Późne macierzyństwo. Dlaczego dzieci rodzą się coraz później?
Matki rodzące dzieci są dziś coraz starsze. Jak daleko da się przesunąć tę granicę? W podcaście National-Geographic.pl rozmawiamy z dr n. med. Aleną Novikavą oraz z Anną Niziołek, która pierwsze dziecko urodziła w wieku 42 lat.
W tym artykule: Jaki jest średni wiek kobiety rodzącej po raz pierwszy? Dlaczego dzieci rodzą się coraz później? Podcast National Geographic Traveler Nauka od lat umożliwia zakładanie rodzin coraz później. Teraz mogą się pojawić jeszcze bardziej zaawansowane metody przedłużania płodności. W lutowym wydaniu magazynu „National Geographic Polska" można przeczytać reportaż „Reprodukcyjna rewolucja", którego autorem jest Rebecca Tuhus-Dobrow. Późne macierzyństwo jest również tematem nowego odcinka podcastu National-Geographic.pl, w którym rozmówczyniami Łukasza Załuskiego są dr n. med. Alena Novikava z Kliniki Leczenia Niepłodności „Bocian" oraz Anna Niziołek, mama 7-miesięcznej córeczki. Jaki jest średni wiek kobiety rodzącej po raz pierwszy? W XXI wieku jesteśmy świadkami zmian, które trwają od dekad. Coraz więcej ludzi odkłada rodzicielstwo na później. W Polsce w roku 1995 średni wiek kobiety rodzącej po raz pierwszy wynosił 23,7 lat, a w 2021 – 27,6. Według Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom w latach 1985–2022 w Stanach Zjednoczonych wskaźnik urodzeń kobiet w wieku od 40 do 44 lat rósł niemal nieprzerwanie. Chociaż liczby różnią się w zależności od kraju, w wielu częściach świata tendencja jest taka sama. Żeby było jasne, zawsze istniały kobiety, które rodziły dzieci w starszym wieku. W 1940 r. wskaźnik urodzeń w USA wśród kobiet w wieku od 40 do 44 lat, a nawet kobiet powyżej 45. roku życia, był nieco wyższy niż w 2022 r. Jednak w tamtym czasie było to zazwyczaj trzecie, czwarte lub piąte dziecko matki. ". Dlaczego dzieci rodzą się coraz później? Dziś ludzie zakładają rodziny później, a w niektórych przypadkach wychowują dzieci bez partnerów. To znana historia. Ludzie, często mający dostęp do bardziej niezawodnej antykoncepcji, priorytetowo traktują edukację i karierę, nie wspominając o swobodzie przemieszczania się, zanim wezmą na siebie ograniczające obowiązki związane z wychowywaniem dzieci. Kluczowymi czynnikami przy tej zmianie były większe możliwości kariery dla kobiet i ewoluujące role płci. Tymczasem technologie wspomaganego rozwoju, takie jak zapłodnienie in vitro, umożliwiły posiadanie dzieci w okolicznościach, w których wcześniej byłoby to trudne. W rezultacie na całym świecie w wyniku zapłodnienia in vitro i głębokiej transformacji ludzkiej reprodukcji urodziło się co najmniej 12 milionów dzieci. Obecnie naukowcy rozwijają nowe kierunki badań mające potencjał dalszego rewolucjonizowania tej dziedziny. Podcast National Geographic Traveler Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Nie tylko lwy i tygrysy. Oto najpiękniejsze małe dzikie koty
Małe dzikie koty tworzą aż 33 różne gatunki. Najpiękniejsze i najbardziej fascynujące z nich uchwycił swoim obiektywem Joel Sartore – jeden z fotografów National Geographic.
W tym artykule: Małe dzikie koty – ile jest gatunków? Gdzie żyją małe dzikie koty? Czym wyróżniają się małe dzikie koty? Kim jest Joel Sartore? Zobacz małe dzikie koty w obiektywie Joela Sartore Dzikie koty od dawna fascynują ludzką wyobraźnię zwinnością i elegancją. Około 10 tys. lat temu człowiekowi udało się udomowić te niezwykłe zwierzęta. O tym, jak udomowiono koty, przeczytasz w naszym serwisie. Wiele małych gatunków do dziś jednak żyje w stanie dzikim. Przyjrzał się im Joel Sartore – fotograf współpracujący z National Geographic. Małe dzikie koty – ile jest gatunków? Felinologia – tak się nazywa nauka badająca koty – rozpoznaje aż 33 gatunki małych dzikich kotów. W tej grupie panuje dość duże zróżnicowanie, które wynika z unikatowego przystosowania się zwierząt do konkretnego środowiska. Wśród nich znajdują się tak wyjątkowe gatunki jak kotek rudy czy ocelot nadrzewny. Kotek rudy (Prionailurus rubiginosus), którego długość ciała bez ogona nie przekracza 48 cm, jest uznawany za najmniejszego dzikiego kota na świecie. Z kolei ocelot nadrzewny (Leopardus wiedii) wyróżnia się niezwykłymi zdolnościami wspinania się po drzewach. Gdzie żyją małe dzikie koty? W przeciwieństwie do swoich większych krewnych, takich jak lwy czy tygrysy, małe dzikie koty można spotkać w znacznie większej liczbie ekosystemów na Ziemi. Te niewielkie zwierzęta dobrze się czują w deszczowych lasach Ameryki Południowej, gdzie żyją oceloty. Można je spotkać w południowych krajach Afryki, gdzie żyje m.in. kot czarnołapy (Felis nigripes). Niektóre gatunki jak kot pustynny (Felis margarita), świetnie odnajdują się na pustyni. To wszystko świadczy o ogromnych zdolnościach adaptacyjnych kotów. Ciekawostki o żółwiach pokazują, jakie to niezwykłe zwierzęta. Mogą pokonywać tysiące kilometrów Żółwie wyglądają jak prehistoryczne zwierzęta. Żyły na naszej planecie już wtedy, gdy chodziły po niej dinozaury. Są starsze od krokodyli czy węży – pochodzą sprzed aż 200 mln lat.... Czym wyróżniają się małe dzikie koty? Zachowania małych dzikich kotów są równie fascynujące, co ich unikatowy wygląd. Wiele z nich doskonale wspina się na drzewa. Takie zdolności można zaobserwować m.in. u pantery mglistej (Neofelis nebulosa) czy u ocelota andyjskiego (Leopardus jacobita). W ten sposób małe dzikie koty zwinnie poruszają się po swoich siedliskach. Kotek cętkowany (Prionailurus viverrinus) z kolei doskonale potrafi nurkować i łowić ryby. Pomimo niewielkich rozmiarów wszystkie gatunki małych dzikich kotów są znakomitymi łowcami. Mimo swojego znaczenia wiele gatunków małych dzikich kotów stoi przed znacznymi wyzwaniami w zakresie ochrony ich gatunków. Największymi zagrożeniami dla tych niewielkich zwierząt są: utrata siedlisk, kłusownictwo. Niestety wyzwaniem dla małych dzikich kotów jest również ich mniejsza rozpoznawalność. Dużo więcej uwagi poświęca się ochronie również zagrożonych wielkich kotów, które po prostu bardziej działają na wyobraźnie. Tymczasem podnoszenie świadomości na temat trudnej sytuacji małych kotów jest równie ważne, a w zasadzie kluczowe dla zapewnienia ich dalszego istnienia. Kim jest Joel Sartore? Autor zdjęć, Joel Sartore to wielokrotnie nagradzany fotograf, mówca, autor, działacz na rzecz ochrony przyrody. W 2018 roku Joel Sartore został wyróżniony tytułem Odkrywcy Roku National Geographic. Jest stałym współpracownikiem magazynu National Geographic. Joel specjalizuje się w dokumentowaniu zagrożonych gatunków i krajobrazów na całym świecie. Jest założycielem Photo Ark, liczącego już 25 lat projektu fotograficznego, którego celem jest ratowanie gatunków i siedlisk. Do dzisiaj Joel odwiedził z aparatem 40 krajów i sfotografował przedstawicieli ponad 6 tys. gatunków zwierząt. Docelowo, w tym niecodziennym fotograficznym archiwum, ma znaleźć się blisko 12 tys. zdjęć przedstawicieli ptaków, ryb, ssaków, gadów, płazów i bezkręgowców. Sartore fotografuje zwierzęta duże i małe z równym zaangażowaniem i szacunkiem. Efektem jego pracy są piękne, kameralne i przykuwające uwagę portrety. Zobacz małe dzikie koty w obiektywie Joela Sartore Zobacz galerię 20 niezwykłych zdjęć małych dzikich kotów. Zdjęcia znajdziesz poniżej tego artykułu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Dieta paleo zdobyła sporą popularność. Czy jednak naprawdę jest dla nas tak zdrowa i naturalna?
Powinniśmy jeść to, co nasi przodkowie – twierdzą zwolennicy sposobu odżywiania znanego jako dieta paleo. Jednak przejście na taką dietę może być trudne i ryzykowne.
W tym artykule: Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Składniki diety paleo Nasi przodkowie byli mięsożercami Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Dieta paleo mogła być toksyczna Kiedy we wrześniu 1991 r. Erika i Helmut Simonowie, turyści z Norymbergi, zboczyli z oznaczonego szlaku w Alpach Ötztalskich, na dnie parowu na wysokości ponad 3000 m znaleźli zwłoki. Mężczyzna leżał twarzą do ziemi, a obok niego znajdowało się coś na kształt plecaka. Początkowo sądzono, że to zaginiony turysta, który parę lat wcześniej uległ tu wypadkowi. Kilka dni później nikt nie miał już wątpliwości, że przypadkowe znalezisko jest największą archeologiczną sensacją od lat. Zmumifikowany Ötzi – bo tak nazwano odnalezionego – był 160-centymetrowym 50-latkiem sprzed pięciu tysiącleci, z samego środka neolitu. Doskonale zachowane zwłoki dały nauce wgląd w życie europejskiego człowieka z czasów, gdy saharyjska sawanna zaczęła stawać się pustynią, a uciekająca z niej ludność założyła pierwsze egipskie miasta. Pozwoliły też zajrzeć do jego żołądka. Ostatnim posiłkiem Ötziego było mięso jelenia i kozicy. Zapewne upolowanych niedługo przed śmiercią, na co wskazywał łuk z pełnym strzał kołczanem. Znaleziono także korzonki, owoce i ziarna pszenicy spożyte pod postacią chleba. Tajemniczy człowiek lodu. Jak ciało Ötziego zachowało się w Alpach? Nowe badanie podważa dotychczasowe teorie Ponad 30 lat po odkryciu mumia z Alp nadal budzi żywe spory wśród naukowców. Grupa badaczy twierdzi, że ciało Ötziego zachowało się do naszych czasów w świetnej formie z zupełnie innych... W czasach, gdy Ötzi wybrał się w swą ostatnią wędrówkę, Europa była już dawno po neolitycznej rewolucji. Oswojono dziką roślinność, udomowiono zwierzęta, a koczowniczy tryb życia przerodził się w osiadły. Agrarne osiągnięcia czyniły go łatwiejszym – pożywienie było na wyciągnięcie ręki, dzień po dniu. 25 mln przedstawicieli Homo sapiens zaludniających w czasach Ötziego ziemię, złagodziwszy odwieczny problem głodu, mogło skuteczniej ujarzmiać lądy. Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Rozwiązując nękające ich problemy, nieświadomie stworzyli jednak nowe, które dają się nam we znaki do dziś. Dokładne badania alpejskiej mumii pozwoliły stwierdzić, że choć Człowiek Lodu – bo tak nazwały go media – nie głodował, prowadził aktywny tryb życia, a jego dieta była zrównoważona, i tak cierpiał na miażdżycę, groziły mu też dalsze choroby serca i układu krążenia. Gdyby przeniesionego w nasze czasy Ötziego umówić na wizytę u dietetyka, mógłby usłyszeć to samo co większość z nas: „Źle się pan odżywia”. I coraz częściej: „Proszę przejść na dietę przodków”. Dietę paleolityczną, jaskiniową. Ale dlaczego? Jako pierwszy odpowiedź na to pytanie dał Amerykanin dr Loren Cordain badający dietę Homo sapiens z epoki kamienia. Na polski grunt przeniósł ją z kolei prof. Marek Konarzewski z Zakładu Ekologii Zwierząt w Instytucie Biologii Uniwersytetu w Białymstoku. W książce „Na początku był głód” skonstatował, że na większości obszarów Europy uprawę roli zapoczątkowano dopiero 5–6 tys. lat temu. Od pierwszych rolników dzieli nas więc raptem od 300 do 500 pokoleń. To zdecydowanie za mało, by następujące mutacje genetyczne mogły spowodować poważną przebudowę układu pokarmowego i dostosować go do dzisiejszych diet. – Dość powiedzieć, że kolejne pokolenia bakterii zamieszkujących nasze przewody pokarmowe mają w ciągu doby więcej szans na utrwalenie korzystnych mutacji niż ludzkość od czasu rozpoczęcia uprawy roli – zauważa prof. Konarzewski. Krótko mówiąc, nasze żołądki z przyległościami nie różnią się nie tylko od trzewi Ötziego, ale też naszych wspólnych przodków sprzed setek tysięcy lat. Człowiek paleolityczny żywił się głównie dzikim mięsem jeleniowatych czy przodków dzisiejszego bydła, padliną, jajkami, owadami. Odnajdywane szkielety z tamtych czasów wskazują, że cieszył się dobrym zdrowiem i wysokim wzrostem do 180 cm. – Tymczasem 10 tys. lat temu, na obszarze Bliskiego Wschodu zwanym przez archeologów Żyznym Półksiężycem, pojawiają się szkielety ze śladami próchnicy, anemii, krzywicy i licznych chorób odzwierzęcych. Średnia wzrostu spadła do 1,6 m. Tak właśnie zaznaczył się początek rolnictwa – mówił prof. Konarzewski w wywiadzie udzielonym „National Geographic” w 2007 r. Pierwsi Europejczycy nie byli „czystą populacją”. Wszyscy są dziś genetyczną mieszanką Idea głosząca, że pierwsi Europejczycy byli „czystą” populacją, krążącą tu od czasów włochatych mamutów, inspirowała różnych ideologów na długo przed pojawieniem się nazistów... Próchnica, krzywica i choroby cywilizacyjne, z cukrzycą i celiakią na czele, na stałe wpisały się w kartę choroby naszego gatunku. – Nasz układ pokarmowy nie jest przystosowany do trawienia pewnych białek, które znajdują się w zbożach – usłyszałby Ötzi od Jagody Podkowskiej, dietetyka z Centrum Rehabilitacji Sportowej, która dietę przodków zaleca wielu swoim pacjentom, przerabiając ją na współczesną miarę. – Lektyna i gluten podrażniają go i powodują, że dużo gorzej wykorzystujemy składniki pokarmowe z innych, wartościowych produktów. Zalegają w organizmie i zaburzają przyswajanie witamin, minerałów, białek, które są nam potrzebne. Składniki diety paleo Podstawą jest dziczyzna – zarówno chuda, jak i tłusta. Orzechy, pestki i nasiona to źródło wapnia. Cukry proste zapewnić mają z kolei owoce, źródłem energii są też warzywa. W diecie, którą dziś określa się mianem paleolitycznej bądź jaskiniowej, kluczowa jest eliminacja zbóż. Drugim niepożądanym elementem jest nabiał, również obcy człowiekowi paleolitycznemu. Zła sława laktozy to w Pierwszym Świecie powszechna wiedza. Nie trawimy jej, ale codziennie pijemy jogurty, kefiry czy mleko, jemy sery, nie mając przy tym żadnych niepożądanych objawów. – Dieta paleolityczna mówi o ukrytych skutkach takiego działania – odpowiada dietetyk. – Różnicę poczujemy dopiero, gdy te produkty odstawimy. Zapomnimy, co to gazy, niestrawności. Odkryjemy, że bakterie probiotyczne dostarczane sztucznie są zbędne, bo mamy ich własną pulę, która może żywić się produktami nienabiałowymi. Źródłem wapnia staną się orzechy, nasiona, warzywa. Źródłem cukrów zaś – owoce. Choć tak naprawdę nasi przodkowie wcale nie jedli ich tak dużo, jak mogłoby się to nam wydawać. Ich dieta opierała się na białkach i tłuszczach i to te ostatnie były paliwem. Organizm współczesnego człowieka czerpie energię z glukozy. Jeśli go jej pozbawimy, po jakimś czasie przestawi się na wykorzystywanie ciał ketonowych pozyskiwanych w metabolizmie tłuszczów. Zwolennicy diety paleo przekonują, że spełniają one funkcję energetyczną o wiele skuteczniej niż glukoza, która włączana powinna być tylko w wypadku wysokiej aktywności fizycznej, a więc o określonych porach dnia. Pod postacią – oczywiście – owoców. Nasi przodkowie byli mięsożercami Jednak, jak dowodzą badania dr. Cordaina, od jednej do dwóch trzecich kalorii konsumowanych przez współczesnych łowców-zbieraczy, a więc także ich przodków, pochodzi od zwierząt. Paleolityczny Homo sapiens nie był wegetarianinem. Łączył cechy roślinożercy, myśliwego i padlinożercy. Prof. Konarzewski twierdzi, że właśnie ta płynność ludzkich zwyczajów żywieniowych jest kluczem do naszego ogromnego sukcesu ewolucyjnego. Ostatecznym dowodem na udział mięsa w praludzkiej diecie jest budowa naszego układu pokarmowego. Daleko mu do przepastnych żołądków roślinożerców, zdolnych przetwarzać najbardziej zdrewniałe fragmenty roślin. Radzi sobie natomiast z delikatnymi warzywami i owocami, będąc jednym z najbardziej uniwersalnych organów spośród wszystkich gatunków. – Człowiek zawsze jadł mięso. Wątpliwości natury etycznej pojawiły się dopiero, gdy ludzkość osiągnęła etap, na którym możemy w inny sposób realizować potrzeby żywieniowe. Dieta paleolityczna jest zdecydowanie mięsna – mówi Jagoda Podkowska. Dziczyzna, króliki, perliczki, bażanty, wszystko to, co żyje dziko, na wolności. Niezależnie od tego, czy będzie to dzik, który przed zimą odłożył dużo tkanki tłuszczowej, czy chude króliki lub ptaki. Jednak codzienne zdobywanie zwierzyny z natury to w dzisiejszym świecie abstrakcja. Dieta nordycka poprawia poziom glukozy i cholesterolu nawet, jeśli nie schudniemy - wynika z badań Dieta śródziemnomorska jest uznawana przez naukowców za jedną z najzdrowszych na świecie. Ma jednak równie zdrową konkurencję! To dieta nordycka, która również nie wymaga szczególnych w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dieta-nordycka-co-to-jest-i-czy-moze-poprawic-wyniki-badan-bez-utraty-wagi-co-jesc-by-zyc-zdrowiej-fot-getty-images-ef7b927.jpeg" width="938" height="625" alt="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" title="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" /> Dr Łukasz Łuczaj, biolog zamieszkujący wieś na Pogórzu Dynowskim, w książce „W dziką stronę” opisuje dzikie kurczaki z indochińskiej dżungli skaczące po drzewach, żywiące się dżdżownicami. Jeśli chcesz mieć takiego ptaka, zamieszkaj na skraju lasu, zrób w nim wielką wolierę i wpuść wiosną kurczęta. Jesienią będziesz mieć supermięso na kilka garnków rosołu – pisze. Dodaje przy tym, że i tak prawdopodobnie wcześniej zjedzą je lisy. Tak naprawdę pozostaje kupowanie mięsa z hodowli ekologicznych. Mięsa hodowanego na trawie, niekarmionego paszami z kukurydzą czy soją. I to nie tylko drobiu. Bardzo wiele przepisów kuchni paleolitycznej obejmuje wołowinę. Jako że tłuszcz jest wskazany, możemy ją smażyć, piec, grillować. Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Po wysłuchaniu wyliczanki zalet diety paleolitycznej na usta ciśnie się pytanie, czemu wszyscy nie żywimy się w ten sposób? Dla borykających się z głodem przodków Ötziego zboża były darem z niebios. Niestrawności związane z glutenem uznawano zapewne za niewarty uwagi efekt uboczny zwiększonego dostępu do jedzenia. Dziś wiedza stoi jednak na dużo wyższym poziomie. A więc? Niestety, ta dieta jest bardzo restrykcyjna i wymaga konsekwencji, a dookoła nas tyle pokus. Ale jeśli cały świat miałby dziś przejść na paleo, efekty na pewno byłyby o wiele korzystniejsze dla zdrowia niż przy obecnym trybie żywienia. Tak samo stałoby się jednak, gdyby przeszedł na zdrowy, zbilansowany wegetarianizm. To wszystko za sprawą eliminacji produktów przetworzonych i ograniczenia glutenu oraz dużej ilości warzyw. W teorii wystarczą dwa miesiące rygoru, by organizm pozbył się niepożądanych substancji i uzyskał optymalną dla danej osoby sylwetkę. I choć dieta w założeniu powinna być praktykowana przez całe życie, to nawet kilka miesięcy jej stosowania może odpowiednio dostroić człowieka i dać mu pokłady energii, o których dawno zapomniał. Krytycy zwracają uwagę na potencjalne zagrożenia płynące z przeładowania organizmu białkiem i tłuszczem, nawet jeśli pochodzą z dobrego źródła, i brak węglowodanów złożonych. Sugerują, że tak drastyczna zmiana proporcji składników odżywczych może mieć długofalowo fatalne skutki, szczególnie dla cukrzyków. Bez wahania zgodzą się jednak na kilka pozostałych założeń diety. Dla Ötziego i jego przodków wyjątkowo oczywistych. Chodzi o ruch, przebywanie na słońcu, długi sen, odpowiedni rytm dobowy. Przedstawiciel społeczności łowiecko-zbierackich ciągle się przemieszczał. Aktywność fizyczna była całym jego życiem, dlatego energia uzyskiwana z trawionych dłużej niż węglowodany tłuszczów miała odpowiednie ujście. – Kiedyś normą był przerost lewej komory serca, bo człowiek przyzwyczajony był do intensywnego ruchu. Dziś, gdy badania wykazują przerost tej komory, mówimy o anomalii. Przestaliśmy się ruszać, więc lewa komora nie musi tak pracować – przekonuje Podkowska. A Ötzi, choć nie był okazem zdrowia, musiał być w ciągłym ruchu. Zginął przecież podczas górskiej wycieczki. Nasza dieta różni się od paleolitycznej nie tylko składem, ale i ilością posiłków. Pięciodaniowy dzień był przed kilkoma tysiącleciami fikcją. Nasz gatunek jest predestynowany do odkładania dodatkowych kilogramów na później. Dieta paleolityczna zakłada, że odpowiednio wyregulowany żołądek sam nam powie, kiedy jeść. Czasem wystarczą tylko cztery posiłki, ktoś inny może jeść sześć, ale mniejszych. Dieta paleo mogła być toksyczna Nasi przodkowie niekoniecznie cieszyli się dobrym zdrowiem – w rzeczywistości mogli spożywać niezdrowe ilości toksycznych metali ciężkich. Według badań opublikowanych w czasopiśmie „Quaternary International” w okresie między 6300 a 3800 lat temu (a więc nieco po zakończeniu prawdziwego paleolitu) owoce morza, które dominowały w diecie na terenie dzisiejszej Norwegii, zawierały niebezpiecznie wysoki poziom ołowiu i kadmu. Naukowcy twierdzą, że może to wiązać się ze zmieniającym się klimatem po ostatniej epoce lodowcowej, która zakończyła się około 11 700 lat temu. Ponieważ klimat cały czas zmienia się w zastraszającym tempie, wyniki te wskazują, że my również możemy spodziewać się wyższych poziomów zanieczyszczeń metalami ciężkimi w niektórych produktach żywnościowych. Ta dieta ma ocalić planetę i przedłużyć nam życie. Naukowcy: Stawka jest bardzo wysoka The "planetary health diet" - jak nazywają ją naukowcy, może być stosowana przez osoby od drugiego roku życia. Według autorów nie tylko jest zdrowa i ekologiczna, ale pozwala także zmniejsz... Nie mając dostępu do ludzkich szczątek z tamtego okresu, naukowcy z Uniwersytetu Arktycznego w Norwegii sięgnęli po skamieniałe śmieci. Midden, czyli warstwa ziemi zawierająca różne odpady, typu zwierzęce kości, ludzkie odchody, roślinne resztki, muszle i inne pozostałości po dawnej działalności człowieka, pozwoliła badaczom na dokładniejszą analizę diety naszych przodków. Ze stosów pradawnych odpadów na ośmiu stanowiskach archeologicznych naukowcy zebrali muszle skorupiaków, kości dorsza atlantyckiego i foki harfowej. Pozostałości zostały dokładnie oczyszczone, a następnie zmienione w drobny proszek, z którego naukowcy pozyskali kolagen do przeprowadzenia analiz. Spośród 124 kości, z których pobrano próbki, tylko 40 wytworzyło wystarczająco dobrej jakości kolagen, a analizy ujawniły szokujący poziom kadmu i ołowiu. Zespół przeprowadził również pomiary poziomów rtęci w kościach i stwierdził, że chociaż mieszczą się one w nowoczesnych granicach bezpieczeństwa, są również zauważalnie wysokie. Kadm występuje naturalnie w glebie i z czasem gromadzi się w organizmie, zwłaszcza w wątrobie i nerkach. Może powodować raka, jak również choroby nerek, wątroby i płuc, a także osteoporozę. Ołów występuje naturalnie również w glebie, a z czasem gromadzi się w szkielecie człowieka. Może on negatywnie wpływać na mózg i układ nerwowy. Z kolei rtęć może powodować poważne problemy neurologiczne i immunologiczne. Źródło: Quaternary International.
