotów, a nie dziedziczenia. Poznamy m.in. historię Kazimierza Sprawiedliwego, którego postać – zgodnie z relacją mistrza Wincentego Kadłubka – bywa kontrowersyjna, czy postać Leszka Białego, którego tragiczny koniec w Gąsawie był jednym z kluczowych momentów epoki. Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walki braci, ale też ciągłe poszukiwanie stabilności. W odcinku prof. Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego Małopolanie w pewnym momencie zaczęli spoglądać w stronę czeskich władców, szukając u nich gwarancji bezpieczeństwa, której nie potrafili zapewnić lokalni książęta. – Przez cały wiek XIII dookoła Krakowa cały czas latają różne wojska i się biją o ten Kraków. Małopolanie widzą jedno – Czesi dali stabilność Śląskowi – podsumowuje ekspertka. Ta fascynująca opowieść o ambicjach, politycznych sojuszach i dynastycznych dramatach pokazuje, że okres rozbicia dzielnicowego był czasem dojrzewania polskiej państwowości. Zachęcamy do wysłuchania całej rozmowy, aby zrozumieć, co naprawdę działo się w kuluarach władzy naszych średniowiecznych przodków. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnica rozbicia dzielnicowego. Czy Piastowie sami zgotowali sobie ten los?
Rozbicie dzielnicowe w Polsce często kojarzy nam się z nudnym rozdziałem w podręczniku historii, pełnym niezrozumiałych dat i skomplikowanych koligacji. Tymczasem była to prawdziwa „Gra o tron” – czas pełen politycznych intryg, niezwykłych zgonów i dynastycznych dramatów, które na dekady zmieniły losy naszego kraju. Posłuchaj nowego odcinka podcastu, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o fascynującym średniowieczu w Polsce.
Spis treści: Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska Łukasz Załuski rozmawia z prof. Bożeną Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego o tym, jak testament Bolesława Krzywoustego wpłynął na kształt średniowiecznej Polski. Czy podział państwa rzeczywiście miał być receptą na pokój? A może Piastowie byli skazani na chaos przez własne ambicje i… słabość do mocnych trunków? Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę W powszechnej opinii panuje przekonanie, że Bolesław Krzywousty podzielił państwo, by zapobiec konfliktom między synami. Prof. Bożena Czwojdrak obala ten mit, nazywając go „kompletnym absurdem”. W tamtym czasie prawo zwyczajowe w Europie było jasne – władca wyznaczał dzielnice dla każdego potomka. Dlaczego więc eksperyment Krzywoustego zakończył się fiaskiem? Jak zauważa historyczka, problemem nie był sam podział, lecz brak zdolności utrzymania władzy centralnej przez najstarszego z rodu, Władysława Wygnańca. To otwierało drogę do kolejnych konfliktów, które wciągały w wir walk kolejne pokolenia Piastów. Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Śledzenie losów Piastów to wyzwanie nawet dla historyków. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że książęta „załatwili nas” tym, że nadawali swoim synom te same imiona. Gdy do tego dodamy skomplikowane linie dynastyczne – cieszyńską, oświęcimską czy śląską – łatwo się pogubić. Jednak to nie tylko imiona były problemem. W podcaście usłyszymy również o fascynujących, a czasem tragikomicznych kulisach władzy. Przykładem jest Kazimierz Sprawiedliwy, którego śmierć była równie prozaiczna, co niespodziewana. Po uczcie, podczas której „wychylił kubek wina i padł na ziemię”, sekcja zwłok wykazała stan organów, który – jak sugeruje mediewistka – wskazywał na to, że przyczyną zgonu była po prostu nadmierna miłość do alkoholu. Nie brakowało też tematów tabu – od impotencji Leszka Czarnego, która stała się publicznym skandalem, po zagadkę dziewictwa Kingi, żony Bolesława Wstydliwego. Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walka o ziemię, to również odwieczna walka pomiędzy Wielkopolską i Małopolską. Prof. Czwojdrak tłumaczy, że Kraków – jako dawna stolica – był łakomym kąskiem, o który rywalizowali niemal wszyscy, często z opłakanym skutkiem. Brak stabilności w Krakowie sprawiał, że przez cały XIII wiek wokół miasta przetaczały się wojska, niszcząc przedmieścia i siejąc postrach. To właśnie poszukiwanie stabilności skłoniło wielu książąt do szukania wsparcia za granicą. W efekcie doprowadziło to do „czesko-śląskich” powiązań politycznych, o których wciąż rzadko mówi się w szkolnych ławkach. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sekret chrztu Polski. Kobieta, która zmieniła historię naszego kraju
Wszyscy znamy datę 966, ale czy rozumiemy prawdziwe kulisy decyzji Mieszka I? W oficjalnych kronikach chrzest Polski to wielka polityka i dziejowa konieczność. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego rzuca nowe światło na tę historię, wskazując, że o sukcesie tej „operacji” zdecydowała nie tyle dyplomacja, co spryt i… łamanie postów przez czeską księżniczkę.
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak opowiada o kulisach chrztu Polski i pierwszych latach czeskiej księżniczki Dobrawy na dworze księcia Mieszka I. Przeszkoda, o której nie piszą podręczniki Mieszko I, władca pogański, stając przed wyborem przyjęcia chrześcijaństwa, musiał mierzyć się z barierami, o których rzadko myślimy. Chodziło o styl życia, a konkretnie – o rygorystyczne zasady postne, które dla pogańskiego wodza były nie do zaakceptowania. – Największą przeszkodą dla naszego księcia jest to, że jeżeli będzie władcą chrześcijańskim, to będzie musiał pościć – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Średniowieczne kalendarze postne były bezlitosne. Posty obejmowały nie tylko piątki i Wielki Post, ale także wigilie wszystkich świąt patronalnych. W praktyce oznaczało to, że Mieszko przez 2/3 roku nie mógłby jeść mięsa. Dla ówczesnego władcy, którego życie opierało się na ucztach i sile, była to bariera psychologiczna i obyczajowa nie do przeskoczenia. Dobrawa – mistrzyni dyplomacji przy stole To właśnie w tym momencie do gry wchodzi Dobrawa (Dąbrówka). Zamiast nudnych wykładów o teologii, postawiła na pokaz praktyczny. Zrozumiała, że aby przekonać męża do nowej wiary, musi pokazać mu, że chrześcijaństwo nie oznacza końca przyjemności życia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja dla historyka. Popatrz, ja złamię post i nic się nie stanie – mówi prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka wysłana przez brata, by „udobruchać” dzikiego pogańskiego władcę, okazała się genialną strateżką. Pokazując Mieszkowi, że łamanie postów nie skutkuje gniewem bożym, zbiła jego najważniejszy argument przeciwko chrztowi. Czy chrzest był „cichym układem”? Prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że Dobrawa nie manipulowała Mieszkiem, by nawrócić go w sensie mistycznym. Ona pokazywała mu korzyści. Chrześcijaństwo w tamtym czasie było przepustką do elity zachodniego świata. Dzięki sprytowi żony Mieszko mógł zachować twarz, uniknąć wizerunku „pogańskiego dzikusa” i jednocześnie nie zmieniać drastycznie swoich nawyków żywieniowych. – Te przekazy pokazują, jak Dobrawa, odpowiednio manipulując swoim mężem, przekonała go do tego, żeby on ten chrzest przyjął – dodaje badaczka. To fascynujące spojrzenie – chrzest Polski nie zaczął się od wielkiej iluminacji, ale od rozmowy w alkowie, podczas której księżniczka z Czech udowodniła mężowi, że „nowoczesność” wcale nie musi boleć. Kobieta w cieniu wielkiej polityki Historia Dobrawy to przykład na to, jak kobiety w średniowieczu, mimo oficjalnego braku władzy, realnie sterowały losami państw. Choć kronikarze tacy jak Thietmar nie zawsze byli przychylni Słowianom, to właśnie ich zapiski o „łamaniu postów” przez Dobrawę stają się dla historyków kluczem do zrozumienia, dlaczego Mieszko w ogóle zdecydował się na tak odważny krok. Pamiętajmy o tym, patrząc na mapę Europy X wieku. To nie była tylko gra królów i biskupów. To była historia dwóch osób: władcy, który bał się utraty stylu życia, i kobiety, która wiedziała, jak bezpiecznie wprowadzić go w nowy świat. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy Piastowie byli „majordomusami”? Jak nowoczesna nauka zmienia naszą historię
Od lat uczymy się historii o „piastowskich początkach”, w których Piast Kołodziej zakładał podwaliny pod potęgę dynastii. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego przekonuje, że za romantycznymi legendami kryje się chłodna, polityczna kalkulacja, a dzisiejsza nauka pozwala nam przejrzeć na oczy i dostrzec w naszych przodkach coś znacznie ciekawszego niż tylko plemienną tradycję.
Spis treści: Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Język zdradza nasze sekrety Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Historia pisana na nowo Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Wszyscy znamy tę historię – Piast, skromny kołodziej, który dzięki boskiej opatrzności kładzie podwaliny pod najsłynniejszą polską dynastię. Ta malownicza legenda od pokoleń kształtuje naszą wyobraźnię, skutecznie maskując brutalną, polityczną rzeczywistość tamtych czasów. Co jeśli za tym mitem nie kryje się pokora, lecz wyrachowany polityczny przewrót, przypominający walki o wpływy na wielkich dworach średniowiecznej Europy? Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Jedna z najstarszych polskich legend opowiada o Piaście, który zajmował się kołami wozów. Tymczasem historycy coraz częściej wskazują na bardziej prozaiczną, choć fascynującą interpretację. Słowo „piast” prawdopodobnie nie wywodzi się od koła, lecz od funkcji piastuna – opiekuna, zarządcy dworu. – Jest duża szansa, że ten praprzodek naszych Piastów był po prostu takim majordomusem na dworze [...] być może Popielidów – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Historia zna takie przypadki – podobny mechanizm zadziałał w dynastii Karolingów, którzy jako zarządcy dworu Merowingów stopniowo przejęli pełnię władzy. Czy zatem nasza pierwsza dynastia to historia „dyplomatycznego przewrotu” na dworze poprzedników? Język zdradza nasze sekrety Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd w naszym języku wzięło się słowo „lekarz”? Choć wydaje się ono rdzennie słowiańskie, kryje w sobie ślad prastarych kontaktów. Nasza polszczyzna, wbrew mitom o czystej izolacji, od zawsze była językiem „wymiany”. – Bardzo proste słowo „lekarz” jest pochodzenia gockiego, języka, który już nie istnieje – zdradza historyczka. To tylko wierzchołek góry lodowej. Słownictwo, którym posługujemy się na co dzień – od „dziękuję” (wywodzącego się z niemieckiego dankes), po nazwy urzędów i pojęć religijnych – to mozaika wpływów, która świadczy o tym, jak otwarte na świat było wczesne państwo Piastów. Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Okazuje się, że wczesne państwo Piastów nie było odizolowaną słowiańską wyspą, lecz tętniącym życiem europejskim tyglem, w którym krzyżowały się losy wikingów, Gotów i przybyszów z różnych stron świata. Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Podręczniki często rysują mapę wczesnej Polski jako mozaikę odizolowanych, „czystych” plemion – Polan, Wiślan czy Opolan. Dziś historycy i archeolodzy patrzą na to zupełnie inaczej. Zamiast hermetycznych wspólnot mamy do czynienia z wielkim europejskim konglomeratem. – Te wszystkie kultury, które tutaj mieliśmy... Mamy teraz dodatkowe elementy badań. Jesteśmy w stanie na podstawie DNA wytworzyć, skąd pochodzili dani ludzie – podkreśla prof. Czwojdrak. Badania genetyczne ostatecznie rozprawiają się z wizją „czystej Słowiańszczyzny”. Na naszych ziemiach krzyżowały się szlaki wikingów, Skandynawów, Gotów i Germanów. To, co z tego miksu wyłoniło się później jako państwo polskie, nie było efektem izolacji, lecz wynikiem przenikania się kultur i ludzi z całej Europy. Historia pisana na nowo Jeszcze kilkadziesiąt lat temu interpretacje wykopalisk były ściśle podporządkowane polityce. Dziś, dzięki nowoczesnym technologiom, nie musimy już „naciągać” faktów do z góry założonych tez. – Te badania, które teraz są, pokazują, że tutaj był wielki konglomerat, że nie możemy mówić tylko i wyłącznie o Słowiańszczyźnie – podsumowuje badaczka. To zmiana paradygmatu, która sprawia, że historia wczesnych Piastów staje się fascynującym śledztwem. Nie szukamy już mitycznych „początków”, ale próbujemy zrozumieć, jak w tyglu różnorodnych wpływów, języków i ambicji narodziła się tożsamość, którą dziś nazywamy polską. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stolnik, Rataj i postne podstępy Dobrawy. Jak naprawdę wyglądało życie w Polsce 1000 lat temu?
Cofnijmy się o tysiąc lat. Nie ma kamiennych miast, brukowanych ulic ani szkół. Jest dym unoszący się z palenisk, zbrojni wojowie i chłopi pracujący na polach. Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego w rozmowie z Łukaszem Załuskim zdradza, że nasze wyobrażenia o życiu w początkach państwa Piastów często mijają się z prawdą.
Spis treści: Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów W powszechnym wyobrażeniu początki polskiej państwowości to mglista, niemal baśniowa kraina – czas tajemniczych pogańskich obrzędów, pierwszych grodów i wielkich przemian, o których wiemy często tylko tyle, ile przekazali nam średniowieczni kronikarze. Zbyt często patrzymy na ten okres wyłącznie przez pryzmat królewskich insygniów i wielkiej polityki, zapominając, że fundamentem tego państwa byli ludzie, których życie toczyło się w zupełnie innym rytmie. Jak zatem naprawdę wyglądała rzeczywistość w cieniu pierwszych piastowskich umocnień? Czy nasi przodkowie faktycznie żyli w strachu przed „pańszczyźnianym batem”, a chrzest kraju był rewolucją, która zmieniła wszystko z dnia na dzień? W rozmowie z prof. Bożeną Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego odkrywamy prawdziwą twarz Polski sprzed tysiąca lat – kraju, w którym dieta władcy zależała od sprytnych manewrów jego żony, a społeczeństwo wcale nie składało się wyłącznie z uciemiężonych chłopów. Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Współczesne skojarzenie ze słowem „drużyna” kieruje nasze myśli ku oddziałom elitarnych wojowników. Jednak u progu państwowości termin ten miał znacznie szersze, niemal rodzinne znaczenie. Wywodzi się on ze starosłowiańskiego pojęcia oznaczającego najbliższe otoczenie i przyjaciół. – Dla nas drużyna to są woje. Drużyna w starosłowiańskim [...] oznaczało po prostu najbliższe otoczenie przyjaciół. Druzja to jest przyjaźń. Drug to jest przyjaciel, towarzysz – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. To z tej grupy z czasem wykształcił się dwór, którego głównym zadaniem było dbanie o to, by władca mógł skupić się wyłącznie na rządzeniu. Pierwsi urzędnicy, o których wspominają źródła, to nie ministrowie, lecz specjaliści od prozaicznych potrzeb: stolnicy i cześnicy. Ich rolą było zapewnienie prowiantu oraz napitków – piwa i miodu, bo wino było wówczas produktem luksusowym i niemal nieosiągalnym. Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Obraz średniowiecznego chłopa w dybach, biczowanego przez okrutnego pana, to w dużej mierze pokłosie edukacji z czasów PRL. Rzeczywistość wczesnopiastowska była znacznie mniej drastyczna, a zależność chłopa od władcy – bardziej sformalizowana i, co zaskakujące, niezbyt obciążająca. – Ta pańszczyzna miała sześć tygodni. Dwa tygodnie wiosną, dwa tygodnie latem i dwa tygodnie jesienią. I to było wszystko. Reszta – chłop pracował na własnym polu, na własny użytek – tłumaczy historyczka. Co więcej, w państwie Piastów nie istniał klasyczny zachodni feudalizm, a bogaty kmieć nierzadko dysponował dworem lepszym niż uboższy szlachcic. Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Państwo Piastów było organizmem niezwykle praktycznym. Zamiast scentralizowanych fabryk tworzono osady służebne, w których całe wioski specjalizowały się w jednej dziedzinie. To właśnie tam rodził się polski przemysł i rzemiosło. – Jedna wioska, załóżmy, zaczyna się specjalizować w jakimś rzemiośle i oni, załóżmy, szyją buty albo szyją jakieś ubrania albo zajmują się wypasem trzody dla księcia – mówi prof. Czwojdrak. Pamiątką po tym systemie są dzisiejsze nazwy miejscowości: Szewce, Grotniki (produkcja grotów), Szczytniki (wytwarzanie tarcz) czy Piekary. Specjalizacja była tak głęboka, że jeśli ktoś urodził się w wiosce kowali, rzadko miał szansę na inną drogę życiową. Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Chrzest Polski w 966 roku często przedstawia się jako moment, w którym cały naród nagle zmienił wyznanie. Nic bardziej mylnego! Przez kolejne 200 lat Polska pozostawała w dużej mierze krajem pogańskim, a nowa religia była domeną wyłącznie najbliższego otoczenia księcia. – Mieszko I później przez prawie 40 lat nie wykonuje żadnego gestu, żeby utworzyć organizację kościelną. To wygląda tak, że on przyjął chrzest i właściwie na tym zakończył sprawę – podkreśla badaczka. Pod koniec X wieku w całym kraju istniało zaledwie około 40 parafii, co przy ogromnych dystansach sprawiało, że chrystianizacja była procesem powolnym i często powierzchownym. Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? W procesie przyjmowania nowej wiary kluczową rolę odegrała Dobrawa. Według kronikarza Thietmara, jej największym wyzwaniem nie było przekonanie męża do chrześcijańskiej etyki, lecz do... rygorystycznej diety. W ówczesnym systemie kościelnym posty zajmowały nawet 2/3 roku, co dla księcia przyzwyczajonego do mięsnych uczt było barierą niemal nie do przejścia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja. Popatrz – ja złamię post i nic się nie stanie. To nie jest najważniejszy argument w religii chrześcijańskiej – interpretuje zachowanie księżniczki prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka pokazała Mieszkowi, że nowa wiara to przede wszystkim polityczny prestiż i wejście do zachodniej elity, a kwestie rygoru pokarmowego można odpowiednio „oswoić”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piastowie pod lupą genetyków. Wielki przełom czy początek nowej zagadki?
