Pumy wróciły do Patagonii – i spotkały pingwiny. To, co wydarzyło się tam, zaskoczyło naukowców
Naturalny eksperyment w parku narodowym w Patagonii pokazuje, jak powrót dużego drapieżnika może przekształcić ekosystem.
Spis treści: Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Przez dziesięciolecia pumy atakowały owce z hodowli wzdłuż wybrzeża Argentyny, a ranczerzy intensywnie je tępili. W rezultacie pumy zniknęły z krajobrazu z tego regionu. Następnie, w 2004 roku, przyrodnicy utworzyli w tym regionie Park Narodowy Monte León. Zgodnie z oczekiwaniami, gdy zaprzestano polowań, wielkie koty powróciły. A kiedy wróciły, natrafiły w swojej dawnej okolicy na nowego „przeciwnika”: dużego pingwina magellańskiego (Spheniscus magellanicus). Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Naukowcy nie przewidzieli jednak, że pumy nie tylko zaczną polować na pingwiny. Sezonowe pojawianie się tych ptaków całkowicie przeorganizowało sposób, w jaki te słynące z samotniczego trybu życia koty poruszają się po terenie, wchodzą ze sobą w interakcje i polują. Nowe badanie, opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, po raz pierwszy dokumentuje tę zmianę w zachowaniu pum i podważa nasze wyobrażenia o tym, co dzieje się, gdy duzi drapieżnicy powracają do ekosystemu. – Gdy zaczynamy przywracać dziką przyrodę, gatunki, które wracają, mogą zastać system nieco inny niż ten, w którym żyły sto lat temu. I muszą się do niego dostosować” – mówi Emiliano Donadio z Towarzystwa National Geographic, dyrektor naukowy Fundación Rewilding Argentina i współautor badania. View Ediplayer on the source website Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Badacze początkowo nie zamierzali analizować tej wyjątkowej relacji drapieżnik-ofiara. Główny autor badania, ekolog Mitchell Serota, współpracował nad projektem dotyczącym reakcji dzikiej fauny na usunięcie presji człowieka z terenów dawnych rancz. W 2023 roku Mitchell Serota i jego współpracownicy poinformowali, że wielkie koty rzeczywiście żywią się pingwinami. „O tej interakcji wiedziano, ale sądziliśmy, że ma ona marginalne znaczenie” – wyjaśnia. – „Może dotyczy zaledwie kilku osobników”. Zespół zainstalował na terenie parku 32 fotopułapki i w okresie od września 2019 roku do stycznia 2023 roku śledził 14 dorosłych pum (Puma concolor) wyposażonych w obroże GPS. Łącząc te dane z obserwacjami terenowymi, naukowcy szybko zdali sobie sprawę, że pumy polują na pingwiny znacznie częściej, niż się spodziewano. – Regularnie rejestrowaliśmy obecność pum tuż przy kolonii pingwinów – wspomina Mitchell Serota. – Wtedy stało się jasne, że nie jest to marginalny wątek, lecz czynnik, który realnie wpływa na to, jak te zwierzęta wykorzystują przestrzeń. Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Ponieważ pingwiny magellańskie spędzają znaczną część życia na morzu, stanowią nietypową ofiarę dla dużego lądowego drapieżnika, którego dieta opiera się głównie na ssakach żyjących na lądzie, takich jak jelenie, gwanako (krewniacy lam) czy zające. Jednak w okresie lęgowym – trwającym mniej więcej od września do kwietnia – ptaki morskie gromadzą się licznie na lądzie. W Monte León ponad 40 tys. par lęgowych zakłada gniazda na odcinku wybrzeża liczącym około dwóch kilometrów. Dla pumy, której terytorium może obejmować setki kilometrów kwadratowych, tworzy to nietypową sytuację: niezwykle obfite źródło pożywienia, skoncentrowane na bardzo niewielkim obszarze i dostępne jedynie przez część roku. Zespół badawczy stwierdził, że zagęszczenie populacji pum pozostawało podobne – około 13 osobników na 100 kilometrów kwadratowych – niezależnie od tego, czy pingwiny były obecne, czy nie. Pingwiny nie spowodowały więc wzrostu liczby pum, lecz przeorganizowały sposób, w jaki te koty dzielą i wykorzystują przestrzeń. Jak się okazuje, pumy polujące na pingwiny zachowują się zupełnie inaczej niż te, które w Patagonii wybierają inną dietę. Badanie wykazało, że „ptakożerne” wielkie koty znacznie częściej dzieliły ze sobą ten sam obszar niż osobniki niepolujące na ptaki i rzadziej atakowały się nawzajem, niż można by się spodziewać. – Innymi słowy, pumy żywiące się pingwinami wykazywały dużą tolerancję wobec obecności innych osobników – mówi Emiliano Donadio. Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Taka tolerancja była zaskoczeniem, biorąc pod uwagę powszechny stereotyp pum jako samotników. W Patagonii te wielkie koty funkcjonują na otwartej przestrzeni, ponieważ są tam drapieżnikami szczytowymi. – W przeciwieństwie do Afryki nie muszą łączyć sił, by powalić ofiarę dwa czy trzy razy większą od siebie. A w przeciwieństwie do zwierząt Ameryki Północnej czy zwierząt Alaski nie ma tu niedźwiedzi grizzly, niedźwiedzi czarnych ani wilków, więc te koty nie muszą kryć się nocą w drzewach, jak dzieje się to u nas – wyjaśnia Jim Williams, który przez dziesięciolecia pracował jako biolog w Montana Fish, Wildlife and Parks i opisał relacje między ptakami morskimi a wielkimi kotami w swojej książce „Path of the Puma”. Do pewnego stopnia logiczne jest, że pumy skorzystały z nowego źródła pożywienia, ponieważ pingwiny są ofiarą obarczoną niewielkim ryzykiem. – Wielkie koty – lwy, pantery, kuguary, pumy – zawsze polują na najliczniejsze i najbardziej podatne na atak źródła pokarmu, jakie są dostępne – mówi Jim Williams, który nie był związany z omawianym badaniem. – Z ekologicznego punktu widzenia ani w kategoriach naturalnych zachowań nie jest to nic zaskakującego, choć dla osób, które nie wiedzą, że zasięgi pingwinów i pum się pokrywają, może to być zdziwieniem – dodaje. Zaskakujące są natomiast zmiany w zachowaniu. – Mamy tendencję do postrzegania pum jako zwierząt skrajnie agresywnych i nietolerancyjnych – mówi Emiliano Donadio. – Jednak gdy pokarm jest obfity i skoncentrowany, nie ma potrzeby go bronić. Zwierzęta stają się wówczas bardziej tolerancyjne społecznie – dodaje. Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Emiliano Donadio podkreśla, że jak dotąd badania monitoringowe wskazują, iż kolonia pingwinów pozostaje stabilna, a nawet się powiększa od czasu utworzenia parku. Wciąż nie wiadomo jednak, w jaki sposób wywołane przez pingwiny zmiany w zachowaniu pum oddziałują na resztę ekosystemu – zwłaszcza na gwanako, dominującego roślinożercę Patagonii, oraz na główną, tradycyjną ofiarę tych drapieżników. Pomimo udokumentowanych w badaniu zmian behawioralnych wiele istotnych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Naukowcy nadal nie wiedzą, ile pingwinów zabija pojedyncza puma, co utrudnia ocenę długofalowego wpływu drapieżnictwa na kolonię – mimo że liczebność pingwinów w Monte León wydaje się jak dotąd stabilna lub rosnąca. Nie są też w stanie stwierdzić, czy wysoka gęstość populacji pum jest zjawiskiem przejściowym, czy trwałą cechą tego ekosystemu. Badacze muszą również ustalić szersze konsekwencje ekologiczne zmian w zachowaniu pum wywołanych obecnością pingwinów. – Wiemy, że kolonia pingwinów zmieniła to, gdzie, kiedy i w jaki sposób pumy zdobywają pożywienie, ale kolejnym krokiem jest zrozumienie ekologicznych skutków tej zmiany – mówi Mitchell Serota. Na razie ustalenia dotyczące zachowania pum pokazują, że gdy przyroda otrzymuje przestrzeń do działania, nie zawsze wraca do dawnego stanu – potrafi improwizować. – Renaturyzacja nie polega na cofnięciu się do jakiegoś historycznego momentu – podkreśla Mitchell Serota. – Gatunki wracają do ekosystemów, które uległy głębokim przemianom. To może prowadzić do powstawania zupełnie nowych interakcji. Źródło: Fundación Rewilding Argentina, Proceedings of the Royal Society B
Argentyna powołała w Patagonii nowy, olbrzymi rezerwat morski. Żyją w nim m.in. wiosłujące kaczki, które nie potrafią latać
Azul Provincial Park w regionie Chubut objął 300 tys. hektarów wybrzeża nad Oceanem Atlantyckim. To bezcenne przyrodniczo tereny, na których żyją między innymi humbaki, sejwale, pingwiny magellańskie i ponad 50 gatunków ptaków migrujących.
Spis treści Azul Provincial Park: oaza bioróżnorodności Największe atrakcje nowego parku Leżąca na terytorium Aregntyny i Chile Patagonia to kraina surowa, a jednak niezwykle bogata przyrodniczo. Jest słabo zaludniona i stanowi siedlisko dla wielu endemicznych gatunków zwierząt, takich jak mara patagońska, gwanako czy nandu. Patagonia od lat przyciąga turystów parkami narodowymi, np. Torres del Paine czy Los Glaciares. Argentyna właśnie utworzyła nowy rezerwat przyrody. Obejmuje on zjawiskowe wybrzeże i wody Morza Argentyńskiego w prowincji Chubut. Azul Provincial Park: oaza bioróżnorodności W Argentynie utworzono nowy regionalny rezerwat przyrody – Patagonia Azul Provincial Park. To największy morski rezerwat utworzony przed samorząd w kraju. Znajduje się w południowej części prowincji Chubut, obejmującej między innymi wybrzeże Morza Argentyńskiego. To tzw. morze otwarte, cześć południowego Oceanu Atlantyckiego. Nowy park ma aż 300 000 hektarów i obejmuje ponad 60 wysp i wysepek, rozległe łąki wodorostów, zjawiskowe skaliste wybrzeże. Ten obszar Patagonii to dom dla ponad 50 gatunków ptaków morskich, w tym pingwinów magellańskich, kormoranów cesarskich i petreli olbrzymich. W wodach przybrzeżnych żyją również liczne morskie ssaki, takie jak kotiki, lwy morskie oraz wieloryby – w tym humbaki, orki i sejwale. W sumie żyje tu aż 7 gatunków wielorybów i delfinów. Obszar ten jest także szczególnie bogaty w życie podwodne: lasy wodorostów są uważane za jeden z najobfitszych ekosystemów Ziemi. Można tu spotkać niezwykłe endemiczne gatunki. Kaczka Tachyeres leucocephalus ma tak małe skrzydła, że nie potrafi latać. Zamiast tego używa ich do szybkiego wiosłowania. Przypomina wtedy parostatek, stąd jej angielska nazwa – steamer duck. Mara patagońska to z kolei duży, roślinożerny gryzoń występujący w suchych i otwartych regionach Argentyny, zwłaszcza w Patagonii. Należy do rodziny kawiowatych. Jest bliską krewną świnki morskiej, choć swoim wyglądem bardziej przypomina zająca lub małą antylopę. Największe atrakcje nowego parku Park to inicjatywa organizacji Rewilding Argentina, która działa na rzecz odbudowy ekosystemów Ameryki Południowej. Ustanowienie go ma też na celu promowanie ekologicznej turystyki i wspieranie lokalnych społeczności. Jego wielkim atutem jest malownicza trasa turystyczna Ruta Azul ciągnąca się od Cabo Dos Bahías do Bahía Bustamante. W planach jest też sieć szlaków pieszych, miejsc biwakowych, stacja badawcza oraz punkty dostępu do morza dla nurków i kajakarzy. Infrastruktura będzie miała minimalny wpływ na środowisko, a jednocześnie ułatwi poznawanie przyrody. Już teraz turyści mogą odkrywać puste, ustronne plaże i zwiedzać łodziami niezamieszkane wyspy, pod opieką lokalnych przewodników. Źródło: Rewilding Argentina, BBC Wildlife Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polska kreatywność na krańcu świata. Ta historia zainspiruje cię do spełniania marzeń
Ewa Okołowicz udowadnia, że marzenia można spełniać w dowolnym miejscu na świecie. Jej historia to inspiracja, by nigdy nie rezygnować z tego, co nas napędza.
W tym artykule: Polka prowadzi „najbardziej wysuniętą na południe galerię sztuki” Kim jest Ewa Okołowicz? Puerto Natales to niewielkie, ale jakże malownicze miasto, leżące w samym sercu Patagonii. Jego zachwycające krajobrazy, dzika przyroda i niepowtarzalny klimat przyciągają podróżników z całego świata. Do tego grona dołączyła również pochodząca ze Szczecina Ewa Okołowicz, która właśnie tutaj postanowiła otworzyć swoją galerię. Mieliśmy okazję odwiedzić to miejsce i porozmawiać z artystką, poznając jej wyjątkową historię. Polka prowadzi „najbardziej wysuniętą na południe galerię sztuki” Ewa Okołowicz trafiła do Patagonii trochę z przypadku, towarzysząc mężowi, który dostał pracę w Puerto Natales. Początkowo był to plan na rok. Jednak szybko okazało się, że trudno rozstać się z tym magicznym zakątkiem. Zainspirowana surowym pięknem Patagonii, w 2017 r. zdecydowała się na otwarcie własnej galerii. – To był przypadek, prawdę powiedziawszy, to nie było planowane, ale przyjechaliśmy do Chile z chilijską rodziną, z moim mężem i dziećmi. Tak się stało akurat, że tutaj była praca dla męża na rok, więc przyjechaliśmy. Mieliśmy tutaj być przez rok. To wystarczająco czasu, żeby założyć galerię i wystawiać obrazy – przyznaje Ewa Okołowicz w rozmowie z Michałem Cessanisem. I dodaje: – Jestem malarką, zawsze malowałam, miałam galerię i wystawiam obrazy. Jak tutaj przyjechaliśmy, to oczywiście chciałam dalej robić to samo, bo mogę to robić gdziekolwiek bym była. Jak zauważa nasza rozmówczyni, decyzja o otwarciu galerii była pełna pasji, ale też wiązała się z niepewnością. Zastanawiała się, czy tworzone przez nią prace znajdą uznanie wśród lokalnej społeczności i turystów. Co ciekawe, poza obrazami, Ewa Okołowicz z pasją zajęła się także rękodziełem. Umiejętność robienia na drutach pozwoliła jej tworzyć z lokalnej wełny unikatowe wyroby, takie jak czapki, szaliki i koce. – Nie byłam pewna, czy w takim małym miasteczku ktokolwiek w ogóle się zainteresuje obrazami i tutaj wejdzie do galerii. Więc zaczęłam pracować z wełną. Patagonia jest bardzo sławna z owczej wełny, dlatego chciałam coś zrobić z tym. Umiałam robić na drutach, bo mnie dawno temu mama nauczyła, ale nie wiedziałam w ogóle skąd wełna pochodzi ani nic. Więc panie tutejsze nauczyły mnie, jak to się przędzie i jak się farbuje – zaznacza. Kim jest Ewa Okołowicz? Ewa Okołowicz to polska malarka, ilustratorka i projektantka mody w duchu slow fashion, której twórczość cieszy się międzynarodowym uznaniem. Większość życia spędziła w Hiszpanii, gdzie w 2007 r. ukończyła studia na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych San Carlos w Walencji. Jej obrazy trafiły do prywatnych kolekcji na całym świecie, a sama artystka miała okazję prezentować swoje prace w galeriach i muzeach w Polsce, Hiszpanii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych oraz Chile. Więcej o Ewie Okołowicz, jej życiu pełnym artystycznych wyzwań i decyzji, które zaprowadziły ją do Patagonii, dowiecie się z zamieszczonego na początku artykułu materiału wideo, przygotowanego przez Michała Cessanisa z redakcji Travelera. View Ediplayer on the source website Źródła: Instagram @michalcessanis; ewa.gallery; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kto tworzył malowidła naskalne w Patagonii? Nowe badanie wykazało, że to dzieło nawet 100 pokoleń
Nowe badania sztuki jaskiniowej z Argentyny wykazały, że tamtejsze malowidła naskalne są o kilka tysięcy lat starsze, niż dotychczas sądzono. W ich tworzeniu brało udział nawet 100 pokoleń.
W tym artykule: Malowidła naskalne w argentyńskiej jaskini Sztuka naskalna mogła mieć nawet 8200 lat Z malowidłami miało do czynienia nawet 100 pokoleń osób Pierwszy człowiek, który na ścianie w jaskini namalował prosty rysunek, zapoczątkował nowy etap rozwoju ludzkości. Dziesiątki tysięcy lat temu nasi przodkowie zdecydowali się stworzyć coś, co zapewni komunikację z innymi ludźmi. Tak powstało pierwsze w historii archiwum, a jego celem było zachowanie tego, co istnieje, a mogłoby wkrótce zaniknąć. Malowidła naskalne w argentyńskiej jaskini Od tej pory ludzie zaczęli tworzyć malowidła w jaskiniach, w których żyli, choćby przez chwilę. Prawdopodobnie oprócz przekazywania wiedzy, rysunki na ścianach mogły stanowić formę artystycznego wyrazu. Sztuka jaskiniowa znana jest praktycznie na wszystkich kontynentach, a każda jaskinia jest encyklopedią, która rzuca światło na poszczególne społeczności sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Na łamach Science Advances pojawił się właśnie artykuł, w który naukowcy poinformowali o swoich badaniach jaskini Huenul, w północno-zachodniej Patagonii, w Argentynie. Okazuje się jednak, że malowidła mogą być znacznie starsze, niż dotychczas uważano. – Moment ewolucji tworzenia sztuki naskalnej ma znaczenie globalne. Chociaż była to wrodzona zdolność, gdy Homo sapiens po raz pierwszy skolonizował Amerykę, heterogeniczne rozmieszczenie sztuki naskalnej pokazuje, że było to zachowanie fakultatywne, powstałe w nieznanych warunkach socjoekologicznych – napisali badacze z Argentyny, Chile i Stanów Zjednoczonych. Sztuka naskalna mogła mieć nawet 8200 lat Naukowcy podkreślili, że Patagonia była ostatnim regionem odkrytym przez człowieka. Chociaż sztuka naskalna regionu ma duże znaczenie na całym świecie, pozostaje wciąż w dużej mierze słabo zbadana w kontekście datowania. Właśnie dlatego uczeni postanowili dokonać datowania radiowęglowego, aby ustalić, kiedy po raz pierwszy powstały. – Okazało się, że malowidła w jaskini są o kilka tysiącleci starsze, niż się spodziewaliśmy – powiedziała w rozmowie z Live Science Guadalupe Romero Villanueva, archeolożka z Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas. – Byliśmy naprawdę zaskoczeni tym odkryciem – dodaje. Analiza wykazała, że niektóre malowidła pochodzą sprzed nawet ok. 8200 lat i powstały w epoce późnego holocenu. Dotychczas uważano, że sztuka pozostawiona przez prehistorycznych mieszkańców Patagonii ma najwięcej 5000 lat. Aby ustalić datę powstania ogromnej grafiki przedstawiającej ludzi, zwierzęta i inne projekty, archeolodzy odłupali z rysunków kilka małych kawałków czarnego pigmentu. Ponieważ pigment wykonano z materiału roślinnego, badacze wykorzystali datowanie radiowęglowe do określenia wieku sztuki jaskiniowej. – Zazwyczaj bardzo trudno jest datować sztukę naskalną, jeśli nie zawiera ona składnika organicznego – stwierdził prof. Ramiro Barberena, współautor badania. Archeolog wyjaśnił, że jego zespół pobrał próbki rysunków ze ściany, które zawierały czarny pigment, który wykonano z materiału roślinnego. Właśnie dlatego datowanie mogło się udać. Z malowidłami miało do czynienia nawet 100 pokoleń osób W całej jaskini znajdowało się prawie 900 malowideł, które pogrupowano w ponad 400 motywów. Co ciekawe, naukowcy wciąż nie są pewni, która prehistoryczna kultura mogła stworzyć tę sztukę. Zespół ma jednak nadzieję, że ich badanie będzie stanowiło kolejny krok do rozwiązania tej zagadki. Archeolodzy nie mają jednak wątpliwości, że misterne ilustracje wykonane na ścianach groty mogły być wykorzystane do przekazywania informacji między artystami a innymi ludźmi, a nawet przyszłymi pokoleniami. Wszystkie malowidła wewnątrz jaskini powstawały bowiem przez ok. 3000 lat. To oznacza, że styczność z nimi miało nawet ok. 100 pokoleń ludzi. – Były tworzone w ramach jednego motywu. Uważamy, że doszło do transmisji informacji pomiędzy wieloma pokoleniami ludzi, którzy zamieszkiwali ten sam region i to samo miejsce – powiedział prof. Barberena. Archeolog dodaje również, że nie wiadomo dokładnie, jakie były okoliczności powstawania tych obrazów. Zespół uważa jednak, że była to swoista działalność dydaktyczna, która miała edukować ludzi w zakresie przetrwania w bardzo trudnych warunkach klimatycznych. – Duża część krajobrazu ówczesnej Patagonii była pozbawiona wody, a klimat był bardzo suchy. Aby społeczności mogły przetrwać jako łowcy-zbieracze, musieli pozostać w kontakcie ze sobą – powiedział Barberena. – W tak trudnych warunkach niemal niemożliwe byłoby działać na własną rękę, dlatego ważna była wymiana informacji – podsumowuje. Źródło: Science Advances, Live Science Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Historia koni w Patagonii. Rdzenni mieszkańcy hodowali te zwierzęta przed przybyciem Europejczyków
Najnowsze badania w Argentynie wykazały, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie jeszcze przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Badacze twierdzą, że więzi ludzi z końmi sięgają nawet XVI–XVII wieku.