Czy zwierzęta myślą? Odpowiedź nie jest jednoznaczna
Zastanawiasz się, czy zwierzęta myślą? Na to pytanie naukowcy szukają odpowiedzi od lat i choć pewności wciąż nie mamy, przeprowadzone dotychczas badania wskazują na to, że tak.
W tym artykule: Jak myślą zwierzęta? Jakie zwierzęta myślą? Wiele gatunków zwierząt już nieraz zaskoczyło swoim intelektem. Przykład? Dwie pszczoły z São Paulo, które wspólnymi siłami otworzyły butelkę. Choć nagranie spotkało się z różnym odbiorem, szybko stało się viralem. Na tym jednak nie koniec. Podobnych historii jest znacznie więcej. W 2021 roku Internet podbiło wideo amerykańskich naukowców, którzy nauczyli świnie obsługują joystick i grają w gry wideo. Kilka lat temu naukowcy dowiedli z kolei, że wrony mają poziom inteligencji zbliżoną do siedmioletniego dziecka. Natomiast najnowsze badania dowiodły, że sójki potrafią przejść przeznaczoną dla nich wersję słynnego testu pianki marshmallow, badający poziom samokontroli. Do najinteligentniejszych zwierząt świata zalicza się także choćby kruki, delfiny, krowy, papugi, ośmiornice czy nawet szczury. Mimo że lista jest zdecydowanie dłuższa, wiele osób wciąż zadaję sobie pytanie – czy zwierzęta myślą? Takie zachowania są mocnym argumentem na „tak”. Dlaczego właśnie ta ryba jest tak szybka? Zdziwisz się, gdy poznasz jej sekret Jak wynika z badań, organ produkujący olej pomaga miecznikom rozwijać większe prędkości podczas grasowania w morzu. Jak myślą zwierzęta? Przyjętą przez badaczy miarą zdolności zwierząt do myślenia i oceny ich inteligencji jest to, jak radzą sobie one w labiryntach, jak rozwiązują podsuwane im zagadki oraz czy mają świadomość „własnego ja”. Tę ostatnią cechą sprawdza się za pomocą tzw. testu czerwonej plamki. Uśpionemu zwierzęciu rysuje się na czole lub szyi czerwoną plamkę, a następnie stawia przed nim lustro. Jeśli po przebudzeniu i ujrzeniu własnego odbicia zwierzę wyciera plamkę z czoła, oznacza to, że ma świadomość samego siebie. Jeżeli próbuje wytrzeć plamkę z odbicia, to znaczy, że tej świadomości nie ma. Za pomocą takiego eksperymentu świadomość „własnego ja” stwierdzono u goryli, orangutanów, szympansów, bonobo, słoni, psów, delfinów butlonosych, orek, świń oraz srok. Inną oznaką inteligencji u zwierząt jest zdolność do oszukiwania. Z pewnością mają ją szympansy i rezusy, a także wilki. Kiedy złożona z kilkunastu osobników wataha wilków przemieszcza się, wszystkie idą za przewodnikiem stada, stawiając łapy dokładnie na jego śladach. Dla obserwatora wygląda to tak, jakby tropy zostawił po sobie tylko jeden drapieżnik. Jakie zwierzęta myślą? Słonie może nie oszukują, za to potrafią współczuć, myją jedzenie i używają różnych narzędzi, a robią to w bardzo kreatywny sposób. Mózg słonia waży co najmniej 5 kg, czyli znacznie więcej niż mózgi innych zwierząt o zbliżonych gabarytach: hipopotamów czy nosorożców. Mózg płetwala błękitnego jest zaledwie dwa razy większy od mózgu słonia, choć sam płetwal jest większy od słonia aż 20 razy. Co zrobić, by zwierzęta nas kochały? Sprawdź, jak zdobyć zaufanie psa, kota i innych pupilów O tym, czy zwierzętom jest z nami dobrze, świadczy wiele czynników. Poczynając od stanu futra czy upierzenia przez chęć do zabawy, apetyt po umiejętność uczenia się nowych rzeczy. Z kolei... O inteligencji szczurów mógłby długo opowiadać każdy, kto kiedykolwiek hodował te zwierzęta. Szczury bardzo szybko się uczą i mają doskonałą pamięć, dzięki czemu np. bez trudu odnajdują drogę wyjścia w najbardziej nawet skomplikowanych labiryntach. Myśleniem wykazują się też osły. Wbrew powszechnej opinii osły wcale nie są uparte, po prostu przed wykonaniem polecenia kalkulują, czy może przynieść im ono więcej szkody, czy więcej pożytku. I jeśli osioł np. odmawia przejścia przez kałużę, to dlatego, że ocenił, iż może ją ominąć i przejść „suchym kopytem”. Jak wychować szczęśliwego, zdrowego i grzecznego pupila? Tego dowiesz się z przewodnika dla miłośników kotów i psów, który jest już dostępny w sprzedaży. Specjalny numer magazynu „National Geographic Polska” możesz nabyć bez wychodzenia z domu za pośrednictwem strony kultowy.pl:
Co spowodowało upadek Cesarstwa Rzymskiego? Historycy wymieniają różne przyczyny
Upadek Cesarstwa Rzymskiego do dziś wzbudza ciekawość nie tylko historyków. Co wydarzyło się ponad 1500 lat temu?
W tym artykule: Jak i kiedy powstało Imperium Rzymskie? Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego Przyczyny upadku Cesarstwa Rzymskiego Imperium Rzymskie było największym państwem starożytnego świata. Cesarstwo ze stolicą w Rzymie zajmowało tereny obecnych krajów basenu Morza Śródziemnego. Rzymskie wpływy docierały jeszcze dalej. Przypominają o tym archeologiczne odkrycia na terenie całej Europy. Badacze do dziś znajdują przedwieczne rzymskie monety i inne skarby między innymi w Niemczech czy Wielkiej Brytanii. Jak i kiedy powstało Imperium Rzymskie? Powstanie i upadek Imperium Rzymskiego to temat wielu rozpraw historycznych. O ile początek cesarstwa łatwo opisać, o tyle jego koniec wymaga głębszej analizy. Dla porządku chronologicznego dobrze cofnąć się do 29 roku p.n.e. Oktawian był wówczas jedynym przywódcą Rzymu i wszystkich jego prowincji. Aby nie zostać zamordowanym tam jak Cezar, zadbał, by jego pozycja jako władcy absolutnego była akceptowalna dla opinii publicznej. Pozornie przywracał instytucje polityczne republiki rzymskiej, ale tak naprawdę zachowywał całą realną władzę. W 27 r. p.n.e. Oktawian przyjął tytuł Augusta, zostając pierwszym cesarzem Rzymu. To wydarzenie jest uważane za początek Imperium Rzymskiego. August rządził przez 56 lat. Jego rządy wspierała wielka armia. W tym czasie kult oddania cesarzowi stawał się coraz bardziej powszechny. Po śmierci pierwszego rzymskiego cesarza senat podniósł go do rangi boga. To zaczęło długą tradycję przebóstwienia cesarzy. Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego Wielu historyków postrzega upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego w V wieku n.e. jako koniec starożytności i początek średniowiecza. Upadek całego Imperium odnosi się jednak do upadku miasta Rzymu. Badacze są zgodni, że jesień 476 r. miała ogromne konsekwencje dla cywilizacji zachodniej. Nie zawsze zgadzają się jednak, co do przyczyn. Według anglojęzycznej encyklopedii Brittanica, Zachód poważnie ucierpiał już w 410 roku, kiedy miasto Rzym splądrowali Wizygoci. Upadek Rzymu zakończył się w 476 r. Wówczas niemiecki wódz Odoaker usunął ostatniego rzymskiego cesarza Zachodu, Romulusa Augustulusa. Wschód zawsze był bogatszy i silniejszy. W średniowieczu dalej funkcjonował jako Cesarstwo Bizantyjskie. Osiągnięcia starożytnego Rzymu. Co pozostawili po sobie antyczni Rzymianie? Czy osiągnięcia starożytnego Rzymu mają wpływ na życie współczesnych ludzi? Co nasza cywilizacja zawdzięcza ideom i wynalazkom wprowadzonym dopiero przez starożytny Rzym? Przyczyny upadku Cesarstwa Rzymskiego Jedni winią powstanie chrześcijaństwa, inni uważają, że schyłek i upadek Imperium były częściowo spowodowane napływem „barbarzyńców” z północy i zachodu. Byli wśród nich Wizygoci, Ostrogoci, Wandalowie, Hunowie, Frankowie i Alanie. Mimo że Cesarstwo Rzymskie uchodziło za militarną potęgę, częste ataki z zewnątrz mocno je osłabiły. Ciągłe wojny, nadmierne wydatki, a dodatki podatki i inflacja pogłębiły przepaść między bogatymi a biednymi. W tym samym czasie imperium wstrząsał deficyt siły roboczej. Gospodarka Rzymu zależała od niewolników, którzy uprawiali pola i pracowali jako rzemieślnicy, a jego potęga militarna tradycyjnie zapewniała świeży napływ podbitych ludów do pracy. Po ustaniu ekspansji ludzkie zasoby zaczęły się wyczerpywać. Kolejnym finansowym ciosem było przejęcie przez Wandalów części szlaków handlowych na Morzu Śródziemnym. Imperium zaczęło tracić kontrolę nad Europą. Jednym z powodów upadku Cesarstwa Rzymskiego mogły być też jego rozmiary. W szczytowym okresie państwo rozciągało się od Oceanu Atlantyckiego aż po Eufrat na Bliskim Wschodzie. Tak rozległym terytorium trudno zarządzać administracyjnie i logistycznie. Nawet z doskonałymi drogami Rzymianie nie mogli komunikować się wystarczająco szybko i skutecznie. Rzym walczył o zgromadzenie wystarczającej liczby żołnierzy i zasobów, aby obronić swoje granice przed lokalnymi rebeliami i atakami z zewnątrz. W miarę, jak coraz więcej funduszy przeznaczano na militarne utrzymanie imperium, postęp technologiczny spowolnił, a cywilna infrastruktura Rzymu popadła w ruinę. W burzliwym drugim i trzecim stuleciu tytuł cesarza rzymskiego był niemal wyrokiem śmierci. Wojna domowa pogrążyła Imperium w chaosie. W ciągu 75 lat tron objęło 20 mężczyzn. Niestabilna sytuacja polityczna objęła także senat, gdzie zapanowała korupcja. To przyczyniło się do utraty zaufania Rzymian wobec przywództwa. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Głuptaki to ptaki pełne sprzeczności. Jedni się z nich śmieją, inni je podziwiają
Po mistrzowsku nurkują, ale niezdarnie lądują na ziemi. Czule opiekują się młodymi, ale wrogo odnoszą do sąsiadów – głuptaki białe pełne są sprzeczności. Te stworzenia od dawna związane z kulturami morskimi mnożą się dziś w zatłoczonych koloniach wokół północnego Atlantyku.
W tym artykule: Jak wygląda ptak głuptak? Jak głuptaki zdobywają pokarm? W jakim środowisku żyje głuptak? Czym żywią się głuptaki? Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Kilkanaście metrów ponad Morzem Północnym miotanym przez sztorm zbiera się chmura ptaków. Potem następuje jej błyskawiczne oberwanie. Kilkadziesiąt białych trójzębów wbija się w fale z hukiem i pluskiem. Chwilę później ptaki wypływają na powierzchnię, każdy z rybą w gardle. Potrząsają głowami, wzbijają się z wody na dwumetrowych skrzydłach i z wdziękiem łabędzi szybują ku swoim gniazdom na ścianie klifu. Tam niezgrabnie lądują, kłócąc się głośno. Dwa lądujące osobniki budzą gniew swych sąsiadów w rozgorączkowanej kolonii. Jednak za tym terytorialnym zgiełkiem kryje się hierarchiczny porządek. Gniazda są rozmieszczone w sprytny sposób – po dwa na metr kwadratowy. Akurat tyle, by sąsiedzi nie mogli dosięgnąć się dziobami. Jak wygląda ptak głuptak? To głuptaki białe, morscy wędrowcy odbywający dalekie podróże, sezonowo łączący się w gwarne kolonie. Patrząc na głuptaka (Morus bassanus), widzimy mewę skrzyżowaną z albatrosem. Jest równie elegancki w locie, jak nieporadny na ziemi, wydaje się na przemian arogancki i pełen wdzięku, potrafi okazywać instynkt terytorialny i czułość, bywa dramatyczny i komiczny. Szkocki przyrodnik Kenny Taylor nazwał go ptakiem pełnym kontrastów. Migruj albo giń. Ruszamy podniebnym szlakiem wędrownych ptaków [REPORTAŻ] Coraz więcej wiemy o niewiarygodnych podróżach podejmowanych przez wędrowne ptaki – i o tym, jak ludzie je utrudniają. Do roku 1913, po stuleciach polowań, liczba tych ptaków, dawniej nie wiadomo jak wielka, spadła do jakichś 100 tys. osobników, a ich kolonii było niespełna 20. Sto lat później dzięki programom ochrony głuptaki mogą być przykładem wielkiego sukcesu przyrodników. Dziś w około 40 miejscach wokół północnego Atlantyku gniazduje mniej więcej 400 tys. par, do czego dochodzą dziesiątki tysięcy osobników młodocianych i ptaków nieposiadających partnerów. Jak głuptaki zdobywają pokarm? Jedna wielka kolonia znajduje się w Hermaness, rezerwacie na czubku Szetlandów. To najdalej na północ wysunięty punkt Wielkiej Brytanii, koniec świata. Kilometry mokrych wrzosowisk wpadają tam 150-metrowymi klifami w otchłań morza i nieba, gdzie huczą fale i wyje wiatr. Dwuoczne widzenie pozwala głuptakom wykrywać pływające głęboko ławice ryb. Kiedy nurkujące ptaki wbijają się w powierzchnię wody z prędkością dochodzącą do 110 km/godz., worki powietrzne chronią ich głowy i piersi. Szczelnie zamykane nozdrza pozwalają im nurkować na głębokość 15 m. W jakim środowisku żyje głuptak? Głuptaki zaczęły tu gniazdować w roku 1917. Latem gubione przez nie pióra wypełniają powietrze niczym bajkowy pył. Sama kolonia to jeden wielki wrzask, łopot skrzydeł i szturchanie dziobami. Najbardziej pożądane miejsca na gniazda znajdują się pośrodku. Są cenne niczym objęte kontrolą czynszów apartamenty na Manhattanie. Gdy już zostaną zajęte, ptaki bronią ich z narażeniem życia. Single czają się na obrzeżach, szukając partnerów. Aby zdobyć jakieś miejsce, dwa samce w zwarciu walczą ze sobą nawet przez godzinę, dziobiąc się po głowach. Kiedy starcie dobiega końca, jeden osobnik odchodzi, a drugi ma dom. – Gdy ptak zajmie już jakieś miejsce, jest mu wierny – mówi szkocki ornitolog Stuart Murray. – Przywabia partnerkę, ta składa jajo, a wtedy on zapewne myśli: „Bingo! Udało mi się!”. Każdy sezon oznacza jedno jajo, gładkie i białe jak u gęsi. Rodzice wysiadują je na zmianę, a po sześciu tygodniach karmią to, co się wykluje – wysuszoną istotkę, nagą i czarną jak heban. W ciągu trzech miesięcy pisklę zacznie przypominać biały puszek do pudru, a potem zamieni się w ciemnopopielatego młodocianego ptaka. Dzięki dwóm posiłkom dziennie rośnie szybko, a rytmiczne machanie skrzydłami rozwija jego mięśnie. Kiedy jest już gotowy do opuszczenia gniazda, rzuca się z pluskiem do morza. – Najpierw kołysze się po prostu na falach. Jest oszołomiony – mówi Murray. – Ale głód popycha go do pływania i nurkowania. Potem, oglądając inne głuptaki, nauczy się, co trzeba robić. Dorastanie będzie niebezpieczne. Niespełna połowa ptaków doczeka trzecich urodzin. Czym żywią się głuptaki? Jeżeli głuptaki coś wyróżnia, to jest to widowiskowy sposób żerowania – lot nurkowy zwany pikowaniem. Aby wydobyć z lodowatych głębin energię potrzebną do życia, spadają bowiem głową w dół niczym piorun. Prawdę mówiąc, relacje człowieka z tym gatunkiem liczą wiele stuleci. Hrothgar, feudał ze staroangielskiego poematu Beowulf, nazywał ocean „kąpielą głuptaków”. John Daniels, który fotografował pierwszy lot braci Wright, stwierdził, że Orville i Wilbur obserwowali głuptaki i naśladowali ruchy ich skrzydeł swoimi ramionami i rękoma. A stopiony tłuszcz głuptaków wykorzystywano kiedyś do rozmaitych celów, od wytwarzania balsamu na podagrę po produkcję smaru do kół. Sztorm: jak powstaje i ile trwa? Kiedy najczęściej występuje na Bałtyku? Natura potrafi wyzwolić niszczycielską siłę. Czym jest sztorm? Jak powstaje to zjawisko meteorologiczne i jak długo trwa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Dziś wydaje się, że wobec niewielu naturalnych wrogów i stosunkowo obfitych zasobów pożywienia głuptak biały musi się rozwijać. Mimo to wciąż, jak mówi Murray, „bycie głuptakiem to stresująca sprawa”. Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Głuptaki białe mają ciemne, niewyróżniające się nogi. Co innego ich krewni, głuptaki niebieskonogie (Sula nebouxii). Ich nogi, jak sama nazwa wskazuje, są jasnoniebieskie. Niebieskawe są też dzioby tych głuptaków i naga skóra na części głowy. Skąd ten kolor? To zasługa barwników z grupy karotenoidów, które głuptaki uzyskują ze swego pożywienia, czyli ryb. Karotenoidy usprawniają działanie układu odpornościowego ptaków. Dlatego barwa nóg świadczy o kondycji głuptaka. Na ten wskaźnik zwracają uwagę samice. Samiec w czasie godów tańczy przed samicą, prezentując swoje niebieskie nogi. Im intensywniejszy jest ich kolor, tym większe szanse na zdobycie partnerki.