Czy pierwsi władcy Polski byli rdzennymi Słowianami, czy może przybyszami z dalekiej północy lub zachodu? Najnowsze badania genetyczne rzucają nowe światło na genetyczny portret dynastii. Ale zamiast stawiać kropkę nad i, otwierają fascynujący etap badań. Udało się jednak znaleźć dowód na niewierność w królewskiej linii.
Piastowie stworzyli zręby państwa polskiego w X wieku. Ten ród wprowadził młody organizm polityczny do kręgu cywilizacji łacińskiej. Uczestniczył w polityce kontynentu poprzez liczne koligacje z innymi książęcymi liniami. Historycy dysponują skąpymi źródłami pisanymi dotyczącymi rzeczywistego pochodzenia Piastów, co przez wieki sprzyjało powstawaniu legend o lokalnych, plemiennych korzeniach. Historycy rozważali różne hipotezy – od rodzimego pochodzenia, po teorie o normandzkich lub morawskich najeźdźcach. Genetyka stawia kropkę nad i? Odpowiedź na to pytanie miał przynieść szeroko zakrojony projekt badawczy „Genetyczna genealogia dynastii Piastów i pokrewnych europejskich rodzin królewskich” kierowany przez prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN, który sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Podstawowym problemem w czasie wieloletnich badań było pozyskanie dobrze zachowanego materiału genetycznego. Niestety, większość z piastowskich pochówków uległa zniszczeniu, a tam gdzie prawdopodobnie złożono przedstawicieli rodu, nie ma jednak pewności, czy to na pewno oni. Celem badania było określenie ciągłości linii męskich (Y-DNA) i żeńskich (mtDNA) oraz powiązań Piastów z innymi dynastiami, takimi jak Arpadowie, Przemyślidzi czy Rurykowicze. W ramach trwających wiele lat prac poszukiwawczych zidentyfikowano ponad 340 potencjalnych miejsc pochówku, co pozwoliło na wyłonienie grupy 17 szkieletów o wysokiej jakości danych genetycznych. – Na podstawie tych danych oraz danych historycznych, archeologicznych i antropologicznych mogliśmy stwierdzić, że z bardzo wysokim prawdopodobieństwem, praktycznie graniczącym z pewnością, badane szczątki należały do przedstawicieli dynastii Piastów. Uzyskane wyniki pozwalają określić, do jakiej linii męskiej należeli badani Piastowie – przekazał National Geographic Polska prof. Figlerowicz. Jedne z najlepszych próbek, których tożsamość określono jako „bezsporną” pochodzą z grobów ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza III (żyli na przełomie XV/XVI wieku), które pozostały nienaruszone do 1953 roku. Mimo że Płock jest największą nekropolią Piastów, tamtejsze szczątki były w przeszłości silnie przemieszane. Dlatego za najstarszą pewną próbkę genetyczną, od której zaczyna się wiarygodny opis męskiej linii Piastów badacze uznają DNA Konrada Mazowieckiego oraz jego potomków. Słowiańska haplogrupa? Głównym i najbardziej medialnym odkryciem badania jest zidentyfikowanie męskiej linii Piastów należącej do haplogrupy R1b-BY3549. Ta konkretna linia genetyczna jest dziś wyjątkowo rzadka w Europie Środkowo-Wschodniej, a jej ślady w bazach kopalnego DNA odnaleziono u osób żyjących niegdyś na terenach dzisiejszej Francji, Holandii oraz Anglii. Jak należy rozumieć to ustalenie? – Słowianie, jak wiadomo, to pojęcie kulturowe oznaczające przynależność do jakiegoś kręgu tradycji, języka. Możemy zapytać, czy ktoś czuje się Słowianinem; nie odczytamy jednak tego z jego genów. Nie wiemy, kiedy Piastowie przybyli na ziemie polskie. Jeżeli wiele lat przed powstaniem państwa Piastów, wówczas mogli uważać się za ludność lokalną, czyli za Słowian – mówi prof. Figlerowicz. – Może być też całkowicie odwrotnie, to znaczy, że przybyli z zewnątrz i tworząc zręby nowego państwa nie uważali się za ludzi lokalnych czy Słowian. Na te pytania muszą już odpowiedzieć historycy i archeolodzy, na przykład poprzez analizy relacji Piastów z innymi ówczesnymi dynastiami – wskazuje badacz. Asymilacja odpowiedzią? Przypuszczalne obce pochodzenie Piastów można tłumaczyć też w sposób zaproponowany przez jednego z autorów nowej publikacji, Michała Golubińskiego – genetyka w Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Instytucie Chemii Bioorganicznej PAN. – Patrząc z dużo szerszej perspektywy na tym obszarze nie można wykluczyć linii obcych, niesłowiańskich, ale związanych z tzw. ludnością restgermańską [Germanami], która w enklawach przetrwała wędrówki ludów i następnie zasymilowała się w społecznościach Słowian. Z tej perspektywy miałoby to miejsce na wiele pokoleń przed Mieszkiem, więc ciężko wówczas stwierdzić jego nielokalność i niesłowiańskość – wskazał naukowiec. Dodaje, że tuż po recenzji artykułu pojawiły się kolejne próbki kopalne z tą samą rzadką linią genetyczną, które zidentyfikowano w lokalizacjach położonych znacznie bliżej granic dzisiejszej Polski, a konkretnie w Czechach. Tak więc Piastowie wcale nie muszą pochodzić z bardzo odległych rejonów. Badania potwierdziły również znane z dokumentów więzi z węgierskimi Arpadami. Dzięki identyfikacji linii mitochondrialnej T2b2b1 u Konrada Mazowieckiego udało się powiązać jego szczątki z węgierskim królem Gézą II. Konrad Mazowiecki jako punkt wyjścia, a nie meta Pojawia się istotne zastrzeżenie dotyczące badań, na które wskazuje Golubiński. – Nie możemy być pewni na 100%, czy linia męska Konrada Mazowieckiego, dla której markerem jest haplogrupa R-BY3549 jest linią właściwą dla starszych pokoleń Piastów. A wiec tym bardziej komplikuje to na tym etapie badań możliwość odpowiedzi dotyczącej pochodzenia Mieszka I i jego przodków – powiedział Golubiński National Geographic Polska. – Musimy pamiętać, że najstarszą pewną próbką, na której opierają się wnioski o haplogrupie R1b, jest Konrad Mazowiecki i jego potomkowie z linii mazowieckiej. Od protoplasty rodu, Mieszka I, dzieli ich kilka pokoleń, co sprawia, że przenoszenie tych wyników na całą dynastię jest ryzykowne – dodał genetyk. W Katedrze Płockiej odnaleziono szczątki starszych przedstawicieli rodu, ale ich profile genetyczne są zbyt szczątkowe, by jednoznacznie potwierdzić pokrewieństwo z Konradem Mazowieckim. Dochodzi jeszcze problem… skoków w bok. Niewierny Piast Badania genetyczne wykazały, że oficjalna historia nie zawsze szła w parze z biologią. Naukowcy zidentyfikowali ewidentne złamanie linii męskiej u najpewniej Kazimierza I. Choć oficjalnie uchodził za syna Trojdena I, jego haplogrupa Y (R1a) całkowicie wyklucza biologiczne ojcostwo Piasta z linii R1b. To twardy dowód na małżeńską niewierność lub inne nieprzewidziane zdarzenia sprzed wieków. Podejrzenie pada na matkę Kazimierza I, Marię Halicką (Marię z Galicji), żonę Trojdena I. Co fascynujące, Kazimierz genetycznie pozostał Piastem – analizy pokrewieństwa wykazały, że błękitną krew odziedziczył „po kądzieli”, po matce i babce, które również wywodziły się z tego rodu. Zdrad mogło być jednak więcej, bo najstarsze szczątki z Płocka mają haplogrupę R1a, co różni je od późniejszego Konrada Mazowieckiego (R1b). Być może do zdrady doszło w pokoleniu Kazimierza Sprawiedliwego lub tuż przed nim. Tu warto wyjaśnić kwestię haplogrupy R1a, uznawanej często za słowiańską. Może ona świadczyć o tym, że pierwsi Piastowie byli jednak „typowymi Słowianami”, a cała późniejsza linia mazowiecka to genetyczni outsiderzy, lub też (co równie prawdopodobne), że szczątki w Płocku są tak pomieszane, iż badane próbki R1a w rzeczywistości nie należą do członków rodziny panującej. Zdrada małżeńska to problem dla badaczy Niewierność może kłaść się cieniem na interpretacjach dotyczących genetyki Piastów. – Nie możemy stwierdzić, czy do złamania linii męskiej nie doszło wcześniej. Najstarszym z badanych przez nas Piastów był Herman. Nadal nic nie wiemy o wcześniejszych Piastach: Mieszku I, Chrobrym, Mieszku II i Kazimierzu Odnowicielu. I tu pojawia się pole do wielu spekulacji – przekazał National Geographic Polska prof. Marek Figlerowicz. DNA Piastów – co dalej? Zapytaliśmy prof. Figlerowicza, czy to finalne analizy związane z piastowskim materiałem. –Większość wyników została przedstawiona w opublikowanym wczoraj artykule. Mamy jeszcze kilka dodatkowych próbek, pochodzących głównie od Piastów śląskich. One wymagają jednak dalszych analiz. Nie ulega także wątpliwości, że dynamiczny rozwój technik pozyskiwania i sekwencjonowania kopalnego DNA może w przyszłości dostarczyć nowych informacji także na temat zbadanych już Piastów – podkreślił naukowiec. Dodał, że właśnie zaprezentowane wyniki badań to rezultat około 10 lat ciężkiej pracy związanej z poszukiwaniami grobów piastowskich, zdobywaniem pozwoleń na ich otwarcie i pobranie próbek. – To lata analiz zebranych danych, które pozwoliły ustalić z jakim prawdopodobieństwem badane szczątki mogły należeć do przedstawicieli dynastii piastowskiej – dodał naukowiec. Zdaniem archeologa zajmującego się tematyką średniowiecza, ale który nie jest współautorem artykułu, dr. Dariusza Błaszczyka z Wydziału Archeologii UW, nowa publikacja jest podstawą do dalszych analiz. – Mamy dane dotyczące genomu i jednej linii Piastów mazowieckich. Będzie się do czego odnieść – podkreślił. Źródła: Nature Communications, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Powstaje najdroższy film w historii Polski. Będzie opowiadał o Słowianach
To nie będzie kolejna „cepelia”. Wojciech Smarzowski chce zbudować prawdziwe grody i zrekonstruować starosłowiańską mowę, by opowiedzieć o czasach Mieszka I. „Swadźba” i „Chrzest” mają być najdroższymi i najbardziej autentycznymi filmami w historii naszej kinematografii. Kiedy premiera?
Wojciech Smarzowski tworzy filmy, które nikogo nie pozostawiają obojętnym. Jego produkcje, tak jak „Wołyń”, „Kler” oraz „Dom dobry” dotykają bolesnych traum społecznych. Reżyser przedstawia te zjawiska w sposób bezkompromisowy. Czy tak samo będzie w przypadku przygotowywanej właśnie produkcji? Tym razem Smarzowski wziął się za temat związany z początkami państwa polskiego. Akcja filmu rozgrywać się będzie w drugiej połowie X wieku i dotyczyć będzie Słowian. Trzy warstwy słowiańskiej duszy Co do tej pory zdradzili na temat filmu jego twórcy? Scenariusz, współtworzony przez Wojciecha Rzehaka (autora m.in. „Kleru”), opiera się na kilku przeplatających się płaszczyznach. „Film składa się z trzech warstw. Pierwsza, która teraz przyciąga naszą uwagę najsilniej, to Mieszko i to, co działo się w wielkiej polityce, czyli budowanie państwowości. Drugi wątek jest przygodowy, można powiedzieć awanturniczy. (…) Trzecia płaszczyzna będzie związana z wierzeniami oraz obyczajami” – mówi w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” Wojciech Rzehak. Akcja filmu rozpocznie się w latach 963–964, kiedy Mieszko I ścierał się z Wieletami i Wolinianami. Oś czasu produkcji uwzględnia rok 966, bezpośrednio związany z chrztem władcy, oraz rok 967, w którym Mieszko odniósł zwycięstwo nad Wichmanem dzięki sojuszowi z Czechami. Wierzenia i obrzędy Słowian Warstwa dotycząca wierzeń i rytuałów Słowian będzie stanowić ważną cześć produkcji. Twórcom zależy na dowartościowaniu słowiańskiej mitologii, którą postrzegają jako „scancelowaną”. Wojciech Rzehak stwierdził, że chce „dowartościować słowiańską mitologię, którą nam zabrano”. Z tego powodu filmowcy chcą zaprezentować na ekranie kilka ważnych ceremonii i świąt: Swadźba (Swaćba) – staropolski ceremoniał zaślubin, będący istotnym rytuałem przejścia, Tryzna – słowiański obrzęd żałobny i pogrzebowy, Noc Kupały oraz Szczodre Gody – celebrowanie przesileń letniego i zimowego. Życie społeczności zostanie pokazane jako nierozerwalnie zrośnięte z naturą i cyklem pór roku, co scenarzysta Wojciech Rzehak porównuje do konstrukcji „Chłopów” Reymonta. Fachowcy ramię w ramię z filmowcami Reżyser kategorycznie odrzuca estetykę „cepelii”, stawiając na maksymalny realizm w przedstawianiu sposobów oddawania czci bogom, dbałość o detale ubiorów oraz wykorzystanie zrekonstruowanego języka dawnych Słowian. „Nie idziemy w kierunku technologii 3D, spora część dekoracji powstawanie od zera” – podkreślił Rzehak. Od samego początku prac, czyli od 2016 roku, konsultantem historycznym projektu jest Igor Górewicz, autor monografii o uzbrojeniu Słowian. Każdy element scenariusza, uzbrojenia i ubiorów jest weryfikowany pod kątem zgodności z badaniami archeologicznymi i opiniami fachowców. Takie podejście powoduje spore koszty i w konsekwencji może być to najdroższa polska produkcja filmowa w historii. Na jakim etapie są prace nad filmem i kiedy wielka premiera? Jak zdradził „Gazecie Wyborczej” Rzehak, film ma być zaprezentowany w kinach w 2028 roku. Wcześniej całe przedsięwzięcie było ogłaszane pod zbiorczym roboczym tytułem „Słowianie Swaćba”. W trakcie trwających blisko dekadę prac nad koncepcją rozważano również stworzenie trylogii, w skład której miały wejść filmy o tytułach: „Swadźba”, „Postrzyżyny” oraz „Chrzest”. Z najnowszych informacji wynika, że produkcja będzie podzielona na dwie części o tytułach: „Swadźba” oraz „Chrzest”, które będzie można obejrzeć za jednym razem z przerwą. Obsada filmu nie jest jeszcze znana. Twórcy stawiają na młodych aktorów, bo jak argumentują – Mieszko I u szczytu potęgi był zaledwie 30-letnim mężczyzną. Źródła: Gazeta Wyborcza, Telemagazyn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
Pieczołowicie wykonaną włócznię wydobyli archeolodzy z jeziora Lednica. Częściowo była pokryta złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali. Przedmiot ten mógł być symbolem władzy lub służyć w czasie rytuałów.