W tym artykule: Kiedy udomowiono konia? Konno przez Patagonię Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano Doskonali jeźdźcy Patagonii Historia udomowienia koni sięga wielu tysięcy lat. Dowody archeologiczne w przeszłości wskazywały, że proces tak zwanej domestykacji tych zwierząt rozpoczął się prawdopodobnie ok. 5–6 tys. lat temu. Dopiero w 2021 roku badania opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” wykazały, że ludzie udomowili konie nieco ponad 4 tysiące lat temu, w regionie stepów na północ od Kaukazu. Kiedy udomowiono konia? W IV wieku p.n.e. prehistoryczne kultury na terenie dzisiejszej Rumunii i Bułgarii hodowały te ssaki. W trzecim tysiącleciu udomowione konie pojawiły się już w Kotlinie Panońskiej. Co ciekawe, aż do schyłku neolitu, czyli pierwszej połowy III wieku p.n.e., konie domowe nie były powszechne w Europie Środkowej i Zachodniej. Chociaż archeolodzy odkrywali sporadyczne szczątki tych zwierząt w tej części kontynentu. Zupełnie inaczej wygląda sprawa domestykacji koni w Ameryce Południowej i Północnej. Szczątkowe dowody wykazały, że hiszpańscy marynarze w XVI wieku pozostawiali swoje wierzchowce w niektórych częściach obu Ameryk. To odkrycie rzuca nowe światło na historię rdzennych Amerykanów. Wyprzedzili Europejczyków Rdzenni Amerykanie długo walczyli o bycie wysłuchanymi. Ich historią coraz częściej interesują się badacze. Najnowsze odkrycie burzy kolonizatorski mit. Uznano wówczas, że konie z czasem zaczęły być hodowane i stały się częścią historii rdzennych mieszkańców. Jednak naukowcy do tej pory uważali, że prawdziwe udomowienie tego gatunku nastąpiło dopiero w XIX wieku za sprawą europejskich osadników i wielkiej migracji. Konno przez Patagonię Najnowsze badania szczątków odkrytych w argentyńskim regionie Patagonii rzuca zupełnie nowe światło na związki ludzi z końmi. Na łamach czasopisma naukowego „Science Advances” opublikowano właśnie artykuł, który dowodzi, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie – i jedli ich mięso – na długo przed przybyciem osadników. Rdzenni mieszkańcy regionu bardzo szybko włączyli nowo introdukowane zwierzę do swojej kultur. Rozszerzyli jego zasięg do najbardziej na południe wysuniętego krańca Ameryki Południowej w ciągu około stulecia. – To stało się naprawdę szybko – mówi w rozmowie z „Science” Peter Mitchell, archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który nie brał udziału w badaniach. – Wiedzieliśmy, że konie się rozprzestrzeniały, ale nie mieliśmy pojęcia o tym tempie – dodał. – Introdukcja koni domowych przekształciła społeczności tubylcze na obszarach Argentyny, prowadząc do pojawienia się wyspecjalizowanych kultur konnych w całym regionie południowym. Jednak dynamika tego procesu jest słabo opisana w źródłach historycznych – czytamy w artykule. Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano W badaniu brał udział duży międzynarodowy zespół archeologów, geologów, historyków i antropologów. Uczeni na obszarze argentyńskiej Patagonii odkryli częściowo zachowane kości nóg i zęby ssaków nieparzystokopytnych. Szczątki następnie zostały poddane analizie DNA. Wykazała ona, że pochodzą od trzech osobników z gatunku koń domowy (Equus caballus). To dwie młode samice i jeden dorosły samiec. Materiały znalezione przy szczątkach datowano na lata 1599–1653. – Analizy osteologiczne i tafonomiczne sugerują, że konie były hodowane na pastwiskach i wykorzystywane jako pokarm przez łowców-zbieraczy z Aónikenk/Tehuelche przed nadejściem stałego osadnictwa europejskiego, już w połowie XVII–XVIII wieku. Identyfikacja płci na podstawie DNA sugeruje spożycie zarówno koni płci męskiej, jak i żeńskiej. Natomiast pozostałości ceramiczne wskazują również na jedzenie mięsa gwanako andyjskich – twierdzą naukowcy. Autorzy dokonali również sekwencyjnej analizy izotopów uzębienia koni. W badaniu stwierdzono, że wyniki ujawniają, które terytoria zajmowały te zwierzęta. – Analiza sugeruje, że ssaki pochodziły z południowej Patagonii i przemieszczały się pomiędzy dorzeczami Río Coig i Río Gallegos – czytamy. – Wyniki te wzmacniają pojawiające się dowody na szybkie rozprzestrzenianie się koni w obu Amerykach za pośrednictwem rdzennych mieszkańców. Pokazują, że konie stały się katalizatorem szybkich przemian gospodarczych i społecznych – napisali autorzy. Doskonali jeźdźcy Patagonii Co ciekawe, na podstawie analizy izotopowej, naukowcy stwierdzili, że samiec konia urodził się w Rio Gallegos, gdzie żył przez jakiś czas. Następnie przeniósł się do Rio Coig. W tym miejscu koń pozostawał przez kilka lat, ale przed samą śmiercią został przeniesiony z powrotem do Rio Gallegos. Naukowcy odkryli ślady oparzeń i złamania na kościach młodych samic. To sugeruje, że części ich ciał zostały ugotowane i zjedzone. Autorzy zwracają uwagę, że ich praca wspiera poprzednie badania, które również wykazały, że konie odegrały znaczącą rolę w życiu i rozwoju ludności Patagonii przed przybyciem europejskich osadników w XIX wieku. Rdzenni mieszkańcy stali się z czasem doskonałymi jeźdźcami, a konie pomagały im w polowaniu na inne zwierzęta. Zabijali je także do wyrobu skór, namiotów, a kości wykorzystywano do tworzenia narzędzi. Źródło: Science Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Patagonia rośnie o 4 cm rocznie. To efekt szybkiego topnienia pola lodowego. Co to oznacza dla świata?
Badania sejsmiczne wykazały, że proces wypiętrzania w Patagonii nabrał gwałtownie szybkiego tempa. Wszystko dlatego, że pole lodowe topnieje w tempie dużo szybszym niż dotychczas szacowano.
W tym artykule: Topniejące lodowce przyspieszają procesy tektoniczne ziemi Pomiary sejsmiczne ujawniły lukę tektoniczną sprzed 18 milionów lat Materiał, który odnaleziono pod powierzchnią mógł przyczynić się do roztapiania lodowca Topniejące lodowce mają wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie Naukowcy z Washington University w St. Louis wraz z sejsmologami Douglasem Wiensem oraz Robertem Brookingsem przeprowadzili jedno z pierwszych badań sejsmicznych w Andach. Ich prace zostały opublikowane na łamach czasopisma "Geophysical Research Letters". Badacze odkryli związek pomiędzy topnieniem lodu w Patagonii, a bardzo szybkim procesem wypiętrzenia skał i ruchów tektonicznych. Topniejące lodowce przyspieszają procesy tektoniczne ziemi – Różnice w wielkości lodowców w połączeniu ze strukturą płaszcza Ziemi, którą zaobserwowaliśmy w naszym badaniu, powodują bardzo szybki proces orogenezy w tym regionie – przekazała geofizyczka Hannah Mark z instytutu Woods Hole Oceanographic, która kierowała badaniami. W najnowszym Travelerze obieramy kierunek na Islandię. Zainspiruj się i ruszaj na poszukiwania zorzy polarnej Nowy, marcowy Traveler już w sprzedaży. Temat numeru to Islandia – kraina ognia i lodu. Zajrzymy też między innymi na Kubę, Wyspy Owcze i do Borów Tucholskich. – Kiedy pole lodowe topnieje, ziemia, która kiedyś znajdowała się pod jego powierzchnią, nagle wznosi się, ponieważ nie jest już obciążona olbrzymim ciężarem grubej pokrywy lodowej – dodaje uczona. Pomiary sejsmiczne ujawniły lukę tektoniczną sprzed 18 milionów lat Naukowcy odkryli lukę w płytach tektonicznych, która utworzyła się ok. 18 milionów lat temu. Dotychczas znajdowała się pod olbrzymimi połaciami lodu. Teraz, kiedy lód topnieje, ta luka napędza bardzo szybkie wypiętrzenia się skał w Patagonii. To oznacza, że ziemia zaczyna się podnosić. NASA zakończyła 6-letnią misję na Grenlandii. Co nowego wiemy o topnieniu lodowców? Nie wszystkie modele klimatyczne uwzględniają jeden z najważniejszych czynników przyspieszających topnienie lodowców, czyli ciepłą wodą oceaniczną. Misja NASA rzuca nowe światło na zmia... Taki proces nazywa się ruchem izostatycznym. Badacze przyznają, że zazwyczaj trwa on tysiące lat. W przypadku Patagonii zaobserwowano, że ma to miejsce na przestrzeni zaledwie kilku dekad. Uczeni zbadali, że topiące się północne i południowe pola lodowe Patagonii spowodowały “podnoszenie” poziomu ziemi o 4 centymetry rocznie. Materiał, który odnaleziono pod powierzchnią mógł przyczynić się do roztapiania lodowca W trakcie najnowszych badaniach naukowcy zarejestrowali dane sejsmiczne wokół pola lodowego Patagonii, które rozciąga się wzdłuż Andów w południowych Chile i Argentynie. Następnie stworzyli mapę tego, co znajduje się pod jego powierzchnią. Kiedy porównali swoje dane z pomiarami z lokalnych stacji sejsmologicznych, okazało się, że luka w płycie tektonicznej, która znajduje się ok. 100 km pod powierzchnią Patagonii, umożliwia przepływ gorącego, mniej lepkiego materiału. Powstała „Mapa skarbów Antarktydy”. Ma wskazywać położenie 300 tys. cennych meteorytów Naukowcy z Uniwersytetu Technicznego w Delfcie w Holandii wykorzystali sztuczną inteligencję do stworzenia „mapy skarbów Antarktydy”. Na mapie wskazano strefy, w których z dużym prawdopodo... – Jego struktura wpływa na topienie się lodu. Postępuje ono znacznie szybciej niż zwykle – mówi Douglas Wiens. – To wyjaśnia, dlaczego nasze pomiary wykazały tak duży poziom wypiętrzania w związku z topnieniem lodu – dodaje. Topniejące lodowce mają wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie Co ciekawe, naukowcom udało się również zaobserwować, że wokół luki tektonicznej prędkość fal sejsmicznych jest o ok. 8 procent mniejsza niż średnia światowa. Uczeni sugerują, że ta anomalia mogła w pewnym stopniu stopniu przyczynić się do przyspieszenia topnienia pola lodowego w Patagonii. Badacze przypominają, że pola lodowe Patagonii są w czołówce, jeśli chodzi o prędkość topnienia. Naukowcy od lat ostrzegają, że topniejące lodowce mają bardzo duży wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie, co będzie w przyszłości skutkowało gwałtownymi powodziami. Szacuje się, że wiele miast przybrzeżnych może za kilkadziesiąt lat po prostu zatonąć. Źródło: Geophysical Research Letters
Wieże Patagoni. Magiczna kraina w Ameryce Południowej
Torres to po hiszpańsku „wieże”. Ale co znaczy paine? Podróżnicy śmieją się, że „ból”. Bo tak trudno się do tego niezwykłego miejsca dostać. I jeszcze trudniej Torres del Paine zwiedzać.