Elektroniczny niezbędnik ucznia i studenta
Jeszcze pokolenie temu wszelkie sprzęty elektroniczne postrzegano jako coś, co odciąga dzieci od nauki i usypia w nich ciekawość świata. Dziś jest całkiem inaczej – dzięki dostępowi do najnowszych technologii młodzi ludzie poszerzają swoje horyzonty, rozwijają w sobie kreatywność i mogą wymieniać doświadczenia z równolatkami. Oto sprzęty, które mogą przydać się Twojemu dziecku do jeszcze bardziej wnikliwego zgłębiania swoich zainteresowań i całego świata.
Laptop Dostęp do komputera z internetem to mus. Błyskawiczny dostęp do wiedzy, przyjaciół i rozrywki (w przypadku młodszych uczniów oczywiście pod ścisłą kontrolą rodzica – sieć jest pełna miejsc, do których dzieci nie powinny mieć wstępu) to coś, co zastępuje dzisiejszej młodzieży encyklopedię, kino i niekończące się rozmowy przez telefon stacjonarny, z których namiętnie korzystało pokolenie ich rodziców. Wybierając laptop dla ucznia lub studenta, pamiętaj o tym, żeby był szybki, miał dobre głośniki, dużą pojemność dysku i kamerkę – nigdy nie wiadomo, czy znowu nie zaskoczy nas kolejna fala zdalnego nauczania. Nie zapomnij też o sprawdzeniu, czy wybrany sprzęt odpowiada wymaganym normom dotyczącym ekspozycji wzroku na niebieskie światło ekranu. Laptop LENOVO LEGION 5, 6690 zł / Komputronik Laptop DELL INSPIRON 15, 2899 zł / Komputronik Laptop ASUS VivoBook 15 X509FA-EJ1040T, 2699 zł / Komputronik Monitor Przenośny komputer ma swoje niepodważalne zalety, jednak przy dłuższym korzystaniu może okazać się mało komfortowy dla pleców. A o młody kręgosłup trzeba dbać podwójnie! Jeśli Twoje dziecko spędza przed laptopem więcej niż godzinę dziennie, powinno korzystać z dodatkowego monitora, który pomoże mu utrzymać odpowiednią pozycję ciała. Wybierając monitor dla młodego człowieka, postaw na model, który ma regulowaną wysokość i kąt nachylenia – zdecydowanie ułatwi to zaplanowanie ergonomicznego miejsca do pracy. Samsung Smart Monitor S32AM700URX, 1699 zł / Komputronik Monitor LG 29UM69G [Freesync], 952 zł / Komputronik Monitor Gigabyte M27Q, 1575 zł / Komputronik Klawiatura i myszka Skoro monitor, to przydadzą się również klawiatura z myszką. Złota rada: jeśli Twoje dziecko uwielbia jeść przy komputerze, raczej nie wybieraj najdroższych modeli. Klawiatura ACCURA COVINA ACC-K1407, 19.90 zł / Komputronik Zestaw: klawiatura i myszka Logitech MK470 Biały, 179 zł / Komputronik Myszka Accura White ACC-M1041 Silent, 29.90 zł / Komputronik Krzesło gamingowe Jeśli pasja Twojego potomka to gry komputerowe, programowanie, digitalowa sztuka, etc., prawdopodobnie spędza przed monitorem więcej czasu, niż rówieśnicy, a jego kręgosłup wymaga większego wsparcia, niż kręgosłup przeciętnego ucznia. W żadnym wypadku nie żałuj wówczas pieniędzy na porządne krzesło dedykowane profesjonalnym graczom, czyli ludziom, którzy praktycznie żyją przed komputerem. Takie fotele gamingowe zapewniają doskonałe wsparcie dla kręgosłupa i pozwalają na długą pracę przed komputerem bez uczucia dyskomfortu. Fotel MSI MAG CH120I, 979 zł / Komputronik Fotel California Access Office Czarny, 549 zł / Komputronik Fotel MSI MAG CH110, 1279 zł / Komputronik Słuchawki Bez słuchawek ani rusz, zwłaszcza w wieloosobowym domu lub akademiku, gdzie trudno o spokój. Twórcza atmosfera wymaga odpowiedniego skupienia, a dobrze wyciszające odgłosy z tła słuchawki pomogą Twojemu młodemu odkrywcy/odkrywczyni w nastrojeniu się do działania – niezależnie, czy będzie to projektowanie grafiki, nauka do kolokwium czy nudne zadanie domowe z biologii. UWAGA! Jako że dzieci mają mniejsze uszy i krótsze kanały słuchowe niż dorośli, źle dobrane słuchawki mogą narazić je na uszkodzenie słuchu. Jak tego uniknąć? Przede wszystkim, wybierz słuchawki z bezpiecznym limitem natężenia dźwięku do 85dB. Przyjrzyj się też materiałom, z jakich zostały wykonane – skóra młodych ludzi jest znacznie bardziej wrażliwa niż skóra dorosłych. Dzieciom odradza się również korzystania ze słuchawek dousznych, które mogą być szkodliwe dla ciągle rozwijającego się narządu słuchu. Słuchawki Logitech G332, 219 zł / Komputronik Słuchawki Sony WHCH510 Niebieskie, 219 zł / Komputronik Słuchawki Trust GXT 460 Varzz, 129 zł / Komputronik Głośnik Wiele badań dowodzi, że osoby, które regularnie słuchają muzyki, żyją spokojniej, lepiej i dłużej, a więc warto zachęcać do tego już od najmłodszych lat. Zafunduj swojemu dziecku głośnik Bluetooth i zachęcaj je do eksplorowania nowych gatunków muzycznych, a na pewno zasłużysz w jego oczach na medal Super Rodzica! Głośnik Anker Soundcore Flare II Blue, 249 zł / Komputronik Creative Soundbar Stage Air, 139 zł / Komputronik Głośniki Trut GXT 606 JAVV RGB 2.0, 89 zł / Komputronik Smartfon/smartwatch Czy nam się to podoba, czy nie, żyjemy w społeczeństwie stałego kontaktu. Kiedyś dzieci wychodziły do szkoły z samego rana i wracały dopiero późnym popołudniem, a w międzyczasie nikt nie miał pojęcia, czy na pewno tam dotarły i czy wszystko z nimi w porządku. Dzisiaj taka sytuacja jest dla nas niemal niewyobrażalna – wiedząc, że jest taka możliwość, chcemy mieć możliwość kontaktu ze swoimi latoroślami non-stop i nie ma w tym nic dziwnego. Jeśli uważasz, że smartfon to za dużo, po prostu wyposaż swojego ucznia w smartwatcha, który umożliwia połączenia głosowe i rozmowy video – dzięki temu zawsze będziecie w kontakcie, pewnie nie zawsze ku zachwytowi Twojej latorośli. Niektóre modele, m.in. te z serii Garett Kids, posiadają dodatkowo możliwość lokalizacji dziecka za pomocą GPS, przycisk SOS i są wodoodporne. Smartfon realme narzo 30 4/128GB 5G racing blue, 899 zł / Komputronik Xiaomi Redmi 9T 4/128GB zielony (Ocean Green), 899 zł / Komputronik Smartwatch Garett Kids 4G Niebieski, 449 zł / Komputronik Jak nie wydać fortuny na elektronikę dla ucznia lub studenta? To proste – poluj na okazje! Ciekawą ofertę ma aktualnie sklep Komputronik, który właśnie uruchomił całą masę promocji przy okazji Back To School w ramach akcji Zyskasz z pewnością. Oprócz znacznie obniżonych cen (nawet do 75 procent!) komputerów, monitorów, słuchawek, myszek, klawiatur, smartwatchów, głośników i innych produktów, sklep oferuje również trzy rodzaje rat: 10 rat 0%, 20 rat RRSO 0% z Gwarancją Beztroski, czyli dodatkowym ubezpieczeniem lub 20 rat z odroczeniem pierwszej płatności aż o 6 miesięcy. Przy zakupie laptopa lub komputera stacjonarnego klienci Komputronik mogą skorzystać także z pakietu usługi konfiguracji sprzętu i HELPDESKu, czyli zdalnego informatyka, o 50% taniej. Zobacz wszystkie jesienne oferty na Komputronik.pl!
"Najgorszą rzeczą w byciu chłopcem jest to, że się kradnie i napastuje kobiety". Wyznania dzieci z całego świata
Jeśli zależy ci na szczerej odpowiedzi, jak płeć kształtuje przeznaczenie, spytaj 9-latka.
Mając 9 lat, dziewczynka z Kenii już wie, że rodzice wydadzą ją za mąż dla pieniędzy, a przyszły małżonek może ją bić. Dziewięciolatek z Indii ma świadomość, że już niedługo koledzy będą go namawiać, by molestował kobiety na ulicy. Opisując swe największe marzenia, plany na przyszłość, chłopcy nie sądzą, że płeć przeszkodzi im w ich realizacji. Dziewczynki widzą to inaczej. Zobacz galerię i przeczytaj, co mówią dzieci. U progu zmian, tuż przed dojrzewaniem, sposób, w jaki 9-latek mówi o swoim świecie, jest dobitny i szczery. Słychać w nim, że doskonale zdaje sobie sprawę ze swoich możliwości – ale i ograniczeń, które narzuca mu płeć. Aby poznać dziecięcą perspektywę, National Geographic dotarł do 80 domów na czterech kontynentach, od slamsów Rio de Janeiro po drapacze chmur Pekinu, i zadał te same pytania różnym 9-latkom. Odpowiadali szczerze, nie ważyli słów. Co jest najlepsze w byciu dziewczyną? Avery Jackson odgarnia z oczu ufarbowany na tęczowo kosmyk i myśli nad odpowiedzią: – Wszystko w byciu dziewczyną jest fajne! Co jest najgorsze w byciu dziewczyną? – Kiedy chłopaki mówią: „To nie dla dziewczyn”. Jak wtedy, gdy po raz pierwszy brałam udział w miejskim biegu z przeszkodami. Przez pierwsze cztery lata życia Avery była chłopcem i czuła się z tym źle. Wspominając kolegów i koleżanki z przedszkola, którzy nie chcieli się z nią bawić, bo „ich mamy mnie nie lubiły”, wciąż czuje smutek. Odkąd w 2012 r. ujawniła się jako osoba transpłciowa, Avery z Kansas City znalazła się w centrum dyskusji o gender. O gender rozmawiają dorośli, ale dzieci, podobnie jak Avery, w tej kwestii mają też wiele do powiedzenia. – Dziewięciolatki mogą być niebywale elokwentne i mądre – mówi Theresa Betancourt, wykładowca zdrowia dziecięcego i praw człowieka z Harvardu. – Muszą mierzyć się z presją rówieśników i nauką odpowiedzialności, ale nie starają się jeszcze, jak nastolatki, dostosować do reszty, nie ulegają autocenzurze. Zapytany o najlepsze i najgorsze strony bycia chłopcem, Sunny Bhope, którego mama właśnie przygotowuje ryż nad dymiącym paleniskiem w ich małym domu w pobliżu Mumbaju w Indiach, mówi, że najbardziej nie lubi, gdy od chłopców oczekuje się seksualnego napastowania kobiet w miejscach publicznych [obraźliwych gestów, wulgarnych zaczepek, „przypadkowego” dotyku]. Dla Yiqi Wang z Pekinu największa korzyść z bycia dziewczyną jest taka, że „zachowujemy się bardziej spokojnie i odpowiedzialnie niż chłopcy”. Juliana Meirelles Fleury z Rio ceni sobie z kolei to, że „możemy wejść do windy pierwsze”. Jak twoje życie zmieniłoby się, gdybyś był dziewczyną zamiast chłopcem (bądź na odwrót)? Lev Hershberg z Jerozolimy wyjaśnia, że gdyby był dziewczyną, na pewno nie lubiłby komputerów. – Ale mógłbym grać w gumę – dodaje jego kolega Shimon Perel. Gdyby była chłopcem, Pooja Pawara z obrzeży Mumbaju jeździłaby na hulajnodze, a Yan Zhu z chińskiej wioski Yaqueshui pływałaby w rzece, która według jej babci jest za zimna dla dziewczynek. To, że nie jest chłopakiem, sprawia, że Laundra Montovani nie może bawić się na ulicach faweli, gdzie dochodzi do przemocy i strzelanin. Eriah Big Crow z plemienia Oglala Lakota, która mieszka w rezerwacie Pine Ridge w Dakocie Południowej, cichutkim głosem wyznaje, że nie ma rzeczy, której nie może robić, bo chłopcy i dziewczynki mogą robić „dokładnie to samo”. Mniej optymizmu ma Anju Malhotra, główna doradczyni UNICEF zajmująca się problematyką płci i rozwoju. Nawiązując do nierównego traktowania mężczyzn i kobiet, mówi: – Niestety na horyzoncie nie widać jeszcze, by zjawisko to miało ustać. Ale są postępy. – W ostatnich dekadach dla mieszkańców poniżej 10. roku życia szanse na świecie w niektórych dziedzinach wyrównują się, choćby w edukacji podstawowej – twierdzi Claudia Cappa z UNICEF-u. – Ale statystyki obejmują tylko te dzieci, które przeżyły – dodaje Cappa i odwołuje się do przypadków aborcji ze względu na płeć, jakie wykonuje się w niektórych krajach na żeńskich płodach. Jednak gdy dzieci kończą 10 lat, różnica w podejściu do chłopców i dziewcząt zamiast minimalizować się, znacznie się pogłębia. – Po osiągnięciu wieku dojrzewania sprawy mają się zupełnie inaczej – mówi Cappa i wskazuje na uderzające dysproporcje między obiema płciami, jeśli chodzi o dostęp do edukacji w szkołach średnich, ryzyko przemocy czy przymus wczesnego małżeństwa. – To właśnie wtedy kończy się dzieciństwo i stajemy się kobietą lub mężczyzną. Kim chcesz być, kiedy dorośniesz? Lokamu Lopulmoe z kenijskiej wioski nieopodal jeziora Turkana mówi, że kiedy dorośnie, jej rodzice otrzymają za nią posag i nawet jeśli trafi na męża, który będzie ją bił, „rodzicom na pociechę zostaną pieniądze”. Zaledwie 500 km dalej na strzeżonym osiedlu w Nairobi Chanelle Wangari Mwangi siedzi w swym pokoju pełnym pucharów i marzy o zgoła innej przyszłości – chce zawodowo grać w golfa i „pomagać biednym”. W Kanadzie William Kay z Ottawy widzi siebie za kilkanaście lat na stanowisku bankiera albo „informatyka geniusza”. Yunshu Sang z Pekinu marzy, by zostać policjantką. – Ale w tej pracy większość to mężczyźni, więc pewnie nie będę mogła – dodaje. W Pensylwanii w miasteczku Selinsgrove początkująca dziennikarka Hilde Lysiak na srebrno-różowym rowerze tropi nowiny w okolicy – przypuszcza jednak, że chłopiec reporter „od policji uzyskałby więcej informacji ”. Co sprawia, że jest ci smutno? Tomee War Bonnet z plemienia Oglala Lakota robi się smutna, gdy widzi, jak ludzie się zabijają. Skąd u 9-latki takie myśli? Z historii rezerwatu, w którym samobójstwa zdarzają się i 12-latkom. Ranii Single z Mumbaju jest przykro, gdy bije ją młodszy brat. Lamia al Najjar, która żyje w prowizorycznym domu w Strefie Gazy, wyjaśnia, że czuje smutek, gdy widzi, „jak domy wokół są niszczone”, co miało miejsce podczas walk w tym rejonie w 2014 r. Kiedy czujesz największe szczęście? Najwyższe pozycje na liście zajmują: rodzina, Bóg, jedzenie… piłka nożna. I przyjaciele. Inne odpowiedzi mówią wiele o prywatnym życiu dzieci. Jedno z nich uwielbia narady plemienne, inne najbardziej kocha wielkanocne jajka. Dla Amber Dubue z Ottawy największym szczęściem jest „pokój do biegania”. A Maria Eduarda Cardoso Raimundo z Rio, której rodzice się rozwiedli, czuje się najszczęśliwsza, kiedy „mama i tata stoją obok, przytulają i radzą, co robić”. – W wieku dziewięciu lat u dzieci rozwija się empatia, uczciwość i umiejętność odróżnienia dobra od zła – mówi Bede Sheppard z oddziału ds. praw dzieci Human Rights Watch. Sheppard współpracowała z nieletnimi, którzy zmuszani byli do ciężkiej pracy, z młodymi uchodźcami i dziećmi żyjącymi w nędzy. – Ci najbardziej nękani i krzywdzeni często wykazują się największą dozą empatii i bezinteresowności – dodaje. Lopeyok Kagete, kenijski pasterz znad jeziora Turkana, marzy o dzieleniu się pieniędzmi i takiej ilości mięsa, które wyżywiłoby wszystkich ludzi. Sunny Bhope, mimo że mieszka ze swoją indiańską rodziną w jednym pokoju, chciałby w przyszłości „zapewniać schronienie bezdomnym”. Gdy 9-letnie dziewczynki i chłopcy opisują swe życia i mówią o sobie nawzajem, wiele z ich wypowiedzi się pokrywa. Chłopcy wpadają częściej w tarapaty, dziewczyny więcej czasu spędzają na czesaniu włosów – zgadzają się obie strony. Sprawy te są częścią ich codziennego życia, podobnie jak inne, poważniejsze problemy. Gdybyś mógł/mogła zmienić jedną rzecz na świecie, co by to było? Clara Fraga z Rio zamieniłaby złodziei w „dobrych ludzi”. Abby Haas oswobodziła swój rezerwat w Dakocie Południowej z „bandytów”. Kieran Manuel Rosselli z Ottawy „zniszczyłby terrorystów”. Smutna treść i poważny ton niektórych wypowiedzi sprawiają wrażenie, jakby rozmówcami byli dorośli, a nie 9-letnie dzieci. – Gdybym tylko mogła coś zmienić – mówi Hang Wang z Chin – nie czułabym się już nigdy samotna. Marzenia opisywane przez większość bez względu na geografię i płeć podsumowała Avery Jackson. – Jeśli świat należałby do mnie, sprawiłabym, żeby nikt nie znęcał się nad słabszymi.
10 produktów z naszej diety, których NIE WOLNO podać psu. Wiesz na co zwrócić uwagę?
Jeśli macie czworonożnych przyjaciół - ta lista jest do wyuczenia się na pamięć!