Archeolodzy podwodni od wielu lat prowadzą badania wokół Ostrowa Lednickiego – wyspy na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem. Od połowy X wieku znajdowała się tutaj jedna z głównych siedzib władzy państwa pierwszych Piastów. Wewnątrz grodu mieścił się zespół pałacowo-sakralny, wraz z kamiennym palatium, do którego przylegała kaplica. Od lat archeolodzy podwodni z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeczesują obszar wokół wyspy. Przyszedł czas na podsumowanie ostatnich prac, które zamieszczono na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. – Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią badacze. Przebogata włócznia Największe emocje badaczy wzbudziło w czasie tegorocznych badań znalezisko w postaci włóczni, która określono jako „książęcą”. Całkiem nieźle zachował się grot ze skrzydełkami. Z kolei stalowe ostrze (liść) umieszczone jest na misternie zdobionej tulei, w której zachował się fragment drzewca. „Znaczna jej część – jak wykazały specjalistyczne badania – pokryta jest złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali” – opisali archeolodzy. Uwagę zwraca powierzchnia tulei i skrzydełek, która jest zdobiona jest ornamentem o motywach spiralnych i triskelionowych. Widoczne są wzory ukazujące plecionkę, której ostre zakończenia przypominają pazury lub dzioby. Dopełnia je ornament punktowy w postaci rzędów drobnych kropek tworzących wypełnienie plecionkowych motywów. Z analiz specjalistycznych wynika, że włócznia pochodzi z XI wieku, a jej drzewiec wykonano z jesionu. Znaczenie odkrycia Jak wyjaśniają naukowcy, groty ze zdobioną tulejką należą do wyjątkowych okazów uzbrojenia z wczesnośredniowiecznej Europy Północnej i Wschodniej. Trzy podobne zabytki znaleziono w latach 90. XX wieku w jeziorze Lednica. Ale żadne – do tej pory – nie było tak bogate. – To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym – twierdzą archeolodzy podwodni z Torunia. Włóczni było więcej W tym roku zespół naukowców z Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr. hab. Andrzeja Pydyna zlokalizował więcej średniowiecznych włóczni, ale żadna nie dorównuje tej opisanej powyżej. W sumie z jeziora Lednica na przestrzeni kilku dekad wydobyto olbrzymią „zbrojownię” – kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To blisko 300 zabytków wśród których są topory, włócznie i miecze. „Odkryte w 2025 roku artefakty powiększają tę największą w Europie kolekcję wczesnośredniowiecznej broni pochodzącą z jednego stanowiska archeologicznego o kolejne elementy” – informują muzealnicy. Przyczyny zatapiania broni Nadal nie ma jasne odpowiedzi, dlaczego broń w tak dużej liczbie znalazła się w jeziorze. Naukowcy biorą pod uwagę dwie główne hipotezy. Pierwsza związana jest z obroną w czasie najazdu państwa piastowskiego przez czeskiego księcia Brzetysława w latach 30. XI wieku. W myśl drugiej hipotezy broń złożono do wody celowo. Miała być to ofiara dla bóstw lub duchów. „Takie praktyki znane są z wcześniejszych okresów z wielu miejsc w Europie. Woda była postrzegana jako brama do świata zmarłych, a wrzucenie do niej cennego przedmiotu stanowiło gest o głębokim znaczeniu symbolicznym” – opisują muzealnicy. Te rytuały miały miejsce zatem już po symbolicznym chrzcie Polski w 966 roku. Nie można wykluczyć, że obie hipotezy są prawdziwe i że broń trafiała do wody w różnych okolicznościach. Źródło: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Śląska Perła Renesansu została Cudem Polski 2025 i idzie po nią Netflix. „Mamy tu niesamowitych ludzi”
Niezwykłe miasto leżące na historycznym szlaku łączącym wschód z zachodem, w miejscu, w którym wzdłuż niegdyś wysokiego brzegu Odry przebiegała Królewska Droga prowadząca ku Morzu Bałtyckiemu, leży wyjątkowe miasto. Brzeg, bo to o nim mowa, zyskał miano „Cudu Polski 2025” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. Czemu Polacy zachwycili się tym miejscem i dlaczego wkrótce będzie o nim jeszcze głośniej?
Miasto Brzeg otrzymało zaszczytny tytuł „Cudu Polski 2025”. Wygrało plebiscycie „National Geographic Traveler” i zostało przez czytelników i internautów wybrane najciekawszym miejscem w całym województwie opolskim. O historycznej przeszłości miasta i jego magicznym charakterze – i mieszkańcach – opowiada burmistrzyni Brzegu Violetta Jaskólska-Palus. Śląska Perła Renesansu na wyciągnięcie ręki Brzeg to stosunkowo niewielkie miasto: według danych ze stycznia 2024 roku liczyło sobie 33 403 mieszkańców. Jest doskonale usytuowane pomiędzy Wrocławiem a Opolem, a jego korzystne położenie znano już od setek lat: powstało na skrzyżowaniu ważnych średniowiecznych dróg handlowych. Brzeg rozwinął się w XIII wieku jako ważny ośrodek handlowy, przez co szczyci się bogatą architekturą i ciekawą historią. Już w 1311 roku został stolicą księstwa brzeskiego. To wtedy ukształtował się charakterystyczny układ urbanistyczny miasta z centralnym rynkiem. Jednym z najcenniejszych zabytków Brzegu jest Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą wjazdową z 1553 roku – aż do końca XVIII wieku był on siedzibą królewsko-książęcego rodu tak ważnego w historii Polski. To tutaj umarł ostatni męski potomek Mieszka I, czyli Jerzy IV Wilhelm. Aktywni ludzie i ogromne tereny zielone w fosie Wyjątkowe w Brzegu są także tereny zielone. Miasto szczyci się 60 hektarami parków miejskich. Wiele z nich mieści się w dawnej fosie. – Miasto zawdzięcza je przedwojennemu burmistrzowi Juliusowi Peppelowi, który wykupił tereny podmiejskie i wykonał założenie parkowe. Jest część ogrodowa, część dzika. To ogromne bogactwo – mówi burmistrzyni miasta, Violetta Jaskólska-Palus. Jako swój ulubiony park wskazuje Park Wolności im. Juliusa Peppela. To ogromny teren zielony ze stawem z piękną glorietą – rodzajem zabytkowej altany – oraz częścią dziką idealną na spacery. Skarbem miasta są jednak jego mieszkańcy. – Gdyby nie Ci wspaniali przewodnicy, osoby, które popularyzują wiedzę o Brzegu, wydarzenia, które są organizowane dzięki oddolnym pomysłom mieszkańców, miastu nie udałoby się tak rozkwitnąć – zwraca uwagę na aktywność lokalesów burmistrzyni – gratulacje z zostania „Cudem” płyną ze wszystkich stron, a to zasługa wszystkich brzeżan. Miasto Brzeg lokalizacją hitu Netflixa O Zamku Piastów Śląskich w Brzegu wkrótce będzie jeszcze głośniej. Dziedziniec brzeskiej fortyfikacji będzie „grał” Zamek Królewski w Warszawie w „1670” – polskim serialu komediowym produkowanym przez Netflixa w przewrotny sposób portretującym Polskę XVII wieku. Burmistrzyni nie kryje dumy, bo Zamek w Brzegu będzie bardzo dobrze widoczny. Nic dziwnego, bo to pięknie zachowana budowla. W mieście wciąż pozostaje jednak wiele do odkrycia. – Często bywam na zwiedzaniach z przewodnikami: kamienic, pałacyków, ratusza od piwnic po strych. Za każdym razem wychodzę z nich zaskoczona tym, czego jeszcze można się dowiedzieć: mimo tego, że w Brzegu mieszkam od urodzenia – uśmiecha się włodarka. Brzeg to wspaniałe i inspirujące miasto o wyjątkowej historii. Dobrze utrzymana starówka, renesansowe zabytki czy piękne położenie to aż nadto powodów na to, by odwiedzić tę Śląską Perłę. Dodajmy do tego życzliwych ludzi: aktywnych społeczników i przewodników, okraśmy to porcją wspaniałych terenów zielonych i mamy idealny przepis na „Cud Polski”. Warto go odwiedzić! Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, GUS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bolesław Chrobry „odwiedził” Biskupin. Śpiewał tam o swoim życiu
Śpiewający król, aktor zafascynowany historią i Biskupin jako średniowieczny plan filmowy. To nie zapowiedź nowej produkcji Netflksa, ale muzealny projekt z okazji jubileuszu Bolesława Chrobrego. W głównej roli gwiazda polskiego kina: Tomasz Karolak. Zobaczcie, co z tego wyszło!
W 2025 roku obchodzimy okrągłą, bo tysięczną rocznicę koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Z tego powodu w ostatnich miesiącach w Gnieźnie odbywają się liczne imprezy upamiętniające te ważne wydarzenia. Oprócz widowiska „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” są to też inne imprezy, ale też wydawnictwa, na przykład w postaci komiksu o pierwszym królu Polski. Rozśpiewane muzeum Jedną z instytucji silnie zaangażowanych w jubileusz jest Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Z jego inicjatywy powstał cykl produkcji wideo „Piast Superstars”. Utwory muzyczne wykonują znane osobowości, które wcielają się we władców Polski. Do tej pory zrealizowano produkcje na temat Bolesława Śmiałego, Mieszka I i Bolesława III Krzywoustego. Wzięli w nich udział Darek Malejonek, Marek Piekarczyk i Ewa Pitura (Parsifal). Teraz przyszła pora na Bolesława Chrobrego. A pretekstem jest 1000-lecie koronacji tego władcy w 1025 roku. Chrobry w Biskupinie W Chrobrego wcieliła się gwiazda polskiego kina znana zarówno z licznych seriali, ale też z desek teatralnych, Tomasz Karolak. Wykonał piosenkę „To była długa gra”. Tytuł odnosi się do powieści Elżbiety Cherezińskiej „Gra w kości”. Klip czerpie inspiracje z komiksu „Chrobry”, wydanego przez MPPP i wydawnicwo Egmont. Jest to autobiograficzny utwór, w którym władca wspomina swoją drogę na tron. Co ciekawe, większość zdjęć do teledysku zrealizowano w Biskupinie. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że w rezerwacie archeologicznym można zobaczyć rekonstrukcje budowli z różnych epok, również z czasów średniowiecza. Chociaż najbardziej znane budowle są z czasów kultury łużyckiej, czyli mające 2700 lat. W teledysku widzimy Chrobrego witającego Ottona III przed bramą do osiedla z czasów kultury łużyckiej. Ta budowla istniała zatem 1700 lat przed czasami pierwszego króla Polski, ale sprawdziła się w teledysku jako wrota Gniezna. Jednak dalsze zdjęcia pochodzą już ze zrekonstruowanej wioski wczesnośredniowiecznej, również w Biskupinie. Karolak: minąłem się z powołaniem Tomasz Karolak przyznaje, że minął się z powołaniem. – Dzisiaj jestem takim aktorem, który nie chce być aktorem, ale historykiem. Oprowadzam przyjaciół po Krakowie, Rzymie, Jerozolimie i szczycę się tym, że wiem trochę więcej – powiedział Tomasz Karolak portalowi „Przemiany”. View oEmbed on the source website Aktor wystąpił w produkcji muzeum bez pobierania honorarium. A propozycja udziału w produkcji wyszła od niego. Jak sam powiedział była to dla niego przyjemność, ponieważ bardzo interesuje się historią. Muzykę do utworu napisał Jakub Grzechowiak (klawiszowiec Pere Lachaise), a za tekst odpowiada Jarek Mikołajczyk – edukator z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Źródła: MPPP, Przemiany Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu spoczął „polski Lancelot”. Dijon to miasto pełne niespodzianek
W sercu Burgundii odnajdziemy nie tylko najlepsze wina i aromatyczną musztardę. To właśnie w jej stolicy, w Dijon, zmarł Władysław Biały – ostatni Piast kujawski, który wybrał życie zakonnika. Miasto skrywa jego grób i legendę. Co jeszcze warto zobaczyć w tym mieście?