La gran nada, czyli „wielkie nic” – takim epitetem mieszkańcy dalekiego południa amerykańskiego kontynentu określają otaczający ich krajobraz. Rzeczywiście, bezkresna Patagonia to w ponad dziewięćdziesięciu procentach płaskie, porośnięte ostrymi trawami, nieprzyjazne pustkowia. Ale im bliżej krańca świata, za którym czekają już tylko lód i pingwiny, tym mocniej ziemia zaczyna się piętrzyć. Z pustkowia zaczynają wyrastać oszałamiające skaliste góry, pomiędzy które wrzynają się potężne lodowce, a zimne arktyczne jeziora nie ustępują urodą tropikalnym lagunom. Nie jest to region łatwy do zwiedzania, głównie ze względu na oddalenie od Europy oraz ekstremalne i nieprzewidywalne warunki pogodowe. Widoki, jakie oferuje Torres del Paine, wynagradzają z nawiązką wszelkie niedogodności. Swą nazwę park zaczerpnął od wizytówki tych okolic – trzech potężnych iglic strzelających w niebo na wysokość blisko 3 tys. m. Etymologia nazwy nie jest jednak do końca jasna. Torres to po hiszpańsku „wieże”, jednak paine jest słowem owianym tajemnicą. Jedna z hipotez mówi, że w języku Indian Tehuelczów oznaczało ono kiedyś „błękit”. Niezbyt biegli w znajomości obcych języków anglosascy turyści ukuli jednak inne tłumaczenie tej nazwy – „Wieże bólu” (od ang. pain – „ból”), co ma oddawać trudności związane zarówno z dotarciem, jak i ze zwiedzaniem parku. Czy rzeczywiście patagońskiej pogody należy się bać? Mam kilka dni na to, by przekonać się o tym na własnej skórze. Do Torres del Paine docieram autobusem z oddalonego o 150 km Puerto Natales – małej, ale miłej mieściny znajdującej się nad jednym z tysięcy przecinających chilijską Patagonię fiordów. Przy wjeździe do parku, koło siedziby strażników, gdzie każdy z pasażerów musi wysiąść, opłacić wstęp i wysłuchać edukacyjnej pogadanki, pasie się duże stado gwanak. To zachwycający smukłą sylwetką i pięknym rudo-białym futrem kuzyni lam i alpak. Wszyscy turyści pstrykają im zdjęcia jak oszaleli. Ja też. Cóż, przez kilka kolejnych dni będę miała szansę zobaczenia tylu wielbłądowatych, że przestanę wyciągać na ich widok aparat. Wysiadam z autobusu na jednym z pierwszych przystanków za granicą parku. Rozbijam namiot na kempingu, z którego wyruszają trasy prowadzące zarówno do słynnych wież, jak i do drugiego masywu, zwanego Cuernos del Paine, czyli do „rogów”. Ledwo zdążyłam wbić w ziemię ostatniego śledzia, z zasnuwających niebo chmur lunęło jak z cebra. Godzinę później wciąż leje bez przerwy. Nie ma się co oszukiwać: dotarłam na koniec świata, 14 tys. km od domu, by zobaczyć trzy strzelające w niebo granitowe wieże, a widzę ścianę wody. Zastanawiam się, czy przez te kilka dni, które tu spędzę, zdołam dojrzeć cokolwiek poza błotem pod nogami. Martwi mnie też, czy namiot wytrzyma ten nieustający opad. Moje smętne rozważania przerywa strażnik parku. Niezrażony deszczem przyszedł pobrać opłatę za kemping. Płacę, pocieszając się myślą, że jeśli siedziałabym teraz bezczynnie w niedalekim refugio, zapłaciłabym o niebo więcej za możliwość oglądania deszczu przez szybę. Po kolejnej godzinie z lektury wyrywa mnie… cisza. Nie pada! Błyskawicznie zakładam buty i kurtkę, krótko deliberuję nad mapą i decyduję się ruszyć szlakiem wzdłuż jeziora, w stronę masywu Cuernos del Paine. Po cichu liczę na to, że jutro pogoda się poprawi, i wyprawę pod Torres del Paine zostawiam na następny dzień. Do parku można przyjechać na jednodniową wycieczkę, w trakcie której zostaniemy obwiezieni autokarem po kilku punktach widokowych. Taka opcja jednak to lizanie cukierka przez papierek. Cała uroda tego miejsca – dzikość przyrody, nieprzystępność górskich szczytów i lodowcowych jęzorów w pełnej krasie – widoczna jest dopiero z pieszych szlaków. Ci, którzy mogą spędzić w parku cztery dni, ruszają zazwyczaj na tak zwany W-trekk. Jest to trasa w kształcie litery W, prowadząca od lodowca Grey na zachodzie parku pod wieże na jego wschodnim krańcu. Najszybsi i najodporniejsi są w stanie pokonać ją w trzy dni, zwykli śmiertelnicy muszą jednak przeznaczyć na nią dzień lub dwa więcej. Ci, którzy spędzą w tu ponad tydzień, mają szansę na okrążenie całego parku. Idę łatwym i niewymagającym szlakiem. Koniec sezonu, więc poza kempingami w parku jest pusto. W ciągu kilkugodzinnej wycieczki spotykam tylko dwójkę turystów. Po lewej stronie mijam stalowoszare wody lodowcowego jeziora, po prawej majaczy masyw del Paine. Chmury szczelnie zasnuwają niebo i wiszą nisko nad horyzontem. Na razie górskie krajobrazy mogę sobie tylko wyobrażać. Brzegi jeziora pozwalają natomiast obserwować niezwykle bogate życie miejscowego ptactwa. Dzikie gęsi, łabędzie i kormorany na wodzie, zimorodki i ibisy na lądzie. Aurę w arktycznych regionach, zarówno na północy, jak i na południu naszego globu, charakteryzuje duża zmienność. Nauczyłam się tego w północnej Skandynawii, na Islandii i Grenlandii. Również pod tym względem chilijska Patagonia nie zawodzi. Po godzinie od mojego wyjścia z namiotu niebo zaczyna się powoli rozjaśniać. Stalowoszary świat wokół zmienia się tak zaskakująco, że mam wrażenie, jakbym nagle przeniosła się w miejscu i czasie do innej strefy klimatycznej. Przy pierwszych promieniach słońca nieprzyjazne dotychczas wody jeziora zmieniają się w błękitną, skrzącą się lagunę mieniącą się najpiękniejszymi kolorami błękitu. Ostre, suche trawy nabierają zielono-żółtawo-czerwonawych barw. Wiatr w końcu na dobre rozwiewa chmury i pojawiają się ośnieżone szczyty Cuernos del Paine, dosko­nale widoczne teraz na tle granatowego nieba. Okolica wygląda jak z obrazka. Być może trochę kiczowatego, ale jakże ładnego. Masyw Cuernos jest potężny. Dwa górujące nad resztą wierzchołki rzeczywiście przypominają rogi byka. Najbardziej imponująco wyglądają z drugiego brzegu jeziora, ale o tym przekonam się dopiero za dwa dni. Na razie idę dziarsko przed siebie, zerkając w zachwycie to w prawo na góry, to w lewo na jezioro, to na ptaki, to na zachód słońca. Drugiego dnia rano, po szybkim śniadaniu, nie dając zwieść się sprzyjającej aurze, pakuję do plecaka kurtkę przeciwdeszczową i polar. Będę przeklinała tę decyzję, bo tego dnia Torres del Paine funduje mi plażową pogodę, a wspinaczka pod wieże okazuje się jednak bardziej wymagająca niż wczorajszy spacer wzdłuż jeziora. Początkowo szlak wiedzie wzdłuż doliny, ale za schroniskiem ostro zaczyna piąć się pod górę. Trasa jest lesista, co w Patagonii jest prawdziwą rzadkością. Tutejszy klimat oraz huraganowe wiatry powodują, że jedynie nieliczne drzewa są w stanie przetrwać. W pewnym momencie wychodzę z lasu na pustą przestrzeń. Całe zbocze góry pokryte jest połamanymi, zbielałymi od słońca, deszczu i wiatru drzewnymi kikutami. Wzgórze wygląda, jakby przeszła po nim lawina, zabierając ze sobą wszystko, co na nim rosło, i pozostawiając połamane rośliny. Apokaliptyczny krajobraz jest efektem huraganowych wiatrów wiejących w tych rejonach. Po minięciu kolejnego zagajnika widzę grupkę turystów wpatrującą się w kolejne ogołocone zbocze. Gdy się do nich zbliżam, kobieta kładzie palec na ustach, nakazując mi być cicho, a następnie wskazuje ciemne kształty. Kondory! Ptasi królowie amerykańskiego kontynentu. Z trudem powstrzymuję okrzyk zachwytu. Trzy gigantyczne ptaki siedzą wysoko na wzgórzu, jednak na tyle blisko, że dokładnie widać kołnierze na ich szyjach. Ostatni fragment szlaku to wspinaczka po piargowym zboczu. Powoli znad krawędzi wzgórza wyłania się jedna wieża, kilka kroków i widać wierzchołek następnej. Gdy docieram do końca trasy, przed oczami mam błękitną lagunę, nad nią niewielki lodowiec i trzy iglice na tle niebieskiego nieba. Ogarnia mnie wzruszenie. Przed wyjazdem czytałam opowieści i oglądałam zdjęcia, na których jedynie przy dużej dozie dobrej woli można było dostrzec niewyraźny zarys szczytów zza ścian deszczu, chmur lub mgły. A ja podziwiam tutejsze cuda natury w koszulce z krótkim rękawem, w pełnym słońcu, na tle błękitnego nieba. To się nazywa być szczęściarą! W czasie kolejnej nocy okolicą zawładnął najpotężniejszy spośród pogodowych bogów Patagonii – wicher. Ma taką siłę, że na odsłoniętej przestrzeni z trudem utrzymuję się na nogach, a namioty trzeba obciążać kamieniami. Dlatego rano zwijam obóz i przenoszę się do centralnej części parku. Nadal jest pięknie i słonecznie, ale krótka wspinaczka na okoliczne wzgórze daje mi odczuć, co oznacza powiedzenie o ryczących czterdziestkach i wyjących pięćdziesiątkach. Nie jesteśmy wprawdzie na morzu, ale szalejący wokół huragan to efekt działania tych samych prądów powietrznych. Na szczęście momentami słabnie, co pozwala mi wspiąć się na szczyt i podziwiać Cuernos del Paine w pełnej krasie, z drugiego brzegu jeziora. Z oddalenia góry wydają się jeszcze bardziej monumentalne i groźne. Na pożegnanie robię krótki spacer do wodospadu Salto Grande. Szczerze mówiąc, nie spodziewam się niczego szczególnego. I znowu niespodzianka. Wodospad – mimo że niewysoki – jest naprawdę potężny. Na relatywnie niewielkiej katarakcie szmaragdowa woda opada z hukiem, robiąc mgiełkę potęgowaną przez silny wiatr. Połączenie wodnej pary i mocnego słońca tworzy nad wodospadem nachodzące na siebie kilka tęcz. Nie mogę uwierzyć własnym oczom! Jakby tego było mało, pojawia się stado gwanak. Następnego dnia żegnam się z Torres del Paine. Z bólem. Baqueanos, czyli chilijscy kowboje, są częstymi gośćmi okolic Torres del Paine. (FOT. BEW) NO TO W DROGĘ: Torres Del Paine (Chile) - czas: 10 dni koszt: 2 tys. zł (bez biletu lotniczego z Europy) INFO ■ Powierzchnia i położenie: prowincja Magallanes w Patagonii chilijskiej. Obszar parku to 2,5 tys. km². ■ Języki: hiszpański, ale w administracji parku można dogadać się po angielsku. ■ Waluta: chilijskie peso; 1 tys. peso = 6,5 zł. KIEDY ■ Najlepszą pogodę, ale i najwięcej turystów spotkamy w miesiącach letnich, czyli od grudnia do lutego. Wiosna od września do listopada oferuje zazwyczaj ładną pogodę i brak przyjezdnych, ale temperatury nie przekraczają 12–14°C. Jesień w Patagonii jest zapewne najpiękniejszym momentem na odwiedziny i rajem dla fotografów dzięki czerwieniejącej roślinności, ale są to też miesiące o największej liczbie opadów. Zimą park zamiera, ale formalnie jest otwarty. WIZA ■ Brak obowiązku wizowego. Pobyt do 90 dni na podstawie ważnego paszportu. DOJAZD ■ Z Puerto Natales dwa razy dziennie kursują autobusy (cena 8 tys. pesos/17 dol. w jedną stronę, 2 h). Do Puerto Natales dotrzemy natomiast autobusem z Punta Arenas, największego miasta tego regionu, lub z El Calafate w Argentynie. KOMUNIKACJA ■ Po parku – pieszo, na koniu lub rowerze. Autobusy dojeż­dżające do parku zatrzymują się w kilku punktach, także na terenie parku. ■ Po jeziorze Pehoe kursuje regularnie katamaran. Po jeziorze Grey również pływa łódź, ale rozkład warto sprawdzić przed przyjazdem do parku. NOCLEGI ■ Niektóre kempingi są darmowe, te z toaletami i barami płatne 8–9 dol. od osoby. Nocleg w schronisku, czyli refugio, od 40 dol. za łóżko w górę; kilka eleganckich hoteli oferuje noclegi od 150 dol. za osobę. Luksusowy hotel Explora proponuje czterodniowe pobyty od 3,5 tys. dol. za osobę. JEDZENIE ■ W hotelach restauracje; mieszkańcy namiotów i refugios powinni zabrać jedzenie z Puerto Natales. Ceny w nielicznych sklepikach na terenie parku są bardzo wysokie, a wybór niewielki. Niektóre refugios oferują wyżywienie. BEZPIECZEŃSTWO ■ Zagrożeniem mogą być ekstremalne warunki pogodowe lub spotkanie z dzikimi zwierzętami (np. z pumą). Ogólnie jednak jest to region bezpieczny. ZDROWIE ■ Nie ma konieczności szczepienia się przed wyjazdem. Woda w strumieniach na terenie parku zdatna do picia. NIEPEŁNOSPRAWNI ■ Brak szczególnych udogodnień dla niepełnosprawnych, z wyjątkiem luksusowych hoteli (np. Tierra Patagonia Hotel). Organizacja transportu w Puerto Natales może ułatwić zwiedzenie kilku punktów. WARTO WIEDZIEĆ ■ Wstęp do parku jest tańszy po sezonie (między kwietniem i październikiem); w sezonie cudzoziemcy płacą ok. 38 dol. Zachowanie biletu autobusowego daje niewielką zniżkę na kempingu. W parku nie ma bankomatów, trzeba zabrać gotówkę w peso. POCZUJ KLIMAT ■ Film Krzyk kamienia Wernera Herzoga był kręcony w bliź­nia­czym parku Los Glaciares w Argentynie. ■ W Patagonii Bruce’a Chatwina to zapewne jedna z najciekawszych książek o Patagonii i jej mieszkańcach.
To jedno z ostatnich miejsc, gdzie można zagubić się w niemal nieskończonej przestrzeni
Stepowe równiny, gnane przez wiatr krzaki werbeny, owce, gauczowie i lodowce o błękitnym odcieniu. Patagonia jest niesamowita!
Wiatr uderza mnie w twarz. Przybył wprost z Antarktydy. Gnał przez setki kilometrów, nie napotykając przeszkód i nabierając mocy. Przemknął nad głębinami wokół przylądka Horn, przetoczył się nad Ziemia Ognistą i przeciął przestrzeń nad Patagonią. Przycisnął do ziemi wysoką trawę na argentyńskich równinach, wzbił kurz na szutrowanych drogach, by w końcu wyrwać mocowania mojego namiotu, każąc mi spać w samochodzie. Gdy leżę w śpiworze, czuję, jak smagany wichurą pojazd kołysze się niczym łódź na wodzie. Nasłuchuję. W tej wietrznej krainie cisza nie istnieje, nieustannie coś łomocze, furkocze, gwiżdże. Po jakimś czasie te dźwięki wypełniają całe moje ciało. Wicher wpływa na charakter Patagonii od tysięcy lat. Jest jej stałym elementem, podobnie jak otwarta przestrzeń. Prawda i mit Patagonia wymyka się granicom kreślonym na mapie. Ta kraina opiera się bardziej na niedopowiedzeniu niż administracyjnych regułach. Rozciąga się na przestrzeni 900 tys. km², rozlewając się po południowym Chile i Argentynie niczym kropla atramentu. Na południu dociera do krańców kontynentu, północna granica przesuwa się zależnie od tego, jaką mapę oglądamy i jaki miernik przyjmiemy. Najczęściej uważa się za nią rzekę Colorado, przecinającą w poprzek Argentynę, oraz chilijską Río Biobío. Skuteczniej niż słupki graniczne Patagonię spinają w całość symbole: gnane przez wiatr krzaki werbeny, smak jagnięciny opiekanej nad ogniskiem, lodowce o niebieskawym odcieniu, szutrowe drogi przecinające step, owce, półdzikie gwanaki i gauczowie, kowboje spędzający pół życia w siodle. To elementy, których obecność pozwala powiedzieć: „Tak, jestem w sercu Patagonii”. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu ta kraina odwiedzana była głównie przez awanturników, poszukiwaczy przygód, niespokojne duchy. W 1974 r. przemierzał ją Bruce Chatwin, który opisał odbytą podróż w swojej najbardziej chyba znanej książce („W Patagonii”). Przyglądając się naskalnym malowidłom, sądził, że odkrył dowód na istnienie jednorożców, a kawałek zwierzęcej skóry przywieziony stąd do Anglii przez jego dziadka kazał poszukiwać pisarzowi śladów brontozaurów (jak się później okazało, pozostałość po zwierzęciu pochodziła od mylodona, przodka leniwca, a wizerunek jednorożca przedstawiał patagońskiego huemala z rodziny jeleniowatych). To balansowanie na granicy prawdy i mitu, rzeczywistości i zmyślenia, któremu poddał się Chatwin, jest dla Patagonii typowe. Telepiąc się po opustoszałych drogach, mijając porzucone domostwa właścicieli ziemskich, przystając przy zardzewiałych drogowskazach prowadzących już od dawna na manowce, czuję, że w tej zapomnianej przez świat scenerii nic nie jest pewne i jednoznaczne, określone raz na zawsze. W opowieść o na wpół mitycznych istotach, które tak poruszyły wyobraźnię angielskiego pisarza, gładko wpisuje się postać drapieżnego Giganotosaurusa carolinii, którego podłużną głowę widzę z oddali, zbliżając się do Villa El Chocón. Jego naszpikowane kłami szczęki powinny budzić przerażenie – grymas na pysku, który można by określić jako kpiarski uśmieszek, rozbraja jednak powagę sytuacji. Utrzymany w naturalnej wielkości, 13-metrowy model największego znanego dinozaura drapieżnego jest tylko jednym z wizerunków pradawnych gadów w tej miejscowości. W 1993 r. nieopodal Villa El Chocón znaleziono szczątki innego mające około 95 mln lat. Giganotosaurus carolinii okazał się kuzynem słynnego Tyrannosaurusa rexa, którego Steven Spielberg wprowadził do masowej wyobraźni, obsadzając go w swoim oscarowym Parku jurajskim. Paleontolodzy wydobyli również z tutejszej ziemi pozostałości po Argentinosaurusach huinculensis, niegroźnych roślinożernych gigantach. Szczątki tych zwierząt znalazły miejsce w Museo Paleontológico Ernesto Bachmann, przypominając o czasach, gdy okolice Villa El Chocón były tętniącą życiem i spowitą bujną roślinnością krainą, jaką władały ogromne gady. Patrząc na wyschniętą rdzawą ziemię, nie jestem jednak w stanie wyobrazić sobie tamtego życia. Ogromne argentynozaury pozostają w mojej głowie jedynie mglistymi sylwetkami, którym nie potrafię nadać wyrazistych konturów. Przez dziesiątki milionów lat zmieniło się tu zbyt wiele. Nie trzeba jednak cofać się aż tak daleko – nawet tylko kilka ostatnich dziesięcioleci to dla Patagonii czas przeobrażeń. Kraina będąca od wieków symbolem końca świata jest coraz liczniej odwiedzana, zagospodarowywana, porządkowana. Dla mieszkańców te zmiany oznaczają zwykle wyższe dochody i wygodniejsze życie, ale niosą też ryzyko przerwania pokoleniowej ciągłości i zanikania miejscowej tradycji. Sól ziemi – Lodowce Torres del Paine i Andy – wylicza Hector Fernandez Zamponi, właściciel estancji Villaverde w La Pampie. – To obraz Patagonii, jaki przywożą ze sobą przyjezdni. A większość tej ziemi wygląda inaczej. To stepowa równina, gauczowie i estancje. W jednej z nich właśnie siedzimy, pochylając się nad kieliszkami wina z plantacji obsadzonych szczepem malbec będącym chlubą Argentyny. Estancje, majątki wiejskie prowadzące hodowlę owiec i bydła, są solą tej ziemi. Rozsiane po pustkowiach Patagonii rzadko jednak trafiają na strony folderów turystycznych. Jak mówi Hector, mieszkańcy centralnej Patagonii miewają chwilami wrażenie, że spece od marketingu zapomnieli o połowie tego kraju, wypaczając obraz całości. To samo dotyczy atlantyckiego wybrzeża. Kilka dni wcześniej w Bahía Bustamante, niewielkiej miejscowości w prowincji Chubut, zanurzyłem dłonie w gęstwinie suszących się wodorostów. W 1953 r. Hiszpan Don Lorenzo Soriano założył nad brzegiem oceanu wioskę i przetwórnię wyrzucanych przez wodę glonów. Ich ostry zapach nie zapowiada uczty, której można oddać się w tutejszych restauracjach. Bogate w witaminy i związki mineralne wodorosty podawane są w postaci zup, krakersów, sałatek. Zestawienie ich z pieczoną baraniną, daniem wpisanym w genetyczny kod Patagonii, jest jak połączenie dwóch światów: tradycji z nowoczesnością, pampy z oceanem. Ale zainteresowanie turystów rejonem słynącym z przetwórstwa wodorostów to wyzwanie – przy konkurencji w postaci krajobrazów zachodniej i południowej Patagonii, spowitej lodowcami i przykrytej Andami. Tym bardziej że dotarcie do niektórych estancji wymaga wielogodzinnej podróży po drogach, które potrafią nieźle wytrząść. A wraz z pozostawianymi w tyle kilometrami trzeba zmierzyć się z narastającym poczuciem osamotnienia. Kierując się od wybrzeża Atlantyku w stronę Perito Moreno, przez pół dnia widziałem tylko kilka samochodów, a mijane budynki mógłbym policzyć na palcach obu rąk. Na tych terenach gęstość zaludnienia to jeden człowiek na blisko 20 km²! Więcej niż ludzi jest tu owiec i półdzikich gwanak – krewnych lam. Po jakimś czasie ta pustka i przestrzeń nabierają jednak wartości. Wsiąkają powoli w podróżnego, pozwalając poczuć puls Patagonii, w którym zapisane są: samotność, surowy klimat, dzika natura i nieustanne dążenie mieszkańców do znalezienia w tym świecie własnego miejsca. Estancje są tego przejawem. W latach 70. ubiegłego wieku przeszły trudne chwile, gdy na skutek załamania się cen hodowla owiec przestała być opłacalna. Fala bankructw i wykupu gruntów przez obcokrajowców przeorała patagońską scenerię. Gauczowie, trudniący się przepędzaniem stad oraz wyłapywaniem półdzikiego bydła, stali się w dużej mierze zbędni. Na estancji Villaverde śladów tych trudnych czasów dopatrzeć się już jednak trudno. Siedząc na werandzie, siorbiemy yerba mate, a ja omiatam wzrokiem przystrzyżony trawnik i poustawiane na nim figurki koni. W donicach mienią się kwiaty. W kuchni ogień buzuje pod żeliwną płytą. Wszystko jest tu uporządkowane, dobrze funkcjonujące, otoczone opieką. Villaverde wyszła z kryzysu obronną ręką, przestawiając się na obsługę ruchu turystycznego. Stada owiec, niegdyś będące dla tego majątku niemalże wszystkim, dziś stały się zaledwie dodatkiem. Gauczowie, choć nadal ubrani w klasyczne berety i bufiaste spodnie bombachas, zamiast owiec coraz częściej prowadzą po tych ziemiach turystów spragnionych konnych wypraw. Z perspektywy siodła najlepiej docenia się szczegóły patagońskiego krajobrazu, a zanim wieczorem zaśnie się w cieple ogniska, przez głowę przepływają obrazy minionego dnia. Wypełnionego wiatrem, zapachem końskiej skóry, skrzypieniem siodła, prostymi zdaniami, głębokim oddechem i przestrzenią, która nabiera tu zupełnie nowego znaczenia. INFORMATOR ■ DOJAZD Najłatwiej samolotem do Beunos Aires. Większość połączeń z przesiadką w Amsterdamie lub Paryżu. Koszt ok. 3,5 tys. zł. Dalej autobusem lub wynajętym samochodem. ■ NOCLEG Własny namiot lub jedna z wielu rozsianych po Patagonii tradycyjnych estancji. Do wyboru zarówno proste stare domy, jak i luksusowe rozległe posiadłości. ■ JEDZENIE Trzeba spróbować jagnięciny opiekanej na grillu oraz argentyńskich befsztyków. Pasuje do nich miejscowe wino ze szczepu malbec, dość skoncentrowane, z wysoką zawartością garbników. Na wybrzeżu koniecznie ryby i owoce morza.
Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał
Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać nawet wiatr. Wtedy dane nam będzie usłyszeć, jak przemawia przyroda w najczystszej postaci. A potem popijemy te wrażenia whisky z lodem - wprost z lodowca. Niesamowite!
Lodowiec Perito Moreno w argentyńskiej Patagonii to miejsce, w którym potęga natury i małość człowieka zyskują nowe znaczenie. Podczas wyprawy do Ameryki Południowej to miejsce stanowiło jeden z moich głównych celów. Park Narodowy Los Glaciares, na terenie którego znajduje się lodowiec, zajmuje powierzchnię około 600 000 ha. Leży w południowo-zachodniej części prowincji Santa Cruz. Został założony już w 1937 roku, a w 1981 roku wpisano go na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W dniu, w który planowałam trekking, zacina deszcz, więc modlę się w duchu, żeby nie uniemożliwił mi wejścia na lodowiec. Jak później dowiaduję się od przewodnika, deszcz to norma i pada 300 dni w roku. - Marny powód do odwołania trekkingu - uśmiecham się i idę dalej. Wielki lód Droga z El Calafate, miejscowości w której nocuję, do lodowca, to około 150 kilometrów przez prostą jak drut patagońską równinę. Deszcz i mgła tylko nadają tajemniczości i sprawiają, że mam ciarki na plecach. Krajobraz ledwie majaczy za oknem mojego samochodu. Na drodze pustka. Tylko czasami wyprzedza mnie autokar z turystami, którzy zmierzają w tym samym kierunku. Szaleni miejscowi kierowcy pędzą 100 kilometrów na godzinę przy ograniczeniu do 40. Autokary należą do firmy Hielo y Aventura, która ma tutaj monopol na wszelkie wejścia na lodowiec. Niewielu turystów wie, że wszystkie wycieczki, niezależnie od biura podróży, hotelu czy strony internetowej, to pośrednicy Hielo y Aventura. Nie warto zatem tracić czasu na szukanie lepszej ceny, bo to wszystko to samo. Punkt spotkań z którego rusza się na trekking znajduje się na terenie parku narodowego Los Glaciares National Park. Wjeżdżając na jego teren należy zapłacić 500 pesos od osoby. Można dołączyć do zorganizowanej autokarowej wycieczki, która zawiezie nas na miejsce lub dojechać do niego na własną rękę, samochodem. Prom, który pozwala dostać się na brzeg po stronie lodowca, odpływa punktualnie o 10.30. Na pokładzie są sami młodzi ludzie „około trzydziestki”. To coś nowego, bo w Patagonii przeważają turyści w wieku około 60–70 lat (głównie emeryci ze Stanów) oraz brazylijskie rodziny z dziećmi. Tym razem jest inaczej, bo trekking, który wybrałam to BIG ICE. Jest on najbardziej obciążający i wymagający fizycznie ze wszystkich dostępnych w ofercie. Koszt tego trekkingu to 830zł. Lodowiec można także zwiedzać w inny sposób – wybrać krótszy, godzinny trekking, czy oglądać go z tarasów widokowych umiejscowionych przed jego czołem. Wybór powinien być uzależniony od wieku i kondycji fizycznej. Całodniowy trekking, który wybrałam jest dla ludzi w wieku 18-50, wymaga dobrej formy i wytrzymałości. BIG ICE trawa około 8 godzin. Po przypłynięciu do bazy u stóp lodowca cała grupa dzielona jest na mniejsze, 10-osobowe zespoły. Do każdego z nich przypisanych jest dwóch przewodników. Należy pamiętać o zabraniu własnego jedzenia. Wodę można nabierać wprost ze strumieni płynących po lodowcu. Konieczne jest też zabranie rękawiczek. Te ostatnie są wyjątkowo ważne, bo upadek na ostry lód grozi przecięciem skóry. Gdy po pierwszych 10 minutach na lodowcu ktoś z mojej grupy przewrócił się i dotkliwie przeciął dłoń, przekonałam się, że to nie są żarty. Spacer po świecie z Photoshopa Pierwsza część szlaku jest spokojna, idzie się po równym terenie, wzdłuż lodowca. Spacer (inaczej tego nazwać nie można) jest lekki i przyjemny. Wszyscy rozmawiają, śmieją się, przystają by robić zdjęcia. Nikt nie zdaje sobie sprawy, że powalające widoki jeszcze się nie zaczęły, więc wszyscy cykamy migawkami na prawo i lewo. Po kilkunastu minutach zaczynamy mozolnie wspinać się po błotnistym szlaku. Po naszej prawej stronie zaczyna wyłaniać się lodowiec w całej swojej okazałości. Niesamowicie kontrastuje swoim błękitem z otaczającymi go brązowymi wzniesieniami. Próbuję to uchwycić za pomocą aparatu, ale pada tak mocno, że boję się go wyjmować na dłużej niż minutę. Dodatkowo, tempo jest całkiem szybkie i nie chcę opóźniać grupy. I tak już jestem ostatnia, bo co chwilę przystaję, żeby popatrzeć, wciągnąć do płuc wilgotne powietrze, poczuć klimat tego miejsca. W oddali widzę inne grupy, które już zdążyły wspiąć się na lód. Ich widok daje mi przedsmak tego, jak niedługo poczuję się, stojąc na jego szczycie. Maleńka, kolorowa kropka, niepasująca tam, trochę jakby wklejona w Photoshopie. Wchodzimy noga za nogą, około 30 minut, ciągle pod górę. W końcu dochodzimy do kolejnego obozu. Przewodnicy dobierają każdemu odpowiedni rozmiar raków – metalowych kolców, wiązanych taśmą wokół butów. Mają one umożliwić nam poruszanie się po lodowcu. Każdy też dostaje uprząż, tak „na wszelki wypadek”, gdyby trzeba było go skądś wyciągać. Dochodzimy na obrzeża lodu (szliśmy tu godzinę, a jesteśmy dopiero na jego granicy) i dostajemy przyśpieszony kurs poruszania się w rakach. Stopy muszą być ułożone równolegle, kroki robi się na pełnych stopach z lekko ugiętymi kolanami, sylwetka prosto, aby nie przeważyć. Na pewno nie jest to naturalna postawa i wszyscy wyglądamy trochę dziwnie robiąc pierwsze kroki. Poruszanie się w rakach wymaga wprawy, której nie mam, więc muszę bardzo skupić się na każdym kroku, co trochę utrudnia mi podziwianie widoków rozpościerających się wokół. O aparacie chwilowo nie myślę – za dużo elementów do skoordynowania w jednym czasie . Raki znacząco zwalniają tempo marszu. Człapiemy noga za nogą pod górę po kawałach lodu. Przewodnicy na bieżąco wyznaczają trasę i pokazują, gdzie postawić nogę. Lodowiec rusza się i pracuje bezustannie. Dwa metry na dobę w środku i około pół metra na tydzień po bokach. Jego ukształtowanie zmienia się każdego dnia. To sprawia, że codziennie od nowa trzeba szukać przejścia pomiędzy szczelinami, jamami i strumieniami. Domyślam się, że dla przewodników to ogromna odpowiedzialność, wymagająca bezustannego skupienia. Jego błękitność Co jakiś czas przystajemy, żeby obejrzeć coraz to nowe formacje lodu, głębokie szczeliny czy mini jeziorka, które tworzą się wewnątrz lodowca. Wszyscy mamy półotwarte usta ze zdziwienia i zachwytu nad tym, jakie formy może przybierać zamrożona woda. Są po prostu bajeczne i idealne. Przyroda to jednak najbardziej kreatywny twórca. Lód zdaje się mienić wszystkimi odcieniami niebieskiego, nie jest jednolity, połyskuje w pojedynczych słonecznych promieniach jak diament. Słońce powoli zaczyna wychodzić zza chmur, więc przystajemy na lunch. Jak na złość, kiedy tylko zaczynamy wyciągać kanapki, zaczyna padać lodowaty deszcz, a potem grad. Pogoda jest po prostu absurdalnie zmienna. Oczywiście w momencie, kiedy wszyscy kończymy posiłek, wychodzi słońce tak mocne, że odbijając się od lodu po prostu oślepia. Do końca dnia mamy już piękną pogodę i gotujemy się w naszych puchówkach. Dochodzimy do naturalnego źródełka, czyli szczeliny tak głębokiej, że nie widać dna, wypełnionej krystaliczną wodą. Nachylam się, żeby spróbować lodowcowej wody. Przewodnik tłumaczy, że ta woda nie zawiera żadnych minerałów, więc na dłuższą metę człowiek nie byłby w stanie na niej przeżyć. Rzeczywiście, kiedy jej próbuję, okazuje się, że nie ma żadnego smaku. Przedziwne uczucie, jakby piło się płynne powietrze. Korzystam z chwili przerwy, odchodzę na bok, tak żeby mieć grupę za plecami i odwracam się w stronę lodowca. To takie moje chwilowe sam na sam, coś na co czekałam od samego początku. Biorę głęboki oddech i próbuję objąć wzrokiem to, co widzą moje oczy, ale głowa zdaje się nie nadążać z rejestrowaniem przepływających uczuć i emocji. Widzę bezkres, którego nigdy wcześniej nie doświadczyłam. Perito Moreno ma 258 km2 powierzchni i 30 km długości. To trzeci największy lodowiec na świecie. Z każdej strony otaczają mnie kilometry błyszczącego lodu, które leżą tu od 8 tysięcy lat. Czas, który trudno sobie nawet zwizualizować. Czuję przepełniający mnie zachwyt, a jednocześnie pokorę. Uczucie rzadkie we współczesnym świecie, w którym nastawia się nas na pokonywanie barier, walczenie z niedoskonałościami i poczucie, że można wszystko i zawsze. A może nie wszystko i nie zawsze? Ten moment pokazuje mi coś odwrotnego. Jestem tylko niewielkim punkcikiem, który dostąpił zaszczytu zobaczenia czegoś większego ode mnie, czegoś czego nie rozumiem i na co moje ciało nie jest przygotowane. Tu pojawia się ta granica, którą stawia nam przyroda. Możemy być tylko jej widzem, niemym obserwatorem, nie ma tu mowy o równości. Ktoś mnie woła. Czas wracać, aby zdążyć przed zmierzchem. Ruszamy w drogę powrotną - podobną, co wcale nie oznacza, że łatwiejszą. Schodząc w dół, trudniej jest utrzymać równowagę w rakach przymocowanych do butów. Jest już późne popołudnie, gdy wracamy naszym promem. Na pokładzie częstują nas whisky z lodem wprost z lodowca. Wznosimy toast, patrząc na oddalające się, imponujące czoło lodowca. Jestem wykończona, ale myślę tylko o tym, że dla tych kilku godzin warto było przyjechać na koniec świata, poczuć w płucach krystalicznie czyste powietrze i doświadczyć ciszy totalnej, przerywanej jedynie pomrukami przesuwającego się cudu natury. Wyprawa „AMERYKA POŁUDNIOWA – ŚLADAMI CUDÓW NATURY” odbyła się pod patronatem NG Traveler. Autorka: Aleksandra Jaskółowska - podróżniczka i autorka międzynarodowego bloga o podróżach i aktywnym stylu życia www.travelandkeepfit.com. Odwiedziła ponad 65 krajów na 6 kontynentach. W wielu z nich pracowała naukowo i studiowała. Z zawodu jest psychologiem społecznym. To właśnie badania międzykulturowe były jednym z powodów jej podróży.
Patagonia to jeden z najbardziej surowych i nieoswojonych przez człowieka krajobrazów, poszarpany przez wiatry i podzielony przez pokryte lodem szczyty szpikulec Ameryki Południowej.
Mityczna kraina rozciąga się na ponad 900 tys. km niemal bezludnej przestrzeni. Na samym południu można się poczuć jak na krańcu świata – stąd jest zaledwie 1000 km do Antarktydy Jakiego człowieka mogła tu stworzyć nieujarzmiona natura? Równie dzikiego, surowego i nieokrzesanego jak ona sama. Mieszkańcy odludnej krainy są szorstcy w obejściu i pozbawieni szarmanckich manier, ale uchodzą za odważnych, silnych i dumnych. Taki jest chilijski huaso oraz jego argentyński brat gaucho. Wieki temu byli to samotnicy, którzy przemierzali pampę konno, mając nóż za jedyny bagaż. Prawdopodobnie nazwa ta wywodzi się z języka quechua, gdzie huachu oznacza wagabundę. Dawniej kowboje przepędzali bydło po całej pampie i nocowali pod gołym niebem, ogrzewając się przy ognisku. Wyłapywali też dzikie konie sprowadzone do Ameryki Południowej przez Hiszpanów w XVI w. podczas krwawej konkwisty. Dziś, gdy olbrzymie obszary zostały podzielone między wielkich właścicieli ziemskich, gauchos i hausos zostali „udomowieni” i zdegradowani do roli płatnych najemników – pasterzy bydła. Mimo to wciąż kultywują zanikające tradycje swoich przodków. Żyją skromnie, dostosowując rytm dnia do rytmu przyrody. Podobnie jak ich prapradziadowie wypalają na bydle hierra, znaki właściciela, kastrują młode byki (novillos) przeznaczone na ubój. Strzygą też zwierzęta (owce muszą pielęgnować szczególnie starannie – gdy baranowi sierść opada na oczy, nie potrafi znaleźć pożywienia). Letnie miesiące – styczeń i luty – to dla nich czas na odpoczynek i zabawę. W trakcie tradycyjnych fiest urządzają wyścigi konne, rodeo i potańcówki. Na takie festiwale zjeżdżają tłumy. Życie południowoamerykańskich kowbojów i ich rodzin związane jest z estancias, ogromnymi farmami hodowlanymi, mającymi nawet 60 tys. ha. Powstawały w XIX w. niemal w tym samym czasie, kiedy formowały się niepodległe kraje Ameryki. Twórcę reportażu zainspirowała klasyka literatury podróżniczej, powieść W Patagonii (1977) Bruce’a Chatwina. Mustafah Abdulaziz spędził tam kilka letnich miesięcy, przemierzając z gauchos niemal całą Patagonię. Na jego zdjęciach widać przeszywający chłód smaganej wiatrem pampy. Czarnobiała tonacja wzmaga szorstkość bohaterów, ich dystans do świata i podkreśla niejako wykluczenie kowbojów z cywilizacji XXI w.