Właśnie siadasz do stołu, kiedy nagle pojawiają się one: wielkie, rozbrajające i wyrażające niemą prośbę oczy. Do tego wesoły pysk, wypadający z niego jęzor i teraz się tłumacz, że nie podzielisz się ze zwierzakiem jedzeniem. Lepiej jednak się nie poddawać, bo chodzi o zdrowie, a czasem nawet życie zwierzaka. Dzielenie się “ludzkim jedzeniem” z założenia nie jest złe, jednak diabeł tkwi w szczegółach. - Istnieją pokarmy bezpieczne dla ludzi i bardzo niebezpieczne zarazem dla psów – mówi Cailin Heinze, weterynarz z Cummings School of Veterinary Medicine na uczelni Tufts University. Oto lista dziesięciu niebezpiecznych smakołyków – przekażcie ją znajomym, wydrukujcie i powieście na drzwiach swojej lodówki. 1. Awokado Przykro mi, Burek nie dostanie guacamole. Awokado zawierają związek chemiczny o nazwie persin. Ludzkie mogą go przyjmować w niskim stężeniu, ale u psów nawet najmniejsza dawka wywoła wymioty i biegunkę. Do tego nasiona awokado mogą zostać przez psa połknięte, co grozi uszkodzeniem narządów wewnętrznych zwierzęcia. 2. Winogrona i rodzynki Właściwie to nie jest to jeszcze do końca wyjaśnione dlaczego rodzynki i winogrona szkodzą psom. Jest to jednak fakt, a jedną z najgorszych komplikacji jest zaburzenie pracy nerek. Dla niektórych psów rodzynki mogą być trujące. Jeśli wasze zwierzę zjadło taki owoc (świeży lub suszony) lepiej jak najszybciej zmuście je do wymiotów! 3. Cebula, czosnek, szczypiorek Heinze przekonuje, że większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że te rośliny są trucizną dla psów. Nie ma znaczenia czy są w proszku, surowe, gotowane, czy suszone – zabijają psie czerwone krwinki i prowadzą do anemii. Istnieje błędne przekonanie, że czosnek może być zdrowy dla psów. - Nie daje im nic, zatem po co ryzykować? - odpowiada Heinze. 4. Orzechy Makadamia Często są składnikiem wypieków: mufinek, ciasteczek, bułeczek. Uważajcie na nie, bo u psów wywołują niestrawności, osłabienie oraz pogorszenie nastroju. Nauka jeszcze nie odnalazła pełnej odpowiedzi na to dlaczego orzechy tak na nie działają, ale lepiej nie próbować własnych badań. Potwierdzono, że mogą wywołać także u zwierząt drgawki i gorączkę. 5. Czekolada Jest dobra na wszystko? Dla ludzi na pewno, ale nie dla psów, niezależnie od tego jak bardzo je kochacie i chcecie dzielić się z nimi tym co sami lubicie. Czekolada zawiera metyloksantyny, a w szczególności teobrominę, które skutkują u psów niestrawnością, biegunkami, a nawet mogą doprowadzić do ataków nerwowych, zaburzenia akcji serca i śmierci. 6. Surowe jaja Może nie są toksyczne i niebezpieczne tak jak czekolada, ale mogą wywołać zatrucie pokarmowe. Większość weterynarzy odradza podawanie psom surowych jaj. Gotowane, na twardo, jajecznica – to już inna rozmowa, pies w tej postaci może je zjeść i raczej będą mu smakować. Podobne zasady dotyczą mięsa i ryb. To dobre źródła białka, ale warto pamiętać, że surowe mogą zawierać bakterie lub pasożyty. 7. Alkohol Jeśli w ogóle wpadliście na pomysł by upijać swojego psa, to zgłoście się do psychologa i pogadajcie o empatii, bo nie powinniście opiekować się zwierzętami. Żadnego alkoholu, nigdy, null, zero! Najmniejsza ilość jest dla psów bardzo niebezpieczna: skutki to spektrum od niestrawności i biegunki, przez śpiączkę oraz problemy z oddychaniem aż po śmierć. 8. Orzechy Same w sobie nie zawierają toksyn, ale często ich skorupa ma na sobie szkodliwe porosty, a te potrafią działać jak silna neurotoksyna. Orzech czarny jest szczególnie niebezpieczny, nie tylko dla psów, ale także i dla na przykład koni. 9. Ksylitol To popularny słodzik używany zamiast cukru. Znajdziecie go także w niektórych produktach spożywczych. Psi układ krwionośny bardzo szybko go wchłania, a w skutek tego trzustka zaczyna produkować dużo insuliny. Prowadzi to do znacznego spadku cukru we krwi zwierzęcia oraz zagrożenia uszkodzenia wątroby. 10. Kofeina Niezależnie w czym oraz w jakiej ilości (kawa, herbata, cola, energetyki, ziarna kawy) – kofeina jest bardzo niebezpieczna dla waszego podopiecznego. Nigdy nie dzielcie się nią z psami, nawet smakołykami o smaku kawy, bo i one mogą zawierać kofeinę. Działa ona na naszych podopiecznych znacznie mocniej i może doprowadzić do hiperaktywności, a nawet śmierci. Źródło: How Stuff Works?
W ten sposób marnujesz najwięcej wody. 10 złych nawyków
Nie zakręcasz kranu podczas szczotkowania zębów? Zanim nalejesz wody do szklanki czekasz aż „zejdzie” ciepła? Niedobrze, a jest tego znacznie więcej. Oszczędzanie wody to nie tylko sposób na niższe rachunki, to przede wszystkim pomoc dla naszej planety, która naprawdę ma już dość z nami problemów.
1. Zimna kranówka do szklanki, reszta zmarnowana Według zestawienia Alliance for Water Efficiency przez nowy kuchenny zlew potrafi przelać się galon wody, to około 3,7 litra, w ciągu minuty. Starsze instalacje, te z lat 90tych potrafią zużywać nawet dwa razy tyle w tym samym czasie. Czyli zostawiając odkręcony kran co 30 sekund zużywasz galon wody. Znacznie lepszym sposobem jest napełnienie większego naczynia wodą pitną i pozostawienie go w lodówce, tym samym zawsze będzie na ciebie czekać chłodny napój. 2. Masz starą toaletę Według Energy Star (wspieranego przez rząd USA programu oszczędności energii) miejsce, w którym zużywa się najwięcej wody to toaleta. Starsze modele, instalowane w latach 90tych zużywają od 10 do prawie 20 litrów przy jednym spuszczeniu. Nowsze modele proporcjonalnie zużywają mniej więcej połowę, zatem jeśli chcesz być oszczędniejszy – zainwestuj w nowy kompakt. 3. Podlewasz rośliny czystą wodą Jeśli żyjesz w suchym klimacie hodowanie roślin wymaga znacznie więcej wody i może wiązać się z ogromnymi wydatkami. Zajmująca się ogrodnictwem strona GrowVeg poleca używanie tak zwanej szarej wody. To zużyta wcześniej na przykład do mycia naczyń czy prania woda, ale nie zawierająca fekaliów. W ograniczonym zakresie nadaje się do ponownego wykorzystania, a jej użycie znacznie ogranicza marnowanie czystej wody. 4. Nie zakręcasz kranu podczas mycia zębów Zwracasz na to w ogóle uwagę? Większość z nas niestety nie – po prostu odkręca wodę, płucze zęby i szczoteczkę i szczotkuje, a woda leci, i leci, i leci, i leci.... Według US Green Building Council można w ten sposób marnować nawet 11 litrów wody! 5. Czyścisz podjazd i patio wodą zamiast po prostu je zamieść Zanim ponownie to zrobisz, pomyśl jeszcze raz. Wąż ogrodowy może w ciągu minuty wyrzucić z siebie od około 22 do nawet 90 litrów wody. Przyznasz chyba, że miotła i chwila roboty jest oszczędniejsza. 6. Podlewasz rośliny po południu Według Royal Horticultural Society najlepszą porą do podlewania roślin ogrodowych jest wczesny poranek lub wieczór. Dlaczego? Podlewanie po południu prowadzi do zwiększenia straty wody przez parowanie, to w końcu najcieplejszy czas dnia. Nie pomagasz w ten sposób ani roślinom, ani swoim finansom. 7. Nie masz napowietrzacza prysznica Słuchawka do prysznica to przedmiot, który wymieniamy rzadko i często nie zwracamy na niego uwagi. Według obliczeń ekspertów można dzięki dobraniu odpowiedniego zaoszczędzić ponad 13 200 litrów wody przez rok. Robi różnicę, prawda? 8. Odkładasz naprawienie cieknącego kranu Kap, kap, kap... denerwujące? Do tego nieekologiczne i nieekonomiczne. Każdego roku cieknący kran może spowodować zmarnowanie nawet 11 tysięcy litrów wody. Kosmiczna ilość! EPA, amerykańska agencja ochrony środowiska ocenia, ze 10% domów w USA ma przeciekające instalacje, które marnują około 340 litrów wody dziennie. Mniej więcej tyle wody ile zużylibyście pięć razy biorąc prysznic. 9. Włączasz zmywarkę do naczyń, choć nie jest jeszcze pełna Ci z nas, którzy mają w domach zmywarki znają to dobrze. Czekać, aż się zapełni? Nie, puśćmy od razu, trudno resztę najwyżej zrobi się później. Błąd. Według Energy star to ogromne marnowanie wody. Chcesz zaoszczędzić? Po pierwsze używaj zmywarki, gdy naprawdę możesz wypełnić ją naczynami, po drugie... częściej myj ręcznie (ale nie przy cały czas odkręconym w pełni kranie). 10. Robisz pranie tylko z kilkoma rzeczami Ten sam błąd, co w przypadku zmywarki do naczyń. Nie możesz jeszcze wypełnić pralki brudnymi ubraniami? Po prostu poczekaj, aż się zbierze odpowiednia ilość, a jeśli już natychmiast chcesz coś wyczyścić na szybko postaw na pranie ręczne. Nowoczesne pralki zużywają 40-44 litrów wody w ramach jednego cyklu. Źródło: Science Alert
Koty rozumieją, gdy wołasz je po imieniu. Dlaczego więc często nie reagują?
Tak, robią to absolutnie świadomie. Żeby to sprawdzić zbadano reakcje 78 futrzaków.
Ty się zachwycasz, wołasz, głaszczesz, karmisz i tulisz w ramionach, a one chodzą własnymi drogami. Taki ich urok. Wielu kociarzy zazdrości właścicielom psów tego, że mogą wołać swoje zwierzaki po imieniu i mogą być pewni, że psy przyjdą. To nie kwestia inteligencji, tylko wyboru. Grupa naukowców z japońskiego Uniwersytetu w Tokio postanowiła dowiedzieć się, jak daleko sięgają możliwości międzygatunkowej głosowej komunikacji. Nauka zna wiele badań tego typu wykonywanych na psach. Koty to jednak stosunkowa nowość. Badane koty pochodziły z domów oraz kociej kawiarni. Badacze wzięli na warsztat hipotezę, wedle której zwierzęta wyłapują swoje imię spośród innych ludzkich słów, ponieważ kojarzą je z pozytywnym bodźcem, np. z posiłkiem lub zabawą. – By sprawdzić tę hipotezę, wprowadziliśmy cztery różny wyrazy jako stymulanty, a następnie używaliśmy imion kotów by te stymulanty przetestować – piszą w opracowaniu wyników badacze, którym szefował Atsuko Saito, psycholog ewolucyjny. – Jeśli koty były przyzwyczajane do czterech nowych wyrazów i odzwyczajane od imion ich reakcja na ponowną prezentację tych drugich powinna wskazać na umiejętność ich rozpoznawania. Podczas eksperymentów naukowcy odtwarzali kotom nagrania z ich imionami wypowiadanymi przez ludzki głosem. Ważne było jednak to, że zanim koty słyszały „własne” imiona, puszczano im nagranie wypowiadanego przez głos rzeczownika oraz imienia innego kota. Następnie monitorowano zachowanie zwierzaka: ruchy uszu, głowy, ogona, wokalizy, poruszanie się. Sprawdzano także, czy znaczenie ma to, że głos należy do osoby znanej zwierzakowi, czy też nie. Ostatecznie na podstawie reakcji ustalono, że rzeczywiście zwierzęta rozróżniają brzmienia różnych wyrazów i potrafią je kojarzyć z czynnościami, czy osobami. Potrafiły nawet odróżnić te podobnie brzmiące, niezależnie od tego, czy wypowiadał je ich właściciel, czy ktoś obcy. Wyróżniającym się wyjątkiem były jedynie koty, które na co dzień przebywały w kociej kawiarni. Tu rozpoznawanie imion szło znacznie gorzej. Możliwe, że jest to wynik środowiska, gdzie zwierzęta słyszą bardzo wiele ludzkich głosów i przez to przebywają w informacyjnym szumie. Inną ciekawą obserwacją jest fakt istnienia czegoś, co określono w opisie badania jako „dyskryminacja ludzkich wypowiedzi na podstawie różnic fonemów”. Po polsku? Potrafią odróżniać wyrazy na podstawie zestawienia wypowiadanych przez nas głosek. W przyszłości może to nam pozwolić lepiej zrozumieć koty i ich reakcje na otoczenie, a tym samym poprawiać ich jakość życia z ludźmi. Jest też druga strona tego odkrycia, ta mniej optymistyczna. Wiemy, że koty dobrze nas rozumieją gdy je wołamy, albo chcemy zachęcić do zabawy czy przyjścia do nas. Rozumieją, ale świadomie i pełną trzeźwością kocich umysłów nas ignorują. - Koty nie wyewoluowały w taki sposób by odpowiadać na ludzkie polecenia – mówi Saito w rozmowie z New Scientist – Będą komunikować się z człowiek, gdy będą chciał. Takie już są.
10 największych zalet systemu edukacji w Finlandii
System edukacji w Finlandii często przytaczany jest jako jeden z najlepszych na świecie. Pokazywany jest często przez ekspertów jako punkt odniesienia. Czym różni się od polskiego?
Amerykański reżyser Michael Moore w swoim filmie dokumentalnym „Where to Invade Next” z 2015 roku postanowił pokazać ciekawe rozwiązania z innych krajów. Tytuł jest oczywiście przewrotnym nawiązaniem do „eksportowania” przez jego kraj demokracji. W filmie pojawia się Finlandia jako przykład doskonałego systemu edukacji. Jednym z głównych argumentów filmu jest brak prac domowych. To jednak nie jest do końca prawda, bo w fińskich szkołach pojawiają się prace domowe. Mają jednak zupełnie inny rodzaj i cel niż te najczęściej spotykane w polskich szkołach. - Pracą domową może być coś, czego w szkole nie da się zrobić, na przykład przeprowadzenie wywiadu z dziadkami, zebranie informacji w terenie – mówiła w rozmowie z Gazetą Wyborczą dyrektor szkoły podstawowej w Helsinkach, Leena Liusvaara. To, co amerykański reżyser usłyszał od nauczycieli w Finlandii daje do myślenia. Wszyscy powtarzali, że USA powinno zrezygnować nauczania do ustandaryzowanych testów. W Polsce nauczanie także przebiega tak, by uczeń finalnie zdał ustandaryzowany egzamin. Nie rozwija to kreatywności, uczy natomiast, że na istnieje tylko jeden słuszny sposób myślenia i odpowiadania na pytania. Niewiele ma to wspólnego z krytycyzmem i poszerzaniem horyzontów. - Uczycie ich tylko tego by dobrze zdać test, tak naprawdę niczego ich nie uczycie – wypowiada się jeden z nauczycieli w filmie Moore'a. Pytanie „ale czy to będzie na maturze/egzaminie?” chyba zna każdy, kto przeszedł lub przechodzi także przez polski system edukacji. W międzynarodowych testach PISA organizowanych przez OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) Finlandia zdobywa za każdym razem miejsce w ścisłej czołówce. Jakie zatem różnice można wyliczyć w stosunku do polskiej edukacji? 1. Małe klasy, dostępność Fińskie klasy są nieduże, liczą maksymalnie 20 osób. Podręczniki, pomoce naukowe i posiłki w szkolnych stołówkach są bezpłatne. Większość szkół jest państwowa, a nieliczne prywatne placówki opłacane są z budżetu. 2. Mniej czasu w ławce Dzieci w Finlandii spędzają mniej czasu w szkołach w ciagu roku niż inne. Przeciętnie w szkole są 706 godzin rocznie. Średnia OEC to 850 godzin, w Polsce około 746. Wakacje są natomiast dłuższe, łącznie trwają od 10 do 11 tygodni w roku. Fińscy nauczyciele przekonują, że dzięki temu dzieci nie są przemęczone i wypalone, co przekłada się na lepszą koncentrację i przyswajanie wiedzy. 3. Całkowita równość uczniów Nie istnieją podziały na lepszych i gorszych, brakuje klasyfikacji pod względem wiedzy i umiejętności. System stara się wyeliminować współzawodnictwo. Jedną z zalet tego jest fakt, że gdy nie ma nacisku na konkretną ocenę, nie ma potrzeby osiągania jej za wszelką cenę (ściąganie) lub rezygnację, bo „i tak mi się nie uda”. Do 16. roku życia dzieci nie muszą podchodzić do egzaminów. 4. Zainteresowania ważniejsze od kanonu System kształcenia na poziomie podstawowym w Finlandii nastawiony jest na poszukiwanie zainteresowań uczniów i danie im narzędzi do ich zgłębiania. 5. Nie ma rankingów Nie ma podziałów na szkoły lepsze i gorsze, zatem uczniowie z tych „gorszych” nie muszą czuć się jak wyrzutki społeczne, czy nieudacznicy tylko z powodu tego, że zabrakło im na egzaminie punktu i dostały przydział gdzie indziej niż chciały. Same szkoły także dzięki temu zyskują, mogąc skupić się na swoich uczniach, a nie wyścigowi z innymi placówkami. 6. Dla wszystkich tak samo Nie ma programów wyszukiwania specjalnie uzdolnionych w klasach i indywidualnego ich windowania. Każdy ma takie same szanse. 7. Nauka tylko w szkole Płatne korepetycje nie istnieją, są prawnie zakazane. Zarządzający edukacją tłumaczą to tym, że jedynym źródłem nauki powinna być szkoła. Jeśli ktoś potrzebuje dodatkowej pomocy w nauczaniu, nauczyciele mają obowiązek jej udzielić. 8. Inne relacje Nauczyciele współpracują z uczniami na zasadach partnerskich, hierarchia jest tutaj ograniczona. Nie uznaje się jej w fińskich szkołach za efektywną. 9. Zawód nauczyciela Nauczyciele są postrzegani jako wykonawcy prestiżowego zawodu, ich szkolenia są w całości finansowane przez państwo. Studia pedagogiczne uchodzą za prestiżowe, dostać się na nie jest bardzo trudno. Nauczyciel standardowo pracuje 4 godziny dziennie, 2 godziny w tygodniu musi poświęcić na rozwój zawodowy. Polscy nauczyciele przygnieceni są ciągłym rozliczaniem z realizacji programu („Szybciej, szybciej, bo się nie wyrobimy przed końcem roku” - pamiętacie?), zarabiają niewiele, a przez społeczeństwo i samych uczniów traktowani są często z góry, jako nieudacznicy, którzy wykonują ten zawód, bo na inny byli za słabi. Zmieniające się wraz z każdą ostatnią zmianą władzy przepisy i program nauczania tylko potęgują frustrację. 10. Mniej dozoru Nauczyciele w Finlandii znacznie mniej czują na sobie spojrzenie Wielkiego Brata. Nie istnieje jeden sztywny i szczegółowy program dla całego kraju (nie panuje jednak też edukacyjna anarchia). Nie ma także inspektoratu szkolnego. Nauczyciel nie musi „spowiadać się” z każdej godziny lekcyjnej, uzupełniać ton dokumentacji, co oszczędza mu stresu, który znają dobrze polscy pedagodzy. Źródła: DzieciSąWażne / Gazeta Wyborcza / GoToUniversity
Jest jadowity, składa jaja i jest ssakiem. Dziobak - dowcip czy mistrzostwo ewolucji?
Ten dziwaczny australijski ssak może się pochwalić intrygującym drzewem genealogicznym.
W tym artykule: Rozłam ewolucyjny Zmysł elektryczny Gdyby szukano zwierzęcia symbolizującego różnorodność z pewnością wybór padłby na dziobaka australijskiego. Wygląda jak wydra, która z okazji balu przebierańców przebrała się za kaczkę. Ta mieszanka okazała się być inspiracją do kolejnego pytania tygodnia z serii Weird Animal Question of the Week: jak to się stało, że dziobak ewoluował w tak niewiarygodny sposób? Dziobak jest ssakiem z Australii posiadającym niektóre cechy gadów, jak na przykład składanie jaj. Choć dzisiaj widzimy dużą różnicę między ssakami i gadami, kiedyś te zwierzęta miały wspólnego przodka – twierdzi Wes Warren z Washington University School of Medicine w St. Louis. W 2008 roku Warren prowadził badania, które wykazały, że dziobak jest „fascynującą kombinacją cech właściwych ssakom i gadom”. Rozłam ewolucyjny Przypominające ssaki gady odbiegły od linii ewolucyjnej, jaką dzieliły z ptakami i gadami mniej więcej 280 milionów lat temu. Około 80 milionów lat później stekowce – inaczej ssaki jajorodne – oddzieliły się od linii ssaków – opowiada Rebecca Young, biolog z University of Texas w Austin. Jedyne co pozostało z tej gałęzi drzewa genealogicznego to właśnie dziobak oraz cztery gatunki kolczakowatych. Ten rozłam miał miejsce przed ewolucją łożyska – twierdzi Young i dodaje, że „w tym sensie dziobaki znajdują więc pomiędzy jaszczurką i tym co w naszym wyobrażeniu jest podobnym do człowieka łożyskowcem” – posiadając przy tym zarówno cechy gadów jak i ssaków. Choć zapisy kopalne w przypadku stekowców są ograniczone, znaleziono nieliczne czaszki, jak na przykład wymarłego rodzaju dziobaka Obdurodon dicksoni. To stworzenie, które żyło w miocenie (około 23,3 do 5,3 milionów lat temu), ma dziób podobny do współczesnych dziobaków, ale prawdopodobnie nie jest blisko z nimi spokrewnione. Do tego współczesne dziobaki zamieszkują antypody, a zapisy kopalne pokazują, że pradawni krewni mieszkali w Ameryce Południowej. Zmysł elektryczny Jednak dlaczego dziobaki „przestały ewoluować i tracić typowe dla ssaków cechy” pozostaje zagadką – wyjaśnia Warren. Mleko dziobaka wydostaje się na zewnątrz poprzez pory w skórze brzucha, a nie przez brodawki sutkowe jak u wszystkich ssaków. Kolejną niesamowitą cechą adaptacyjną dziobaka jest sposób poszukiwania pożywienia. Pod wodą dziobak zamyka oczy, uszy i nos, a ofiarę namierza wykrywając prądy elektryczne za pomocą dzioba, wyglądem zbliżonego do dzioba kaczki. Ich jad zlokalizowany jest w ostrogach przy piętach samców – to jedyna w swoim rodzaju metoda wśród jadowitych stworzeń. W 2010 roku Warren prowadził badania, które wykazały obecność 83 toksyn w jadzie dziobaków, który zawiera geny podobne do genów odpowiedzialnych za jad u innych zwierząt, takich jak węże, rozgwiazdy i pająki. To prawdopodobnie przykład zbieżnej ewolucji, w wyniku której u niespokrewnionych ze sobą gatunków wykształcają się podobne cechy. Zatem choć wiele cech dziobaka pozostaje dla naukowców zagadką, Young zauważa, że „istnieje pewna przypadkowość w tym, jak z czasem nabywamy pewne cechy”. A do tego dochodzą jeszcze mutacje i procesy adaptacyjne, które dzieją się szybciej. Źródło: National Geographic News
Sierra Leone: To najgorsze miejsce dla dziewczynki. Wstrząsający reportaż
Miliony dziewczynek na całym świecie cierpią wskutek ubóstwa, przemocy i okrutnych tradycji. Jednak niektórym dzięki zdobytemu wykształceniu udaje się umknąć przed złym losem.