Spis treści: Dijon to uczta dla miłośników architektury Filip Śmiały i jego pałac Polska królowa Francji Wino i jego klimaty Niezwykłe muzeum archeologiczne Piast kujawski mnichem Dijon, czyli kolebka musztardy Burgundia to jedna z najbardziej nieokiełznanych geograficznie krain Europy. Zmieniała na przestrzeni wieków kształt oraz rozmiar, by w wyniku politycznych aliansów zniknąć z mapy. Francuska prowincja Bourgogne, której stolicą jest Dijon, obejmuje tylko jeden z regionów średniowiecznego księstwa Burgundii. Dzisiaj wina z tego regionu uznawane są za najlepsze na świecie, a obiekty oraz budynki związane z ich produkcją są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dijon to uczta dla miłośników architektury Dijon najlepiej prezentuje się wczesnym porankiem. Słońce powoli zaczyna oświetlać dachówki z emaliowanej terakoty, które zdobią dachy miasta. Jakimś cudem ominęły to miejsce dewastacje wojen XX wieku, a ucierpiało ono poważniej jedynie podczas rewolucji francuskiej. Tym samym spacer przez starówkę jest też wędrówką przez historię i architekturę. My spacerujemy na linii wschód–zachód przez Rue de la Liberté. Szachulcowe budynki mieszczańskie, gotyckie świątynie, rezydencje burżuazji oraz książąt stoją dumnie od stuleci i czekają na miłośników architektury. Najbardziej reprezentacyjną budowlą miasta jest bez wątpienia Pałac książąt burgundzkich. Filip Śmiały i jego pałac Dijon szczyt potęgi osiągnęło w XV wieku za panowania dynastii burgundzkiej, bocznej linii Walezjuszów. Decyzją jej pierwszego przedstawiciela – Filipa Śmiałego – rozbudowano stary castrum na nową siedzibę władców, która miała odzwierciedlać ich ambicje. Pałac książąt burgundzkich, wraz z książęcym placem po południowej stronie, jest dzisiaj wizytówką miasta oraz najważniejszą instytucją muzealną. Pałac rozbudowywano przez kolejne stulecia, przez co zwiedzając jego część muzealną możemy podziwiać oryginalne wnętrza pomieszczeń gotyckich, renesansowych i barokowych. Polska królowa Francji Czujne oko wyłapać powinno polski akcent wśród obrazów w pomieszczeniach barokowych. Wisi tu bowiem osiemnastowieczna kopia portretu Marii Leszczyńskiej, królowej Francji, żony Ludwika XV, córki Stanisława Leszczyńskiego. Wnętrza galerii udekorowane są też dziełami sztuki burgundzkiej, w rozmaitych formach, jak na przykład gobeliny tkane złotymi nićmi. Samo skrzydło muzealne było wcześniej siedzibą Orderu Złotego Runa. Wino i jego klimaty Pałac książąt jest też częścią światowego dziedzictwa UNESCO obejmującego winnice Burgundii. Od czasów późnego średniowiecza, pod wpływem zakonów benedyktyńskich i cysterskich, oraz wsparciu książąt Burgundii, rozwijała się polityka identyfikacji wina z miejscem jego produkcji. Dało to początek systemowi działek gruntu. Precyzyjnie wyznaczone działki winorośli na wąskim, niespełna dwukilometrowym pasie winnic pomiędzy Dijon a Beaune, wyróżniają się specyficznymi warunkami naturalnymi. Warunki te, ukształtowane przez pracę mnichów, stopniowo identyfikowane były w odniesieniu do produkowanego wina. Głównymi szczepami uprawianymi tutaj są czerwony pinot noir i białe chardonnay. Wśród amatorów powszechna jest opinia, iż najlepsze wina na świecie z tych szczepów powstają właśnie na tych działkach. Niezwykłe muzeum archeologiczne Kończymy spacer na Placu św. Benignego, tuż przy katedrze pod tym samym wezwaniem. Kompleks katedralny to dawny klasztor benedyktynów. W jego refektarzu, dormitorium oraz kryptach zlokalizowane jest Muzeum Archeologiczne. Ekspozycja muzeum oraz piękne wnętrza dają wyśmienite wprowadzenie do zwiedzania samej katedry, której niewątpliwą atrakcją główną jest krypta, zwana też rotundą. Tę inspirowaną rzymskim Panteonem budowlę postawiono nad grobem św. Benignego we wczesnym średniowieczu. Szybko stała się jednym z głównych przystanków pielgrzymki z Trewiru do Composteli. Rotunda została częściowo zniszczona i zasypana podczas wojen rewolucyjnych, przez co zapomniano o niej na kilka dekad. Dziś, pieczołowicie odnowioną, można zwiedzać tylko z przewodnikiem, dwa razy dziennie, za niewielką opłatą. Piast kujawski mnichem Z katedrą łączy się też historia ostatniego piasta kujawskiego, Władysława Białego. Ten starannie wykształcony i pobożny władca małego księstwa gniewkowskiego miał duże ambicje polityczne oraz duszę prawdziwego podróżnika. Zaliczył m.in. pielgrzymkę do Ziemi Świętej oraz audiencję u papieża Urbana w Awinionie. Podczas krucjaty na Litwie, razem z Filipem Śmiałym walczył z poganami, po czym zdecydował się wstąpić do zakonu cystersów w Citeaux, na południe od Dijon. Zrzucił habit jeszcze kilkukrotnie i przy wsparciu księcia Burgundii próbował szczęścia w zmaganiach o koronę polską po śmierci ostatniego Piasta, Kazimierza Wielkiego. Misja ta zakończyła się jednak bez sukcesu i Władysław wrócił do Dijon, gdzie zakończył żywot. Wśród lokalnych mnichów znany był jako „Le Roy Lancelot” (Król Lancelot). Pochowano go w krypcie Katedry św. Benignego. Płytę nagrobną uratował od zapomnienia i wyeksponował w nawie bocznej Władysław Czartoryski, przywódca Hotelu Lambert i znawca sztuki. Dijon, czyli kolebka musztardy Za panowania Filipa Śmiałego miał też zostać pierwszy raz uregulowany prawnie przepis na produkcję musztardy. Dziś musztarda dijońska jest chyba jeszcze bardziej znana niż burgundzkie wino. Zgodnie z legendą, francuskie słowo „moutarde” ma pochodzić od motta używanego przez książąt Burgundii, „Moult me ​​tarde” (oznaczającego „Wielu na mnie czeka”). Książę Filip miał je wykrzyknąć do mieszkańców Dijon, którzy przybyli na jego wezwanie, aby walczyć obronie Burgundii w 1381 roku. Wytwórcy musztardy oddali mu wówczas hołd, dodając motto do swoich garnków z musztardą. Spacer można kontynuować w kierunku południowym, gdzie od 2022 roku czeka na podróżnych Cité Internationale de la Gastronomie et du Vin. Jego misją jest promocja zarówno francuskiej kuchni (można na przykład zrobić własną musztardę), jak i „klimatów” burgundzkich winnic, wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jeżeli nie jesteśmy spragnieni i głodni, a ciekawość regionu nie została zaspokojona, to więcej o kulturze burgundzkiej dowiemy się w Muzeum Życia Burgundzkiego Perrin de Puy Cousin, zlokalizowanym w dawnym klasztorze bernardynów. Co zobaczyć w okolicy Dijon? 70 km na północny-zachód znajduje się Opactwo Fontenay. Jest jednym z najstarszych zachowanych opactw cysterskich, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 40 km na południe jest zlokalizowany Hôtel-dieu de Beaune, dawne hospicjum. Tu gdzie kończy się pas winnic czeka na nas budynek będący kwintesencją architektury Burgundii. Dziś mieści się tu muzeum, a sam budynek również znajduje się na liście UNESCO. Źródło: National Geographic Polska
Czy tutaj rezydował Mieszko I? Archeolodzy badają kluczową lokalizację w Gnieźnie
Ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej z czasów wczesnego średniowiecza, odkryli archeolodzy na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Historycy są przekonani, że w tym rejonie znajdowała się monumentalna siedziba Mieszka I.
Pod koniec sierpnia badacze z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie rozpoczęli kolejny sezon wykopalisk na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Nazwa ekspedycji mówi wszystko: Ekspedycja Palatium 2025. Palatium to nic innego jak określenie na siedzibę władcy – w tym przypadku Mieszka I i pierwszych władców Polski. A tej od lat poszukują archeolodzy w Gnieźnie. Pierwsze wyniki wykopalisk Po kilku dniach wykopalisk odbyła się konferencja prasowa, na której przedstawiono pierwsze rezultaty. „Podczas tegorocznych badań odkryto ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Wzgórze Lecha było stale zamieszkałe od przynajmniej IX wieku, więc w trakcie prac wykopaliskowych archeolodzy napotykają przedmioty z warstw kulturowych z wielu setek lat wstecz” – czytamy w komunikacie Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Podkreślono w nim, że obecne badania wykopaliskowe nie przynoszą zaskakujących efektów w postaci ukrytych pod ziemią ruin budowli, ale „ledwo dostrzegalne ślady w glebie w postaci tzw. negatywów – ciemniejszych fragmentów w gruncie w miejscach dawnych budowli”. Najnowszym znaleziskiem jest palenisko. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Kościół nad palatium? Archeolodzy mają poważny problem z namierzeniem siedziby Mieszka I, bo w jej miejscu na Wzgórzu Lecha w kolejnych stuleciach wzniesiono kościół pw. Św. Jerzego. Stoi on w tym miejscu do dziś, chociaż jego bryła była wielokrotnie przebudowywana. Dlatego archeolodzy mogą prowadzić badania tylko w sąsiedztwie tej budowli – w tym roku przy jej północnych ścianach. Sądzą jednak, że istnieje duża szansa, iż dostarczą one przełomowych informacji o roli Gniezna na przełomie X i XI wieku. Wykopaliska będą kontynuowane w kolejnych tygodniach – archeolodzy poszerzą wykop, co da im szerszy ogląd sytuacji. Znaleziska zostaną udokumentowane cyfrową metodą fotogrametrii. Z kolei odkryta zaprawa murarska będzie poddana specjalistycznym analizom. Rezydencje pierwszych władców Polski. Gdzie się znajdowały? We wczesnych etapach istnienia Polski władcy nie mieli jednej stałej siedziby. Przemieszczali się pomiędzy kluczowymi grodami. Archeolodzy mają dowody na obecność takich rezydencji na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim. A co z Gnieznem? – Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie znajdowała się monumentalna siedziba władcy – powiedziała archeolog prof. Hanna Kóčka-Krenz w czasie konferencji prasowej zorganizowanej po paru dniach wykopalisk na Wzgórzu Lecha. Podkreśliła, że Gniezno było jednym z czołowych grodów państwa pierwszych Piastów, dlatego nie mogło się obyć bez palatium. – Książę musiał mieć tutaj swoją siedzibę, zwłaszcza, że to miejsce pełniło bardzo ważną rolę, jeśli chodzi o stronę sakralną – dodała. Źródła: National Geographic Polska, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bolesław Chrobry jak superbohater. Komiks bije rekordy popularności
Nie jest to opowieść o Asterixie czy Thorgalu, ale stała się hitem. Bohaterem tego komiksu jest pierwszy polski król – Bolesław Chrobry. Gnieźnieńskie muzeum jest zaskoczone sukcesem nowego wydawnictwa i zapowiada dodruk.
W tym roku w Polsce obchodzona jest okrągła, tysięczna rocznica koronacji pierwszego króla Polski – Bolesława Chrobrego. W jubileusz zaangażowały się liczne instytucje w Gnieźnie – pierwszej stolicy naszego kraju. Wśród inicjatyw oprócz warsztatów, wystaw i wydarzeń plenerowych (o jednym pisaliśmy na naszych łamach) pojawiło się też wydawnictwo – komiks z Chrobrym w roli głównej. Wydawniczy sukces Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Już kwietniu tego roku ruszyła przedsprzedaż komiksu „Chrobry”, który powstał przy współpracy z Muzeum Początków Państwa Polskiego (MPPP) w Gnieźnie z wydawnictwem Egmont. Rysunki stworzył Piotr Bednarczyk, a scenariusz napisał Maciej Kur. Ten duet znany jest z serii „Lil i Put” oraz kontynuacji przygód „Kajka i Kokosza”. Od początku komiks spotkał się z wielkim zainteresowaniem czytelników. Cały nakład w liczbie 3 tys. sztuk jest już na wyczerpaniu, dlatego wydawcy planują dodruk w październiku. O czym jest komiks? Komiks opowiada losy Bolesława Chrobrego od maleńkości po kres jego ziemskiego wędrówki. Na planszach opowieści autorzy zaprezentowali wydarzenia i decyzje, które ukształtowały charakter przyszłego króla oraz to, jak wyglądało raczkujące państwo polskie. Komiks nie pudruje rzeczywistości. Zaprezentowano brutalne oblicze władcy – na przykład oślepienie swoich wrogów. Są też jednak wątki bardziej humorystyczne, dzięki czemu komiks czyta się jak opowieść przygodową. Nie jest to sztywna lekcja historii. – Nie jesteśmy dzisiaj przyzwyczajeni do formuły czysto podręcznikowej, czyli „data, wydarzenie, data, wydarzenie”. To chyba nie jest dla nas wszystkich już zbyt ciekawe. Postanowiliśmy zrobić to w inny sposób – opowiada National Geographic Polska dyrektor MPPP dr Michał Bogacki. Wskazuje, że pomysł na taką formułę pochodził od autora scenariusza – Macieja Kura oraz rysownika Piotra Bednarczyka. Komiks o Chrobrym – to dopiero początek Czy muzealnicy z Gniezna spodziewali się takiego sukcesu? – Chyba nie takiego – przyznaje Bogacki. – Pierwszy nakład wyprzedał się praktycznie w ciągu dwóch miesięcy – dodaje dr Bogacki. Sukces Chrobrego przekonał muzealników do kontynuowania projektu. Przygotowywana jest seria poświęcona pierwszym polskim władcom w bardzo podobnej formule. – Już pracujemy nad komiksem poświęconym Mieszkowi I. Ukaże się w przyszłym roku, później Mieszko II, Kazimierz Odnowiciel i kolejni aż do Bolesława Krzywoustego. Jednocześnie zaczynamy niedługo pracę nad inną serią poświęconą kobietom w czasach piastowskich – zapowiada dyrektor. Pierwszą bohaterką będzie Świętosława. Źródła: National Geographic Polska, MPPP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czym zajadał się Mieszko I – archeolodzy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Na stołach pierwszych Piastów królowała wieprzowina, ale również ceniono ryby, w tym duże szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy z dziczyzny: niedźwiedzie łapy w miodzie czy zupę z ogona bobra. Odtworzenie menu sprzed tysiąca lat jest możliwe dzięki analizie niezliczonych kości ze stanowisk archeologicznych.