Pewnego wrześniowego dnia 1519 r. Ferdynand Magellan wyruszył w morze w poszukiwaniu drogi do indonezyjskich Wysp Korzennych
Miał stamtąd przywieźć do Europy trochę pieprzu i goździków. Zamiast tego opłynął ziemię, odkrył cieśninę Magellana (zwaną Cieśniną Wszystkich Świętych), Ziemię Ognistą (zwaną Ziemią Dymu) i Patagonię (zwaną Ziemią Patagona). Teoretycznie można więc powiedzieć, że mu się nie udało. Zamiast pieprzu – Ziemia Ognista. Zamiast goździków i cynamonu – cieśnina i góry. Ale najważniejsze było to, że to jego żeglarze byli pierwszymi białymi, którzy zjedli pingwina. Jak wygląda pingwinie niebo? To pytanie nurtowało nas, gdy lecieliśmy z Buenos Aires do Patagonii, poważnie zastanawialiśmy się nad tym, czy stare pingwiny straszą swoje małe jajeczka żeglarzami Magellana? Czy mówią: „Bądź grzeczny, bo cię zje Ferdynand”? Kiedy nasz syn miał dwa lata, uważał, że pingwiny mają bardzo bogate życie wewnętrzne. Podobnie postrzegał pingwiny noblista Anatole France, który w książce Wyspa Pingwinów opisał, jak zwiedziony przez Szatana święty Mael chrzcił pingwiny w przekonaniu, że są to mali ludzie. To wydarzenie wywołało w niebie bardzo poważną dyskusję nad tym, czy zwierzęta mają dusze (podobno święta Katarzyna była za). Anatole France poszedł jeszcze dalej: uznał, że Francuzi są uczłowieczonymi i ochrzczonymi pingwinami. Według niego Bóg przeciągnął Wyspę Pingwinów do Europy i zamienił ją we Francję. Tak więc pingwinom zawdzięczamy: wieżę Eiffla, egzystencjalizm, impresjonizm i bagietki. A także koncepcję wolności, równości i braterstwa... Wylądowaliśmy w Punto Arenas. Niedaleko miasta są dwa miejsca związane z pingwinami. Pierwsze to Seno Otway (– Nie jedźcie tam – powiedziała nam właścicielka naszego guesthouse’u – tam ostatnio siedzi tylko kilkanaście pingwinów). Drugie – Magdalena. Wyspa Pingwinów. Podobno to pingwini raj. Nikt ich tu nie je. I mogą nosić jajka na stopach. Po dwóch godzinach płynięcia po szarym morzu (nasz kapitan był Patagończykiem i muzykiem, śpiewał nam Yellow Submarine) dotarliśmy do brzegu. Wąski pomost. Pusta wyspa ze ścieżkami dla ludzi (tutaj tylko pingwiny mogą chodzić, gdzie chcą) i pochowanymi po zaułkach ptakami Magellana. Czasami uciekały przed nami, czasami podchodziły i patrzyły na nas. Jakbyśmy byli jakimiś dziwnymi stworami. Jakaś para przez chwilę patrzyła na mnie, potem jeden pingwin coś wycharczał do drugiego i oba ptaki odeszły. Poczułem się nieistotny. I obrażony. Ludzie pochodzą od olbrzymów – ogłosił po latach obliczeń żyjący w początkach XIX w. francuski akademik Henrion. Według niego pierwszy człowiek Adam miał ponad 40 m wysokości, ale Ewa już tylko 38 m. Noe był już zdegenerowany, gdyż miał jedynie 33,37 m, Abraham tylko 9 m, Mojżesz 4,22 m, a Herkules – 3. Podobno karlenie człowieka było związane ze skarleniem jego duszy. Nie bez powodu kurduplami byli Napoleon (prawdopodobnie Pingwin), Hitler i Stalin. Według Henriona proces ogólnego kurczenia się ludzkości zatrzymał się na Juliuszu Cezarze (162 cm) i to tylko dzięki nadejściu Jezusa Chrystusa, który ów proces powstrzymał. Od Chrystusa znowu trochę rośniemy. Zgodnie z tą koncepcją Patagonia była ostatnim miejscem na świecie, gdzie żyli ludzie pokroju Herkulesa i Mojżesza. Po opłynięciu kuli ziemskiej, trzech latach podróży i prawie dwa lata po tym, jak żeglarze zjedli pierwszego pingwina, wyprawa Magellana się zakończyła. Do Hiszpanii wróciło zaledwie 18 ludzi. 252 osoby zmarły po drodze. Zmarł też sam Magellan i dwa olbrzymy, które kazał zabrać z Patagonii. Według jednej ze spiskowych teorii dziejów za śmiercią Magellana i jego załogi stały mściwe pingwiny. Pomiędzy marynarzami, którzy przeżyli tę pierwszą podróż dookoła świata, był kronikarz wyprawy Antonio Pigafetta (autor bestsellera Relazione del primo viaggio intorno al mondo, czyli: Relacja z wyprawy Magellana dookoła świata). To on jako pierwszy nazwał ten ląd Patagonią, czyli Ziemią Wielkiej Stopy. Z powodu olbrzymów zamieszkujących te tereny. Także inni odkrywcy i podróżnicy opowiadali o spotkaniu z olbrzymami. Niektórzy twierdzą nawet, że Yeti jest potomkiem gigantycznych mieszkańców tych terenów. W 1962 r. w pobliżu Torres del Paine odnaleziono szczątki olbrzymich ludzi o wzroście od 2,5 do 3 m, a ich wiek datowano na 500 lat. Znaleziono je niedaleko miejsca, do którego mieliśmy pojechać. W rzeczywistości leżące u wrót Torres del Paine Puerto Natales nie wydawało się być założone przez olbrzymy. Raczej przez karły. Albo pingwiny. Niewielkie domki, wiele z nich obitych blachą i sidingiem. Przytulone do siebie, jakby się chciały wzajemnie ogrzać i zabezpieczyć przed wiatrem. Chroniące się przed zimnem pingwiny zbijają się w kupę i ciągle poruszają. Cyrklują tak, by każde z nich mogło na chwilę znaleźć się w środku grupy, gdzie jest cieplej, a potem znowu przenoszą się na zewnątrz, aby chronić inne zwierzęta przed zimnem. Doskonała współpraca mająca zapewnić im przetrwanie. W Puerto Natales, niewielkim mieście rozłożonym jak szmata nad cieśniną Magellana, nasz syn Mateusz znalazł pomarańczowy sznurek. Ze sznurkiem poszliśmy nad cieśninę. Było zimno. Nie tak miało być, „nie o taką Patagonię walczyliśmy”. Ze starego swetra uciąłem rękawy i zrobiłem z nich getry. Mateusz owinięty w kilka warstw koców i bluz wyglądał bardziej jak baleron niż niespełna trzyletnie dziecko. Weszliśmy na molo wcinające się w wodę. Na końcu stała wojskowa kanonierka i chłopiec z wędką. Była cisza. Inna niż ta wynikająca z braku hałasu. Tutejsza cisza jest przesycona wiatrem, wodą, stukaniem butów o drewniane deski mola. Jest to więc cisza idealna. Archetyp ciszy. Gdzieś przed nami była Ziemia Ognista, Tierra del Fuego, nazwana tak przez Magellana, który dotarł tutaj w 1520 r. Pierwotnie wyspa nosiła nazwę Ziemia Dymu, z powodu dymów i poświaty, jaką dawały rozpalone na lądzie indiańskie ogniska, ale ta nazwa nie spodobała się hiszpańskiemu królowi. Kiedy Magellan tutaj przybył, żyło tu około 10 tys. Indian z plemion Yagan, Alakaluf, Selk’nam oraz Manek’enk, było więc komu palić ogień. Niestety, 50 lat później było tylko 350 Indian. W 2005 zmarła 84-letnia Emelinda Acuna, przedostatnia przedstawicielka plemienia Yagan-Alakaluf. Dziś żyje już tylko jedna kobieta z tego plemienia. Kiedy i ona umrze, wraz z nią odejdzie także język. Odejście języka nie oznacza tylko straty jakichś słów, zdań, przymiotników i czasowników, ale wyginięcie całej kultury, mistyki i tożsamości. Świat zostanie zubożony. Zrobi się dziura. Zgodnie z teorią Edwarda Sapira każdy język reprezentuje odrębne widzenie świata. Gdy umrze ostatnia kobieta znająca język Yagan, umrze świat ostatnich pierwotnych mieszkańców Patagonii. Potomków Patagonów. Człowiekowi coraz trudniej będzie zrozumieć Patagonię i jej duchowy kosmos. Tutejsi Indianie Yagan mieli w sobie coś z poetów. Zamiast mówić: „wyglądasz staro”, mówili „twoja skóra wygląda jak skorupa małży”. Rozumieli złożoność i istotę słów. W ich języku nawet przekleństwo miało w sobie lekkość haiku. W sklepikach i hotelach miasteczka wszędzie były pocztówki, obrazki lub figurki nieistniejących już pierwotnych mieszkańców Ziemi Ognistej i ich oryginalnych rytuałów inicjacyjnych. Nadzy czarno-biali mężczyźni byli pomalowani w dziwne wzory. Na głowach często mieli maski z kory i kawałków drzew. Na czas ceremonii młodzi chłopcy przestawali być sobą. Stawali się demonami. Duchami. Stawali się olbrzymami. Mateusz zbiegł z mola i zaczął iść wzdłuż brzegu. Zachowywał się, jakby wiedział, dokąd idzie, odchodził od cywilizacji, hoteli, knajpek i leżącego przy wodzie placu zabaw. Szedł w kierunku końca świata. Poszliśmy za nim. Na brzegu koło rozpadających się resztek drewnianego mola i ruin jakiegoś magazynu, koło rozrzuconych muszli po małżach, leżały trzy przewrócone rybackie kutry. Wyglądały jak zdychające na lądzie dziwne morskie stwory. Były jak słonie, które w momencie, kiedy czują przychodzącą śmierć, wędrują podobno na wspólne cmentarzysko. Albo jakieś olbrzymy, kolorowe, stare, umierające na plaży. Niebo było błękitne i było wszędzie. Wydawało się, że świat został tutaj ograniczony, sprowadzony do tego koloru. Błękit. Niebieskość. Już nigdy nie będzie tak doskonałej chwili. Z rozwalonego pomostu wyjąłem pordzewiały gwóźdź. I w tym wszystkim, jak jakiś dziwny stwór albo inicjowany dzieciak z plemienia Yagan, biegał nasz opatulony w koce syn ciągnący za sobą pomarańczowy sznurek. Jedyny mocny kolorystyczny akcent w Patagonii. Kolejnymi kolorami były barwy umierających kutrów. Świat był szary, a niebo brudne i wkurzone. Przynajmniej wtedy, gdy rankiem wyjeżdżaliśmy samochodem z naszego hoteliku w Puerto Natales. Ziemia Ognista przypominała Ziemię Dymów, a wbite w niebo i depresyjnie niskie kolumny skał Torres Del Paine wydawały się podtrzymywać nieboskłon przed upadkiem. We mgle i kolejnej porcji szarości podjechaliśmy w pobliże jeziora z lodowcem. Wózek z Mateuszem grzązł w piasku, plaża była potężna, a doświadczenie przedzierania się do wody przypominało walki w Normandii – było ciężko. Wiatr wpychał nam do gardła oddech. Z chustą na twarzy czułem się jak Clooney z Ostrego dyżuru albo jak peruwiański wojownik Świetlistego Szlaku. Jak zwykle nie mogłem się zdecydować, kim naprawdę jestem. Przystojnym lekarzem czy niewysokim peruwiańskim chłopem z nierównym zgryzem? Patagonia przez swoją estetyczną surowość nadaje znaczenie drobiazgom. W tropikach, gdzie człowiek jest atakowany przez szaloną płodność natury, nie zauważa się szczegółów. Tutaj, gdzie natura jest surowa, a przetrwanie ciężkie, docenia się drobnostki. Ruchy fal, zmiana świateł na błękitnych kostkach lodu, przesuwanie się piasku, krab idący po obrobionym przez wodę białym korzeniu. Na plażę wyszedł pingwin. Mateusz zeskoczył z wózka i biegiem przedzierając się przez piasek, krzyczał: – A sio! A sio! Pingwin go olał. Miał świadomość, że to on jest u siebie, my natomiast byliśmy przejazdem. Ominął Mateusza i spokojnie poszedł dalej. W kierunku lodowej góry.
"Posiniaczeni i podrapani (...). Cieszymy się jak dzieci." Patagonia na wiosłach
Przepłynęliśmy tę krainę od Pacyfiku do Atlantyku,przenosząc kajaki przez przełęcze Kordyliery
Zimą i bez wspomagania z zewnątrz – takie było założenie naszego trawersu. Jego niewielki odcinek pokonaliśmy z Marcelem, moim kajakowym partnerem, już kilka lat wcześniej niezależnie od siebie. Ale to było latem, poza tym na większości przenosek korzystaliśmy z samochodu. Analizując później mapę, znalazłem „drogę” przejścia z Chile do Argentyny poprzez rzeki, kilka jezior i przełęcze Kordyliery. To trudne przedsięwzięcie, ale z naszym doświadczeniem kajakowo-wyprawowym możliwe do zrealizowania – razem z Marcelem wspinaliśmy się w skałach, zdobywaliśmy wulkan Lanin i pływaliśmy po jeziorze Nahuel Huapi. Spotkanie z Otarią Startujemy w Puerto Montt, głównym porcie chilijskiej Patagonii, skąd transportuje się różne produkty na południe kontynentu. Miasto nie zachwyca architekturą, a ciężkie stalowe chmury potęgują wrażenie szarości i smutku. Ten rejon należy do bardzo deszczowych i chłodnych. Według prognozy mamy mieć taką pogodę przez najbliższy tydzień. Zrzucamy kajaki nad brzegiem oceanu, kilka kilometrów za miastem. Nie chcemy wzbudzać zainteresowania wśród miejscowych z uwagi na to, że nie informujemy straży wodnej o naszym trawersie. Im mniej biurokracji, tym mniej kłopotów związanych z ciągłym informowaniem marynarki o naszym położeniu i planowanych ruchach. W przypadku wypraw ekstremalnych nie da się ustalić z kilkudniowym wyprzedzeniem, gdzie się spędzi noc. Ładujemy sprzęt potrzebny na przeprawę przez góry oraz zapas prowiantu i wyruszamy, chcąc wykorzystać końcówkę krótkiego zimowego dnia. Warunki są sprzyjające. Poruszamy się z prądem odpływu, popychani przez wiatr. Możemy sobie pozwolić na przepływanie zatok w linii prostej, nie musimy trzymać się brzegów. Z wody wychyla się otaria, czyli uchatka patagońska, i przypatruje się nam z ciekawością. Później pojawia się delfin południowy, czarny z białym podbrzuszem. Te morskie ssaki uwielbiają towarzyszyć łodziom. Wielokrotnie podczas moich wypraw dotrzymywały mi towarzystwa, wyskakując przed kajakiem. Takie spotkania inspirują mnie do eksploracji patagońskich gór i fiordów. Kolejnego dnia stalowe chmury wiszą jeszcze niżej. Kiedy wpływamy do fiordu Reloncavi, prąd morski, który do tej pory był naszym sprzymierzeńcem, wysyła nas z powrotem na ocean. Staramy się płynąć blisko brzegu, ale obładowane łódeczki skaczą na wszystkie strony. Z trudem zachowuję równowagę na krótkich falach – złamał mi się ster i kajak stracił sterowność. Wpływam między dwie wysepki, gdzie prąd jest tak silny, że ledwo poruszam się do przodu. Marcelo, widząc warunki w cieśninie, sprytnie opływa wysepkę od strony morza. W pewnym momencie fale obracają mój kajak do góry dnem. Jedną ręką ściągam założony na kokpit fartuch i nie wypuszczając wiosła, wydostaję się na powierzchnię. Marcelo płynie do mnie, aby mi pomóc wejść z powrotem do łódki. Wielokrotnie trenowaliśmy takie akcje, jestem więc spokojny. Mitomani do wioseł W opuszczonej zimą wiosce Ralún kończymy etap oceaniczny. Czeka nas trawers jezior, lasów i Kordyliery. Wyciągamy z luków bagażowych rurki PCW i montujemy zmyślny system do ciągnięcia kajaków. Wygląda trochę jak nosze na gumowych kółkach. Marcelo wypróbował go kilka lat wcześniej podczas pokonywania Kordyliery. Niestety utknął podczas przeprawy przez las i musiał się wycofać. Ciągniemy kajaki pod górę po szutrowej drodze. Jest zimno, bez przerwy pada. Znajdujemy wąską ścieżkę, którą latem lokalni mieszkańcy chodzą do jeziorka Cayutue łowić pstrągi. Ale teraz ścieżka przemieniła się w rwący potok, co powoduje, że na śliskich kamieniach i nierównościach ciągle się wywracamy. W dodatku pięciometrowymi kajakami trudno manewrować między drzewami. Potrzebujemy dwóch dni, żeby przemierzyć 3 km lasu. Posiniaczeni i podrapani docieramy w końcu do dużego jeziorem Todos los Santos. Cieszymy się jak dzieci. Jeden z najtrudniejszych odcinków górskich, który kilka lat temu zatrzymał Marcela, mamy za sobą. Wyż z południa wyczyścił niebo, ale zmroził powietrze i cały nasz sprzęt. Odtąd niemal każdy poranek będziemy zaczynać od łamania sztywnych od lodu kombinezonów, butów i rękawic. Wykorzystujemy wspaniałą pogodę i przepływamy całe jezioro Todos los Santos, zahaczając po drodze o potężny wodospad. Po raz pierwszy możemy podziwiać Kordylierę. Przed nami wznoszą się wulkany Osorno i Puntiagudo, później ukazuje się Tronador. Mimo że znamy to miejsce, podziwiamy je, jakbyśmy tu byli pierwszy raz w życiu. W nocy dopływamy do przygranicznej wioski Puella. Nocujemy w tanim pensjonacie prowadzonym przez pracowników pobliskiej przystani. Na opowieść o naszych planach reagują śmiechem. Nie potrafią sobie wyobrazić kajakowej przeprawy przez góry, uważają nas za mitomanów. Rano przy 10-stopniowym mrozie maszerujemy szutrową drogą w kierunku przełęczy Perez Rosales, do posterunku granicznego po stronie argentyńskiej. Ku naszemu zaskoczeniu przełęcz nie jest zawalona śniegiem, ale i tak ciężko nam wciągać kajaki po mokrej ziemi. W dół idzie nam już znacznie łatwiej i szybciej. Po godzinie dochodzimy do jeziora Frias, gdzie znajduje się żandarmeria. Argentyńczycy witają nas zaskoczeni. Zimową porą nikt tędy granicy nie przekracza, a już na pewno nie kajakarze. Pod wiatr Przedostaliśmy się przez góry, zaczynamy drugi etap wyprawy: trawers potężnych jezior oraz przenoszenie kajaków w rejonie zapór, których w sumie jest pięć. Mimo bardzo silnego wiatru i zamkniętych portów nad jeziorem Nahuel Huapi wypływamy na własną odpowiedzialność. Na wodzie czuję się jak wańka-wstańka. Kajak przechyla się na boki, a ja biodrami kontruję przechył. Przez cały czas wiosłuję, wygląda to jak jakiś szalony taniec. Czasami wiatr jest tak silny, że pędzimy z zawrotną szybkością, tyle że w kierunku przeciwnym do zamierzonego! Mój wiatromierz wskazuje prędkość podmuchów 115 km/h! Pokonanie pierwszej zapory na rzece Limay okazuje się trudniejsze, niż przewidywaliśmy. Wyciągamy kajaki na brzeg i idziemy do budynku pracowników elektrowni wodnej. Prosimy o możliwość przejścia przez teren zakładu. Natrafiamy na mur, nikt nie wykazuje chęci współpracy. Rzadko się to zdarza na tego typu wyprawach. Zamiast dwóch kilometrów przenoski mamy 30 km marszu drogą. Ciągniemy kajaki wyprzedzani przez wielkie ciężarówki. Przekraczanie kolejnych zapór nie sprawia już tylu problemów. Żandarmi pilnujący obiektów pokazują nam krótkie obejścia. Proponują też transport kajaków, ale odmawiamy, wyjaśniając im formułę wyprawy „o własnych siłach”. Najtrudniejsze są trawersy jezior. Patagonia to kraina wiatru i wieje prawie cały czas. Warunki na wodzie są dużo trudniejsze niż na Pacyfiku, dlatego chcielibyśmy mieć już ten etap za sobą. Najdłuższe jezioro, a dokładnie zalew Piedra del Aguila, ma 100 km długości. Płyniemy z dala od jego stromych niedostępnych brzegów, gdyż tam woda kotłuje się wściekle. Przed zmrokiem znajdujemy małą plażę i rozbijamy biwak. Czynności, które wykonujemy w obozie, są kopią z dni poprzednich. Najpierw przebieramy się w suche rzeczy, a mokre rozwieszamy na krzakach. Rozstawiamy namiot. Na ognisku przygotowuję yerba mate, gotuję ryż, czasami makaron, do tego dorzucamy tuńczyka lub małże z puszki. Mimo zmęczenia nie jesteśmy w stanie zasnąć od razu. Bolą plecy, dłonie i ramiona pulsują, przez nogi przechodzą skurcze. Po dwóch tygodniach przekraczamy ostatnią tamę. Jesteśmy zmęczeni i wychudzeni. Postanawiamy odpocząć jeden dzień, chociaż na regenerację sił to za mało. W nadrzecznej miejscowości General Roca ugaszcza nas przyjaciel Marcela. Nocujemy w jego domu, zajadamy się grillowanym mięsem, popijając je argentyńskim winem. Aż chce się zakończyć w tym miejscu wyprawę. Zostaje nam jednak jeszcze 800 km rzeki. Po drugiej stronie Każdy dzień na Negro wygląda tak samo. Popadamy w rutynę. Wiosłujemy po 8–9 godzin, a jedynym urozmaiceniem na leniwym nurcie są wystające z wody zatopione drzewa. Chudniemy w zastraszającym tempie, bo skończyły się puszki i jemy tylko ryż albo makaron. Wzdłuż brzegów ciągną się pastwiska, jest szaro i nudno. Na dodatek zimno jak diabli. Wyłączam umysł i odliczam dni, które dzielą nas od Atlantyku. W miejscowości Viedma zatrzymujemy się w klubie wodnym La Rivera, który jest znany z najlepszej szkoły kajakowej w Argentynie. Tutaj przygotowuje się zawodników na mistrzostwa świata i olimpiady w kajakarstwie. Zarząd klubu traktuje nas jak bohaterów i załatwia transport powrotny do San Carlos de Bariloche. Zostało nam bowiem 30 km do ujścia rzeki. Fale oceanu wdzierają się w nurt rzeki Negro. W końcu jakaś zmiana! Przebijamy się przez nie, pokonując ostatnie kilometry. W końcu lądujemy na plaży w El Condor. Aż trudno mi uwierzyć, że to już koniec. Na plaży czeka na nas trener kajakarskiej kadry Argentyny, aby zabrać nas do Viedma. Przez najbliższe dni zamierzam jeść, jeść i jeszcze raz jeść oraz wypoczywać. No i oczywiście myśleć o kolejnej wyprawie. Arkadiusz Mytko
Patagonia: Białe bezdroża i góry krańca świata
Kapryśna pogoda Patagonii potrafi zakpić nawet z najlepiej przygotowanego podróżnika.