Zachodnioafrykańskie państwo liczące około 6 mln mieszkańców od lat rozdzierane jest wojną domową. Na dodatek ostatnio nawiedziła je epidemia eboli. Urodzić się tu dziewczynką to los nie do pozazdroszczenia – trzeba się borykać z niezliczonymi barierami i podlegać tradycjom, według których ciało kobiety jest warte więcej niż jej umysł. Większość tutejszych dziewcząt i kobiet (wg UNICEF-u aż 90 proc.) ma za sobą okaleczający zabieg klitoridektomii (polegający na wycięciu łechtaczki i niekiedy także warg sromowych mniejszych). Obrzęd ma stanowić inicjację do dorosłości i zapewniać atrakcyjność matrymonialną. Przede wszystkim jednak jest to zakorzeniona głęboko w tradycji metoda sprawowania kontroli nad kobiecą seksualnością. Blisko połowa dziewcząt wychodzi za mąż przed ukończeniem 18. roku życia, a wiele zachodzi w ciążę jeszcze wcześniej, często niemal od razu po pierwszej miesiączce. Wiele też pada ofiarą gwałtów. Sprawcy na ogół pozostają bezkarni. W 2013 r. w Sierra Leone ponad jedna czwarta dziewcząt w wieku 15–19 lat była w ciąży lub miała już dziecko. To najwyższy na świecie wskaźnik dla tego przedziału wiekowego. Częste są też przypadki śmierci dziewcząt w połogu. To m.in. skutek klitoridektomii, która zwiększa ryzyko powikłań okołoporodowych. – Na prowincji często widzi się 13-, 15-letnie mężatki z dziećmi – tłumaczy Annie Mafinda, położna z ośrodka Rainbo dla ofiar przemocy seksualnej w stolicy kraju, Freetown. Wiele z jej podopiecznych to dziewczynki mające 12–15 lat. Sarah, którą poznałam we Freetown, ma 14 lat i jest w szóstym miesiącu ciąży. Wygląda na młodszą. Opowiada mi, że zgwałcił ją chłopak z sąsiedztwa, który potem wyjechał z miasta. Gdy matka dowiedziała się, że Sarah zaszła w ciążę, wyrzuciła ją z domu. Dziś Sarah mieszka z matką domniemanego ojca dziecka. Jedynie ona chciała ją przyjąć pod dach. W Sierra Leone przyjęte jest, że kobieta przenosi się do rodziny męża. Na Sarę spadło gotowanie, sprzątanie i pranie. Matka chłopaka bije ją, jeśli brakuje jej sił na wypełnienie wszystkich obowiązków domowych. W biednym kraju, gdzie rząd niewiele robi dla poprawy losu dziewcząt, najmądrzejszą próbą wyrwania się z pułapki losu jest szkoła. To ona chroni przed największymi niebezpieczeństwami. Zdobycie wykształcenia nie jest łatwe, wymaga pieniędzy, ale pozwala mieć nadzieję na lepsze jutro. Świadectwo ukończenia szkoły średniej daje szansę na uzyskanie niezależności ekonomicznej, na obranie w życiu własnej drogi, może być przepustką do studiów wyższych albo umożliwić zdobycie pracy wymagającej kwalifikacji. Niemniej jednak w latach 2008–2012 zaledwie jedna trzecia dziewcząt uczyła się na szczeblu ponadpodstawowym. Do największych przeszkód w kontynuowaniu nauki należą ciąże. Ministerstwo oświaty Sierra Leone nie zezwala ciężarnym na uczęszczanie do szkół. Intencją tej polityki jest ustrzeżenie innych uczennic przed złym wpływem i uchronienie samych ciężarnych przed wyśmiewaniem. Aminatta Forna, pisarka, która założyła w Sierra Leone niewielką szkołę, mówi: – To jest przestarzały, bezrefleksyjny pogląd na moralność. Elizabeth Dainkeh pracowała we Freetown jako koordynatorka w ośrodku kształcenia dla ciężarnych dziewcząt i młodych matek w wieku szkolnym, wspieranym m.in. przez UNICEF i ministerstwo oświaty Sierra Leone. – Jeśli dziewczyna zachodzi w ciążę, odstawia się ją na boczny tor – mówi Dainkeh. – Myślałam, że będą się wstydziły [tego, że wróciły do szkoły], ale one są tu zadowolone – opowiada z wyraźną dumą. Sama Dainkeh zaszła w ciążę w wieku 17 lat; ojciec wyrzucił ją wtedy z domu. Urodziła córeczkę, która umarła z niedożywienia przed ukończeniem pierwszego roku życia. Dzisiaj Dainkeh na 35 lat, a swoim podopiecznym radzi, by nie dawały łatwo za wygraną. Trzeba zapomnieć o tym, co było, i śmiało iść do przodu. Mary Kposowa, która kierowała jednym z takich ośrodków dla ciężarnych dziewcząt, przyznaje, że część absolwentek po urodzeniu dziecka napotyka trudności z kontynuowaniem nauki w zwykłych szkołach. Na dodatek w sierpniu 2016 r. ośrodki dla ciężarnych dziewcząt zamknięto. Według UNICEF-u miały być tylko tymczasowym rozwiązaniem po epidemii eboli, kiedy zamknięto szkoły w całym kraju na dziewięć miesięcy. Ponieważ w tych szkołach było zarejestrowanych około 14 tys. dziewcząt w ciąży lub z malutkimi dziećmi, Dainkeh obawia się, że w skali kraju będzie teraz duży problem z umożliwieniem im kontynuowania nauki. Mieszkańcy Sierra Leone często powtarzają, że wszelkie tragedie ich kraju mają swe źródło w wojnie domowej między ugrupowaniami rebeliantów a siłami rządowymi. Począwszy od 1991 r., przez następne 10 lat wiele tysięcy dziewcząt i kobiet zostało zgwałconych. Zginęło wtedy dziesiątki tysięcy ludzi, ponad 2 mln wysiedlono. Później kraj spustoszył wirus ebola, który w niecałe dwa lata pociągnął za sobą 4 tys. ofiar śmiertelnych. Wskutek choroby wiele dziewcząt utraciło rodziców, co zmusiło je do podjęcia opieki nad młodszym rodzeństwem, choć jeszcze nie były do tego zdolne. Dzisiaj, nie bez trudności, w kraju przywracana jest demokracja. Niemniej jednak sytuacja kobiet i dziewcząt jest nadal nie do pozazdroszczenia. – Władze nie dbają o kobiety – przekonuje Fatou Wurie, która urodziła się za granicą, a jakiś czas temu wróciła do Sierra Leone, by we Freetown działać na rzecz praw kobiet. – Żaden program polityczny, który wprowadza się tu w życie, nie uwzględnia głosu obywatelek Sierra Leone. Sama jestem kobietą i spędziłam wiele czasu w różnych krajach zachodniej Afryki, ale gdy pierwszy raz znalazłam się w Sierra Leone, byłam zaskoczona. Mimo to zdołałam odkryć, że nawet w takim znękanym państwie są dziewczęta, którym udało się wydostać z matni. Regina Mosetay siedzi w bibliotece szkolnej we Freetown, starając się jak najlepiej przygotować do egzaminu końcowego. Regina urodziła dziecko w wieku 17 lat i nie może chodzić do szkoły jak kiedyś, bo musi się opiekować córeczką Aminatą. Stara się więc efektywnie wykorzystać czas między karmieniami i przewijaniem dziecka. Wyrzucili ją ze szkoły, gdy zaszła w ciążę, co „zabolało ją bardzo”, jak wspomina, bo lubiła się uczyć. Nie przyszło jej do głowy, że stanie się jedną spośród licznych w Sierra Leone ciężarnych nastolatek. W 2014 r. w mieście rozszalała się epidemia eboli, władze zamknęły szkoły. Zaszła w ciążę ze swoim chłopakiem Alhassanem. Był rok 2015. – W czasie eboli – opowiada Regina – wiele dziewcząt zaszło w ciążę. Nie było lekcji, mieliśmy za dużo wolnego czasu. Wstydziłam się, uważałam, że zawiodłam wszystkich: rodzinę, koleżanki. Niektóre dziewczyny w szkole mówiły, że dajemy zły przykład – ciągnie. Wiosną siedziała w domu i nie miała nic do roboty. Nie widywała się z nikim. Koleżanki tymczasem chodziły do szkoły. Po kilku miesiącach jedna z ciotek powiedziała jej o nowo uruchomionych ośrodkach umożliwiających naukę dziewczętom, które są w ciąży albo mają małe dzieci. Regina od razu się zapisała i opowiadała wszystkim napotkanym dziewczętom w podobnej sytuacji o możliwości kontynuowania nauki. Wiele z tego, czego tam uczono, już umiała, ale cieszyło ją to, że znów może być w klasie, siedzieć przy pulpicie nad zeszytem, czytać, słuchać i myśleć. Nosiła pod sercem dziecko, owszem, to było bardzo ważne, ale oprócz tego pragnęła wiedzy, nauki – i to stanowiło coś nie mniej ważnego. – Cieszyłam się, że mogę się uczyć, a nie siedzieć bezczynnie w domu – wyjaśnia. Do ośrodka chodziła przez trzy miesiące jako jedna ze 180 dziewcząt, które wzięły udział w programie w pierwszym roku działalności. Miesiąc po urodzeniu córeczki, w grudniu 2015 r., wróciła do zwykłej szkoły publicznej. Ostrzega teraz koleżanki, żeby uważały z chłopakami. – Nie chciałabym, aby moja córka musiała przechodzić przez to samo. Pragnęłabym dla niej lepszej przyszłości – zwierza się Regina. Mieszka ze swoim chłopakiem, który ukończył studia biznesowe, oraz jego matką i babcią. Pomagają jej opiekować się Aminatą. Regina ma nadzieję, że razem stworzą rodzinę. Wie, że zdobycie wykształcenia ma dla realizacji tych planów zasadnicze znaczenie. Chce pracować w organizacji, która pomaga dzieciom walczyć o lepsze życie. – Jeśli będę wykształcona, będę mogła zapewnić byt rodzinie i sobie – przekonuje. Salmatu Fofanah mieszka na wzgórzu w rojnej dzielnicy Freetown zwanej Mountain Cut. Salmatu ma 17 lat i jest śliczna – błyszczące oczy, smukła figura. Przyzwyczaiła się, że musi się o siebie troszczyć. Matka i ojczym zarazili się ebolą dwa lata temu. Ojczym rozchorował się po pogrzebie, w którym wziął udział w 2014 r.; biologiczny ojciec Salmatu zmarł na malarię w 2011 r. Matka Salmatu, która jest pielęgniarką, opiekowała się mężem w domu. Nie mieli pojęcia, że właśnie wybuchła epidemia eboli. Gdy stan ojca się pogorszył, matka próbowała zawieźć go do szpitala, ale nie zdążyła. Sama rozchorowała się kilka dni później i zmarła w domu po miesiącu. Wtedy Salmatu zaczęła się źle czuć. Miała bóle głowy, gorączkę. Te same objawy rozwinęły się u ciotki, wuja, starszej siostry, brata, dziadka i jeszcze kilkorga krewnych. – Baliśmy się wszyscy – wspomina Salmatu. Zgłosili się do przychodni. Przeżyła tylko ona i troje jej ciotecznego rodzeństwa. W grudniu 2014 r. wróciła do domu rodzinnego w Mountain Cut, gdzie mieszkali jeszcze pozostali krewni, wstrząsana mdłościami i żalem. Za każdym razem, gdy się gorzej poczuła, wpadała w panikę. W marcu wróciła do szkoły, bojąc się, że odrzucą ją koledzy obawiający się zarażenia ebolą. Ale spotkała ją miła niespodzianka. – Nikt się ode mnie nie odsunął – wspomina. Gdy tylko ogarniał ją smutek, koleżanki ją pocieszały. Salmatu udziela się na Whats Appie, od nowa uczy się śmiać. Śpi coraz lepiej i coraz lepiej się czuje. Uczęszcza na terapię grupową, na sesjach może opowiedzieć o tym, co ją dręczy. Gdy ją poznałam, największym jej kłopotem były egzaminy końcowe. – Muszę przestać rozpamiętywać przeszłość i skupić się na przyszłości. Trzeba się cieszyć tym, co się ma. Ulubionym przedmiotem Salmatu w szkole jest historia. Dziewczyna lubi słuchać opowieści o swoim narodzie i kraju. Chciałaby być dziennikarką. Ma chłopaka, który właśnie ukończył szkołę średnią. Nie zgadza się jednak na wszystko, do czego on chciałby ją skłonić. Chce nadal śpiewać i chodzić na plażę z koleżankami. Straciła matkę, która poświęcała się rodzinie. Teraz musi ukończyć szkołę, musi osiągnąć w życiu tyle, by matka była z niej dumna. Nie może inaczej. Kadiatu Kamara, zwana KK, urodziła się w wiosce Bureh nad Atlantykiem. Nad oceanem mieszka od dziecka; wraz z czwórką braci wychowała się w zżytej społeczności. Rodzice utrzymywali się ze sprzedaży wydobywanego w pobliżu węgla. Ale po śmierci ojca, który zmarł, gdy była mała, sytuacja rodziny mocno się pogorszyła. Matka z trudem zdobywała środki na życie, do dzisiaj się z tym boryka. Tylko dwójkę dzieci była w stanie posłać do szkoły: KK i jej starszego brata. KK ma dziś 19 lat. Ponieważ wciąż mieszka z matką i resztą rodziny, marzy o własnym kącie. Cztery lata temu, gdy na plaży zaczął działać klub surferów pełen miejscowych chłopaków, postanowiła spróbować surfingu. Ocean jest dla niej terapią. Gdy wchodzi do wody, czuje się wolna. – Gdy surfuję, zdaje mi się, że jestem w innym kraju – mówi. W Sierra Leone KK należy do nielicznych dziewcząt uprawiających surfing. Miała koleżanki, które zaszły w ciążę i zostały wyrzucone ze szkoły albo związały się ze starszymi mężczyznami. Nie chciałaby dla siebie takiego losu. – Czasem dziewczyny, których matek nie stać na opłacenie szkoły, zadają się z chłopakami dającymi im pieniądze – tłumaczy mi KK. Chłopcy oczekują w zamian seksu, a jeśli dziewczyna zajdzie w ciążę, porzucają ją. Wtedy kończy na ulicy. Matka KK nigdy nie miała za dużo pieniędzy, ale że KK jest zdolna i pracowita, potrafi zarobić dość, by nie musieć być zależną od chłopaka. Pracuje w kuchni w restauracji na plaży. Niekiedy też sprzedaje na plaży ciasteczka. Rankiem parę razy wskoczy na falę, a potem rusza do szkoły. Wieczorem wraca do domu, uczy się i przygotowuje kolację. Część z tego, co zarobi, oddaje matce. Liczy na to, że uda jej się uruchomić sklep z deskami i szkołę surfingu. Tymczasem surfuje prawie codziennie, pracując nad techniką. Wierzy, że jeśli będzie naprawdę dobra, uda się jej z surfingu zrobić zawód. Może i chciałaby być lekarką czy księgową, ale nie jest pewna, czy nadaje się na studia. Nauczyciele nie zawsze dobrze uczą, a czytanie sprawia jej trudności. – Jeśli będę wytrwale surfować, może któregoś dnia ktoś mnie tu w klubie zauważy i zechce sponsorować – rozmarza się. – Wtedy mogłabym pomagać rodzinie jeszcze długo...
"Patrzę na moje zwierzęta i chce mi się płakać." Koszmar zooturystyki [REPORTAŻ]
Tuż po zmroku jadę powoli błotnistą drogą obok rzędów skutych słoni kołyszących trąbami. Byłam tu przed pięcioma godzinami, gdy słońce prażyło, a turyści jeździli na grzbietach tych zwierząt.