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te grody były przedmiotem walk Piastów z władcami ruskiego Kijowa. Do dziś skrywają wiele tajemnic
Grody Czerwińskie, kraina, o którą walczyli Polacy i Rusini, odegrała niezwykle istotną rolę w kształtowaniu się Polski piastowskiej. Tajemniczy obszar od lat stanowi przedmiot debat wśród archeologów i historyków. Naukowcy do dziś mają wątpliwości co do zasięgu grodów i lokalizacji ich stolicy, jednak najnowsze ustalenia rzucają więcej światła na ten temat. Jaka jest historia Grodów Czerwieńskich? Co wiadomo na ich temat? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Wśród prostych, dobrze zdefiniowanych fragmentów historii kryją się też prawdziwe zagadki, na które nauka szuka odpowiedzi od dziesiątek, a nawet setek lat. Do takich należą Grody Czerwieńskie – obszar na styku wpływów wczesnośredniowiecznej Polski i Rusi. Przez lata na temat tego tajemniczego obszaru pojawiło się wiele hipotez. O ile niektóre tajemnice do dziś czekają na wyjaśnienie, to na wiele pytań nauka zdołała znaleźć odpowiedź. Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Najstarsze źródła historyczne, jak spisana pod koniec XII stulecia „Powieść lat minionych”, rzucają nieco światła na przynależność Grodów Czerwieńskich, jednak nie wyjaśniają tej kwestii w satysfakcjonujący sposób. Wspomniany staroruski latopis wymienia tę nazwę dwa razy. Kluczowa wzmianka jest datowana na 981 rok, kiedy książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz, zwany Wielkim, zagarnął Czerwień, Przemyśl i inne grody należące do „Lachów”. W tym miejscu pojawia się pierwszy istotny znak zapytania – kim byli tajemniczy „Lachowie”? Większość historyków interpretuje to określenie jako odniesienie do Polaków. Oznaczałoby to, że ziemie te znajdowały się w granicach państwa, którym władał książę Mieszko I. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze bardziej niż z Polakami utożsamiali „Lachów” z plemieniem Lędzian, które najprawdopodobniej nie podlegało władzy Mieszka. Zatem, kto gospodarzył w Grodach Czerwieńskich? To jedno z tych pytań, które do dziś nie doczekały się jednoznacznej odpowiedzi. Należy zdać sobie sprawę, że we wczesnym średniowieczu przynależności etniczne i polityczne nie były jednoznacznie zdefiniowane, a często kwestie te okazywały się dość „płynne”. Należy jednak wspomnieć o jednej z hipotez, według której ziemie te przejęli Piastowie od Madziarów, po ich klęsce nad rzeką Lech w 955 roku. Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Włodzimierz Wielki zdobył Grody Czerwieńskie 981 roku. Aby umocnić swoją władzę na podbitym terytorium, po wschodniej stronie Bugu, naprzeciwko Wołynia, nakazał założyć gród Włodzimierz. W 1018 roku, już po zakończeniu wojen z cesarzem i podpisaniu pokoju w Budziszynie, przy wsparciu wojsk niemieckich na Kijów wyprawił się Bolesław Chrobry. Udana kampania miała zaowocować odzyskaniem Grodów Czerwieńskich i znacznym umocnieniem pozycji polskiego króla na arenie międzynarodowej. Chrobry odzyskał grody, ale Ruś nadal przedstawiała roszczenia wobec tych terenów. Ponownie podbiła te tereny w 1030 roku, kiedy wojska Rurykowiczów zajęły Bełz. Rok później wyprawa książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego, wspierana przez norweskiego króla Haralda III, skończyła się zajęciem innych grodów, aż po San. Duża część „lachowskiej” ludności została wówczas przesiedlona na południe od Kijowa, nad rzekę Roś. Tak informuje ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich, zawarta w „Powieści lat minionych”. Rywalizacja trwała aż do 1569 roku Co później działo się z Grodami Czerwieńskimi? W latach 1069 i 1077–1078 Bolesław Śmiały odbył wyprawy kijowskie. Udało mu się wówczas na krótko podporządkować te ziemie Polsce. Około 1085 roku, gdy władał Władysław Herman, Grody Czerwieńskie ponownie znalazły się pod panowaniem książąt ruskich i stały się wówczas częścią księstwa halicko-wołyńskiego. Polsko-ruska rywalizacja o Grody Czerwieńskie nie ustała w okresie rozbicia dzielnicowego. Na ziemie podbite przez Rusinów wyprawiali się między innymi Kazimierz Sprawiedliwy i jego syn Leszek Biały. Po zdobyciu Halicza wsparli jako księcia Romana Halickiego. Po jego śmierci o ziemię halicko-wołyńską Polska zaczęła rywalizować z Węgrami. Wówczas ziemie te opanował Andrzej II, a po nim – książę i król Rusi Daniel Halicki. Gdy w 1340 roku zmarł Bolesław Jerzy II, ostatni książę halicko-wołyński, Kazimierz Wielki włączył ziemie księstwa do Polski. Po długich wojnach między Polską, Litwą i Węgrami, w 1387 roku zostały podzielone między Polską, która otrzymała Ruś Czerwoną z obszarem Grodów Czerwieńskich, a Litwę, której w udziale przypadł Wołyń. Po Unii Lubelskiej w 1569 roku w całości znalazły się w granicach Korony Królestwa Polskiego. Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Zmieniająca się na przestrzeni wielu wieków przynależność państwowa Grodów Czerwieńskich jasno i dobitnie wskazuje na strategiczne znaczenie tych ziem. Żadna ze stron nie mogła dopuścić, by przeciwnik przejął pełną kontrolę nad tym obszarem. Czy utrzymywanie ciągłego stanu konfliktu było podyktowane wyłącznie koncentracją na bezpieczeństwie granic? Otóż nie. Chodziło przede wszystkim o wpływy. We wczesnym średniowieczu, Grody Czerwieńskie były kluczowym węzłem na szlakach handlowych. Obszar ten łączył Bug z Prypecią, a także pozwalał na utrzymywanie kontroli nad kluczowym szlakiem San-Dniestr, będąc miejscem składu i przeładunku towarów. Nie można nie wspomnieć, że w pobliżu znajdowało się centrum wydobycia soli, która w tamtych czasach była wyjątkowo cennym towarem. Jakie ziemie obejmowały Grody Czerwieńskie? O ile wiadomo, że Grody były obszarem o dużym znaczeniu, to ich dokładny zakres terytorialny nadal pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków. Zdaniem niektórych badaczy, nazwa ta odnosi się do całego obszaru odpowiadającego późniejszej Rusi Czerwonej lub Halickiej. Nie brakuje jednak opinii, że w praktyce ich zasięg obejmował sam Czerwień, a liczba mnoga w nazwie wynika z istnienia dwóch grodów. Do 1945 roku dominował pogląd, że Grody Czerwieńskie zajmowały ogromne terytorium. Historyk Aleksander Jabłonowski stwierdził, że już w XIII stuleciu obszar ten zaczęto nazywać Rusią Czerwoną. Podobny pogląd wyrazili inni historycy, ale nie zgodził się z tym Władysław Semkowicz, według którego nazwa Ruś Czerwona ukuła się dopiero dwa wieki później. Po 1945 roku przyjęto za właściwą tezę Semkowicza, według której Grody Czerwieńskie miały być dużym obszarem, obejmującym ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i częściowo wołyńską, ale bez ziemi halickiej. Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Do dziś nie ma pełnej zgody w tym temacie, ale historycy nie mają wątpliwości, że centrum tych ziem stanowił Czerwień. Gdzie się znajdował? W przeszłości pojawiło się wiele hipotez na ten temat. Niektórzy badacze uznali, że głównym ośrodkiem jest Czerwonogród nad Dniestrem na Podolu Zachodnim. To jednak kłóciło się z zapisami w ruskich kronikach, w których Czerwień wymieniano w kontekście wydarzeń toczących się wokół Włodzimierza, Chełmna, Bełza i Sąsiadki. Dziś dominuje pogląd, że dawny Czerwień znajdował się na obszarze, gdzie dziś rozciąga się wieś Czermno w gminie Tyszowce. Potwierdzają to prowadzone od 2012 roku badania międzynarodowego zespołu pod kierownictwem doktora Tomasza Dzieńkowskiego z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Prowadzone tam wykopaliska dostarczyły wiele potwierdzających to dowodów. Co pozostało z dawnych grodów? Na terenie dawnego grodu w Czermnie nigdy nie wyrosło w pełni rozwinięte miasto. To w dużym stopniu przyczyniło się do zachowania wielu wczesnośredniowiecznych pozostałości. W toku badań archeologicznych ujawniono pozostałości rozległego kompleksu osadniczego, składającego się z grodziska, podgrodzia, kilku osad i cmentarzysk. Zdaniem badaczy, całość zajmowała powierzchnię ok. 150 ha. Do naszych czasów zachowały się wyniesienia i masywny wał obronny. Widoczne są pozostałości studni grodowej. Do najbardziej spektakularnych odkryć należą dwa pomosty z dębowych pali, które prowadziły w stronę Huczwy, najprawdopodobniej do dawnej przystani. Kluczowym odkryciem pozostają jednak zlokalizowane w obszarze podgrodzia fundamenty romańskiego kościoła. W toku wykopalisk archeolodzy ujawnili ponad 40 tys. artefaktów. Należą do nich m.in. fragmenty ceramiki, ołowiane pieczęcie i kamienne ikony. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Piastowie są ze Szkocji? „To absurdalne i błędne wnioski”
Piastowie wcale nie pochodzą ze Szkocji. Taki wniosek wyciągnięto na podstawie nieprawidłowego przypisania haplogrupy, czyli części DNA. To doprowadziło do wyciągnięcia nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków – uważa archeolog z UW, dr Dariusz Błaszczyk.
Spis treści: Kontrowersyjne wyniki badań DNA Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania W ostatnich dniach naukowcy ogłosili na konferencji i w mediach, po trwającym ponad 10 lat oczekiwaniu, wyniki badań nad genomem Piastów. Wykonano je w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”. Mają być one opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Kontrowersyjne wyniki badań DNA Z ogłoszonych przez prof. Marka Figlerowicza i jego zespół z Instytutu Chemii i Bioorganicznej PAN w Poznaniu informacji ma wynikać, że przodkowie Piastów w linii męskiej mogli wywodzić się z obszaru dzisiejszej Szkocji. W rozmowie z National Geographic Polska prof. Figlerowicz zastrzegł, że nie musiała być to wcale duża migracja. Mogła być to nawet jedna osoba z obecnego terenu Szkocji. Te wyniki spotkały się z niedowierzaniem środowiska naukowego. – Błędy pojawiły się nie tylko w ich interpretacji, ale w samych danych, w tym w nieprawidłowym przypisaniu haplogrupy. To doprowadziło do wyciągnięcia z nich nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków. Niestety, mleko się wylało, a informacja poszła w świat – komentuje dla National Geographic Polska dr Dariusz Błaszczyk z Wydziału Archeologii UW. Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Jak relacjonuje dr Błaszczyk, genetycy podali, że jako piastowskie zakwalifikowano 33 pochówki (30 mężczyzn i 3 kobiety). Wśród przebadanych próbek uznanych za piastowskie stwierdzono występowanie haplogogrupy Y-DNA R1b (w większości przypadków) i R1a (w mniejszej liczbie przypadków). Zbadane zostały linie trzech z pięciu synów Bolesława Krzywoustego. Natomiast nie udało się zbadać próbek z pokoleń wcześniejszych, niż czasy Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, chociaż w świetle analiz radiowęglowych nawet ich szczątki wydają się być problematyczne – zauważa archeolog. – Na podstawie przeprowadzonych badań DNA prof. Figlerowicz i jego zespół stwierdzili, że dla dynastii Piastów charakterystyczna ma być dziedziczona w linii męskiej z ojca na syna haplogrupa chromosomu Y DNA R1b z mutacją S747 – mówi dr Błaszczyk. Przy czym dokonali tego, bazując na jednej próbce przypisywanej Wacławowi I Płockiemu (1293–1336). Ponieważ ta haplogrupa występuje w szczątkach archeologicznych i u współczesnych ludzi zamieszkujących Wyspy Brytyjskie, badacze doszli do wniosku, że przodkowie dynastii Piastów pochodzą właśnie z tego obszaru. Haplogrupa ta miałaby ona odpowiadać mężczyźnie żyjącemu w V–VI w. w Szkocji. Genetycy z Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Uniwersytetu Warszawskiego wskazali na jeden błąd - określenie haplogrupy R1b-S747 i zasugerowali, że potencjalnie jest kilka innych niezgodności, które wymagają wyjaśnienia. Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Jak relacjonuje dr Błaszczyk, takie nieprawidłowe przypisanie haplogrupy może być wynikiem jej degradacji, kontaminacji lub, co jest chyba bardziej prawdopodobne w tym przypadku, błędnie odczytanej sekwencji DNA. – Badacze zasugerowali, że ich analizy wskazują, iż Piastowie z badanej linii należeli raczej do „celtyckiej” haplogrupy R1b z mutacją U152, która występowała także u ludzi zamieszkujących we wcześniejszych okresach ziemie polskie – mówi dr Błaszczyk. Jaki zatem można wyciągnąć wniosek? Zdaniem archeologa, w świetle obecnie dostępnych, niepełnych danych, błędne jest ustalenie haplogupy Piastów jako R1b-S747 i łączenie jej z Piktami ze Szkocji. – Można natomiast powiedzieć, że przynajmniej jedna z ich linii (kujawsko-mazowiecka) należała do haplogrupy R1b. Występowała ona na ziemiach polskich jeszcze przed przybyciem Słowian. Wskazywałoby to raczej na miejscowe pochodzenie Piastów. Czyli zupełnie coś innego, niż sugeruje prof. Marek Figlerowicz i jego zespół – zaznacza dr Błaszczyk. Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania Naukowiec zwraca uwagę na wątpliwości dotyczące przyporządkowania szczątków kostnych do poszczególnych przedstawicieli dynastii Piastów. – W części przypadków, np. Ziemowit III, Władysław II Płocki, czas życia danej osoby odpowiada uzyskanym datom radiowęglowym. Natomiast w części jest rozbieżny i datowanie radiowęglowe nie pokrywa się z okresem życia. Dotyczy to np. szczątków przypisywanych Władysławowi Hermanowi i Bolesławowi Krzywoustemu. Władysław Herman żył w latach 1044–1102, czyli 2 poł. XI w., a data radiowęglowa to XIV w. Bolesław Krzywousty żył w latach 1086–1138 , czyli w 2 poł. XI – 1 poł. XII w., natomiast data radiowęglowa wskazuje na XV–XVI w. Być może pobrane próbki nie pochodzą od tych władców – zauważa dr Błaszczyk. W jego ocenie i warszawskich genetyków rozbieżności i kontrowersji jest w ogłoszonych danych więcej. – Pozostaje nam czekać na opublikowanie zasadniczego artykułu, w którym być może wiele tych błędów zostanie poprawionych – kończy dr Błaszczyk. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy jeden z przodków Piastów wywodził się ze Szkocji? Oto, co mówią analizy DNA
Skąd wywodzi się dynastia Piastów? Na przestrzeni lat badacze i pasjonaci wskazywali różne kierunki: Skandynawię, Morawy czy lokalne pochodzenie. Najnowsze wyniki badań DNA zaskoczyły wszystkich.
Spis treści: Trudności w badaniach szczątków Piastów Kierunek: Szkocja Okoliczności przybycia szkockiego przodka Część ekspertów sądzi, że kropkę nad i może w końcu postawić analiza genetyczna. To ją wykonał zespół badaczy pod kierunkiem prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk. Jest to projekt „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. Niebawem ukaże się na ten temat publikacja naukowa na łamach „Nature Communications”. Jednak rąbka tajemnicy naukowiec uchylił w czasie konferencji prasowej w Poznaniu i w rozmowie z National Geographic Polska. Trudności w badaniach szczątków Piastów Prof. Marek Figlerowicz wraz z zespołem przebadali szczątki kostne 33 osób – 30 mężczyzn i 3 kobiet. Z dużym prawdopodobieństwem zmarli należeli do przedstawicieli dynastii Piastów. Wytypowanie grobów Piastów było karkołomnym przedsięwzięciem. W wielu miejscach szczątki były wymieszane albo po otwarciu trumien, okazywało się, że są puste. Kluczowe dla projektu było przebadanie szczątków Piastów w katedrze płockiej – to największa nekropola tej dynastii. Badacze przyjrzeli się w czasie analiz chromosomowi Y. Jest przekazywany z ojca na syna. Kierunek: Szkocja Co udało się ustalić? Prawie wszystkie z dziesięciu szczątków, dla których udało się uzyskać dobrej jakości dane należały do osób z jednej linii haplogrupy Y (R1b), czyli spokrewnionych w linii ojcowskiej. Ludzie z taką haplogrupą żyją dzisiaj głównie na terenie Wielkiej Brytanii. Jest ona rzadka w pozostałych regionach Europy. Przeszukanie bazy kopalnego DNA wykazało, że osoba należąca do haplogrupy najbliżej spokrewnionej z haplogrupą piastowską i pochodząca sprzed okresu wczesnego państwa polskiego, żyła w Szkocji w VI wieku. Okoliczności przybycia szkockiego przodka Co ten wynik oznacza dla badaczy dziejów Piastów? Prof. Figlerowicz przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska, że sposobów interpretacji tego powiązania Piastów z dzisiejszą Szkocją jest sporo. – Scenariuszy może być wiele. Nie musiała być to migracja większej grupy osób ze Szkocji. Mogła być to pojedyncza wypędzona osoba, która trafiła na nasze tereny przez Skandynawię. Mógł to też być członek oddziału wikingów lub wyzwolony niewolnik – wskazuje prof. Figlerowicz. Z danych genetycznych nie da się stwierdzić, kiedy ta osoba lub osoby przybyły do Polski – czy było to 200, czy może 500 lat przed powstaniem państwa piastowskiego. Dlatego – w ocenie naukowca – rodząca się dynastia piastowska mogła wcale nie mieć świadomości „domieszki” z dalekiej północy Wielkiej Brytanii. Bo mogła ona być naprawdę niewielka – zaznacza badacz. I podaje ciekawych przykład „genetycznych” wpływów. Bronisław Piłsudski (brat Józefa Piłsudskiego) po pobycie na Syberii ożenił się z Japonką, z którą miał dzieci. Dzisiaj jego potomkowie żyją w Japonii. – Pod względem genetycznym te osoby są w ponad 90% Japończykami. W DNA pozostał jednak Polski ślad w postaci chromosomu Y. Jednak nie są to przecież Słowianie – mówi National Geographic Polska prof. Figlerowicz. Zapewne podobnie należy spojrzeć na „szkocki” ślad w genomie Piastów – uważa badacz. Z najnowszych analiz można, zdaniem prof. Figlerowicza, wysnuć następujący wniosek. Już w okresie wczesnego średniowiecza ludzie byli nadzwyczaj mobilni. Dotyczyło to przede wszystkim elit społecznych. Czy ten wynik badań genetycznych ostatecznie wyjaśnił pochodzenie Piastów? Raczej dołożył kolejną cegiełkę do poznania tego królewskiego rodu. Źródła: National Geographic Polska, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Badania genetyczne potwierdziły: w katedrze w Płocku pochowano Piastów
Od kilku lat trwają analizy genetyczne szczątków, które należą do przedstawicieli pierwszej panującej w Polsce dynastii – Piastów. Za najbardziej obiecujące pod względem badawczym uznano te znajdujące się w płockiej katedrze.