Wulcan Lautaro (3 380 m n.pm.), najwyższa góra południowego Lądolodu Patagońskiego, znajduje się ok. 50 km na północny zachód od niższego o pięć metrów Fitz Roy’a (3 375 m). To właśnie ta góra, obok słynnego Cerro Torre, przyciąga wspinaczy i turystów niczym magnes. Dalej zapuszczają się już tylko nieliczni, a wyjście na rozciągające się tam pole lodowe – trzecie co do wielkości na Ziemi – należy do rzadkości. Niedostępność wulkanu oraz jego oddalenie od przetartych szlaków kusiło nas najbardziej. Z osady El Chaltén u stóp Fitz Roy’a wyruszamy na początku lutego. Na półkuli południowej trwa lato, jest 25ºC, więc narty i sanie przytroczone do naszych plecaków wywołują uśmiech nielicznych mijanych turystów. Pierwszego dnia prowadzi nas wygodna ścieżka, ale już następnego zapuszczamy się w rejony rzadko odwiedzane, gdzie z trudem odnajdujemy drogę. Mijamy Jezioro Electrico i, wspinając się skalnymi progami, dochodzimy do Jeziora Marconi, do którego wpada lodowiec o tej samej nazwie. Jeszcze jedno strome podejście i będzie można włożyć bagaż na sanie. Przypinamy raki i wspinamy się na przełęcz Marconi prowadzącą do krainy lodu i śniegu. Teren z rzadka poprzecinany szczelinami łagodnie wznosi się ku północy i pozwala na dość szybki marsz. Słońce pali niemiłosiernie, sanie odciskają wyraźny ślad w miękkim śniegu. W kompletnej ciszy suniemy kilometr za kilometrem. W oddali wyraźnie rysuje się cel wyprawy, ale nam wydaje się, że drepczemy w miejscu. Drugiego dnia docieramy do podnóża góry. Wieczorem zachodni wiatr przynosi śnieżną zadymkę. Dopiero po czterech dniach spędzonych w namiocie pojawia się słońce. To może być jedyna szansa wejścia na szczyt. Do pokonania mamy dwa śnieżne kotły i kilkaset metrów grani głównej. Związani liną, na nartach uzbrojonych w foki kluczymy między głębokimi szczelinami i pokonujemy kolejne śnieżne mosty. Mimo że teren robi się coraz bardziej stromy, wciąż trawersujemy stok na nartach, ale przynajmniej nie zapadamy się w śniegu po pas. Wyjście na przełęcz kosztuje dużo sił i czasu. Po lewej widzimy wody Pacyfiku przykryte pierzyną chmur, po prawej rozpościera się olbrzymie cielsko lądolodu. Południowy szczyt Lautaro osiągamy po 19.00. Główny wierzchołek wznosi się ponad sto metrów wyżej, ale z powodu późnej pory znajduje się poza naszym zasięgiem. Zabrakło nam jeszcze 2–3 godzin marszu, poza tym jazda w nocy po trasie usianej szczelinami nie byłaby rozsądna. Zjazd zaczynamy tuż przed zmierzchem. Początek jest wspaniały. Stok nachylony nieznacznie powyżej 30°, lekki, suchy śnieg pozwalają rozkoszować się każdym skrętem. Słońce zachodzące nad Pacyfikiem rzuca ostatnie promienie na białe zbocza Andów Patagońskich. Dojeżdżamy do przełęczy, którą kilka godzin wcześniej zdobywaliśmy z wielkim mozołem. Słońce zachodzi i tu kończy się sielanka. Temperatura spada kilkanaście stopni poniżej zera, śniegowa breja zalegająca w kotle zamarza w ciągu kilku minut. Nasza trasa przypomina teraz zaorane pole o sporym nachyleniu. Ostro krawędziując, pokonujemy w zapadających ciemnościach ostatnią stromiznę. Mięśnie ud bolą niemiłosiernie. Od namiotu dzieli nas już tylko lekko nachylony, ale usiany szczelinami fragment lodowca. W dół bezpiecznie prowadzi nas, na szczęście, doskonale widoczny ślad podejścia. Po dwóch godzinach emocjonującego zjazdu docieramy do celu. Oprócz satysfakcji jest też pewien niedosyt – szansa na zdobycie głównego wierzchołka Lautaro może się już nigdy nie powtórzyć. Maciej Sawicki
Ten film wyrwie Cię zza biurka i przeniesie w inny świat. Zobacz przepiękną Patagonię [VIDEO i GALERIA]
Patagonia to magiczna kraina leżąca na terenie Chile i Argentyny, odkryta przez Ferdynanda Magellana. Teraz, po prawie 500 latach od jej poznania Michał Janicki przybliża ją na pięknym filmie. Zobaczcie sami!
Pierwotna nazwa Patagonii pochodzi od fantastycznego stwora, opisanego w eposie rycerskim z XVI wieku. "Patagón" był stworem, z którym walczył główny bohater. Najprawdopodobniej napotkane lokalne plemiona wydały się podróżnikom dzikie i podobne do fantastycznych stworów stąd kraina dostała taką nazwę. A jak ją widzi współczesny podróżnik? Zobacz galerię zdjęć Patagonii! - 3000 kilometrów na południe od Buenos Aires znajduje się najbardziej ambientowy zakątek świata w którym wszystko jest w skali makro - pisze Michał Janicki - Ciągnące się przez dziesiątki kilometrów puste proste drogi. Gigantyczne jeziora zasilane schodzącym z gór lądolodem. Strzelisty Fitz Roy górujący nad innymi szczytami ściany Andów. I wreszcie 30-kilometrowy jęzor Perito Moreno – największego na świecie spośród wciąż rosnących lodowców. Te wszystkie obrazy przywodzą na myśl jakąś inną planetę. Tylko stada guanako przypominają, że wciąż jesteśmy na Ziemi. Zapraszamy Was w podróż do Patagonii! View oEmbed on the source website Opracowanie: Błażej Grygiel
Wizjoner Elon Musk ogłosił, że wysłanie człowieka na Marsa i skolonizowanie Czerwonej Planety nastąpi już za osiem lat. Inni mówią raczej o roku 2040. Chętnych do takiej międzyplanetarnej wyprawy są tysiące, i to mimo iż może się okazać, że jest to droga bez powrotu (artykuł na str. 34). Pośpiech i miliardowe nakłady na badania możliwości życia na Marsie wynikają po trosze z faktu, że obawiamy się o przyszłość naszej planety. Mówiąc wprost – szukamy miejsca, gdzie osiedli się ludzkość, kiedy katastrofa ekologiczna i wyczerpujące się zasoby naturalne doprowadzą do porażki naszej cywilizacji. Ja chciałabym wierzyć, że równie dużo wysiłku włożymy w ocalenie Ziemi. A tymczasem jestem zafascynowana tym, że wciąż dowiadujemy się czegoś nowego o naszej planecie, że na nowo kreślimy mapy. 27 września Krzysztof Starnawski z polsko-czeskim zespołem odkryli najgłębszą podwodną jaskinię świata. Leżąca na terenie Czech Hranická Propast ma (co najmniej) rekordowe 404 m głębokości. Krzysztof Starnawski, polski speleolog, płetwonurek i ratownik TOPR, poświęcił temu projektowi 20 lat życia, bijąc w tym czasie kilka rekordów w nurkowaniu głębokim (artykuł na str. 58). Dzięki takim ludziom jak on lepiej rozumiemy nasz ziemski świat, więcej wiemy. My w National Geographic Polska staramy się największe odkrycia opisywać. Zarówno te ziemskie, jak i kosmiczne. Od tego wydania robimy to w nowej, nowoczesnej szacie graficznej. Czekamy na Wasze opinie i wrażenia na naszym profilu na Facebooku.
30 - Rozmowa NG Wywiad z Piotrem Pogonem, który umierał cztery razy, a mimo to, a może właśnie dlatego, zdołał pomóc wielu ludziom. Rozmawia Julia Lachowicz 34 - Mars dla Ziemian Czy i kiedy polecimy na Marsa? I czy może on stanowić alternatywę dla Ziemi po możliwej katastrofie? Tekst J. Achenbach Zdjęcia Phillip Toledano, Robert Clark, Max A.-Hellweg, Mark Thiessen 58 - Polski jaskiniowy rekord Rzecz o człowieku, który się zawziął, i jaskini, która w końcu uległa. Tekst Marcin Jamkowski Zdjęcia Marcin Jamkowski, Krzysztof Starnawski, Irena Stangierska 70 - Po drugiej stronie życia Teoretycznie zza granicy między życiem i śmiercią nie ma powrotu. Okazuje się ona jednak dość płynna. Tekst Robin Marantz Henig Zdjęcia Lynn Johnson 90 - Kruchy pokój Rajska Sri Lanka na 26 lat ugrzęzła w wojnie domowej. Dziś konflikt się wypalił, ale rachunki krzywd wciąż czekają na wyrównanie. Tekst Robert Draper Zdjęcia Ami Vitale 128 - Moc ósemki Są trochę jak kosmici, a trochę jak ludzie. Ośmiornice naprawdę potrafią wprawić w zdumienie. Tekst Olivia Judson Zdjęcia David Liittschwager
Błękitny lodowiec co kilka minut zrzuca wielkie bryły lodu. Te wpadają do wody z hukiem porównywalnym do wybuchu granatu.
Wielkie bryły lodu co kilka minut wpadające do wody z hukiem, który jest porównywalny do wybuchu granatu lub uderzenia pioruna. To błękitny lodowiec Perito Moreno, atrakcja, która przyciąga do Parku Narodowego Los Glaciares w Patagońskiej części Argentyny tysiące turystów. Jest jednym z 48 lodowców wchodzących w skład Patagońskiego Pola Lodowego. Sam Perito Moreno ma 250 km kw powierzchni do 80 metrów wysokości i przemieszcza się z prędkością 2 metry na dobę. Można go podziwiać z pokładu statków wycieczkowych lub odbyć trekking po jego wspaniałym jęzorze. Po prostu ósmy cud świata!
Dodatkowe dziewięć miesięcy noszenia danej rzeczy może zmniejszyć zanieczyszczenie środowiska nawet o 30 procent! W trasę ruszył specjalny bus The Worn Wear Mobile Tour oferujący bezpłatną naprawę uszkodzonych ubrań.
Aby zachęcić klientów do naprawy zepsutych rzeczy, firma Patagonia produkująca odzież outdoorową, wysłała w trasę bus oferujący bezpłatną naprawę uszkodzonych zamków, zatrzasków, gumek, stoperów i przyszywanie guzików. Akcja The Worn Wear Mobile Tour ma wspomóc walkę z zanieczyszczeniem środowiska. Przedłużenie życia naszych ubrań jest najważniejszą rzeczą, jaką możemy zrobić, aby zmniejszyć negatywny wpływ konsumpcyjnego stylu życia na naszą planetę. – uważa właściciel firmy Patagonia, Yvon Chouinard. Oprócz tego podczas The Worn Wear Mobile Tour prowadzona jest akcja edukacyjna, która ma na celu uczenie innych, jak sami mogą naprawić swój własny sprzęt. „Zastanów się, czy to, co chcesz kupić, jest ci na pewno niezbędne i nie kupuj tego, czego nie potrzebujesz” – z takim przesłaniem Patagonia zwraca się do innych. W ramach akcji można również przekazać swoją niechcianą już odzież. Nie zostanie ona jednak wyrzucona do kosza, lecz przeznaczona do dalszej sprzedaży. To też może wspomóc walkę z zanieczyszczeniem środowiska, które wynika z ogromnej produkcji śmieci we współczesnym świecie. Zaopatrzony w maszyny do szycia warsztat otwarty jest dla każdego, kto przyniesie swoje ubrania, niezależnie od marki. Program Worn Wear został stworzony przez Patagonię w 2013 roku, jako sposób na zachęcenie ludzi do dbania o swój sprzęt, oraz - w razie potrzeby - czyszczenia i naprawy. Program ma na celu utrzymać odzież w obiegu tak długo, jak to możliwe. Tylko dodatkowych dziewięć miesięcy noszenia danej rzeczy może zmniejszyć zużycie wody, emisję dwutlenku węgla oraz nagromadzenie odpadów o 20-30 procent! Fot. materiały prasowe Bus na trasie The Worn Wear Mobile Tour został zaprojektowany przez artystę-surfera Jaya Nelsona. Góra pojazdu wykonana jest z drewna pochodzącego z gigantycznej beczki na wino. Zamontowano ją na Dodge'u Cummins, rocznik 1991, napędzanym biodieslem. Podczas pracy zasilany jest również energią słoneczną. Mobilny warsztat otwiera swoje podwoje dla wszystkich chętnych.
Dzikie, wietrzne pustkowia i zdziczałe bydło – oto naturalne dekoracje, w jakich z życiem zmagają się patagońscy bagualeros.
Posłuchajcie opowieści o przelanej krwi, odwadze i sile tradycji. Jak w większości tego typu historii występują tu konie oraz powściągliwi mężczyźni o nieprawdopodobnych umiejętnościach. Nie muszę chyba dodawać, że ryzykują swoim życiem i zdrowiem. Krajobraz również nie odbiega od narracyjnego standardu – jest mitycznie dziki. Tylko wtajemniczeni odnajdą na mapie Sutherland – obszar lądu wrzynający się w chilijski fiord Ultima Esperanza w południowej Patagonii. Nie ma tu dróg ani osad. Obszar od północy sąsiaduje z Parkiem Narodowym Torres del Paine. Dalej na północ rozciągają się już tylko dzikie i niedostępne lodowce, które oddzielają chilijską Patagonię od reszty kraju. Na zachodzie dziesiątki wysepek osłaniają ląd od Pacyfiku, na wschodzie jego granicę stanowi fiord, często wzburzony złowrogim wiatrem. Po jego drugiej stronie leży malownicze miasteczko Puerto Natales. Sebastián García Iglesias to 26-letni inżynier rolnik z zawodu i gauczo (południowoamerykański kowboj) z powołania. Jego legendarny przodek ze strony matki, Arturo Iglesias – którego Sebastian rzekomo przypomina do złudzenia – urodził się w Puerto Natales w 1919 r. Rodzina Iglesiasów osiedliła się na tych terenach 11 lat wcześniej jako jedna z pierwszych. Otworzyli sklep, w którym zaopatrywali się inni pionierzy. Wkrótce potem założyli gospodarstwo Estancia Mercedes na kawałku ziemi położonym malowniczo na tle morza, u podnóża gór. W 1960 r. Arturo nabył Estancia Ana Maria – ranczo, na które można dotrzeć tylko łodzią albo po 10 godzinach w siodle i przeprawie przez bagna sięgające końskiego brzucha. Wydawałoby się, że to koniec świata, lecz Arturo stworzył w rejonie Sutherlandu osadę. W chatce w Sutherlandzie mieszkał kiedyś pracownik rancza z żoną i dwójką dzieci. Kobieta nie wytrzymała izolacji i uciekła z rybakiem, a samotny ojciec wyprowadził się z chatki – popędził bydło z powrotem do cywilizacji. Niektóre osobniki opuszczały stado Artura i dziczały – dobór naturalny tylko je wzmocnił i zahartował. Każdego lata Arturo zaganiał je, wyruszając z rancza Ana Maria w towarzystwie psów pasterskich i sprawdzonych koni. Wysyłał baguales – co dosłownie znaczy „zdziczała rogacizna” – na targ w Puerto Natales łodzią, ale czasami przepędzał je wzdłuż klifów, urwisk, przez torfowiska. Zapasy ładował na wierzchowca, do którego uwiązany był też dziki byk. Tymczasem rodzina Iglesiasów – czyli rzesza ciotek, wujków i kuzynów, którzy mieli z ranczem niewiele wspólnego – postanowiła sprzedać tereny Any Marii. Nowy nabywca pozwolił Sebastiánowi ostatni raz przepędzić baguales. Sebastián ruszył do Natales w poszukiwaniu najlepszych bagualeros – lokalnych gauczów – do pomocy. A ponieważ najwyraźniej ma nadzieję, że pewnego dnia będzie zabierał turystów szlakiem bagualeando i podtrzymywał rodzinną tradycję – zgodził się, byśmy się przyłączyli. Nie miałam złudzeń: wyprawa do Sutherlandu to nie jest beztroska przejażdżka. To tylko fragment artykułu Alexandry Fuller z grudniowego wydania "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Cała wyprawa potrwa 7 lat, a podczas niej Paul Salopek przejdzie 34 000 km
Zdobywca Nagrody Pulitzera i dziennikarz National Geographic Paul Salopek w podróż „Out of Eden” wyruszył 10 stycznia 2013 roku. Pierwsze kroki postawił w Etiopii, a jego celem jest Patagonia. Skąd pomysł na trasę? Paul Salopek chce w ten sposób odtworzyć migrację człowieka prehistorycznego. Wędrówka odbywa się powoli, to tempo spacerowe. Znany dziennikarz i reporter chce w ten sposób nieco „zwolnić”, skupić się na rozmowach z napotkanymi po drodze ludźmi, przyglądać się otoczeniu. Podczas tej ciekawej wyprawy patronują mu National Geographic, the Knight Foundation i the Pulitzer Center for Crisis Reporting. Salopek wziął ze sobą tylko najbardziej potrzebne przedmioty oraz lekkiego laptopa I telefon satelitarny, by regularnie zdawać relacje z wyprawy. Dzięki temu czytelnicy na całym świecie mogą śledzić jego wyprawę, komentować i wiedzieć, że po kilku dniach otrzymają odpowiedź na swoje pytania. W tej chwili Paul Salopek wędruje w Etiopii. Stamtąd trasa, jaką obierze Salopekj będzie prowadzic przez Półwysep Arabski do Iranu, Indii i Chin, następnie do Rosji, na Alaskę i Kanadę, USA, Meksyk, kraje Ameryki Środkowej i Południowej aż do Chile. Pełny zapis jego refleksji, rozmów z tubylcami i zdjęcia można zobaczyć na: http://outofedenwalk.nationalgeographic.com/
Geny, wychowanie i „ten trzeci” Chciałabym wierzyć, że moja czteroletnia córka jest niczym biała niezapisana kartka i mam wpływ na to, jakim będzie człowiekiem. Najnowsze badania pokazują jednak, że w 70 proc. to geny określają charakter, a rodzice mogą jedynie pomóc dziecku w rozwinięciu niektórych cech. Zwłaszcza że istnieje jeszcze coś takiego jak „trzeci czynnik”, i to o nim między innymi możecie przeczytać w naszym artykule Dwa słowa o bliźniętach na str. 62. Dla genetyków bliźnięta, zwłaszcza wychowywane osobno, bez świadomości posiadania rodzeństwa, stanowią źródło nieocenionego materiału porównawczego do formułowania powyższych wniosków. A badawczych sposobności będą mieli jeszcze więcej, bo do 2050 r. już co druga ciąża ma być mnoga. I nie tylko bliźniaki się mnożą – coraz częściej bowiem na świat przychodzą wieloraczki (do tej pory swoisty rekord świata to ośmioraczki). Zastanawiam się tylko, jakie to uczucie patrzeć na swojego brata czy siostrę i widzieć identyczną osobę. Albo nawet kilka takich samych sióstr (jednojajowe pięcioraczki urodziły się w Kanadzie)! Przecież każdy uważa, że jest niepowtarzalny... Ja jednak nadal, mimo doniesień naukowców, zamierzam z takim samym entuzjazmem zapisywać białą kartkę życia mojego dziecka.Martyna Wojciechowska
SPIS TREŚCI: SKANER popularnonaukowy Wywiad z genetykiem prof. Tadeuszem Doboszem – „DNA, powiedz przecie”, czyli o ustalaniu ojcostwa, identyfikacji przestępców oraz sposobach odtwarzania dawno wymarłych gatunków. Podlasie - Co jest siłą regionu? To, że życie płynie tam wolniej. A słabością? To, że życie płynie tam wolniej. Uczciwy portret Podlasia musi być paradoksalny. Bliźnięta - Dlaczego jednojajowe bliźnięta, mające identyczne DNA, jednak się różnią, fizycznie i charakterem? Mówiąc w skrócie, powodem jest tajemniczy „trzeci czynnik”. Afrykański ryft - Serce kontynentu przecinają buzujące wulkaniczną energią wielkie geologiczne rowy. Ludzkie społeczności żyjące w regionie, pod presją braku przestrzeni życiowej i zasobów, też co jakiś czas eksplodują morderczą furią. Apostołowie - Choć formalnie było ich 12, poczet apostołów, którzy ponieśli w świat chrześcijańskie przesłanie, jest liczniejszy. Za kwestionowanie zastanego społeczno- -kulturowego porządku niemal wszyscy zapłacili życiem. Hulmany - Święte dla hinduistów małpki, z ważną rolą w starożytnej mitologii, potrafią korzystać ze swojego statusu. Choćby wpadając na urządzane specjalnie dla nich bankiety. Głazy narzutowe - Lądolód oprócz piasku i kamyków potrafił też taszczyć głazy naprawdę imponujące. Niektóre stoją dziś w zupełnie zaskakujących miejscach.