Teraz, idąc piechotą, ledwie widzę ścieżkę w świetle latarki swego telefonu. Kiedy zatrzymuje mnie drewniany płot okalający zagrodę, kieruję światło w dół i przesuwam je po betonowej posadzce wzdłuż strużki wody, do czasu, gdy wydobywa z mroku trzy wielkie szare stopy. Czwarta unosi się nad podłożem, przypięta krótkim łańcuchem i ściśnięta pierścieniem metalowych kolców. Gdy słonica męczy się i opuszcza stopę, kolce wbijają się w jej kostkę. Meena ma cztery lata i dwa miesiące. Jak na słonia wciąż jest dzieckiem. Khammon Kongkhaw, jej kornak, czyli opiekun, powiedział mi wcześniej, że Meena nosi kolczasty łańcuch, bo ma tendencje do kopania. W parku Maetaman Elephant Adventure nieopodal Chiang Mai w północnej Tajlandii Kongkhaw jest za nią odpowiedzialny, odkąd ukończyła 11 miesięcy. Powiedział mi, że trzyma ją na kolczastym łańcuchu tylko w dzień, a na noc go zdejmuje. Ale teraz jest noc. Pytam więc Jina Laoshena, pracownika Maetamanu, który towarzyszy mi w tej nocnej wizycie, dlaczego słonica nadal ma łańcuch. Odpowiada, że nie wie. Maetaman jest jedną z wielu zwierzęcych atrakcji w rejonie pełnego turystów miasta Chiang Mai. Ludzie wysypują się z autokarów i wdrapują na trąby słoni, które, dźgane przez kornaków długimi drągami z metalowymi hakami na końcach, unoszą ich w powietrze pośród trzasku migawek. Patrzą, jak kornacy zmuszają swoje słonie – jedne z najinteligentniejszych zwierząt na naszej planecie – do rzucania strzałek albo kopania ogromnych piłek przy dźwiękach muzyki płynącej z głośników. Za 10 dolarów turyści mogą pozować z tygrysem w zoo w tajlandzkim Phuket. Tygrys jest trzymany na krótkim łańcuchu i nie może wstać. Czasem te wielkie koty pozbawia się pazurów albo nawet odurza lekami, żeby chronić ludzi w ich pobliżu. Meena jest jednym z 10 pokazowych słoni w parku Maetaman. Mówiąc dokładniej, jest malarką. Dwa razy dziennie, na oczach chmary paplających turystów, Kongkhaw wkłada jej w czubek trąby pędzel i wciska stalowy gwóźdź w jej twarz, sterując pociągnięciami po papierze, na którym pozostają smugi w podstawowych barwach. Często każe jej w ten sposób malować dzikiego słonia na sawannie. Potem obrazy słonicy są sprzedawane turystom. Życie Meeny będzie się toczyć tak samo, jak ok. 3,8 tys. innych słoni trzymanych w niewoli w Tajlandii i tysięcy kolejnych w całej Azji Południowo-Wschodniej. Będzie występować w pokazach mniej więcej do ukończenia 10 lat. Później zostanie słoniem do jazdy. Turyści będą siadać na ławeczce przywiązanej do jej grzbietu i udawać się na przejażdżkę. Kilka razy dziennie. Gdy Meena będzie zbyt stara lub schorowana, żeby wozić turystów, mając 55, a może 75 lat, umrze. Jeśli będzie miała szczęście, czeka ją kilka lat emerytury. Większość życia spędzi na łańcuchu. Zwierzęce atrakcje, takie jak park Maetaman, kuszą ludzi z całego świata perspektywą przebywania ze zwierzętami, np. z Meeną. Stanowią lukratywny segment kwitnącej branży turystycznej. Obecnie organizuje się dwa razy więcej wycieczek zagranicznych niż 15 lat temu, do czego przyczyniają się po części turyści z Chin wydający na międzynarodowe podróże znacznie więcej niż jakakolwiek inna nacja. Gluay Hom, czteroletni słoń uczony wykonywania sztuczek dla turystów, stoi przykuty łańcuchem do słupa pod stadionem w Samut Prakan Crocodile Farm and Zoo, nieopodal Bangkoku w Tajlandii. Jego prawa przednia noga jest opuchnięta i bezwładna. Na skroni ma krwawą ranę powstałą w wyniku leżenia na posadzce. Zooturystyka nie jest niczym nowym, ale media społecznościowe, dzięki zdjęciom, czynią ze spotkań z egzotyczną fauną gorącą atrakcję. To, o czym kiedyś dowiadywaliśmy się głównie z przewodników, trafia dziś natychmiast na ekrany telefonów mnóstwa ludzi dzięki selfie robionym przez turystów z plecakami, uczestników autokarowych wycieczek oraz „influencerów”. Prawie wszyscy millenialsi (osoby liczące od 23 do 38 lat) korzystają w trakcie swych podróży z mediów społecznościowych. Zdjęcia, które sobie robią – pływając z delfinami, siedząc obok tygrysów, jeżdżąc na słoniach itd. – są agresywną reklamą atrakcji polegających na bliskich spotkaniach ze zwierzętami. Przy wszystkich atrakcjach wizualnych, jakich dostarczają te media, nie pokazują one, co się dzieje poza obiektywem aparatu. Osoby odczuwające radość i euforię płynącą z bliskiego kontaktu z dziką fauną zazwyczaj nie zdają sobie sprawy, że zwierzęta uczestniczące w tych pokazach często żyją tak jak Meena albo gorzej. Wraz z fotografką Kirsten Luce postanowiłam zajrzeć za kulisy kwitnącej branży zooturystycznej, żeby sprawdzić, jak zwierzęta w różnych parkach rozrywki – łącznie z takimi, które podkreślają swoje humanitarne podejście – są traktowane, kiedy już robiące selfie tłumy znikną. Po opuszczeniu Maetamanu jedziemy przez pięć minut krętą drogą na wzgórze, do posiadłości, którą drewniana tablica reklamuje jako Ekodolinę słoni – miejsce, w którym słonie są w dobrych rękach. Tutaj nie ma przejażdżek, malowania obrazów ani innych występów. Turyści mogą zwiedzać muzeum pod gołym niebem, zdobywając wiedzę na temat narodowego zwierzęcia Tajlandii. Mogą przygotowywać ziołowe smakołyki dla słoni i robić papier z ich łajna. Mogą oglądać słonie na trawiastym polu okolonym drzewami. Księga gości Ekodoliny jest pełna pochwał wpisywanych przez Australijczyków, Duńczyków, Amerykanów – turystów, którzy często unikają słoniowych obozów, takich jak Maetaman, bo te przejażdżki i pokazy są dla nich żenujące. Tutaj mogą zobaczyć słonie bez łańcuchów i wyjechać z dobrym samopoczuciem, bo przecież wsparli etyczną placówkę. Wielu nie wie, że na pozór beztroskie słonie z Ekodoliny są tu przywożone na jeden dzień z pobliskiego Maetamanu – i obie atrakcje stanowią de facto jedną firmę. Meena była tu raz, ale próbowała uciec do lasu. Inna młoda słonica, Mei, przyjeżdża czasem, ale dziś gra na harmonijce w ramach pokazów. Kiedy tego nie robi ani nie spędza dnia w Ekodolinie, stoi przykuta w boksie w Maetamanie. Meena Kalamapijit jest właścicielką Maetamanu i Ekodoliny, którą otworzyła w listopadzie 2017 r., by dogodzić ludziom z Zachodu. Mówi, że jej 56 słoni ma dobrą opiekę, a przejażdżki i występy zapewniają im niezbędny ruch. A ponadto, jak twierdzi, zachowanie Meeny poprawiło się, odkąd kornak zaczął używać kolczastego łańcucha. Trzy niedźwiedzie z cyrku Bolszoj w St. Petersburgu, w kagańcach i na łańcuchach, stoją po próbie przed swoim treserem Grantem Ibragimowem. Aby wzmocnić młode niedźwiedzie na tyle, żeby potrafiły chodzić na dwóch łapach, treserzy trzymają je czasem w pozycji pionowej, przywiązane za szyję do ściany. Siedzimy z Kalamapijit na balkonie przed jej biurem. Kobieta wyjaśnia nam, że gdy zachodni turyści, zwłaszcza Amerykanie, przestali przyjeżdżać do Maetamanu, zrezygnowała z jednego dnia pokazów, by goście mogli oglądać słonie kąpiące się w rzece, która przepływa przez obóz. – Ludzie z Zachodu lubią oglądać kąpiele, bo wydają się czymś naturalnym i słonie wyglądają na szczęśliwe – mówi. – Ale pewna chińska agencja turystyczna wystąpiła z pytaniem, dlaczego ograniczyłam pokazy. Powiedzieli, że ich klienci je uwielbiają, a kąpiele wcale ich nie obchodzą. Zdaniem Kalamapijit zapewnienie odrębnych opcji dobrze robi interesom. Wraz z Kirsten przyglądałyśmy się na całym świecie turystom oglądającym zwierzęta trzymane w niewoli. W Tajlandii widziałyśmy Amerykanów ściskających się z tygrysami w Chiang Mai i chińskie panny młode w sukniach ślubnych jeżdżące na młodych słoniach wśród fal przyboju na wyspie Phuket. W Rosji widziałyśmy niedźwiedzie polarne w drucianych kagańcach tańczące na lodzie pod namiotem cyrkowym, a nad Amazonką nastoletnich chłopców robiących sobie selfie z małymi leniwcami. W Tygrysim Zoo Sriracha w tajlandzkim Chon Buri tygrysiątka są trzymane w małych klatkach, z których wyjmuje się je tylko na czas robienia zdjęć. Hodowanym w niewoli matkom młode odbiera się tuż po urodzeniu – aby turyści zawsze mieli słodkie kociaki do przytulania. Większość turystów czerpiących radość z takich spotkań nie wie, że dorosłe tygrysy mogą mieć usunięte pazury, być otumanione lekami albo jedno i drugie. Ani tego, że zawsze mogą poprzytulać młode, bo te koty są pospiesznie rozmnażane, a tygrysiątka odbiera się matkom kilka dni po urodzeniu. Albo że słonie nie robią ludziom krzywdy, kiedy ich wożą lub dla nich występują, bo jako oseski zostały „poskromione” i wpojono im strach przed hakami. Albo że amazońskie leniwce, złapane nielegalnie w puszczy, często umierają po kilku tygodniach w niewoli. Jeżdżąc po miejscach występów i zagrodach na trzech kontynentach i na Hawajach, zadając pytania o to, jak zwierzęta są traktowane, i uzyskując odpowiedzi, które nie zawsze były spójne, przekonałyśmy się, jak metodycznie i skrzętnie ukrywa się cierpienie zwierząt. Zooturystyka odwołuje się do ludzkiej miłości do zwierząt, ale często stara się maksymalizować zyski, eksploatując zwierzęta od narodzin do śmierci. Opłacalność tej branży wynika w znacznym stopniu z wiary ludzi w to, że zwierzęta, które oglądają, karmią lub na których jeżdżą, też się dobrze bawią, To się udaje po części dlatego, że turyści – nieznający sytuacji i spragnieni pozytywnych doznań – zazwyczaj nie biorą pod uwagę tego, iż pomagają krzywdzić zwierzęta. Media społecznościowe pogarszają sytuację – nieświadome lansowanie przez przyjaciół i trendsetterów legitymizuje te atrakcje, jeszcze zanim turysta zbliży się do zwierzęcia. Ich rola została w pewnym stopniu zauważona. W grudniu 2017 r. po reportażu śledczym National Geographic Instagram wprowadził nowy element: użytkownikom klikającym w jeden z licznych hasztagów typu #slothselfie albo #tigercubselfie wyskakuje ostrzeżenie mówiące, że zawartość, jaką oglądają, może być szkodliwa dla zwierząt. Olgę Barancewą ludzie znajdują na Instagramie. Fotografka z Rosji. Fotografuje marzenia – głosi jej biogram. Barancewa spotyka się z klientami na leśnych sesjach z udziałem zwierząt trzymanych w niewoli pod Moskwą. Z okazji swoich 18. urodzin Sasza Biełowa uraczyła się sesją z Barancewą – i watahą wilków. – To było moje marzenie – mówi, przegarniając włosy stylizowane tego ranka u fryzjera. – Wilki są dzikie i niebezpieczne. A te wilki, kiedy nie biorą udziału w sesji, są trzymane w małych klatkach w przydomowym zoo. Rodzina Krawcowów zatrudniła Barancewą, żeby zrobić sobie pierwsze profesjonalne zdjęcia – cała piątka dygotała i uśmiechała się w brzozowym lesie w towarzystwie niedźwiedzia o imieniu Stiepan. Barancewa fotografuje ludzi z dzikimi zwierzętami od sześciu lat. Mówi, że „obudziła się jako gwiazda” w 2015 r., kiedy kilka redakcji międzynarodowych mediów znalazło ją w internecie. Liczba osób śledzących jej stronę na całym świecie podskoczyła do ponad 80 tys. – Chcę pokazywać harmonię między ludźmi i zwierzętami – mówi. W zimny i mokry jesienny dzień pod złotymi koronami brzóz, na wzgórzu wychodzącym na lodowate jezioro, dwuipółletni Aleksander Lewin, odziany w pasiasty sweter z kapturem, nieśmiało trzyma łapę Stiepana. Właściciele niedźwiedzia, Jurij i Swietłana Pantalejenkowie, przekupują swą gwiazdę jedzeniem – tuńczykiem z płatkami owsianymi, żeby skłonić ją do podejścia do chłopca. Pstryk: To wygląda na czułą przyjaźń. Właściciele rzucają Stiepanowi winogrona, by otworzył pysk. Pstryk: Niedźwiedź wygląda, jakby się uśmiechał. Pantalejenkowie wciąż poprawiają Stiepana, korygując ułożenie łap, karmiąc go, ustawiając Aleksandra, podczas gdy Barancewa, z różowymi włosami, w dżinsach i kurtce, uwiecznia każdy moment. Pstryk: Fotografia trafia na jej Instagram. Chłopiec i niedźwiedź w złotym rosyjskim lesie – zdjęcie prosto z bajki. To współczesna wersja prastarej rosyjskiej tradycji wykorzystywania niedźwiedzi w celach rozrywkowych. Innego dnia w tym samym lesie Kirsten i ja spotykamy 12 młodych kobiet, które mają nieomal identyczne konta na Instagramie, pełne marzycielskich zdjęć ludzi pieszczących sowy, wilki i lisy. Są uzbrojone w fikuśne aparaty fotograficzne, ale jak na razie liczba osób śledzących ich poczynania jest skromna. A chciałyby mieć taką popularność jak Barancewa. Każda zapłaciła Pantalejenkom po 760 dolarów, żeby zrobić identyczne zdjęcia modelek z najcenniejszym kąskiem – niedźwiedziem w lesie. W studiu fotograficznym w Samut Prakan Crocodile Farm and Zoo pracownik zmienia pieluszkę młodemu szympansowi. Potem ponownie zapnie go na łańcuchu. W drugim rogu, też na krótkim łańcuchu, leży Khai Khem, stary tygrys, którego szczękę trawią ropnie. Odwiedzający płacą za możliwość robienia sobie zdjęć ze zwierzętami. Stiepan ma 26 lat. Jak na niedźwiedzia brunatnego jest stary i ledwie może chodzić. Pantalejenkowie mówią, że kupili go w małym zoo, kiedy miał trzy miesiące. Twierdzą, że jego praca – bezustanny ciąg zdjęć i filmów – zapewnia im pieniądze na wyżywienie stworzenia. Wideo na Instagramie Swietłany Pantalejenko głosi: Miłość i trochę dobrego jedzenia może z każdego zrobić pluszowego misia :-). Kiedy dokumentalny film Blackfish został wyemitowany w 2013 r., wywołał szybką i zdecydowaną reakcję amerykańskiej publiczności. Poprzez historię Tilikum, zestresowanej orki z parku SeaWorld w Orlando na Florydzie, film ukazywał nędzne życie tych wielkich ssaków trzymanych w niewoli. Setki tysięcy oburzonych widzów podpisywało petycje. Firmy wspierające SeaWorld zrywały umowy z parkiem. Liczba widzów spadła, akcje poleciały w dół. James Regan mówi, że to, co zobaczył na tamtym filmie, zdenerwowało go. Pochodzi z Anglii, gdzie ostatnie delfinarium zamknięto w 1993 r. Teraz wraz z żoną Katie spędza miesiąc miodowy na Hawajach. Spotykam go w Dolphin Quest Oahu, ekskluzywnym parku umożliwiającym pływanie z delfinami, położonym na terenach hotelu Kahala, tuż przy plaży, na wschód od Honolulu. Reganowie zapłacili po 225 dolarów za możliwość pływania przez 30 minut w niewielkiej grupie z butlonosem. Ten obiekt, jedna z dwóch placówek Dolphin Quest na Hawajach, ma sześć delfinów. Butlonosy są filarem branży obejmującej cały świat. Takie parki korzystają z urodzonych w niewoli i schwytanych w stanie dzikim delfinów, które żyją – i stykają się z turystami – w basenach. Ludzie z Zachodu coraz częściej unikają pokazów, na których zwierzęta wykonują sztuczki, ale wielu uważa pływanie z delfinami pozostającymi w niewoli za wakacyjny rytuał przejścia. Katie Regan od dzieciństwa chciała pływać z delfinami. Jej mąż śmieje się i mówi o Dolphin Quest: – Malują śliczny obrazek. Kiedy jesteś w Ameryce, wszyscy się uśmiechają. – Ale docenia to, że obiekt mieści się przy ich hotelu, więc mogą patrzeć, jak obsługa karmi delfiny i opiekuje się nimi. Znowu porusza temat Blackfish. – Przestań robić z mojego marzenia coś strasznego! – protestuje Katie. Rae Stone, prezes Dolphin Quest i weterynarz zajmujący się ssakami morskimi, mówi, że firma dotuje projekty ochrony przyrody i uświadamia swym klientom, jakie zagrożenia czyhają na morskie ssaki żyjące dziko. Podkreśla, że Dolphin Quest ma certyfikat „humanitarności” wydany przez organizację non profit zajmującą się dobrem zwierząt. Trwa ożywiona debata na temat tego, czy nawet miejsca przestrzegające wysokich standardów, zatrudniające weterynarzy i dysponujące basenami z filtrowaną wodą oceaniczną, mogą naprawdę być humanitarne dla morskich ssaków. Stone utrzymuje, że tak. Krytycy twierdzą, że nie. Uważają oni, iż ewolucja ukształtowała te zwierzęta tak, by mogły pokonywać duże odległości i żyć w złożonych grupach społecznych – czego nie można odtworzyć w zamknięciu. To po części wyjaśnia, dlaczego Narodowe Akwarium w Baltimore ogłosiło w 2016 r., że do roku 2020 jego delfiny zostaną wysłane na emeryturę w przybrzeżnym rezerwacie. Część amerykańskich parków rozrywki hoduje własne delfiny, bo Stany Zjednoczone w 1972 r. zakazały ich odławiania. Ale gdzie indziej dzikie ssaki są nadal chwytane i zamieniane w aktorów. W Chinach, gdzie nie obowiązują żadne prawa dotyczące dobrostanu zwierząt w niewoli, delfinaria ze zwierzętami odłowionymi w stanie dzikim kwitną – obecnie istnieje tam 78 parków prezentujących morskie ssaki, a 26 kolejnych jest w budowie. Turyści robią sobie kolejno zdjęcia z kukangiem małym na pływającym targu rzecznym w pobliżu Bangkoku. Te urocze zwierzątka, przedstawiciele naczelnych, są w większości chwytane przez kłusowników. Ich ostre ząbki obcina się albo wyrywa, żeby chronić ludzi przed dotkliwym pogryzieniem. Żeby skorzystać z niepowtarzalnej szansy zobaczenia rzadkich czarnomorskich delfinów mieszkańcy Kaługi, śródlądowego miasta położonego 160 km od Moskwy, nie muszą nigdzie wyjeżdżać. Na parkingu centrum handlowego Torgowyj Kwartał, obok sklepu z artykułami żelaznymi, stoi białe pneumatyczne akwarium, przewoźne Delfinarium Moskiewskie. Wygląda jak odarty z kolorów dmuchany zamek dla dzieci. Wewnątrz tej bufiastej kopuły rodzice kupują swoim pociechom drobiazgi w kształcie delfinów: puszyste pluszaki i foliowe balony, papierowe czapki i napoje w plastikowych kubkach z delfinami. Rodziny zasiadają wokół niewielkiego basenu. Namiot jest tak kameralny, że nawet najtańsze miejsca, kosztujące równowartość 9 dolarów, mogą zostać ochlapane. – Moje dzieciaki nie posiadają się z radości – mówi kobieta o imieniu Ania, wskazując dwóch roztrzepanych chłopców podskakujących na swoich krzesełkach. Pośród tej radosnej atmosfery, w wodzie, która wydaje się o wiele za płytka i wyraźnie nazbyt mętna, dwa delfiny pływają apatycznie w kółko. Rosja jest jednym z nielicznych krajów (drugim jest Indonezja), w których istnieją wędrowne oceanaria. Delfiny i białuchy, które muszą być zanurzone w wodzie, żeby pozostać przy życiu, umieszcza się w wannach na ciężarówkach i przewozi z miasta do miasta, zataczając pętlę, która zazwyczaj kończy się ich śmiercią. Te obwoźne pokazy są legalne – Rosja nie ma przepisów regulujących traktowanie morskich ssaków w niewoli. Takie widowiska stanowią krajową gałąź ożywionego handlu delfinami i małymi waleniami prowadzonego przez Rosję. Czarnomorskie butlonosy mogą być łowione legalnie bez zezwolenia, natomiast białuchy i orki rosyjscy rybacy mogą chwytać w wyznaczonych kwotach w imię nauki i edukacji. Niektóre białuchy są sprzedawane legalnie do akwariów w całym kraju. Obecnie Rosja dopuszcza odławianie zaledwie kilkunastu orek rocznie do celów naukowych i edukacyjnych, a od kwietnia 2018 r. rząd zakazał ich eksportowania. Lecz śledczy uważają, że rosyjskie orki – które można sprzedać za miliony – są chwytane nielegalnie na eksport do Chin. Orki trzymane w niewoli mogą osiągać 6 m długości i ponad 4500 kg wagi, więc są za duże do wędrownych pokazów, toteż zazwyczaj prezentuje się na nich delfiny i białuchy. Kiedy skontaktowałam się z właścicielami przewoźnego Delfinarium Moskiewskiego oraz innej firmy, o nazwie Pokaz Wala Białego, aby zapytać, skąd pochodzą ich zwierzęta, obaj mężczyźni przerwali połączenie. Rosyjskie oceanaria obwoźne, a jest ich kilkanaście, są zachwalane jako metoda przybliżenia rodzimych dzikich zwierząt ludziom, którzy mogą nigdy nie zobaczyć oceanu. – Kto, jeśli nie my? – pyta Michauł Olioszin, pracownik jednej z takich firm. Tego dnia w Kałudze, kiedy delfiny wykonują sztuczki przy dźwiękach amerykańskich piosenek pop, a potem leżą przez kilka minut na podestach, pozwalając się fotografować, rodzice i dzieci podzielają tę opinię: – Pomyśl tylko, delfiny, z tak bliska, w moim mieście. Ocean z dostawą do domu. Właściciele i operatorzy atrakcji zooturystycznych, od ekskluzywnych obiektów takich jak Dolphin Quest na Hawajach po tandetne pokazy małpek w Tajlandii, twierdzą, że ich zwierzęta żyją dłużej, bo nie są narażone na drapieżniki i inne zagrożenia środowiskowe. Podkreślają z dumą, że stworzenia, którymi się opiekują, są ich rodziną. Ałła Azowcewa, która przez całe życie jest treserką delfinów w Rosji, kręci na to głową. – Nie widzę w tej pracy żadnego sensu – mówi. – Sumienie mnie gryzie. Patrzę na moje zwierzęta i chce mi się płakać. Azowcewa jeździ czerwoną furgonetką z delfinami wymalowanymi na bokach. Obecnie uczy sztuczek grindwale w Moskwarium, jednym z największych akwariów w Europie, niepowiązanym z wędrownymi pokazami delfinów. Ma wolny dzień, więc spotykamy się w kawiarni nieopodal placu Czerwonego. Twierdzi, że zakochała się w delfinach pod