Spis treści: Wielki projekt badania DNA Piastów W Płocku cała nadzieja Piastowska rodzina z Płocka Analizy DNA Piastów są bardzo trudnym zadaniem, gdyż miejsca ich pochówku są w większości naruszone lub kompletnie zniszczone. Naukowcy analizują je, aby raz na zawsze przeciąć różne spekulacje dotyczące rodowodu tej królewskiej rodziny. Sugerowano jej skandynawskie lub morawskie pochodzenie. Poza tym DNA może nieść inne interesujące informacje o zmarłych. Wielki projekt badania DNA Piastów Kilka lat temu zespół prof. Marka Figlerowicza rozpoczął przedsięwzięcie mające na celu przeanalizowanie DNA Piastów w ramach w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, który realizowany jest w Instytucie Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Początkowo wytypowano pół tysiąca miejsc z domniemanymi szczątkami Piastów. Jednak okazało się, że grobowce były zniszczone lub szczątki były przemieszane z późniejszymi. To zaskoczyło naukowców. W Płocku cała nadzieja W ocenie prof. Figlerowicza najbardziej obiecujące do badań są szczątki Piastów spoczywające w Płocku. W kaplicy królewskiej i w krypcie płockiej bazyliki spoczywają Władysław I Herman (1043-1102) i Bolesław III Krzywousty (1086-1138) oraz szczątki 14 piastowskich książąt mazowieckich, w tym, w tym Konrad I Mazowiecki (1187-1247), Siemowit III Starszy (1320-1381), Janusz II Mazowiecki (1455-1495) i księżniczka Gaudemunda-Zofia (zm. 1288 r.). Jest to największa nekropola Piastów. Płockie Wzgórze Tumskie, gdzie wznosi się katedra, znajduje się na liście Pomników Historii. W sobotę 10 maja na konferencji w Płocku zatytułowanej „W poszukiwaniu naszych korzeni. Piastowski Płock” prof. Figlerowicz przedstawił częściowe wyniki badań DNA Piastów pochowanych w katedrze. Wszystkie zostaną ujawnione w publikacji naukowej, która ma się ukazać w najbliższym czasie. W prezentacji zaznaczył, że są to rezultaty prac, które prowadzone były po pobraniu w 2019 r. do badań DNA próbek ze szczątków pochowanych w Kaplicy Królewskiej, jak również w znajdującej się poniżej krypcie płockiej bazyliki. „Nie ma wątpliwości, że szczątki pochowane w katedrze w Płocku są szczątkami Piastów” - podkreślił prof. Figlerowicz. Eksperci wykonali też analizy radiowęglowe szczątków, które umożliwiają określenie wieku pozostałości organicznych. Pochodziły z lat około 1100 do 1495. – To jest dokładnie czas, kiedy Piastowie tutaj byli, kiedy byli tutaj chowani. Wszystko, co znaleźliśmy pochodziło właśnie z tego okresu, z którego powinno pochodzić – powiedział prof. Figlerowicz cytowany przez serwis Dzieje.pl. Piastowska rodzina z Płocka Eksperci wykonali również badania antropologiczne szczątków Piastów z Płocka. Potwierdziły znany z przekazów historycznych ich wiek w chwili ich śmierci. Z kolei badania DNA wykazały „relacje, jakie powinniśmy obserwować pomiędzy członkami jednej rodziny”. – Ustaliliśmy stopień pokrewieństwa pomiędzy tymi próbkami i ku naszemu zadowoleniu wyszło, że rzeczywiście co najmniej w kilku przypadkach istnieje pokrewieństwo – dodał prof. Figlerowicz. Zaplanowane w projekcie badania szczątków kostnych Piastów obejmują także rekonstrukcje twarzy dokonywane na podstawie trójwymiarowych skanów czaszek. Źródło: Dzieje.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak się żyło w Polsce pierwszych Piastów? – podcast National Geographic Polska
Czym był Chrobrobus? Czy w piastowskich grodach były odpowiedniki dzisiejszych NFZ-ów? Co wiemy o życiu zwykłych ludzi, żyjących za panowania pierwszych polskich władców? Rzadko poświęca się im wiele uwagi. Pora to nadrobić.
Spis treści: Eksperci z ziemi gnieźnieńskiej „Kowalscy” polskiego średniowiecza – kim byli? Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Mija tysiąc lat od koronacji pierwszych królów Polski. Sporo mówi się o pierwszych władcach Polski, a zwłaszcza królach – Bolesławie Chrobrym czy Mieszku II. Często mówi się, że historię piszą zwycięzcy, ale można śmiało powiedzieć, że przez większość dziejów – odpowiadały za to elity. Dlatego tak mało wiemy o życiu zwykłych ludzi. Czy da się coś powiedzieć o „Kowalskich” epoki państwa pierwszych Piastów? Temu zagadnieniu poświęcony jest nasz nowy podcast. Eksperci z ziemi gnieźnieńskiej O tym, jak żyło się większości mieszkańców państwa Mieszka czy Chrobrego opowiadają w nowym odcinku dwaj goście ściśle związani z kolebką państwa polskiego – Gnieznem. Pierwszy to Artur Krysztofiak, koordynator obchodów tysięcznej rocznicy koronacji pierwszych królów Polski i dyrektor Wydziału Promocji Kultury i Turystyki Urzędu Miejskiego w Gnieźnie. Nasz gość jest też instruktorem nordic walking, projektował i znakował ponad 1000 km szlaków na terenie Wielkopolski. Drugi gość to Jarosław Mikołajczyk. Jest edukatorem muzealnym w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, ale też instruktorem teatralnym, lalkarzem, dziennikarzem. Jak samo o sobie mówi, jest bezgranicznie zakochany w Gnieźnie i jego historii. „Kowalscy” polskiego średniowiecza – kim byli? Sporo informacji na temat życia zwykłych ludzi naukowcy uzyskują dzięki badaniom archeologicznym. Dzięki temu wiemy, jakich przedmiotów używali na co dzień i jak wyglądały ich domostwa. Nie zawsze potrzebne są jednak nowe wykopaliska. Jak zauważa Jarosław Mikołajczyk, nowych ustaleń można dokonać również analizując liczne zabytki spoczywające od dziesiątek lat w muzeach. One też mogą zmienić wizje przeszłości. W podcaście poruszamy też tak ciekawe tematy, jak średniowieczna służba zdrowia, podróże czy hobby. Dowiemy się też, że zwykli ludzie żyli zdecydowanie krócej niż przedstawiciele elit. Pasjonaci Gniezna przybliżają nam również informacje dotyczące niezwykłych wydarzeń, które cyklicznie odbywają się w pierwszej polskiej stolicy. W 2025 roku odbędzie się jednak jeszcze więcej imprez nawiązujących do tysiącletniej historii Gniezna. Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Nieznane fakty z życia pierwszego króla Polski. Losy tej postaci mogą zaskakiwać
Na widok tytułu „Nieznane fakty o Bolesławie Chrobrym” można przewrócić oczami i pomyśleć: „Aha, na pewno…”, spodziewając się albo rzeczy powszechnie znanych, albo wątpliwych hipotez. Tymczasem niektóre szczegóły z życia pierwszego króla Polski faktycznie mogą zaskoczyć.
Spis treści: Dzieciństwo Chrobrego spędzone w Rzeszy Komu groził Chrobry? Niemiecki margrabia starszym bratem Chrobrego Czy to faktycznie „nowe fakty”? Próbując opowiadać o pierwszym polskim królu, korzystamy ze źródeł zazwyczaj bardzo dobrze znanych od lat. Można przypomnieć o jego (co najmniej) czterech żonach, o zajęciu Miśni, Pragi czy Kijowa, o słupach granicznych wbijanych w Soławę czy o wybijaniu zębów poddanym za łamanie postów. To znajdziemy w większości tekstów o polskim królu. Sztuką jest wyłowienie ze źródeł szczegółów, które umknęły badaczom – a jednocześnie nie dać się porwać pokusie tworzenia nowych hipotez za wszelką cenę. Dzieciństwo Chrobrego spędzone w Rzeszy W 973 roku Mieszko I musiał odesłać swojego syna, sześcioletniego Bolesława, na dwór cesarski w charakterze zakładnika. Wielu historyków było przekonanych, że chłopiec rychło wrócił do Polski, ponieważ w kolejnych latach Mieszko I związał się z antycesarską opozycją. Ich tok rozumowania okazał się błędny, bowiem bycie zakładnikiem w X wieku oznaczało coś innego niż współcześnie. Słowo „zakładnik” dziś roztacza przed nami obrazy akcji z udziałem terrorystów i antyterrorystów, przypadkowych ofiar, pospolitych bandytów i policyjnych negocjatorów. W średniowieczu wyglądało to inaczej. Przypominało bardziej kontrakt, w którym zakładnik gwarantował wywiązanie się z jego warunków; był kimś w rodzaju żywego zastawu. Czasami łamano postanowienia umowy, ale nie oznaczało to automatycznie wyroku śmierci dla zakładnika. Był w pewien sposób chroniony – jeżeli przykładowo ojciec małego zakładnika gotów byłby poświęcić syna, to i tak za chłopcem stali inni współrodowcy. Gdyby stała się mu krzywda, szukaliby krwawej zemsty. Jak wykazał amerykański mediewista Adam J. Kosto, w średniowieczu, od 500 do 1500 roku, zaledwie w jednym przypadku na trzydzieści zakładnicy byli mordowani. Krwawym przykładem świecił Karol Wielki. Ów „ojciec zjednoczonej Europy”, patron nagrody za promowanie pokoju i jedności na Starym Kontynencie, w 782 roku w Verdun kazał odrąbać głowy 4500 saskim zakładnikom. Jednak im wyżej urodzony zakładnik, tym rzadziej sięgano po takie metody – bo stanowił on wartość samą w sobie, także jako potencjalny sojusznik w przyszłości Tak więc – jak już sądził przed stu laty profesor Stanisław Zakrzewski – Bolesław Chrobry spędził znaczną część swojego dzieciństwa na terenie Rzeszy. Do Polski wrócił najprawdopodobniej jako dwunastolatek w 979 roku, kiedy Mieszko I zawarł pokój z cesarzem Ottonem II. Komu groził Chrobry? W sierpniu 1018 roku Bolesław Chrobry zajął Kijów, a niedługo potem – jak notował kronikarz Thietmar – wysłał poselstwo „do pobliskiej Grecji” z pogróżkami pod adresem „tamtejszego cesarza”. Pod pojęciem Grecji rozumiano Bizancjum, więc adresatem gróźb powinien być cesarz bizantyński Bazyli II Bułgarobójca. Jedni szukali w postępowaniu Chrobrego motywacji politycznych, inni traktowali je jako przejaw megalomanii. Jakże plastyczna była wizja polskich dyplomatów zjawiających się w Konstantynopolu, by grozić najpotężniejszemu władcy tej części świata. Jednak Thietmar jeszcze przed śmiercią (zmarł już 1 grudnia 1018 roku) dokonał ostatecznych poprawek w swoim dziele. Owa finalna wersja przez długi czas uchodziła za rzecz z XII wieku, przełom nastąpił dopiero w 1993 roku za sprawą badań niemieckiego mediewisty Hartmunta Hoffmanna. W Polsce jako pierwszy na tę kwestię zwrócił uwagę poznański historyk Dariusz Andrzej Sikorski. Mimo to, nawet specjaliści sięgają zwykle do starszej wersji kroniki Thietmara – nie oszukujmy, po części dlatego, że jest dostępna w polskim tłumaczeniu. Tymczasem w owej ostatecznej redakcji nie ma już Grecji i cesarza, lecz pojawia się tylko bliżej nieokreślone miasto. Jeżeli szukać innego niż Konstantynopol adresata gróźb Chrobrego, to bardziej pasowałby tutaj Nowogród Wielki, popierający wrogiego mu ruskiego księcia Jarosława Mądrego. Niemiecki margrabia starszym bratem Chrobrego Na temat powiązań rodzinnych Bolesława Chrobrego również można dorzucić kilka uzupełnień. Chyba najciekawszy jest fakt, że polski władca miał starszego przyrodniego brata – Guncelina, margrabiego miśnieńskiego. Kronikarz Thietmar, świetnie zorientowany w koligacjach niemieckich możnowładców i genealogii Piastów, nazwał (i to nie jeden raz!) Guncelina bratem Bolesława Chrobrego. Wiadomo, że Guncelin był synem margrabiego merseburskiego Guntera (zm. 982), z kolei Bolesław Chrobry był synem Mieszka I (zm. 992). Tak więc jedyną możliwością pozostaje uznanie, że Guncelin i Bolesław Chrobry mieli wspólną matkę – czeską księżniczkę Dobrawę (Dąbrówkę) (zm. 977). Dobrawa najpierw wyszła za mąż za Guntera, ale małżeństwo rozpadło się i czeska księżniczka musiała wrócić do Pragi. W 965 roku została mężatką po raz drugi, poślubiając Mieszka I. Idealnie zgrywa się z tym relacja czeskiego kronikarza Kosmasa, który pisze o niej – w kontekście ślubu z polskim księciem – że „zdjęła ze swej głowy zawój i nałożyła panieński wianek, co było wielkim głupstwem tej kobiety”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/Budziszyn-stolica-Luzyc-grod-w-ktorym-Boleslaw-Chrobry-w-1018-r.-zawieral-zwycieski-pokoj-z-Niemcami-1de10610-edc2-461a-a065-fa12e98a2280-f7f7355.jpg" width="5904" height="4022" alt="Budziszyn: stolica Łużyc gród, w którym Bolesław Chrobry w 1018 r. zawierał zwycięski pokój z Niemcami. Fotografia z ok. 1945 roku" title="Budziszyn: stolica Łużyc gród, w którym Bolesław Chrobry w 1018 r. zawierał zwycięski pokój z Niemcami. Fotografia z ok. 1945 roku" /> Jednak Oswald Balzer w monumentalnej Genealogii Piastów, wydanej w 1895 roku, odrzucił możliwość, że Dobrawa przed ślubem z Mieszkiem była żoną Guntera – jakby zapominając, że średniowieczne małżeństwa nieraz kończyły się rozstaniem (Gunter żył w chwili ślubu Mieszka i Dobrawy, zginął dopiero w 982 roku). Nie szukając daleko, Bolesław Chrobry porzucił pierwszą i drugą żonę. W okresie międzywojennym niemiecki badacz Robert Holtzmann zauważył, że słowo „frater” (brat) w klasycznej łacinie czasami oznaczało wuja lub szwagra. Wyprowadził z tego wniosek, że Guncelin był szwagrem Chrobrego. Tymczasem w kronice Thietmara słowo „frater” oznacza zawsze brata – albo mówiąc precyzyjniej: nie znalazłem u Thietmara by używał określenia „frater” na inną relację niż braterstwo. Kiedy kronikarz pisał o szwagrach, używał słowa „gener” (swoją drogą, podstawowym znaczeniem tego słowa jest „zięć”). Kolejni historycy – ignorując wiarygodne źródło i nie poddając go analizie – kombinowali, czy Guncelin ożenił się z siostrą Bolesława Chrobrego, czy może Guncelin i Chrobry mieli za żony dwie siostry. I wśród tych badaczy pojawiały się naprawdę duże nazwiska, by wspomnieć Herberta Ludata czy Gerarda Labudę. Nie chodzi o to, by streszczać całą debatę naukową, ale pokazać w czym rzecz z braterstwem Bolesława Chrobrego i Guncelina. Na pierwszy rzut oka wygląda, jak odgrzewanie poglądu zarzuconego już u schyłku XIX wieku. Tymczasem jeżeli przyjrzeć się dokładnie sprawie, to ani Balzer, ani Holtzmann nic nie wykazali. Gorzej, kiedy tekst wiarygodnej średniowiecznej kroniki nie pasował do wizji badaczy, ci zaczęli go ignorować lub przekręcać. Ulegli grzechowi anachronizmu, jednemu z najcięższych w fachu historyka. Czy to faktycznie „nowe fakty”? Być może owe nieznane fakty z biografii Bolesława Chrobrego nie brzmią spektakularnie, ale korygują znany nam obraz pierwszego polskiego króla. Po sześciu latach spędzonych w Rzeszy dobrze rozumiał świat tamtejszych elit. Fakt, że jego przyrodni brat był niemieckim margrabią, jest niemal symboliczny. Wprawdzie Bolesław Chrobry strawił kilkanaście lat na wojny z niemieckim królem – a później cesarzem – Henrykiem II, lecz za zachodnią granicą zawsze miał grono życzliwych możnowładców. A groźby kierowane w 1018 roku przypuszczalnie pod adresem Nowogrodu Wielkiego – a nie cesarza bizantyńskiego – pokazują, że Bolesław Chrobry na stare lata nie zatracił politycznego instynktu. Dr Michael Morys-Twarowski jest autorem książki „Chrobry rex. Pierwszy z królów”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont.
Co naprawdę wiemy o wczesnych „polskich” plemionach? Prawda zaskakuje
Żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”.