Uwaga Konkurs! Wyślij zdjęcie ze swoim ulubionym miejscem w Polsce i wygraj jedną z czterech wypraw do Patagonii lub jedną z 500 nagród tygodniowych.
Szczegóły konkursu na stronie: www.kindercountry.pl
Kilka przydatnych informacji dla wszystkich wybierających się do Chile.
Powierzchnia: 757 tys. km2. Chile rozciąga się na 4 300 km. Stolica: Santiago de Chile, mieszka tam blisko 5 mln ludzi. Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui, Isla de Pascua) należy do Chile. Ludność: 16,5 mln mieszkańców. Gęstość zaludnienia: 21,7 osoby na km2. Szóste co do liczebności państwo Ameryki Południowej. Grupy etniczne: Metysi (66 proc.), biali (30 proc.), Indianie, m.in. Mapuche, Ajmara, Quechua (4 proc.). Język: hiszpański, keczua, ajmara, mapuche, rapanujski (na Wyspie Wielkanocnej). Sporadycznie angielski i francuski. Waluta: peso chilijskie. 1 euro = 720 peso, 1 USD = 550 peso. Do Chile najlepiej pojechać między listopadem a końcem lutego. Nawet w zimnej Patagonii można wtedy trafić na cieplejsze dni. Na Wyspie Wielkanocnej pogoda jest komfortowa przez cały rok. W styczniu 2010 r. w Chile i Argentynie odbędzie się przeniesiony z Afryki rajd „Dakar”. Polacy w celach turystycznych mogą podróżować bez wizy. Przy wjeździe nie jest określony minimalny okres ważności paszportu oraz nie ma obowiązku okazania biletu powrotnego. Z Europy do Santiago de Chile latają np. Lufthansa, Iberia, LAN czy KLM. Z Polski nie ma bezpośrednich lotów. Najtańszy bilet: 5–6 tys. zł. Z Santiago de Chile na Rapa Nui kursuje m.in. LAN. Cena 2,4 tys. zł. www.klm.com, www.iberia.com. 16-dniowa wycieczka do Chile i na Wyspę Wielkanocną kosztuje ok. 18 tys. zł, a trwająca 25 dni 20 tys. zł. www.mktramping.pl Chile Autobusem: w na dłuższych trasach jeżdżą wygodne dwupoziomowe autobusy. Największą spółką przewozową jest firma „Turbus”. Z Santiago do Pucon (10 godz. jazdy) zapłacimy 50 zł za autobus normal lub 90 zł za autobus semicama (posiłek i wygodniejsze fotele). Dworce autobusowe to wielkie kompleksy z restauracjami, kantorami wymiany walut i centrami informacji turystycznej. Samolotem: Największe chilijskie linie lotnicze Lan Chile są uważane za najlepszego przewoźnika w Ameryce Południowej. Latają też do Europy. www.skyairline.cl. Statkiem: 4-dniowy rejs między lodowcami Patagonii. Cena ok. 350 USD. www.navimag.com Wyspa Wielkanocna Warto wypożyczyć samochód z napędem 4x4 (80 USD/dzień), quada lub rower. Można też zwiedzać ją konno. Koszt (z przewodnikiem) ok. 100 USD za dzień. Chile Pokój dwuosobowy w skromnym hotelu ok. 55 USD. Pokój bez łazienki – o połowę taniej. Schronisko młodzieżowe od 10 USD. W Patagonii typowe są schroniska górskie: zbiorowa sala, piętrowe łóżka, wspólne łazienki i kuchnia do przygotowywania posiłków. Popularne są też kwatery prywatne, w których mieszka się z chilijską rodziną. Cena 10–20 USD. Wyspa Wielkanocna Na wyspie jest kilka hoteli w średnim standardzie cenowym (50–150 USD za noc), kemping (ok. 30 USD) oraz hotel Explora (1 000 USD za noc). Rozbijanie namiotu „na dziko” jest zabronione. Wyśmienite są ryby i owoce morza, zwłaszcza homary. Warto spróbować centolla, największego kraba świata. Porządne chilijskie wino jest o połowę tańsze niż nad Wisłą! Danie obiadowe, np. ryba z frytkami, kosztuje od 7 USD. Chile to jeden z najbezpieczniejszych krajów na świecie, jednak w Santiago, Valparaíso i innych dużych ośrodkach turystycznych trzeba uważać na kradzieże. Na Rapa Nui jest bezpiecznie. Napady się właściwie nie zdarzają. Chile Nie wolno wwozić mięsa, owoców, warzyw i przetworów. Dopuszcza się tylko produkty mięsne i nabiał pakowane hermetycznie, np. konserwy. Można wwieźć do 10 tys. USD. w gotówce. Należy unikać zabierania do Chile dolarów z serii AB z 1996 r. i CB z 2001 r. Są niechętnie przyjmowane w związku z przypadkami fałszerstwa. Niektóre firmy turystyczne przyjmują płatność w dolarach amerykańskich. Czeki, karty kredytowe i debetowe są w Chile powszechne. Wyspa Wielkanocna Jest tu ok. 2–3 razy drożej niż w kontynentalnym Chile i w Polsce. Okolice nadają się świetnie do nurkowania. Koszt ok. 50 USD za jedno nurkowanie. W jedynym mieście, Hanga Roa, jest kilka klubów i dyskotek. Najciekawsza muzyka polinezyjska na żywo można posłuchać w klubie Topatanga. Warto się zaszczepić przeciw żółtaczce, tężcowi i żółtej febrze. www. szczepienia.pl Ambasada RP w Santiago Mar del Plata 2055 Providencia, Santiago de Chile tel. 204 1213–269 0212 faks 204 1213–204 9332 embchile@entelchile.net www.embpolonia.cl. W Patagonii. Książka podróżnicza Bruce’a Chatwina. Wyd. Świat Książki 2007. Machuca (2004). Historia Chile oczyma dziecka podczas przewrotu wojskowego. Reż. Andrés Wood. Film Rapa Nui (1994) o konflikcie „długouchych” i „krótkouchych”.
Chile to kraina różnorodności. Wzdłuż Pacyfiku między pustynnymi piaskami Atakamy i bezdrożami Patagonii kwitnie najbogatszy kraj Ameryki Południowej.
Czy sympatia do kraju może wziąć się z miłości do truskawek? Tak było w moim przypadku, gdy skosztowałam ich w środku pewnej mroźnej zimy. Były pyszne. Truskawki? O tej porze roku? Przyjrzałam im się bliżej – na każdym owocu była maleńka naklejka z napisem „Chile”. Od razu polubiłam ten kraj i szybko przekonałam się, że niesłusznie pomija się go w ofertach biur turystycznych i publikacjach podróżniczych. To długie państwo nazywane żartobliwie „najdłuższą plażą świata” przechodzi przez niemal wszystkie strefy klimatyczne. Na północy zaczyna się rozgrzaną pustynią, a kończy mroźnym krajobrazem lodowców na południowym krańcu. Chile zadziwi podróżnika przyzwyczajonego do serdecznych i gadatliwych mieszkańców Ameryki Łacińskiej, ognistych tańców i typowego latynoskiego zgiełku. Czeka go tu błoga cisza i spokojni, wręcz przesadnie uprzejmi tubylcy. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy to wpływ licznych emigrantów z Europy, czy też lat narzuconego przez dyktaturę porządku i dyscypliny. Naród ten, choć mniej żywiołowy niż jego gorącokrwiści sąsiedzi, jest ambitny, świetnie zorganizowany, bardzo pracowity i dobrze wykształcony (najmniejszy na kontynencie odsetek analfabetów). Pewnie dzięki temu Chile ma pozycję lidera przemian gospodarczych w Ameryce Południowej, a PKB wynosi 14 700 dolarów na osobę. Różnice kulturowe widoczne są nawet w zamiłowaniach do sportu. W przeciwieństwie do swoich południowoamerykańskich sąsiadów Chilijczycy nie emocjonują się piłką nożną. Potęgi futbolowe, jak Brazylia czy Argentyna, triumfują, wspierane przez rzesze kibiców przed telewizorami, a reprezentacja Chile osiąga mierne wyniki. Jednak to Chilijczycy, a nie ich sąsiedzi lubią aktywnie spędzać czas. Ze stolicy Santiago, gdzie mieszka niemal jedna trzecia populacji kraju, w godzinę dojeżdżają i nad ocean na surfing, i w wysokie partie gór, by poszaleć na snowboardzie. Prosto z porannych szaleństw na ośnieżonych stokach potrafi ą zdążyć na rozgrzaną popołudniowym słońcem plażę Pacyfiku. Złoto Robinsona Moje pierwsze spotkanie z Chile ma charakter nieco komiczny. Za mną najdłuższa w życiu podróż samolotem (szesnaście godzin), lecz na lotnisku w Santiago szybko do mnie dociera, że to jeszcze nie koniec niedogodności. Podczas rutynowej kontroli celnik przywołuje mnie ze srogą miną. Wydało się! Na samym dnie mojego plecaka dostrzegł owinięty grubą warstwą taśmy izolacyjnej i włożony do kartonowego pudełka... wielki słój kiszonych ogórków. Gdy się pakowałam, doskonale zdawałam sobie sprawę, że do Chile nie wolno wwozić żadnych warzyw. Mimo to zaryzykowałam. A teraz opowiadam celnikowi łzawą (lecz prawdziwą) historyjkę o mojej mieszkającej w Patagonii przyjaciółce, która po latach na obczyźnie zatęskniła za polskim jedzeniem. Groźny pan w końcu uśmiecha się dobrotliwie i macha ręką. Polska tradycja uratowana. Pyszne ogóreczki zostały spałaszowane przez chilijską rodzinę Magdy. Santiago to uroczo położone u podnóża Andów i wyjątkowo przestronne miasto. Jest też wielkie, a ja za molochami nie przepadam. Wsiadam więc do wygodnego autobusu i już po dwóch godzinach docieram do Valparaiso rozciągającego się malowniczo na kilkudziesięciu wzgórzach. Na niektóre z nich można wyjechać skrzypiącymi zabytkowymi windami. Valpo, jak czule miejscowi nazywają swoje miasto, jest schronieniem bohemy. Mieści się tu najsłynniejsza w Chile Akademia Sztuk Pięknych. Jej absolwenci wymalowali strome uliczki w abstrakcyjne kolorowe graffiti, które przekształciło się w nietypowe „Muzeum Sztuki pod Gołym Niebem”. Z portu w Valparaíso codziennie wypływają statki do przylądka Horn, na Antarktydę oraz na maleńką wyspę Robinsona Crusoe. Ta bezludna kiedyś wyspa w chilijskim archipelagu Juan Fernández stała się znana, bo na początku XVIII w. szkocki żeglarz Alexander Selkirk samotnie spędził tam blisko cztery i pół roku. Został wyrzucony na nią przez załogę statku za karę za nieposłuszeństwo. Selkirka z odosobnienia uwolnił angielski statek, który przypadkowo się tam zatrzymał, by uzupełnić zapasy wody. Historię żeglarza rozsławił Daniel Defoe w Przypadkach Robinsona Crusoe. Natomiast kilka lat temu świat obiegła elektryzująca wiadomość: na wyspie Robinsona ukryto legendarne złoto zrabowane przez Hiszpanów. Niemal tysiąc ważących kilkadziesiąt kilogramów sztab złota i pół tysiąca beczek pełnych złotych monet i szmaragdów! Poszukiwacze złota w snach dzielą się już łupem... Południowoamerykańska Szwajcaria Z wyspy marzeń wracam na kontynent i zwykłym rejsowym autobusem przenoszę się do krainy lasów i jezior – królestwa walecznych Indian Mapuche. „Mapuche”, czyli „ludzie ziemi”, byli jedynymi tubylcami w Ameryce Południowej, którzy oparli się kolonizatorom. Hiszpańscy kronikarze opisywali ich krainę jako „wolne państwo Araukanów”. Skąd ta nazwa? Gdy Europejczycy zdali sobie sprawę, że nie pokonają Mapuche, ostatnią fortecę postawili nad rzeką Rauco. Na niezdobyte tereny mówili „a Rauco”, a wkrótce – „Araukania”. Po całonocnej jeździe budzę się w Pucón, maleńkim miasteczku nad jeziorem Villarrica i przecieram oczy ze zdumienia. Nie wiem, czy to sen, czy jawa. Przez moment mam wrażenie, że znalazłam się na planie reklamy czekolady. Na tle soczyście zielonego lasu i błękitnego jeziora po ukwieconej łące spacerują łaciate krówki. Krajobraz dziwnie znajomy. Czuję się jak na alpejskich łąkach Szwajcarii. Teraz rozumiem, dlaczego emigranci przybywający tłumnie w XIX w. z pogrążonej w chaosie Europy osiadali właśnie tutaj. Nagle koło mnie pojawia się kobieta z wiklinowym koszyczkiem ubrana w biały krochmalony fartuszek. Odsłania serwetkę i podaje mi najprawdziwszy kuchen z malinami... Zostawiam za sobą urokliwą krainę dumnych Mapuche i mijając dymiące stożki wulkanów, którymi Chile jest usiane, przepływam promem na wyspę Chiloé. Ten odizolowany i jeszcze nieskażony komercyjną turystyką skrawek lądu jest kwintesencją Chile. Życie toczy się tu powolnym rytmem. Miejscowi wciąż trudnią się rybołówstwem tak jak kiedyś ich ojcowie i dziadkowie. Chodzą w tradycyjnych wełnianych czapkach z pomponem i grubych swetrach, które chronią ich od przeszywającego wiatru wiejącego od morza. Ciepłe okrycia to, naturalnie, niejedyny ich sposób na rozgrzanie się w chłodne wieczory. Chilijczycy lubują się w trunkach. Oprócz słynnych chilijskich win, które powstają ze sprowadzonych z Europy najlepszych szczepów winogron, serwuje się tu likiery... Tak oryginalnych jak na wyspie Chiloé nie piłam nigdy w życiu: Dość wspomnieć likiery z rabarbaru, ostryg lub jeżowców – wytwarzane według dawnych receptur. Kuchnię też mają doskonałą. Pewnego dnia rodzina, u której mieszkam, zaprosiła mnie na lokalny przysmak zwany curranto, do jakiejś ponoć świetnej knajpy na mieście. – Już jesteśmy blisko – słyszę. Ku mojemu przerażeniu wkraczamy na targ ostro woniejący rybami. Siadamy przy stole krytym plastikową ceratą o kleistej powierzchni. Klientów wciąż przybywa, wszyscy serdecznie się witają. Swojska atmosfera po jakimś czasie i kilku szklaneczkach lokalnego wina i mnie zaczyna się podobać. Przyzwyczajam się nawet do rybnego zapachu. Pojawiający się na stole olbrzymi parujący garnek curranto wzbudza mój zachwyt. Kolejno wyławiam pyszne kawałki kurczaka, wędzone żeberka, kluski podobne do naszych ziemniaczanych oraz olbrzymią liczbę muszelek. Różnorodność potrawy wyjaśnia związana z nią tradycja – to danie ubogich rybaków, którzy wrzucali do gara wszystko, co akurat mieli pod ręką. Omal nie pękam z przejedzenia. Taką górą jedzenia można by chyba nakarmić tuzin głodnych rybaków. Kraina wielkiej stopy Do Punta Arenas, najbardziej na południe wysuniętego miasta Chile, lecę samolotem. Obserwuję, jak przesuwający się w dole krajobraz zmienia się w coraz mniej przyjazny człowiekowi. Wybrzeże staje się bardziej poszarpane, a ziemia gęściej pokryta śniegiem i lodem. To Patagonia – królestwo wiatru. Nazwę tę ukuli w 1832 r. eksploratorzy tego terenu – załoga statku „Beagle” z młodym Charlesem Darwinem na pokładzie; zainspirowały ich wielkie stopy (po hiszpańsku pata) rosłych mieszkańców tej krainy. Punta Arenas jest bazą wypadową do podróży na Antarktydę. Można też stamtąd wybrać się do jednego z najpiękniejszych chilijskich rezerwatów, Parku Narodowego Torres del Paine. Jako miłośniczka gór wybieram drugą opcję. Przede mną kilka dni obcowania sam na sam z przyrodą i z niezwykle kapryśną pogodą. W ciągu minuty słońce zmienia się tu w deszcz, deszcz w śnieg, a śnieg w lód. Żaden opis nie odda emocji przypadkowego spotkania z tutejszym majestatycznym jeleniem huemul lub widoku lśniących z oddali monumentalnych granitowych iglic Wież Torres, symbolu tego parku narodowego. Podczas wędrówki zastanawiam się, jak wyglądałaby historia Chile, gdyby nie polski geolog Ignacy Domeyko. W ojczyźnie znany jest głównie jako przyjaciel Adama Mickiewicza. W Chile jednak to bohater narodowy. Odkrył tu bogate złoża węgla kamiennego, złota oraz nieznanego minerału, który nazwano „domejkitem”. Stworzył też pierwszą mapę geologiczną Chile. Na dowód uznania dla uczonego jego imieniem ochrzczono miasto, pasmo Góry Domeyki oraz jedną z planetoid. Śniadanie na gejzerze Przemarznięta do szpiku kości postanawiam na koniec podróży wygrzać się na pustyni Atakama. Autobus dowozi mnie do maleńkiego miasteczka San Pedro de Atacma. Znajduję się na skraju najsuchszego miejsca na ziemi. W niektórych obszarach Atacamy deszcz nie pojawił się od czterystu lat. Na pustynię średnio spada zaledwie 30 mm na rok (na Saharze – 100 mm). Wciąż chce mi się pić. Nad San Pedro góruje majestatyczny szczyt wulkanu Licancabur (5 916 m n.p.m.). Miasto wygląda, jakby przysypał je pył wulkaniczny i zachował przez wieki w stanie niemal nienaruszonym. Niska gliniana zabudowa, bielone wapnem ściany, pokryte kurzem nieasfaltowane ulice. Jednak to nie wynik działania wulkanu, lecz lokalnych władz, które zakazują wszelkich nowoczesnych ingerencji. Restauracje, hoteliki, posterunek policji i trzy bankomaty zostały sprytnie zakamuflowane warstwą gliny i wapna. Stąd można dostać się do najwyżej na świecie położonych gejzerów El Tatio (4 320 m n.p.m.). Żeby zobaczyć ten cud natury, zrywam się o trzeciej nad ranem. Jest piekielnie zimno, poza tym w kranie znowu nie ma wody. No tak – wszak jesteśmy na pustyni. Na drodze straszne wertepy. Przez dwie godziny na wpół otępiała z niewyspania telepię się w jeepie. Jest ciemno, zimno, a kurz wciska się wszystkimi szczelinami. Nocą temperatura potrafi spaść nawet do –10°C, w dzień słońce grzeje niemiłosiernie. Całe to poświęcenie po to, by zobaczyć gejzery o wschodzie słońca. Rozgrzana przez gorącą magmę woda wydobywa się na powierzchnię i w zetknięciu z mroźnym o świcie powietrzem tworzy parę, która wytryska na wysokość 10 m. Podczas spaceru między gejzerami należy uważać, bo podłoże jest bardzo kruche, a z głębi ziemi raz za razem wybucha z sykiem nowy strumień. Zdarzyło się już, że lekkomyślni turyści zostali poparzeni wodą. Tymczasem lokalny przewodnik wrzuca jajka do ukropu i gotuje nam je na śniadanie. W drodze powrotnej czeka mnie rozkoszna niespodzianka – gorące źródła. Z ulgą zanurzam się w parującym basenie. Po powrocie do San Pedro zwiedzam jeszcze olbrzymie słone jezioro Salar de Atacama. Na tej mającej 4 tys. km2 płaskiej białej powierzchni dostrzegam flamingi, które w okresie lęgowym budują z brył soli niezwykłe gniazda i składają w nich jaja. Wieczorem, gdy podziwiam cudownie rozgwieżdżone niebo nad pustynią Atakama, a chłód znowu daje mi się we znaki, bezwiednie zaczynam powtarzać to samo co Indianie, którzy przybyli na te tereny po raz pierwszy: chile, chile, czyli „zimny kraj”.