koniec lat 80. XX w., po przeczytaniu książki Johna Lilly’ego, amerykańskiego neurobiologa, który otworzył nam oczy na inteligencję zwierząt. Przez 30 lat uczyła morskie ssaki wykonywania sztuczek. Ale przez cały czas była przybita faktem, że zmusza bardzo inteligentne, społeczne stworzenia do samotnego, jałowego życia w małych zbiornikach. Białuchy występują w składanym akwarium pod dmuchanym namiotem w rosyjskim Saratowie. Nie cała zooturystyka wiąże się z wyjazdami do egzotycznych miejsc. Wędrowne widowiska dostarczają kontakt ze zwierzętami ludziom z małych miast w całej Rosji. Białuchy, chwytane na rosyjskich wodach, w takich warunkach nie żyją długo. – To tak, jakby kazać fizykowi zamiatać ulicę – mówi o sytuacji delfinów. – Kiedy nie występują i nie trenują, po prostu wiszą w wodzie pyskami w dół. To wyraz najgłębszej depresji. Zdaniem Azowcewej ludzie nie wiedzą, że zwierzęta często umierają krótko po schwytaniu, zwłaszcza w obwoźnych instytucjach. Trenerka mówi, że zna wiele akwariów w Rosji, które nielegalnie zastępują swoje zwierzęta nowymi. Odławianie czarnomorskich delfinów do celów rozrywkowych jest nielegalne od 2003 r., ale według Azowcewej właściciele akwariów, którzy chcą zwiększyć liczbę swoich zwierząt, szybko i tanio mogą je kupić od kłusowników. Ponieważ te delfiny są pozyskiwane nielegalnie, nie mają mikroczipów identyfikacyjnych, którymi zazwyczaj oznaczane są w Rosji trzymane w niewoli walenie. Niektóre akwaria omijają tę trudność, wycinając mikroczipy martwych delfinów i wszczepiając je nowym, twierdzi treserka. – Ludzie są tylko ludźmi. Kiedy widzą okazję, wykorzystują ją. – Azowcewa oświadcza, że chce, by ludzie poznali prawdę o pochodzeniu i traktowaniu wielu ssaków morskich, które tak lubią oglądać. – Nie obchodzi mnie, czy zostanę wylana – mówi wyzywająco. – Kiedy człowiek nie ma nic do stracenia, staje się naprawdę odważny. Siedzę na brzegu basenu bez krawędzi po górzystej, tajlandzkiej stronie granicy Tajlandii z Mjanmą, w kurorcie, w którym średnia cena pokoju przekracza tysiąc dolarów za noc. To Anantara Golden Triangle Elephant Camp & Resort. Na zewnątrz, za basenem, bujną dolinę przemierzają słonie. Obok mnie siedzi 20-letnia Stephanie van Houten, pół Holenderka, pół Francuzka, urodzona i wychowana w Tokio studentka Uniwersytetu Michigan. To kosmopolityczne pochodzenie i piękna twarz doskonale pasują do jej aspiracji – jest dokładnie tym rodzajem użytkowniczki Instagrama, która może zarabiać jako influencerka. To znaczy kimś, kto ma wystarczająco wielu zwolenników, by przyciągać sponsorów finansujących jego wpisy, podróże, garderobę i zasilających konto bankowe. Szacuje się, że w 2018 r. różne marki – reprezentujące modę, podróże, technikę i inne dziedziny – wydały 1,6 mld dolarów na kampanie reklamowe w mediach społecznościowych prowadzone przez influencerów. Van Houten już tu kiedyś była. Tym razem, zgodnie z dość typową umową między marką a influencerką, urządzi sobie piknik ze słoniami i napisze o nim legionowi instagramowych zwolenników (to ponad 25 tys. osób). W zamian dostanie setki dolarów ponad cenę noclegu. W Anantarze pola są zielone. Znaczna część z 22 słoni należących do kurortu jest, przynajmniej w dzień, uwiązana na ponadtrzydziestometrowych linach, więc mogą chodzić i kontaktować się ze sobą. Tym niemniej oczekuje się od nich, że będą pozwalać gościom się dotykać i uprawiać w pobliżu jogę. Po słoniowym pikniku patrzę, jak van Houten edytuje setki zdjęć z tego dnia. Wybiera obrazek ze swoim ulubionym słoniem, Bo. Mówi, że ta fotografia jej się podoba, ponieważ ukazuje jej związek z Bo i chyba przemówi do ludzi. Umieszcza zdjęcie na swoim profilu o 21.30, kiedy jej zdaniem największa liczba śledzących ją osób będzie online. Załącza długi podpis, kończąc go słowami moja love story z tym niewiarygodnym stworzeniem i hasztagiem #stopelephantriding. Natychmiast zaczynają napływać lajki – ponad tysiąc – a także komentarze z emotikonami o oczkach w kształcie serduszek. Anantara jest poza zasięgiem wszystkich, z wyjątkiem najbogatszych – oraz czołowych influencerów – ale każdy, kto szuka podobnych doznań, może wpisać do Google’a, np. schronisko słoni w Tajlandii. Kiedy wśród turystów wzrósł popyt na etyczne doznania związane ze zwierzętami, zaczęły się pojawiać przystępne cenowo placówki określające się jako „schroniska” i oferujące humanitarne, bliskie przeżycia ze słoniami. Popularne stały się kąpiele – turyści smarują słonie błotem, opłukują w rzece albo jedno i drugie. Wiele firm przedstawia je jako nieszkodliwą alternatywę dla przejażdżek i występów. Ale kąpane słonie, podobnie jak te, które wożą turystów lub wykonują sztuczki, muszą być poskromione, żeby chciały słuchać. Dopóki kąpiele będą popularne, miejsca, które je oferują, będą potrzebowały posłusznych słoni. WBan Ta Klang, mieścinie we wschodniej Tajlandii, szkarłatny grunt jest upstrzony skromnymi domkami. Przed każdym z nich widnieje szeroki bambusowy podest do siedzenia, spania i oglądania telewizji. Ale pierwszą rzeczą, jaką zauważam, są słonie. Przy niektórych domach jest tylko jeden, przy innych aż pięć. Stoją pod plandekami, blaszanymi dachami albo pod drzewami. Czasami razem – matki z dziećmi – ale częściej samotnie. Prawie wszystkie mają na kostkach łańcuchy albo pęta – kajdany spinające ich przednie nogi. Między nogami słoni plączą się psy i kury, wzbijając kłęby czerwonego kurzu. Ban Ta Klang – nazywana też Słoniową Wioską – jest w Tajlandii głównym ośrodkiem szkolenia słoni i handlu nimi. – Domowe słonie – mówi Sri Somboon, wskazując mi je gestem i ściszając telewizor. Obok podestu przy jego domu dwumiesięczne słoniątko biega wokół swojej matki. Somboon wskazuje mi po drugiej stronie drogi trzeciego słonia, który mu podlega, trzyletniego samca przywiązanego do drzewa. Zwierzę rzuca głową tam i z powrotem, wymachując trąbą we wszystkie strony. Wygląda, jakby traciło rozum. Somboon wyjaśnia, że ten osobnik jest w połowie szkolenia i dobrze mu idzie malowanie. Został już sprzedany i gdy zakończy naukę, zacznie pracować w obozie turystycznym. Podobno z Ban Ta Klang i jego okolic pochodzi ponad połowa z 3800 tajlandzkich słoni żyjących w niewoli. Na długo przed napływem turystów było to centrum handlu słoniami. Dzikie zwierzęta łapano, oswajano i uczono transportowania kłód. Teraz w listopadzie każdego roku setki tutejszych słoni trafia na targ w Surinie, głównym mieście prowincji. Pewnego wieczoru siedzę z Jakkrawanem Homhualem i Wanchai Salangamem. Mają po 33 lata i od dzieciństwa są najlepszymi przyjaciółmi. Mniej więcej połowa osób zajmujących się słoniami w Ban Ta Klang, łącznie z Homhualem, sama ich nie posiada. Dostają niewielkie pieniądze od bogatych właścicieli za hodowanie słoniątek i ich szkolenie. Kiedy zapada noc, roją się wokół nas tysiące owadów zwabionych światłem żarówki wiszącej nad podestem. Rozmowa schodzi na temat szkolenia słoni. Phajaan to tradycyjny brutalny proces łamania ducha w młodym słoniu trwający dni lub tygodnie. Był od dawna stosowany w całej Azji Południowo-Wschodniej przy oswajaniu dzikich słoni. W jego trakcie zwierzęta są wiązane linami, trzymane w ciasnych drewnianych klatkach, głodzone, bite hakami i kłute za pomocą gwoździ oraz młotków do momentu, gdy ich wola zostanie złamana. Nie jest jasne, do jakiego stopnia phajaan utrzymuje się w swojej najokrutniejszej formie. Od 2012 r. rząd walczy z nielegalnym importem słoni łapanych w lasach sąsiedniej Mjanmy, głównego źródła tajlandzkich zwierząt chwytanych w stanie dzikim. Pytam mężczyzn, jak poskramia się i szkoli małe słoniątka urodzone w niewoli.Wyjaśniają, że kiedy słonik ma mniej więcej dwa lata, kornacy przywiązują jego matkę do drzewa i powoli odciągają od niej malucha. Po oddzieleniu słoniątko jest zamykane. Uczy się je poruszania – w lewo, w prawo, obróć się, stań – kłując jego uszy hakiem. – Aby nauczyć słonia siadać, wiążemy mu przednie nogi. Jeden kornak kłuje go hakiem w grzbiet, a drugi podciąga sznur na przednich nogach – mówi Salangam. – Chcąc wyszkolić słonia, musisz używać haka, by wiedział – dodaje. Za ochronną siatką niedźwiedź polarny tańczy na lodzie podczas pokazu w rosyjskim Kazaniu. Występy białych niedźwiedzi widuje się rzadko. Ta czwórka, która występuje w Cyrku na Lodzie, nosi metalowe kagańce, a ich treserka, Julia Denisenko, ma przy sobie metalowy pręt. Pomiędzy sztuczkami niedźwiedzie kładą się i ocierają o lód. Cierpienie innych osób rozpoznajemy po uniwersalnych oznakach – ludzie szlochają, krzywią się, krzyczą, głośno wyrażają swój ból. Zwierzęta nie mają uniwersalnego języka, który by im to umożliwiał. Wiele nie posiada kanalików łzowych. Jeszcze więcej zwierząt instynktownie maskuje objawy bólu, by drapieżniki nie dostrzegły w nich słabości. Dostrzeżenie bólu u zwierząt bywa trudne, a często wręcz niemożliwe. A jednak wiemy, że zwierzęta odczuwają ból. Wszystkie ssaki mają zbliżoną neuroanatomię. Ptaki, gady i płazy posiadają receptory bólu. Czteroletnie ludzkie dziecko, kiedy w ciało będą mu się wbijać kolce, wyrazi swe cierpienie wrzaskiem. Czteroletni słoń po prostu stoi w deszczu, trzymając nogę w powietrzu. Spośród wszystkich bezgłośnie cierpiących zwierząt, które zobaczyłam w basenach i zagrodach na świecie, dwa prześladują mnie w szczególny sposób: słoń i tygrys. Żyły w tym samym obiekcie – Samut Prakan Crocodile Farm and Zoo, jakieś 24 km na południe od Bangkoku. Słoń, czteroletni Gluay Hom, był trzymany pod stadionem. Starzejący się tygrys Khai Khem, lat 22, spędzał dni na krótkim łańcuchu w studiu fotograficznym. Oba zwierzęta wykazywały bezsporne oznaki cierpienia. Wychudzony słoń trzymał w powietrzu zgiętą obrzmiałą nogę, a na skroni miał krwawiącą ranę. Łypał białkami wywróconych w głąb głowy oczu. Tygrys miał ropnie zębowe tak poważne, że infekcja przeżerała mu szczękę. Kiedy skontaktowałam się z właścicielem placówki Uthenem Youngprapakornem, żeby zapytać o te zwierzaki, powiedział mi, że fakt, iż jeszcze nie padły, dowodzi, że mają odpowiednią opiekę. Sześć miesięcy po naszym powrocie z Tajlandii wraz z Kirsten poprosiłyśmy Ryn Jirenuwat, naszą tajską tłumaczkę z Bangkoku, by sprawdziła, jak się mają Gluay Hom i Khai Khem. Pojechała do Samut Prakan i obserwowała zwierzaki godzinami, przysyłając nam zdjęcia oraz filmy. Gluay Hom nadal żył, wciąż stał w tym samym boksie, nogę ciągle miał zgiętą pod nienaturalnym kątem. Słonie obok niego były wychudzone – skóra i kości. Khai Khem wciąż pozostawał przykuty za szyję do haka w podłodze. Jirenuwat pisała, że trzyma się swego ciemnego kąta, a kiedy słyszy, że zbliżają się ludzie, przekręca się na łańcuchu i odwraca do nich grzbietem. – Zupełnie jakby chciał zostać połknięty przez ścianę.
To zdjęcie zrobił człowiek, który zatrzymał ruch... i spopularyzował stroboskop
Jabłko stoi na karabinowej łusce. Pocisk pędzący 850 m/s przebija je, zostawiając za sobą pióropusze drobinek przy wejściu i wyjściu przez owoc, i zastyga... w kadrze. Tę fotografię Harold Edgerton zaprezentował swoim studentom na wykładzie zatytułowanym "Jak zrobić mus jabłkowy" na MIT. Ci dosłownie zamarli z wrażenia. W tych czasach nie było jeszcze oczywiste, że można fotografować zjawisko wcześniej niedostrzegalne.
Dr Harold Edgerton zatrzymał czas i pokazał coś, czego ludzkie oko nie mogło samo zobaczyć, bo rejestruje zaledwie 45–53 błysków światła na sekundę. Użyty do zdjęcia aparat był w zasadzie zwykły. Za to magneto-optyczna migawka jak i sam fotograf – zdecydowanie nie. Papa Flash, jak go nazwali przyjaciele, pracował na słynnej amerykańskiej politechnice MIT i od 30 lat rozwijał autorską metodę fotografii błyskawicznej pod nazwą Rapatronic. Służyła ona do zdjęć z ekstremalnymi czasami naświetlania, rzędu milionowych części sekundy. Wykorzystywało ją m.in. wojsko do rejestrowania faz eksplozji jądrowych, ale ułatwiła też zrozumienie i analizę wielu innych szybkich zjawisk i procesów. Uderzenie golfisty Bobby’ego Jonesa sfotografowane w tempie 100 klatek na sekundę przy ekspozycji jedna stutysięczna sekundy. Fotografia zrobiona najpewniej w 1938 r. Doskonale pokazuje szybki ruch rozłożony na poszczególne fazy. © 2010 MIT. Courtesy of MIT Museum. Wdzięczni Edgertonowi mogą być nie tylko miłośnicy fotografii, ale też imprez. Tworząc swoją metodę fotografii, znalazł zastosowanie dla stroboskopu, przyrządu nieco zapomnianego. Po jego eksperymentach stroboskop trafił do placówek badawczych na całym świecie, a w końcu do klubów muzycznych.
Jak wołać koty w różnych językach? Zdziwisz się i z pewnością nie raz uśmiechniesz
Nasze "kici-kici" dla kogoś mówiącego po angielsku czy niemiecku może brzmieć naprawdę egzotycznie. Szczególnie, gdy nasze zawołanie zapisać w formie czytelnej dla Anglika: "kitshi-kitshi". Przygotowaliśmy zestawienie zawołań do kotów z innych języków. Zapisane są tak byście mogli je swobodnie przeczytać. Które są najzabawniejsze?
Zobacz naszą galerię. Źródło: Bored Panda
Atrakcje dla dzieci w Warszawie? Oto 10 pomysłów na rodzinną wycieczkę
Atrakcje dla dzieci w Warszawie występują tak licznie, że na samą myśl o wyborze konkretnego miejsca mamy zwykle dostają zawrotu głowy. Stolica naszego kraju to prawdziwy raj dla osób, które nie cierpią nudy, nie tylko tych starszych, ale także młodszych. Co pokazać dziecku w Warszawie? Aby ułatwić wybór, przygotowaliśmy zestawienie najciekawszych miejsc.
W tym artykule: Centrum Nauki Kopernik Stacja Muzeum Muzeum Domków dla Lalek Muzeum Ewolucji PGE Narodowy Warszawskie zoo Muzeum dla Dzieci Teatr Małego Widza Park Miniatur Województwa Mazowieckiego Multimedialny Park Fontann Podobno w Warszawie nie sposób się nudzić. Trudno odmówić tej opinii racji, bo w stolicy świetnie bawią się nawet dzieci, a jak wiadomo, mali podróżnicy są najbardziej wymagający w kwestii wyboru miejsc rozrywki. Atrakcje dla dzieci w Warszawie to najlepszy dowód na to, że nauka może iść w parze ze świetną rozrywką, a kultura wcale nie musi być nudna. Warszawa to doskonałe miejsce na weekendowy wypad w rodzinnym gronie. Prezentujemy ciekawe miejsca w Warszawie dla dzieci, które będą tak samo atrakcyjne także dla rodziców. Centrum Nauki Kopernik Trudno wyobrazić sobie lepsze miejsce do zgłębiania tajników fizyki i innych dziedzin niż Centrum Nauki Kopernik. Uroku zabawie dodaje fakt, że placówki nie zwiedza się z przewodnikiem. Tu każdy mały odkrywca może poczuć się jak prawdziwy eksplorator-naukowiec i samodzielnie przeprowadzać eksperymenty. Wystawy tematyczne gromadzą setki eksponatów. Tak, można ich dotykać, na tym przecież polega nauka. Niewątpliwą atrakcją tego miejsca jest Planetarium Niebo Kopernika, w którym na sferycznym ekranie wyświetlane są fascynujące seanse. Gwarantujemy, że każdy malec będzie zachwycony taką wycieczką. Stacja Muzeum Każde dziecko ma inne wyobrażenia na temat swojej przyszłości, ale większość marzy, by choć przez chwilę zasiąść przed konsolą wielkiego składu kolejowego. Wycieczka do Stacji Muzeum sprawi, że to marzenie stanie się bliższe niż kiedykolwiek. Obiekt mieści się w pięknie zachowanym zabytkowym budynku Dworca PKP Warszawa Główna Osobowa. Wystawa obejmuje bezcenne eksponaty kolejnictwa, w tym starodawne mundury, dawne bilety oraz oczywiście modele składów i lokomotyw. Co jakiś czas muzeum udostępnia do zwiedzania wnętrza starych pociągów, które kiedyś majestatycznie przemierzały torowiska w całej Polsce i Europie. Muzeum Domków dla Lalek Z wycieczki do poprzedniego obiektu zadowoleni będą przede wszystkim chłopcy, ale spokojnie - mamy też coś dla dziewczynek. Muzeum Domków dla Lalek gromadzi ponad 100 kunsztownie odrestaurowanych eksponatów. Prezentowane domki to m.in. makiety sklepów, szkół, straganów, a nawet salonów sukien ślubnych. Każda mała księżniczka poczuje się tam jak w raju. Wycieczka do muzeum powinna nieść w sobie walor edukacyjny i tak też jest w tym przypadku. Domki odpowiadają stylom właściwym dla danej epoki i regionu, więc podziwiając piękne eksponaty, dziecko będzie mogło przekonać się, jak na przestrzeni lat ewoluowała architektura, przemysł meblarski, moda i życie społeczne. Muzeum Ewolucji Kolejne miejsce na naszej liście to Muzeum Ewolucji. Wśród eksponatów znajdziemy tam szkielety prehistorycznych gadów (roślino- i mięsożernych) i wiele innych skamielin. Nie zabrakło też szczątków pierwszych ssaków i prastarych morskich stworów. Muzeum nie oferuje interaktywnych atrakcji, ale za to panuje w nim niepowtarzalny klimat i zwykle nie jest zatłoczone. Każdy malec, którego interesuje rozwój życia na naszej planecie, będzie oczarowany taką wycieczką. PGE Narodowy Wszyscy mali fani piłki nożnej marzą o tym, że gdy tylko dorosną, odbiorą Robertowi Lewandowskiemu tytuł najlepszego piłkarza świata. Jeżeli chcesz by twoja pociecha poczuła się jak gwiazda futbolu, zorganizuj wycieczkę na PGE Narodowym - największy i najnowocześniejszy stadion w Polsce, na którego murawie spotkania rozgrywali najsłynniejsi piłkarze świata. Obiekt oferuje kilka tras zwiedzania, z których każda zapewnia inne atrakcje, ale wszystkie dotyczą dyscypliny, która w Polsce ma rangę Narodowego Sportu. To nie lada gratka dla każdego miłośnika futbolu, nie tylko małego. Warszawskie zoo Mówiąc o atrakcjach Warszawy, nie można pominąć tamtejszego zoo. Obiekt rozciąga się na 40-hektarowej działce i zamieszkuje go ponad 12 tysięcy zwierząt. Twoja pociecha będzie mogła na własne oczy zobaczyć, jak ogromne są żyrafy i słonie, jak wielkie kły mają lwy i tygrysy oraz jak szeroka jest paszcza hipopotama. Wielką atrakcją tego miejsca jest akwarium gromadzące niezliczone gatunki tropikalnych ryb. Na zwiedzanie Miejskiego Ogrodu Zoologicznego w Warszawie warto zarezerwować sobie całe popołudnie, bo jesteśmy przekonani, że każdy malec będzie chciał zatrzymać się na dłuższą chwilę przy wszystkich najciekawszych okazach. Muzeum dla Dzieci Nasza kolejna propozycja została stworzona specjalnie z myślą o najmłodszych. Muzeum dla Dzieci zostało powołane w ramach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie i jest pierwszą tego typu placówką w Polsce. Mając na uwadze potrzeby odwiedzających, każdy eksponat można dotknąć, a niektóre nawet przymierzyć! W placówce zgromadzono wspaniałe eksponaty prezentujące kulturę najdalszych zakątków świata, w tym także kunsztownie wykonane, wielobarwne stroje. W weekendy organizowane są tam warsztaty edukacyjne. Nie brakuje też innych atrakcji, jak choćby koncertów. Teatr Małego Widza Twoje dziecko od wyjścia do teatru woli surfowanie po stronach www? Wizyta w Warszawie może to zmienić. Teatr Małego Widza jest niezwykły pod każdym względem. Panuje tam wyjątkowo swobodna atmosfera i nikt nie wymaga od publiczności zachowania absolutnej ciszy. Mało tego, dzieci mogą aktywnie uczestniczyć w przedstawieniach. Środki wyrazu są dobierane w taki sposób, aby wszystko to, o czym mówią aktorzy, było całkowicie zrozumiałe dla małych widzów. Przedstawienia trwają ok. 30 minut, więc nawet najbardziej niecierpliwy maluch nie zdąży się znudzić. Gwarantujemy, że twoja pociecha będzie chciała tam wrócić. Park Miniatur Województwa Mazowieckiego Kolejna atrakcja na naszej liście to wspaniały Park Miniatur Województwa Mazowieckiego. Obiekt znajdujący się na terenie Centralnej Biblioteki Rolniczej gromadzi kilkadziesiąt wspaniale odtworzonych budowli z Warszawy i najbliższych okolic miasta, wśród których znajdziemy wiele wspaniałych budynków, bezpowrotnie zniszczonych podczas II wojny światowej. Każdy z nich zachowuje skalę 1:25. Przechadzając się między małymi budowlami, twoje dziecko poczuje się niczym olbrzym w krainie liliputów. To bardzo interesujące doświadczenie, które niesie w sobie także istotne walory edukacyjne. Multimedialny Park Fontann Na koniec zostawiliśmy atrakcję, którą koniecznie trzeba zobaczyć już po zachodzie słońca. Jest więc idealna na zakończenie wycieczki po stolicy. W miesiącach letnich, w zlokalizowanym obok Zamku Królewskiego Multimedialnym Parku Fontann organizowane są zachwycające pokazy. Pięknie podświetlone strumienie i pióropusze wody poruszają się do akompaniamentu dźwięku, tworząc w ten sposób niesamowite widowisko. Nawet najbardziej wyczerpany wycieczką malec szybko zapomni o zmęczeniu, gdy zobaczy hipnotyzujący spektakl wody i światła.