Spis treści: Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Co wiemy o Wiślanach? Opolanie jako konstrukt historiograficzny Polanie są obecni na każdej mapie prezentującej dorzecza Wisły i Odry sprzed czasów Mieszka I i w niemal każdym tekście omawiającym początki naszej państwowości. Wiekopomną zasługą tego plemienia miało być stworzenie warunków do budowy państwa, w którym rządy objęła „polańska” dynastia Piastów, oraz użyczenie swojej nazwy temu państwu i jego mieszkańcom. Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Fundamentalną rolą, jaką odegrali w nadaniu ostatecznego impulsu procesowi budowania tożsamości narodowej Polaków, Polanie zasłużyli sobie na prominentne miejsce we wszystkich podręcznikach historii Polski. Zna ich każdy, kto pamięta ze szkoły choćby zarys początków państwa. Niestety, krytyczne spojrzenie na dostępne źródła musi doprowadzić do zaskakującego wniosku, że żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia! Radykalizm tej opinii jest prostą konsekwencją przeglądu najstarszych źródeł. Wśród nazw zbiorczych (etnonimów) nie znajdziemy bowiem przed pojawieniem się państwa piastowskiego ani śladu Polan. Palani, Poliani, Poleni czy Poloni pojawiają się dopiero w tekstach napisanych około roku 1000 i nie odnoszą się bynajmniej do jakiegoś „plemienia”, lecz określają poddanych Bolesława Chrobrego. Była to więc nazwa raczej polityczna niż etniczna. Długotrwałe powtarzanie hipotezy polańskiej, która miała objaśniać pochodzenie nazwy całego kraju (Polonia) i jego mieszkańców (Poloni), zamazało wszelkie wątpliwości i nabrało cech przekonania, że tak powinno było być. Jako wygodne narzędzie objaśniania początków państwowości to wymyślone plemię było więc poza wszelką krytyką. Usunięcie go z czasów przedpiastowskich skutkuje bowiem pojawieniem się ziejącej pustki w samym środku mapy wypełnionej przez mediewistów rozmaitymi „plemionami prapolskimi”. Tę bolesną stratę próbuje się zanegować lub zrekompensować przez doszukiwanie się „prawdziwych” Polan w zachodniej Małopolsce, gdzie też nie są widoczni źródłowo. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”. Krytyczny przegląd źródeł pozwala bowiem zakwestionować obecność na tej mapie również innych „plemion”. Co wiemy o Wiślanach? Małopolskim konkurentem Polan mieli być Wiślanie. Im też przypisano zdolności państwotwórcze, które jednak nie doprowadziły do stworzenia własnego państwa. W ich przypadku mamy przynajmniej jedno dobre źródło, jakim jest pochodzący z połowy IX wieku tekst przypisywany tzw. Geografowi bawarskiemu. Wśród różnych nazw znajdziemy w nim etnonim Vuislane, łatwo skojarzony z „Wiślanami”. Jest to jedyny racjonalny punkt zaczepienia. Wszystkie pozostałe źródła przywoływane przez polskich mediewistów nie wspominają ludu „Wiślan”, lecz wyłącznie rzekę Wisłę. Dla odległych komentatorów z południa i z zachodu ta największa rzeka wpadająca do Bałtyku była emblematem nazewniczym obszaru położonego na północ od Karpat i Sudetów, toteż od starożytności była stałym identyfikatorem naszych ziem. Zatem wszystkie tak chętnie przytaczane wczesnośredniowieczne wzmianki źródłowe – „kraj Wisły” w angielskiej kronice króla Alfreda Wielkiego, czy też określenia „w Wiśle” użyte w morawskim „Żywocie św. Metodego” lub „nad Wisłą” wykorzystane w ruskiej „Powieści minionych lat” – nie dowodzą istnienia jakichś „Wiślan”, bo są tylko wskazówkami lokalizującymi opisywane wydarzenia. Ich autorzy użyli „wiślanego” identyfikatora dla określenia odległego kraju, bo nie znali jego nazwy. Były to więc określenia czysto geograficzne, a nie etniczne. Jak widać, potężne „plemię Wiślan” wykreowano na podstawie jednego tylko słowa zapisanego daleko na zachodzie w połowie IX wieku. Na tak wątłej podstawie polscy mediewiści wykreowali nawet rzekome „państwo Wiślan”, rządzone przez anonimowego „silnego wielce księcia”, którego wedle „Żywotu św. Metodego” miał ochrzcić ten morawski arcybiskup. Na zasadzie prostego skojarzenia stolicą tego „państwa” uczyniono oczywiście Wiślicę. Taką wizję z całą powagą promowało kilka pokoleń polskich mediewistów, kreując rzekomy małopolski epizod naszej wczesnej państwowości. Opolanie jako konstrukt historiograficzny Innym z mocno podejrzanych plemion są dolnośląscy Opolanie. Ich również wykreowano na podstawie wzmianki tajemniczego „Geografa bawarskiego”, w którym znajdujemy niejakich Opolini. Proste skojarzenie tej nazwy z Opolem pozwoliło tam umiejscowić centrum kolejnego rzekomego „plemienia prapolskiego”. Na tamtejszej śródodrzańskiej wyspie Ostrówek faktycznie odkryto pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu, ale zbudowano go dopiero po 977 roku, a więc już w czasach Mieszka I. Sama nazwa nadodrzańskiego miasta pojawia się w dokumentach dopiero w późnym średniowieczu. Zatem również to rzekome „plemię Opolan” wydaje się konstruktem historiograficznym opartym na zaledwie jednym źródle, dość niefrasobliwie skojarzonym z informacją późniejszą o kilkaset lat. Możemy więc mówić co najwyżej o „opolanach” jako mieszkańcach śląskiego grodu, a nie o „Opolanach” jako przedpiastowskim plemieniu. To jest przedruk z książki autorstwa Przemysława Urbańczyka pt. „Korzenie Polski”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Leszek Biały to ambitny władca i smakosz piwa. Przedwczesna śmierć pokrzyżowała jego plany
Chociaż książę Leszek Biały zapisał się w historii przede wszystkim za sprawą swej tragicznej śmierci na zjeździe w Gąsawie, przez wiele lat prowadził ambitną politykę zmierzającą do zachowania jedności państwa polskiego. Nie był jednak w stanie zażegnać rodzinnych konfliktów, które pogłębiały się po podziale kraju na dzielnice.
Spis treści: Leszek Biały – młodość Wejście w dorosłość Polityka ruska i ruskie małżeństwa Rywalizacja o władzę i wpływy Nie ma życia bez piwa Zbrodnia gąsawska Panowanie Leszka Białego naznaczone było przede wszystkim walką o władzę z przedstawicielami wielkopolskiej i opolskiej linii Piastów – Mieszkiem III Starym i jego synem Władysławem Laskonogim oraz Mieszkiem I Plątonogim. A także jego zaangażowaniem w konflikt o władzę na Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Władca ten nie tylko dążył do odzyskania faktycznej władzy zwierzchniej w Polsce. Podejmował też próby scalenia państwa polskiego, które od 1138 r. było podzielone na dzielnice. Jego ambitna polityka z czasem przysporzyła mu wrogów nie tylko wśród piastowskich książąt, ale i władców sąsiednich ziem. Gdyby nie jego tragiczna śmierć na zjeździe w Gąsawie, być może zdołałby złączyć pod swoją władzą dzielnicę senioralną, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Leszek Biały – młodość Leszek Biały przyszedł na świat najprawdopodobniej w 1184 lub 1185 r. (według dawniejszej literatury w 1186 lub 1187 r.) jako czwarty syn księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego i księżniczki znojemskiej Heleny. Miał sześcioro rodzeństwa: nieznaną z imienia żonę wielkiego księcia kijowskiego Wsiewołoda Czermnego, Kazimierza, Bolesława, Odona, Adelajdę, fundatorkę kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, młodszego brata Konrada. Wszyscy starsi bracia Leszka zmarli w młodym wieku, jeszcze przed jego narodzinami. Od początku był on więc przygotowywany do roli następcy swojego ojca na krakowskim tronie. „Tymczasem książę Lestek wzrastał w latach i mądrości, chłopcem jeszcze będąc, zaprawiał się pilnie w łowach. Rychło nabrał w tym sporej wprawy i rwał się do władania bronią. A chociaż nie był jeszcze nawet giermkiem, a cóż dopiero rycerzem, okazywał zawczasu chwalebne znamiona rycerskości” – pisał o nim w swojej kronice Wincenty Kadłubek. Nikt nie spodziewał się jednak, jak szybko nastąpi przejęcie przez niego władzy w księstwie krakowskim. Ojciec Leszka zmarł bowiem 5 maja 1194 r., kiedy książę nie osiągnął jeszcze wieku sprawnego, czyli w owym czasie dwunastu lat. Władzę regencyjną w jego imieniu objęła wówczas matka Helena, a pomagali jej w rządach wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita i biskup krakowski Pełka. Bardzo szybko musieli oni zmierzyć się z przeciwnikiem politycznym w postaci księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. W 1177 r. stracił władzę po buncie możnych i po latach postanowił ją odzyskać, wykorzystując małoletniość bratanka. Chciał zarazem przywrócić zasadę senioratu, czyli dziedziczenia dzielnicy senioralnej ze stolicą w Krakowie przez najstarszego z rodu. „Biada królestwu, którego władca dzieckiem” – miał powiedzieć wedle kroniki Wincentego Kadłubka i szybko przeszedł od słów do czynów. Wejście w dorosłość Zaledwie rok po przejęciu przez Leszka i jego matkę władzy wybuchła wojna między przedstawicielami dwóch linii Piastów. Możni krakowscy, sandomierscy i mazowieccy oraz książę włodzimierski Roman (cioteczny brat księcia krakowskiego) poparli małoletniego władcę. Po stronie Mieszka III Starego stanęli książę raciborski Mieszko I Plątonogi i książę opolski Jarosław. Do starcia dwóch obozów doszło 13 września 1195 r. w krwawej bitwie nad Mozgawą. Zginął w niej syn Mieszka, Bolesław, a zrozpaczony po jego śmierci władca Wielkopolski wycofał się z pola bitwy. Chociaż w drugiej fazie walk to książęta śląscy okazali się stroną zwycięską, wobec wycofania się jego stryja władza Leszka pozostała nienaruszona na kolejne trzy lata. W 1198 r. doszło jednak do pokojowej rezygnacji młodego księcia z dzielnicy senioralnej na mocy umowy Mieszka III Starego z Heleną. Sędziwy książę pasował Leszka na rycerza i uznał go za swojego następcę na tronie krakowskim oraz oddał mu Kujawy. Po roku układ został co prawda zerwany, lecz najpóźniej w 1201 r. doszło do pojednania obydwu władców i odnowienia postanowień z 1198 r. Kiedy w 1200 r. młodszy brat Leszka Konrad osiągnął wiek sprawny, książęta podzielili między siebie ziemię odziedziczoną po ojcu – Leszek został księciem sandomierskim, a Konrad mazowieckim i kujawskim. Chociaż ziemie Konrada były obszerniejsze, Leszek miał przed sobą perspektywę rządów w ziemi krakowskiej po śmierci Mieszka III Starego. Kiedy jednak władca ten zmarł 13 lub 14 marca 1202 r., Leszka czekało starcie z kolejnym rywalem – synem Mieszka Władysławem III Laskonogim. Po jego stronie stanął wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita. Miał za złe Leszkowi, że nie chciał odsunąć od wpływów swojego dotychczasowego współpracownika, wojewody sandomierskiego Goworka. Zdaniem części badaczy rządy Władysława trwały zaledwie kilka miesięcy, chociaż inni uważają, że mógł on utrzymać władzę w Krakowie aż do 1206 r. Polityka ruska i ruskie małżeństwa Nie tylko Mikołaj Gryfita okazał się nielojalny wobec Leszka, ale również jego brat cioteczny, książę włodzimierski Roman. Chociaż Leszek w 1199 r. wspomógł go w wyprawie na Halicz, w 1205 r. Roman nieoczekiwanie poparł pretensje Laskonogiego do tronu krakowskiego. Leszek i Konrad pokonali go 19 czerwca 1205 r. w bitwie pod Zawichostem. Po jego śmierci w tymże starciu zaangażowali się w sprawę sukcesji w księstwie włodzimierskim. Początkowo wsparli książąt ruskich, którzy dążyli do pozbycia się Romanowiczów z Włodzimierza i Halicza. Jednak już w 1206 r. na Wołyniu Leszek spotkał się z królem Węgier Andrzejem II i zawarł z nim układ, na mocy którego Halicz miał pozostać w strefie wpływów węgierskich, a Włodzimierz polskich. Z polityką ruską Leszka Białego wiązało się również jego małżeństwo czy – jak sądzi historyk Dariusz Dąbrowski – małżeństwa. Zdaniem większości badaczy Leszek ożenił się w 1207 r. z córką księcia łuckiego Ingwara Grzymisławą, z którą był związany aż do swojej śmierci. Dąbrowski uważa jednak, że małżeństwo z nieznaną z imienia córką Ingwara zakończyło się oddaleniem jej przez Leszka w 1208 lub 1209 r., a następnie pod koniec 1210 r. ożenił się on z Grzymisławą, córką księcia Jarosława Włodzimierzowicza. Teoria ta spotkała się jednak z pewnym sceptycyzmem ze strony badaczy, a biograf żony księcia Leszka Wojciech Zabłocki całkowicie ją odrzucił. Z małżeństwa Leszka i Grzymisławy pochodziło dwoje dzieci – Salomea, żona króla halickiego Kolomana, i książę krakowski Bolesław Wstydliwy. Na małżeństwo z księżniczką ruską zdecydował się również młodszy brat Leszka Konrad, który w 1207 r. poślubił Agafię, córkę księcia przemyskiego Światosława. Rywalizacja o władzę i wpływy Zaangażowanie w sprawy ruskie nie mogło jednak przysłonić Leszkowi polityki wewnętrznej. Zwłaszcza, że z pretensjami do tronu krakowskiego wystąpił książę opolsko-raciborski Mieszko I Plątonogi. Zapewne na prośbę Mieszka 9 czerwca 1210 r. papież Innocenty III wydał bullę nakazującą przestrzegania w Polsce zasady senioratu, zgodnie z którą władzę w dzielnicy krakowskiej powinien przejąć najstarszy z rodu. Leszek zwołał do Borzykowej synod kościelny z udziałem jego brata Konrada oraz księcia opolskiego Kazimierza I i księcia śląskiego Henryka Brodatego. Plątonogi wykorzystał sytuację i zajął dzielnicę krakowską. Jego panowanie jako seniora trwało jednak krótko, zmarł bowiem już 16 maja 1211 r. Po jego śmierci Leszek odzyskał tron krakowski i wrócił do sprawy Rusi Halicko-Włodzimierskiej, gdzie cały czas trwały walki o władzę. W 1214 r. doszło do umocnienia układu polsko-węgierskiego poprzez traktat spiski. W jego ramach ustalono, że nowym władcą Halicza ma zostać syn Andrzeja II królewicz Koloman, którego zaręczono z trzyletnią córką Leszka Salomeą. Po roku sojusz został jednak zerwany, a w 1216 r. Koloman stracił władzę na rzecz księcia Mścisława II Udałego. Ostatecznie w 1218 lub 1219 r. polski władca dopełnił sojuszu z Andrzejem II, a Salomea została już oficjalnie żoną Kolomana. Następnie w 1219 r. władcy zorganizowali wspólną wyprawę na Halicz, która zakończyła się osadzeniem ich dzieci na halickim tronie. Ich spokój nie trwał jednak długo. W 1221 r. książę Mścisław II Udały ponownie zajął Halicz i uwięził córkę i zięcia polskiego władcy. Koloman odzyskał wolność dopiero po zrzeczeniu się przez Węgry praw do Rusi Halickiej. Nie ma życia bez piwa Jedna z ciekawszych anegdot związanych z Leszkiem Białym wiąże się z jego zamiłowaniem do trunków, a w szczególności jednego. W 1218 r. papież Honoriusz III wystosował do europejskich władców apel o wyruszenie na krucjatę do Ziemi Świętej, a jedną z osób, do której się zwrócił, był polski władca. Nie kwapił się on jednak do podróży do Palestyny, zwłaszcza kiedy dowiedział się, że nie ma tam… uwielbianego przez niego piwa. Zachowała się odpowiedź monarchy na papieski apel, w której pisał z rozbrajającą szczerością: „Złożony chorobą płynąć do Ziemi Świętej nie mogę, zwłaszcza że z powodu przypadłości w naturę ciała wymierzonej, ani wina ani prostej wody pić nie mogę, przyzwyczajony tylko piwo, względnie miód pić. [...] W Palestynie piwa nie ma i żyć przeto tam nie można”. W 1217 r. w Sądowlu Leszek Biały zawarł z księciem wielkopolskim Władysławem III Laskonogim tzw. układ na przeżycie – ten, który przeżyje drugiego, przejmie władzę w jego dzielnicy. Na mocy tego układu, spodziewając się zapewne, że to on zostanie wkrótce władcą Wielkopolski, książę krakowski zaczął rok później posługiwać się w dokumentach tytułem „dux totius Poloniae”, czyli „władca całej Polski”. Aby uczynić zadość prośbom papieża o udział w chrystianizacji pogan i innowierców, monarcha żywo zaangażował się w akcję chrystianizacji Prus. Porozumiał się w tej sprawie nie tylko z Władysławem, ale też z księciem śląskim Henrykiem I Brodatym. A następnie również ze swoim bratem Konradem mazowieckim i księciem pomorskim Świętopełkiem I. Zorganizowane w latach 1222–1223 wyprawy chrystianizacyjne na Prusy zakończyły się jednak niepowodzeniem. Zbrodnia gąsawska W listopadzie 1227 r. w Gąsawie doszło do wielkiego zjazdu książąt piastowskich z udziałem Leszka Białego, Henryka I Brodatego i Konrada mazowieckiego. Spotkanie, w czasie którego miała zostać zawiązana koalicja władców przeciw księciu pomorskiemu Świętopełkowi I, aby podporządkować jego dzielnicę księstwu krakowskiemu, stało się miejscem krwawego zamachu. Rankiem 24 listopada 1227 r. grupa pomorskich rycerzy dokonała napadu na Leszka i Henryka, kiedy zażywali kąpieli w łaźni. Henrykowi uratował ponoć życie jego rycerz Peregryn z Wiesenburga, książę krakowski nie miał jednak tyle szczęścia. Uciekł w stronę wsi Marcinkowo, lecz został złapany i zamordowany. Przekazy kronikarskie nie są zgodne co do tego, kto był inicjatorem napaści. W kronice Alberyka z Trois Fontaines z pierwszej połowy XIII wieku można było odnaleźć informację, że książę „został zabity przez swego krewnego, męża niegodziwego, młodszego Władysława, syna Odona”. Władysław Odonic miał motyw, ponieważ dążył do odzyskania utraconej na rzecz Laskonogiego władzy w Wielkopolsce i nie popierał planów przejęcia przez Leszka jego ziem. Na niego jako sprawcę wskazywały też przekazy pochodzących z połowy XIII stulecia „Kalendarza katedry krakowskiej” i „Rocznika kapituły krakowskiej”. W późniejszych źródłach, m.in. „Kronice polsko-śląskiej”, „Kronice wielkopolskiej” i „Kronice Dzierzwy”, dominował jednak pogląd, że zamachu dokonał książę pomorski Świętopełk I, który jednak miał ściśle współpracować z Odonicem. W „Kronice wielkopolskiej” można przeczytać: „Świętopełk przybywszy tam [do Gąsawy – przyp. red.], ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny, uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. [...] Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. Lecz podają, że śmierć tego najpobożniejszego księcia Leszka nastąpiła za zgodą i radą księcia wielkopolskiego Władysława Odowica [sic!]”. Najprawdopodobniej więc władcy wspólnie pozbyli się księcia krakowskiego, którego uważali za zagrożenie dla swoich planów. Pogrzeb monarchy odbył się najprawdopodobniej 6 grudnia 1227 r. w katedrze na Wawelu, lecz jego grób uległ zniszczeniu w czasie budowy nowego kościoła w XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Królowa Polski i Czech Ryksa Elżbieta miała burzliwe życie. W ciągu 2 lat straciła dwóch mężów
Królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta, jedyna córka króla Przemysła II, była hojną mecenaską sztuki i dobrodziejką Kościoła. Przedwcześnie straciła obydwu mężów, a prawdziwe szczęście odnalazła u boku czeskiego rycerza, z którym przez dwadzieścia lat żyła w nieformalnym związku.