Po kilku miesiącach pracy dla PAP w Sao Paulo, które liczy dziś 20 milionów mieszkańców i w którym czułem się jak mrówka w gigantycznym mrowisku, marzyłem o ciszy, samotności, rozległych widokach i czystym powietrzu. Taka jest najkrótsza geneza mojego wakacyjnego wypadu do Patagonii.
Chile i w Argentynie wszędzie jest daleko. Na mojej pożółkłej, rozkładanej jak harmonijka, wąziutkiej mapie, którą dostałem przed laty od przyjaciela, chilijskiego pisarza Eduardo La Barki, Chile – po całkowitym rozłożeniu – ma 80 cm długości. I zaledwie 6 cm szerokości w najgrubszym miejscu. Wąski pas ziemi ciągnie się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku przez 4300 km z północy na południe, od granicy z Peru po Antarktydę. To kolejno: pustynie, wysokie góry, słodki klimat i nadmorskie winnice Valparaiso w środkowym Chile, dalej pampasy i na końcu, na południu, surowa kraina najpiękniejszych lodowców i jezior świata. Przede wszystkim jednak kraj barw i światła, tak intensywnych, że przeniesione na płótno stają się kiczem. Patagonia wraz z Ziemią Ognistą na mojej pożółkłej mapie zajmuje czwartą jej część i wygląda, od strony chilijskiej, od Oceanu Spokojnego, jak niezwykle skomplikowana i delikatna koronka. W taki delikatny, gęsty, nieregularny, niedający się opisać deseń wycinają ziemię setki fiordów, jezior, zatok i zatoczek oraz szerokich i wąziutkich kanałów. Argentyńska część Patagonii, nad Atlantykiem, ma dość regularną linię brzegową, mniej jezior; jest turystycznie mniej atrakcyjna. W połowie sierpnia zima ma się ku końcowi. O tej porze roku na południe od Puerto Aisen, od którego, z grubsza biorąc, zaczyna się prawdziwa Patagonia (czyli XI region Chile), temperatury spadają jeszcze poniżej zera. Nawet w lutym, gdy w Patagonii oficjalnie jest lato, zdarzają się dni, że przejmujący wiatr od Pacyfiku przenika przez najgrubsze swetry. Prawdziwe, antarktyczne mrozy zaczynają się za Cieśniną Magellana, na archipelagu wysp tworzących Ziemię Ognistą, nazwaną tak chyba od ostrego czerwonego kolorytu tamtejszych zachodów słońca. Tubylcom mróz nie przeszkadzał. Alacelufowie, jedno z plemion pierwotnych Indian zamieszkujących południe Patagonii, jak wspomina Karol Darwin w notatkach ze swej podróży, na 15-stopniowym mrozie biegali nadzy, jedynie z torsem owiniętym w skórę wilka lub lisa. Linia kolejowa z Santiago na południe kończy się w Temuco, tysiąc kilometrów przed ostatnim miastem chilijskiej Patagonii, stutysięcznym Punta Arenas nad Cieśniną Magellana. Postanawiam dotrzeć na samo południe różnymi środkami komunikacji, aby złapać trochę kontaktu z ludźmi. Lecę z Santiago do Puerto Montt i stąd chcę jechać wypożyczonym dżipem na południe – do Puerto Aisen nad fiordem, a właściwie rzeką, która wygląda jak fiord. W sumie 350 km. Jednak znająca ten rejon kobieta z biura wynajmu doradza cudzoziemcowi z daleka znacznie bardziej atrakcyjną turystycznie podróż promem. Szosa, którą budowano przez 20 lat i ukończono w roku 1996 r., wciąż pozbawiona jest normalnej infrastruktury, mogą być kłopoty z tankowaniem. Do ruchliwego portu Puerto Chacabuco nieopodal Puerto Aisen, położonego nad okolonym górami fiordem, dotarłem promem z Puerto Montt. Po dniu podróży na południe długimi zatokami tworzącymi wewnętrzne morza Patagonii – Ancud i Corcovado – wpływamy do szerokiej na 30 km cieśniny Moraleda. Zapada chłodna, bezwietrzna noc. Statek zmienia kurs na południowo-wschodni i wchodzimy do fiordu. Księżyc srebrzy śnieżne andyjskie szczyty w oddali, Krzyż Południa jarzy się w górze. Powierzchnia wody bez jednej zmarszczki, jak odlana ze srebra, z seledynowymi odblaskami. Z siwym kapitanem o słowiańsko niebieskich oczach gadam na mostku przez pół nocy. Jego ojciec zawędrował tu po wojnie znad Adriatyku, z Dalmacji, i już nigdy nie wyjechał. – Dopiero na lodowcach zobaczy pan, jak piękny może być świat – mówi kapitan, wysączając resztkę koniaku z mojej piersiówki, która nie po raz pierwszy okazała się dobrym towarzyszem podróży. Pewnie trochę i jej zawdzięczam opowieści kapitana, przywołanie legendy Ziemi Ognistej. Od 400 lat po fiordach i rzekach Patagonii pływa, nie mogąc znaleźć wyjścia na pełne morze, czarny statek korsarzy „Cacafuego”. Załoga jest skazana na wieczne błądzenie, ponieważ zamordowała kolejno dwóch swoich kapitanów. Czasami rybacy łowiący wciąż z tradycyjnych, smołowanych na czarno łodzi z jednym masztem, spotykają nocą statek-widmo pod pełnymi żaglami. Wyobraźnia podniecona niezwykłością tutejszej przyrody podsuwa różne zwidzenia. Hiszpańscy konkwistadorzy przez dobre 200 lat starali się dotrzeć do ogromnych kopalni złota i srebra na Ziemi Ognistej, których zaciekle bronili tutejsi Indianie – Tehuelczowie, „Odważni Ludzie”, i Mapucze, zwani też Araukanami. Kopalnie miały znajdować się nieopodal mitycznego miasta Trapananda, w którym wiele domów zbudowano ze złotych cegieł, a zawiasy w oknach i drzwiach były z kutego srebra. Gdy wycinając w pień obrońców żądni złota Hiszpanie wreszcie dotarli w te okolice, nie znaleźli ani miasta, ani złota, ani srebra, tylko niebywały, hipnotyzujący błękit. Niezwykła barwa liczących 3 mln lat lodowców, którą zawdzięczają temu, iż stary lód niemal całkowicie utracił tlen i pozostał w nim tylko wodór. Słoneczny ranek, w Puerto Chacabuco z brzucha promu wyjeżdża na nabrzeże portowe 80 wielkich ciężarówek, które przywiozły tu owoce, warzywa i wszystko, co nie chce rosnąć w surowym klimacie. Z niewiadomych przyczyn niedawno spalił na panewce polsko-chilijski projekt zakładania w Patagonii wielkich szklarni, które zapewniłyby miejscowej ludności świeżą sałatę i inne zieleniny. W szoferce białej ciężarówki zabieram się do miasta Cochrane, mając w perspektywie żeglugę po jeziorze General Carrera. Poza tym oszczędzam kilkaset dolarów w drodze do Campo de Hielo de San Valentin. Przed nami niespełna 200 km Szosy Południowej w budowie (prawie ukończonej). Kierowca, 40-letni półkrwi Indianin Carlos, który od zawsze jeździ andyjskimi drogami, lubi Polaków. Podwoził już kiedyś autostopem naszych alpinistów, studentów z Krakowa. Sam studiuje korespondencyjnie ekonomię i zarabia jako „camionero”, kierowca ciężarówki. Carretera Austral, Szosą Południową, mkniemy 40 km po asfalcie przez park narodowy pełen drzew przypominających potężne jałowce. Nad szosą strzelają w niebo ściany skalne w kolorach tęczy: biegną pionowo żyły zielone, niebieskawe, czerwone. Za miastem Coihaique zaczyna się zawrotny sześciokilometrowy zjazd w dół zwany przez miejscowych Cuesta del Diablo, Diabelska Ścieżka. Na dole dwa zakręty po 180 stopni. Carlos, cały skupiony na pokonywaniu górskich agrafek, zmaga się z kierownicą. Chwilami ze strachu zamykam oczy. Ale nie można nie patrzeć. Przed nami szeroka rzeka lodu. Rozświetlona jakby od wewnątrz błękitnym światłem spływa jak z nieba spod krateru wulkanu Hudsona i znika w mroku doliny rzeki Ibaniez. Jedziemy cały dzień, zapadł wczesny zmrok. Nie udało się przekroczyć 30 km/h, ale wcale nie narzekam – pochłaniam widoki. W przytulnej kabinie Pegaso gra radio Głos Patagonii, którego słuchają tu wszyscy kierowcy. Chico Boakri do Holanda, brazylijski idol lat 60., śpiewa sambę z tekstem o gorącej miłości nastolatki. Muzyka wygasa i spiker czyta komunikat: „Rodzina państwa Sepulvedów, właścicieli gospodarstwa nad Lago Chapo, z okazji ślubu swej najmłodszej córki zaprasza wszystkich sąsiadów na tygodniową fiestę. Będą pieczone jagnięta i ujeżdżanie jednorocznych byczków. Prosimy zabrać ze sobą śpiwory i namioty”. – Dzięki naszemu radiu wszyscy tu się znamy, choć domy najbliższych sąsiadów dzielą dziesiątki, czasem setki kilometrów – mówi Carlos. Po prawie całym dniu jazdy niemal oślepłem od wpatrywania się w nieustanną grę świateł i błękitno-szmaragdowo-różowych odblasków na Lądolodzie Patagońskim, który ciągnie się wzdłuż drogi przez ponad 100 km. Jak senna zjawa majaczy mi w głowie wspomnienie największego na świecie cmentarzyska drzew. Tysiące hektarów czarnych, sterczących pni, które w geście rozpaczy wznoszą w niebo kikuty gałęzi. Nieme świadectwo zbrodni i głupoty człowieka. Pozostałość po spaleniu przez hodowców bydła 300 tys. ha patagońskich lasów. Wiele ze spalonych drzew miało po tysiąc lat. Zorganizowane próby kolonizacji Patagonii podjęto przed stu laty. Rząd zaczął rozdawać hodowcom bydła grunty. Tehuelczowie i Araukanie zmuszeni zostali do ucieczki. Gdy zaczynała się w Patagonii epoka wielkich hodowli i boom wełniany w 1907 r., Puerto Aisen, z którego dziś wyjechaliśmy, i okolice zamieszkiwało 197 osób. Dziś w Punta Arenas żyje 120 tys. ludzi, z cały XI region Chile, który liczy 108 tys. km2, ma tylko 200 tys. mieszkańców. Z czego teraz żyją? W Santiago dostałem różne oferty. Chcesz zjeżdżać na nartach po śniegu, którego nigdy nie dotknęła stopa ludzka? Nasz śmigłowiec zrzuci cię na grań, z której zjedziesz na własne ryzyko jako pierwszy w historii. Pociąga cię konna wyprawa przez Patagonię? Wyruszysz w siodle znad Atlantyku, z Patagonii argentyńskiej, przejedziesz Andy i dotrzesz na wybrzeże Pacyfiku. Tam będziesz jadł na tarasie hotelu langustę, obserwując wieloryby, foki i pingwiny. W miasteczku Puerto Ingeniero Ibanez nad jeziorem, które po stronie chilijskiej nazywa się Lago General Carrera, a po argentyńskiej po prostu Lago Buenos Aires, Carlos zabiera swój ładunek ryb i skorupiaków, a ja zapraszam go do portowej restauracyjki. Podają zwykłe smażone pstrągi i pisco – rodzaj chilijskiego samogonu. Jadłem pstrągi w wielu dobrych miejscach, ale ten jest absolutnie wyjątkowy. Chilijczyk, widząc mój zachwyt, cieszy się, jakby sam ją złowił. – Wiesz, to nic nadzwyczajnego. Ţeby tak smakował, wystarczy idealnie czysta natura, woda z lodowca i niczym nieskażone powietrze, które jest tylko u nas – mówi student-camionero. Jeszcze na początku lat 90. na granicy chilijsko-argentyńskiej w Puerto Natales można było wsiąść do wagonu, który miał po obu stronach drewniane proste ławki, a na końcu żelazną kozę opalaną drewnem. Polana z żelaznego kosza dokładali do piecyka sami podróżni, owinięci w poncza hodowcy owiec jadący do swoich gospodarstw. Parowóz Henschla z 1922 roku kapał oliwą, sapał, buchał parą i ciągnął cztery wagony. W ciągu 9 godzin pokonywał 240 km do portu Bellavista na atlantyckim wybrzeżu, przecinając patagońskie pampasy ze stadami owiec, lam i wikunii, najlepszą wełną na czterech nogach strzyżoną dwa razy do roku. Było miło i spokojnie, nawet gdy maszynista poszedł wypić w bufecie mate i pogadać z zawiadowcą. Podróż kolejowa jak przed wiekiem. Ale to już historia. Zmodernizowany Patagonia Express ma znów ruszyć za cztery – pięć lat. Między patagońskim stepem a Andami leży region Ultima Esperanza, Ostatnia Nadzieja. Zostawiłem ją sobie na koniec dwutygodniowej podróży. To przede wszystkim ćwierć miliona hektarów parku narodowego, który zaczyna się 120 km na północ od Puerto Natales. Cała trasa turystyczna wokół masywu Torres del Paine to tydzień marszu z plecakiem i namiotem. Rwące strumienie górskie o szerokości naszej Warty lub Bugu, spadające kaskadami w doliny, jeziora z błękitu i turkusu zmącone tylko muskającymi je skrzydłami tysięcy ptaków. A przed oczami wędrowcy z każdą godziną coraz bliższe i większe dwa bliźniacze szczyty sięgające 3000 m n.p.m. Dwie skalne wieże – jaskrawo purpurowe w zachodzącym słońcu na tle granatowego nieba. Zobaczyłem największy cud świata? Czy może największy kicz, jaki namalowała przyroda? Przed odlotem do Santiago z Punta Arenas, ostatniego miasta na chilijskim południu, zadbanego i głównie parterowego, idę na wzgórze, z którego roztacza się widok na Cieśninę Magellana. Na szczycie pagórka drewniany drogowskaz wskazuje odległości do różnych miast na ziemi. Na niedawno przybitej, ostro zakończonej deseczce napisano: Warszawa 14047 km. NO TO W DROGĘ – PATAGONIA • Samolotem z Polski przez Londyn, Buenos Aires, Santiago do Punta Arenas, bilet na tej długiej trasie powinien się zamknąć w kwocie ok. 4000 zł, z Punta Arenas autobusem (250 km) do Puerto Natales. • Bez wiz do Chile i Argentyny, w Chile opłata lotniskowa przy lotach międzynarodowych wynosi 26 USD. • Chile: jaskinia Milodon (tu odkryto szczątki ogromnego leniwca zmarłego tysiące lat temu), wieże granitowe Parku Narodowego Torres del Paine, trekking wokół jeziora Pahoe, lodowiec Grey, rafting na rzece Serrano, rejs statkiem pośród fiordów do stóp lodowców Balmaceda i Serrano, kolonia pingwinów Magellana (fiord Seno de Otway). • Argentyna: Park Narodowy Los Glaciares ze słynnymi z niedostępności Cerro Torre i Fitz Roy (najwyższy szczyt w Patagonii). • Poznańskie Logos Travel proponuje ciekawą wycieczkę objazdową: 20 dni w trasie przez Chile, Wyspę Wielkanocną, Tahiti, Moorea, Bora Bora, Patagonię (m.in. Fort Bulnes, Torres del Paine, rejs do lodowców Balmaceda i Serrano) i Argentynę; cena około 20 tys. zł. www.wyprawy.pl • Santiago, Valle Central, Park Narodowy Torres del Paine, 14 dni, w tym 11 dni trekkingu, około 8 tys. zł. W cenie: przelot z Polski, wyżywienie, zakwaterowanie, przewodnik górski, transport lądowy, tragarz (jeden na dwie osoby), dwie wycieczki; na miejscu szeroki wybór wypadów trekkingowych, konnych, rowerowych, balonowych, fotosafari, przejażdżek łodzią i innych atrakcji. www.argentinaoutdoors.com • Pij wodę butelkowaną lub przegotowaną, w restauracjach unikaj surówek, owoce jedz tylko takie, które można obrać ze skóry. Groźny jest wirus Hanta w jego andyjskiej postaci, powodujący wysoką gorączkę i ciężką niewydolność układu oddechowego – na biwakach dbaj o higienę. Ze względu na silne promieniowanie używaj kremów z wysokim filtrem UV; wizyta u lekarza kosztuje ok. 60 USD. • 100 peso chilijskich (CLP) = 0,55 zł, 1 peso argentyńskie (ARS) = 1 zł. Niektóre firmy turystyczne przyjmują płatność w dolarach amerykańskich, w powszechnym • www.patagonia-argentina.com, www.chileaustral.com