W tym artykule: Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Krótkie małżeństwo z Wacławem II Ślub z miłości i dla polityki Wpływowa wdowa i jej kochanek Losy Ryksy Elżbiety, jedynej córki ostatniego męskiego przedstawiciela wielkopolskiej linii Piastów, naznaczone były dramatycznymi przeżyciami. Jako ośmioletnie dziecko została osierocona przez oboje rodziców. Po śmierci dwóch mężów Wacława II i Rudolfa III w wieku 19 lat była już podwójną wdową. Jako królowa wdowa dokonywała licznych fundacji religijnych, m.in. gotyckiego kościoła w Hradcu Královym i klasztoru cysterek w Starym Brnie. Miała także znaczący wpływ na rozwój czeskiego malarstwa miniaturowego. Cały czas aktywnie angażowała się w życie polityczne. Stanowili wraz ze swoim wieloletnim kochankiem Henrykiem z Lipy drugą najbardziej wpływową parę w Czechach obok króla Jana Luksemburskiego i jego żony Elżbiety Przemyślidki. Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta urodziła się 1 września 1288 r. w Poznaniu jako jedyna córka księcia wielkopolskiego (późniejszego króla Polski) Przemysła II i księżniczki szwedzkiej Ryksy, po której zresztą otrzymała imię. Była pierwszą Polką, której data dzienna urodzin została odnotowana w źródłach historycznych. Najprawdopodobniej w 1291 r. została zaręczona z Ottonem, synem margrabiego brandenburskiego Albrechta III z dynastii askańskiej. Księżniczka wcześnie straciła oboje rodziców. Jej matka zmarła między 1288 a 1293 r., a ojciec został zamordowany 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie, zaledwie pół roku po koronacji na króla Polski w katedrze gnieźnieńskiej. Opiekę nad pasierbicą przejęła wówczas Małgorzata brandenburska, trzecia żona Przemysła II i zarazem siostra narzeczonego Piastówny. To na zabrała księżniczkę ze sobą do Brandenburgii. Małżeństwo Ryksy i Ottona nie doszło ostatecznie do skutku. Otton zmarł bowiem 11 marca 1298 lub 1299 r., a więc przed osiągnięciem przez jego narzeczoną wieku sprawnego. Wkrótce o rękę księżniczki zaczął zabiegać król Czech Wacław II, który w lipcu 1300 r. zajął Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Małżeństwo z córką poprzedniego króla i zarazem ostatniego Piasta wielkopolskiego miało umocnić prawa Przemyślidy do polskiej korony. Jeszcze przed swoją koronacją na króla, która odbyła się we wrześniu 1300 r. w katedrze gnieźnieńskiej, Wacław II sprowadził Ryksę do Pragi. Opiekę nad księżniczką powierzył swojej ciotce księżnej Gryfinie, wdowie po Leszku II Czarnym, która w zamian otrzymała od monarchy miasto Budyně nad Ohří koło Litomierzyc wraz z pobliskimi wsiami. Zapewne to właśnie tam córka Przemysła II spędziła kolejne trzy lata, zanim Wacław II zdecydował się ją poślubić. Małżeństwo pary zostało zawarte 26 maja 1303 r. w katedrze św. Wita w Pradze. Jeszcze tego samego dnia Piastówna została koronowana na królową Czech i Polski przez biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbna, który został upoważniony do tego zadania przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i arcybiskupa mogunckiego. To właśnie wówczas na życzenie męża przyjęła drugie imię Elżbieta i odtąd często posługiwała się nim w dokumentach. Krótkie małżeństwo z Wacławem II Małżeństwo Ryksy Elżbiety i Wacława II trwało zaledwie dwa lata i naznaczone było walką króla o utrzymanie korony węgierskiej w rękach jego syna z pierwszego małżeństwa Wacława oraz rywalizacją o władzę w Polsce z księciem piastowskim Władysławem Łokietkiem. Wyprawa zbrojna monarchy na Węgry z 1304 r. zakończyła się jednak niepowodzeniem i wkrótce powrócił on do Pragi, zabierając ze sobą syna i węgierskie insygnia koronacyjne. W tym samym roku Łokietek przejął z kolei władzę w Wiślicy, a poparcie dla Wacława zaczęli wycofywać kolejni władcy dzielnicowi – najpierw książęta kujawscy, a następnie także książę mazowiecki Bolesław II. Liczne problemy Przemyślidy z pewnością pogłębiły jego problemy zdrowotne, z którymi borykał się od dłuższego czasu. Zmarł 21 czerwca 1305 r. w Pradze w wieku niespełna 34 lat. Sześć dni przed śmiercią męża Ryksa Elżbieta urodziła ich jedyną córkę Agnieszkę, która już w 1316 r. została wydana za mąż za księcia jaworskiego Henryka I. Ślub z miłości i dla polityki Po owdowieniu Ryksa Elżbieta otrzymała tytułem wiana 20 tysięcy grzywien srebra. Władzę w Polsce i Czechach objął wówczas jej pasierb Wacław III, który jednak już 4 sierpnia 1306 r. został skrytobójczo zamordowany w Ołomuńcu. Był on ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Przemyślidów, więc po jego śmierci w Czechach rozpoczęła się rywalizacja o tron pomiędzy księciem Austrii Rudolfem III Habsburgiem, synem króla Niemiec Albrechta I, oraz księciem Karyntii i Krainy Henrykiem, zięciem Wacława II. Ostatecznie z walki tej wyszedł zwycięsko Rudolf III, który, chcąc umocnić swoją pozycję, już 16 października 1306 r. ożenił się w Pradze z Ryksą Elżbietą. Chociaż mariaż ten miał niewątpliwie charakter polityczny, według przekazu „Styryjskiej kroniki rymowanej” Ottokara z Gaal władca z dynastii Habsburgów „zakochał się namiętną miłością w pięknej, siedemnastoletniej królowej-wdowie Ryksie”. Dzięki małżeństwu z Rudolfem III Ryksa Elżbieta ponownie stała się królową Czech, a także tytularną królową Polski. Jej mąż nigdy nie zajął bowiem polskiego terytorium, rządy w Krakowie przejął zaś po śmierci Wacława III książę Władysław I Łokietek. Parze królewskiej nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Już 3 lipca 1307 r. monarcha zmarł na dyzenterię w czasie oblężenia zwolenników Henryka Karynckiego w Horažďovicach. Ryksa Elżbieta otrzymała wówczas kolejnych 20 tysięcy grzywien srebra w ramach oprawy wdowiej. Dla uczczenia pamięci męża ufundowała zaś ołtarz w kaplicy świętych Szymona i Judy w praskiej katedrze. Po śmierci Rudolfa III królowa poparła pretensje swojego szwagra Fryderyka Habsburga do czeskiego tronu, występując tym samym przeciw Henrykowi Karynckiemu. Królowa Rycheza wywiozła z Polski insygnia koronacyjne. Niemcy otaczają ją kultem W historii Niemiec zapisała się jako hojna dobrodziejka klasztorów w Nadrenii, dla Polaków jest zaś przede wszystkim tą, która zabrała z Polski insygnia koronacyjne. Królowa Rycheza była ... Rywalizacja Henryka z Fryderykiem zakończyła się zwycięstwem księcia Karyntii, który zajął znaczną część Czech wraz z ich stolicą. Ryksa Elżbieta była wówczas pilnie strzeżona przez zwolenników nowego monarchy, musiała też znosić z ich strony „różne obelgi i przykrości”. Ostatecznie udało jej się jednak uciec po kryjomu z Pragi wraz z pokonanym szwagrem. Spisana w latach 1305–1338 „Kronika zbrasławska” tak opisywała przebieg ucieczki królowej: „Aby uniknąć większych grubiaństw, uciekła potajemnie z Pragi tylko z jedną służącą, niosąc na rękach swą córkę Agnieszkę. Spotkał się z nią – jak było w sekrecie ustalone wcześniej – książę austriacki Fryderyk w klasztorze św. Piotra na Zderadzie [na Nowym Mieście Praskim – przyp. aut.] i doprowadził ją do obozowiska”. Początkowo królowa przebywała pod Kutną Horą, następnie w Klosterneuburgu, po czym w sierpniu 1308 r. Henryk Karyncki zezwolił jej na powrót do Czech. Wpływowa wdowa i jej kochanek Pieniądze, które Piastówna uzyskała po dwukrotnym owdowieniu, pozwoliły jej na wykupienie w formie zastawu miasta Hradec wraz z kilkoma innymi miastami we wschodnich Czechach. To właśnie od niej miało ono otrzymać określenie Hradec Králové, pod którym funkcjonuje do dziś. Jako pani na Hradcu Ryksa Elżbieta zajmowała się przede wszystkim działalnością na rzecz kultury i sztuki. Z jej inicjatywy rozpoczęto w mieście budowę gotyckiego kościoła Świętego Ducha, chociaż według innej wersji doprowadziła ona jedynie rozbudowy już istniejącej świątyni wczesnogotyckiej. W tym okresie zaczęła też wspierać rozwój malarstwa miniaturowego. Na jej zamówienie powstawały kolejne iluminowane rękopisy liturgiczne. Mimo że w chwili śmierci drugiego męża Ryksa Elżbieta miała zaledwie dziewiętnaście lat, nie zdecydowała się już na kolejny związek małżeński. Między 1310 a 1315 r. nawiązała natomiast romans z pochodzącym z Moraw rycerzem Henrykiem z Lipy, najwyższym marszałkiem Królestwa Czech. Utworzyła z nim stronnictwo przeciw nowemu królowi Janowi Luksemburskiemu. W 1315 r. za namową żony Elżbiety Przemyślidki, pasierbicy Ryksy Elżbiety, król Jan wtrącił Henryka z Lipy do więzienia i pozbawił go wszystkich urzędów. Ostatecznie w kwietniu 1316 r. został on uwolniony, lecz jeszcze przez dwa lata toczyły się walki pomiędzy czeskim monarchą a opozycją. W końcu w 1318 r. na mocy ugody w Domažlicach ukochany Piastówny powrócił do łask i wkrótce odzyskał urząd najwyższego marszałka, a w 1323 r. został dodatkowo hetmanem ziemskim morawskim. W 1318 r. Ryksa Elżbieta opuściła Hradec Králové, które zostało wykupione przez Jana Luksemburskiego wraz z jej innymi dobrami wiennymi we wschodnich Czechach. Najpóźniej w 1320 r. zamieszkała ze swoim wpływowym kochankiem w Starym Brnie, gdzie w 1323 r. ufundowała klasztor cysterek zwany Aula Sanctae Mariae. Budowa klasztoru i kościoła trwała dziesięć lat i była wspierana przez króla Jana, który nadał mu szereg przywilejów, dzięki czemu stał się on najbogatszy na Morawach. Królowa bardzo przeżyła śmierć Henryka z Lipy, który zmarł 26 sierpnia 1329 r. w Starym Brnie. „Z powodu tej śmierci królowa Elżbieta, zwana z Hradca, tak płakała i rozpaczała, że budziło to zdumienie wszystkich, którzy widzieli jej lament” – odnotował autor „Kroniki zbrasławskiej”. Piastówna zamieszkała wówczas w ufundowanym przez siebie klasztorze cysterek, lecz nigdy nie zdecydowała się na przyjęcie ślubów zakonnych. Templariusze odkryli Nowy Świat przed Kolumbem? Ta kwestia podzieliła historyków Zakon rycerski, zniszczony przez Filipa Pięknego, przetrwał i odrodził się w Portugalii. To stamtąd templariusze wyruszali w zamorskie podboje. Czy odkryli cuda Nowego Świata przed Kolumbem? W 1333 r. Ryksa Elżbieta odbyła wraz z córką Agnieszką kilkumiesięczną pielgrzymkę po sanktuariach Nadrenii, w czasie której pozyskała dla starobrneńskiego klasztoru m.in. relikwie św. Gereona i jego towarzyszy oraz św. Katarzyny. Zmarła 19 października 1335 r. w Starym Brnie w wieku 47 lat. W testamencie zadbała nie tylko o swoją starobrneńską fundację, ale też o klasztory znajdujące się w jej rodzinnej Wielkopolsce – klasztor klarysek w Gnieźnie oraz cysterek w Owińskach, w którym ksienią była niegdyś jej ciotka Anna. Dokonała również zapisów na rzecz katedry w Poznaniu, „gdzie ojciec nasz i matka są pochowani”. Czeska i polska monarchini spoczęła w klasztorze cysterek u boku swojego wieloletniego ukochanego Henryka z Lipy. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.