Wrażliwość i empatię mamy zapisane w genach. To udowodnione
Niektórzy ludzie z natury są bardziej mili, wykazują większą empatię i wrażliwość. Okazuje się, że to nie tylko kwestia wychowania, ale w dużej mierze także genów. Udowadniają to badania przeprowadzone na 2800 bliźniętach.
Badacze z Queen Mary University w Londynie przeprowadzili ankietę wśród 17-letnich brytyjskich bliźniaków – zarówno jednojajowych, jak i dwujajowych. Nastolatków poproszono o wypełnienie ankiety dotyczącej ich doświadczeń i przemyśleń. Eksperci odkryli, że niektórzy badani byli bardziej życzliwi i współczujący niż inni, a połowa z tych różnic została „zapisana genetycznie”. Na bycie miłym i wrażliwym człowiekiem wpływa także wychowanie oraz doświadczenia życiowe. Wcześniejsze badania nad genetycznym uwarunkowaniem osobowości sugerowało, że genetyka jedynie w 10 procentach odpowiada za ludzką życzliwość i wrażliwość. Zgodnie z nowymi wynikami wartość ta może być nawet pięciokrotnie wyższa. Odkrycie rzuca też nowe światło na nasze bliskie relacje z ludźmi i zachowanie w różnych sytuacjach – od miejsca pracy po życie towarzyskie. Nasze zachowania, a także odbiór określonych sytuacji może być zależny od genów. Kwestionariusz wrażliwości Główny autor badań, profesor Michael Pluess z Queen Mary University podkreśla, że istotny wpływ na kształtowanie się wrażliwości u każdego z nas mają życiowe doświadczenia i wychowanie, ale sama wrażliwość jest „wspólną cechą ludzką”, choć posiadaną przez nas w różnym stopniu. – Różnimy się także wpływem, jaki mają na nas nasze doświadczenia. Naukowcy zawsze uważali, że istnieje genetyczna podstawa wrażliwości. Po raz pierwszy udało nam się oszacować, na ile różnice w wrażliwości można tłumaczyć czynnikami genetycznymi – powiedział Pluess, cytowany przez „Daily Mail”. Pluess i koledzy zmierzyli „poziom wrażliwości” uczestników, porównując, na ile silnie wpłynęły na nich pozytywne lub negatywne doświadczenia.Celem analizy było ustalenie, na ile wrażliwość człowieka kształtowana jest przez czynniki środowiskowe w procesie rozwoju i wychowania, a na ile jest wrodzona. Analizując dane z ankiet wypełnionych przez uczestników, Pluess i jego zespół stwierdzili, że 47 procent czynników wpływających na budowanie wrażliwości było spowodowane przez genetykę, a 53 procent to czynniki środowiskowe. Dlatego też pod uwagę wzięto bliźnięta. Zakładając, że zazwyczaj warunki, w jakich dorastają, są takie same, a do tego bliźnięta jednojajowe mają te same geny, podczas gdy bliźnięta dwujajowe mają inne DNA. Naukowcy postawili tezę, zgodnie z którą gdyby bliźnięta jednojajowe wykazywały różnice w poziomie wrażliwości proporcjonalne do różnic między bliźniętami dwujajowymi, oznaczałoby to, że geny nie mają wpływu na wrażliwość. Badanie, które objęło około 1000 jednojajowych i 1800 dwujajowych bliźniaków, udowodniło że geny mają znaczenie dla naszej osobowości. Wrażliwość to nie wada Dr Elham Assary, współautor badania, powiedział, że jeśli dziecko jest bardziej wrażliwe na negatywne doświadczenia, może też być bardziej podatne na stres. – Z drugiej strony, jeśli dziecko ma większą wrażliwość na pozytywne doświadczenia, być może jest bardziej wrażliwe na dobre rodzicielstwo lub więcej korzysta z interwencji psychologicznych w szkole – skomentował Assary. Naukowcy zbadali też związek między wrażliwością a głównymi cechami osobowości znanymi jako „wielka piątka”. Według zespołu badawczego są to: otwartość, sumienność, ugodowość, ekstrawersja i neurotyzm. Odkryli, że istnieje wspólny element genetyczny między wrażliwością a dwiema ostatnimi cechami, ale nie istnieje związek z pozostałymi. – Ponieważ wiemy, że wrażliwość wynika w równym stopniu z biologii, co z czynników środowiskowych, ważne jest, aby ludzie zaakceptowali wrażliwość jako ważną część tego, kim są i uważali ją za siłę, nie tylko za słabość – powiedział Pluess. Test wrażliwości ma zostać udostępniony online, aby każdy mógł ocenić, jak bardzo jest wrażliwy. Odkrycia zostały opublikowane w czasopiśmie Molecular Psychiatry.
Dubaj: Nowe nagrania pokazują dramatyczne tło porwania księżniczki Latify
Jeden z najbogatszych ludzi na Ziemi więzi córkę w willi zmienionej w więzienie, wskazuje reportaż autorów programu BBC Panorama. Otrzymali oni prywatne nagrania księżniczki Latify, córki emira Dubaju, która od 9 miesięcy nie daje żadnych sygnałów życia.
Według jej przyjaciółki, Tiiny Jauhiainen, Latifa od 3 lat przebywa w nadmorskiej willi zmienionej w więzienie. Finka, która kiedyś trenowała z córką emira capoeirę, jest jedną z ostatnich osób, które miały kontakt z księżniczką. W marcu 2018 roku obie kobiety znajdowały się na jachcie Nostromo, z którego na środku Oceanu Indyjskiego Latifa została porwana przez komandosów działających na polecenie szejka Muhammad ibn Raszid al Maktum, premiera i wiceprezydenta Zjednoczonych Emiratów Arabskich. View oEmbed on the source website Według Jauhiainen, w której posiadaniu były robione przez Latifę nagrania wideo przemyconym do willi telefonem, kontakt z księżniczką urwał się 9 miesięcy temu. Organizatorka międzynarodowej kampanii na rzecz uwolnienia trzymanej, jak wszystko wskazuje, wbrew swojej woli, przekazała nagrania mediom, m.in. redakcji programu interwencyjnego Panorama. Widzowie mogli dzięki BBC poznać niezwykłe i dramatyczne losy jednej z 25 córek emira Dubaju. Jak się okazuje nie pierwszej, która próbowała uciec spod jego mocy. W toku wydarzeń, które uruchomiła ucieczka Latify i jej późniejsze porwanie z jachtu i uwięzienie, brytyjskiemu sądowi przekazano dokumenty pokazujące jak emir Dubaju wiele lat wcześniej porwał inną swoją córkę wprost z Cambridge. Historia nieudanej ucieczki księżniczki Latify zaczyna się w lutym 2018 roku, gdy wspólnie z przyjaciółką z Finlandii opuściły w tajemnicy Dubaj. Dlaczego? Odpowiedzi udziela sama Latifa w ostatnim nagraniu przed ucieczką. View oEmbed on the source website – Nie pozwolono mi nigdy prowadzić, nie pozwolono mi nigdy podróżować, nawet opuścić miasta. Nie wyjeżdżałam z własnego kraju od 2000 roku. Nie mogę się uczyć, nie mogę wyjechać, nie mogę robić nic normalnego. Nie pozwalają mi – księżniczka tłumaczy siedząc w mieszkaniu Jauhiainen. Nie mając prawa posługiwać się własnym paszportem i znajdując się niemal bez przerwy w zasięgu ludzi swojego ojca, zdołała wymknąć się z miasta i dotrzeć na wybrzeże Omanu. Skuterem wodnym i motorówką zdołały dotrzeć na wody międzynarodowe. Tam podjęła je załoga jachtu Nostromo. Latifa miała przepłynąć Ocean Indyjskie, polecieć do USA i poprosić o azyl polityczny. Po 8 dniach uzbrojeni ludzie wdarli się na pokład. Granatami dymnymi zmuszono je do wyjścia z kryjówki. O tamtych chwilach opowiada w ujawnionych właśnie nagraniach. Filmach, które córka emira zarejestrowała telefonem kryjąc się w toalecie własnego więzienia a teraz otrzymała m.in. stacja BBC. – Walczyłam, żeby się uwolnić. Jakiś mężczyzna podszedł z małą saszetką. Wyjął z niej strzykawkę i zrobił mi zastrzyk w ramię – mówi. Kobieta została potem przetransportowana na indyjski okręt wojenny. – Komandosi z Emiratów przenieśli mnie korytarzem do jakiegoś dużego pomieszczenia, a tam stało chyba z 4 czy 6 generałów. Mówiłam im, że nazywam się Latifa al Maktum. Że nie chcę wracać do Dubaju, że potrzebuję azylu a oni mnie porywają na wodach międzynarodowych – dodała. Gdy próbowała się ponownie wyrwać i ugryzła w odsłonięte ramię jednego z jej porywaczy, dostała kolejny zastrzyk uspokajający. Nieprzytomną zabrano do Dubaju. Załoga Nostromo i Tiina Jauhiainen byli uwięzieni w Zjednoczonych Emiratach Arabskich przez dwa tygodnie. Po wypuszczeni Finka zaczęła alarmować media, udało się jej zainteresować sprawą ONZ a przedstawiciele organizacji zażądali dowodu życia ze strony emira. View oEmbed on the source website Dopiero po wielu miesiącach od porwania, na początku 2019 roku, Latifa zdołała nawiązać z przyjaciółką kontakt przez zaufaną osobę. Zaczęła przesyłać Fince nagrania. Kontakt zerwał się w zeszłym roku. W trakcie trzech lat uwięzienia losem Latify zainteresowała się jedna z żon emira. Latifę w domu odwiedziła jej macocha, księżniczka Haya. Na lunchu wyjaśniła jej, że w zależności od dalszego zachowania wobec obcych będzie dalej więziona, lub opuści willę. Bez wiedzy Latify księżniczka Haya sprowadziła na spotkanie z więzioną byłą wysoką komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka. Mary Robinson wyznała później, że powiedziano jej jedynie, że Latifa jest osobą chorą psychicznie, bi-polarną. View oEmbed on the source website W trakcie wspólnego obiadu trzy kobiety ani razu nie rozmawiały o losie córki emira, a jedynie o bieżących wydarzeniach czy planach Robinson. Latifa nie wiedziała nawet kim była Robinson, nie przedstawiono jej dawnej urzędniczki ONZ. Robione wówczas zdjęcia, robione jak Latifa sądziła, w celach prywatnych, trafiły później do ONZ jako ów „dowód życia”. Choć wątek ten nie jest dobrze wyjaśniony, nastąpił kryzys w kontaktach między szejkiem Muhammadem ibn Raszid al Maktum a księżniczką Hayą. - Niedługo po spotkaniu Haya zadzwoniła do mnie mówiąc, że jest w Londynie. Uciekła tam z dwójką dzieci szejka. Pojechała bez bagażu, w ubraniach które miała na sobie. Bała się o życie swoje i dzieci. Okazało się, że jej intryga z Robinson nie spodobała się szejkowi – wyjaśniła Latifa w kolejnym z filmów. View oEmbed on the source website Emir al Maktum nie zdołał porwać żony i dzieci z Londynu, wystąpił więc na drogę sądową o odzyskanie dzieci. W marcu 2020 roku ujawniono szczegóły dotyczące jego drugiej córki. 18 lat temu Shamsa została porwana z Wielkiej Brytanii i zawieziona w tajemnicy do Dubaju. Na światło dzienne wyszły też dowody zastraszania księżniczki Hayi oraz porwania księżniczki Latify. Pod wpływem programu BBC urzędnicy brytyjskiego MSZ wyjaśnili, że „są poruszeni”, ale mogą obecnie jedynie obserwować rozwój wydarzeń. Premier Boris Johnson z kolei jest “zaniepokojony” losem kobiety i zamierza śledzić postępy oenzetowskiego śledztwa w sprawie losu księżniczki. Władze Dubaju i Zjednoczonych Emiratów Arabskich tłumaczą, że Latifa jest bezpieczna w domu pod opieką kochającej rodziny.
Zaglądamy na talerze Gruzinom! Zobacz, co tu znajdziemy.
Poznaj gruzińskie smaki!
Pokaż ulubione dzikie zwierzę i wygraj zestaw niespodzianek od Kinder! [Konkurs]
Zwinna puma, majestatyczny słoń, ślepy kret… a może przebiegły wąż? Pokaż nam Wasze ulubione dzikie zwierzę i uzasadnij wybór, a być może właśnie do Ciebie i Twojego szkraba trafi zestaw kolorowych niespodzianek od Kinder!
View Ediplayer on the source website Aby mieć szansę na 1 z 10 niespodziankowych zestawów, wystarczy pobrać darmową aplikację Applaydu i, korzystając z dostępnych w niej filtrów, zrobić zdjęcie przedstawiające ulubione dzikie zwierzę, a następnie pobrać swoje dzieło i wysłać je za pomocą poniższego formularza zgłoszeniowego, wraz z krótkim uzasadnieniem swojego wyboru. Na zgłoszenia czekamy do 24 stycznia. Autorzy 10 najciekawszych zgłoszeń otrzymają zestaw nagród o wartości 350 zł, który zawiera pluszową zabawkę, kubek Kinder Niespodzianka, maskotkę oraz jajka Kinder Niespodzianka. Uwaga! Pod uwagę weźmiemy wyłącznie zdjęcia wykonane w aplikacji Applaydu. Zdjęcie nie może być większe niż 5 MB. Pobierz aplikację Applaydu od Kinder: iOS / Android
Sztuczna inteligencja pomoże Japończykom w miłości. Aby rodziło się więcej dzieci
Japonia chce zapobiec dalszemu spadkowi wskaźnika urodzeń, który osiągnął rekordowo nisko poziom. Aby zachęcić młodych ludzi do poszukiwania partnerów i zakładania rodzin, rząd przeznaczy 2 mld jenów m.in. na stworzenie inteligentnego systemu kojarzenia par.
W 2019 roku liczba dzieci urodzonych w Japonii spadła poniżej 865 000. To o 5,8 proc. mniej niż w 2018 i najmniej, odkąd prowadzone są statystyki. Przewiduje się, że populacja Japonii spadnie ze szczytowego poziomu 128 milionów w 2017 roku do mniej niż 53 milionów pod koniec wieku. Szybko starzejące się społeczeństwo jest jednym z największych zagrożeń dla japońskiej gospodarki i ekonomii. W związku z tym tamtejszy rząd stale szuka sposobów na podniesienie jednego z najniższych współczynników dzietności na świecie. W 2021 roku rząd Japonii planuje przeznaczyć na ten cel 2 miliardy jenów (ok. 72 mln złotych) – podaje BBC. Jednym z najnowszych pomysłów władz, jest wykorzystanie zaawansowanych mechanizmów sztucznej inteligencji do łączenia młodych ludzi w pary. Już teraz w Japonii istnieją systemy, które oferują pomoc przy poszukiwaniu partnera bądź partnerki na podstawie danych przesyłanych przez użytkowników. Są to narzędzia zarówno komercyjne, jak i samorządowe. Większość z nich opiera się jednak na prostych algorytmach i uwzględnia jedynie kryteria dotyczącego wyglądu zewnętrznego, pochodzenia, wieku, wykształcenia czy dochodu. Tymczasem japoński rząd chce, aby powstał bardziej zaawansowany system, zawierający też informacje o osobowości, wartościach czy priorytetach życiowych każdego kandydata i kandydatki. Przedstawiciel japońskiego rządu, cytowany przez agencję AFP, twierdzi, że nie ma w planach stworzenia jednego ogólnokrajowego systemu, a raczej dofinansowanie już istniejących projektów. „W szczególności planujemy zaoferować dotacje samorządom prowadzącym lub rozpoczynającym projekty, które wykorzystują sztuczną inteligencję. Mamy nadzieję, że to wsparcie pomoże odwrócić spadek wskaźnika urodzeń w kraju” - podaje agencja. Za przykład podaje się istniejący w prefekturze Saitama system kojarzenia par, w którym użytkownicy proszeni są o udzielenie odpowiedzi na 100 pytań dotyczących zainteresowań i wyznawanych wartości. Na podstawie wypełnionych formularzy sztuczna inteligencja łączy użytkowników w pary. Według władz w 2019 roku pobrało się 21 par skojarzonych przez sztuczną inteligencję. Zdaniem antropologa społeczno-kulturowego Sachiko Horiguchiego do wzrostu dzietności w Japonii o wiele bardziej przyczyniłoby się zapewnienie odpowiedniego wsparcia słabo zarabiającym młodym. Horiguchi, cytowany przez BBC, wskazuje na niedawny raport dotyczący młodych Japończyków, który sugeruje związek między niskimi dochodami a utratą zainteresowania romantycznymi związkami. – Jeśli mamy polegać na technologiach, to przystępne cenowo roboty AI przejmujące obowiązki domowe lub opiekuńcze mogą być bardziej efektywne – dodaje Horiguchi. Na spadek liczby urodzeń ma też wpływ brak pomocy dla pracujących matek. W Japonii wciąż duży nacisk kładzie się na tradycyjne role kobiety, a oczekiwania, że będą pracować, wykonywać wszystkie prace domowe i jednocześnie wychowywać dzieci wciąż są żywe. Rząd Japonii zapowiedział, że chce zachęcać kobiety do podejmowania pracy w pełnym wymiarze godzin, ale w ostatnich latach różnica między płciami na tym polu wzrosła. W raporcie Światowego Forum Ekonomicznego z 2019 r. na temat równości płci Japonia zajęła 121 miejsce na 153 kraje, spadając o 11 miejsc w porównaniu z rokiem poprzednim – podaje BBC.
W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać
W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania.
_ Czasami wydaje mi się, że wybrałam sobie najtrudniejszy przedmiot badań na świecie – wzdycha Cheryl Knott, gdy siedzimy pod baldachimem z liści w jej stacji badawczej w lesie deszczowym zachodniego Borneo. Powietrze wypełnia wysoki przypominający odgłos dentystycznej wiertarki „śpiew” cykad, głośny tak, że momentami zmusza nas do przerwania rozmowy. W tym czasie współpracownicy Cheryl, uzbrojeni w nadajniki GPS i notatniki, pracują w terenie – śledzą codzienne wędrówki orangutanów w otaczającym nas Parku Narodowym Gunung Palung i zapisują, co te małpy jedzą, co robią i jak zachowują się w kontaktach z innymi osobnikami swojego gatunku. W przeciwieństwie do goryli i szympansów – wielkich małp człekokształtnych, które żyją w grupach i dość łatwo dają się obserwować – orangutany to samotnicy. Większość czasu spędzają w koronach drzew, przemieszczają się na duże odległości i zwykle zamieszkują dzikie ostępy albo bagna, trudne do spenetrowania dla ludzi. W efekcie przez długie lata pozostawały jednymi z najsłabiej poznanych dużych zwierząt lądowych. Dopiero od mniej więcej dwóch dekad, gdy nowe pokolenie badaczy zaczęło tropić te nieuchwytne małpy w ich naturalnym środowisku, czyli dżunglach Borneo i Sumatry, naukowe dane zaczęły przeważać nad domysłami. Już od ponad 20 lat Cheryl Knott nadzoruje badania w Gunung Palung, skupiając się głównie na tym, jak dostępność pożywienia wpływa na równowagę hormonalną samic i reprodukcję. – Gdy tu przybyliśmy, tak naprawdę nikt nie zajmował się kwestią hormonów u małp człekokształtnych – wspomina badaczka. – Ludzie mówili, że jestem szalona. Badania Knott mają specjalne znaczenie, bo samice orangutana rodzą potomstwo ledwie raz na sześć-dziewięć lat. Tak długich przerw nie ma żaden inny ssak. I nie wiadomo, jak te prace mogą wpłynąć na naszą wiedzę o płodności człowieka. Z orangutanami mamy bowiem tak wiele wspólnego, że do określania, czy dana samica jest w ciąży, wystarczą standardowe, dostępne w każdej aptece testy ciążowe dla ludzi. Jak większość drzew rosnących w południowo-wschodniej Azji, także i te z Gunung Palung przez dłuższy czas nie rodzą owoców albo tylko niewielkie ich ilości. Ale mniej więcej raz na cztery lata przypada tzw. rok nasienny. Wtedy cały las jak na komendę produkuje ogromne ilości owoców i nasion. Ten fenomen sprawił, że Knott zaczęła się zastanawiać nad związkiem między obfitością pożywienia a orangutanim rozrodem. Odkryła, że próbki moczu samic można pobierać na bibułę filtracyjną i przechowywać je, by później przebadać na obecność hormonów. Z jej analiz wynika, że stężenie tych zaangażowanych w reprodukcję osiąga maksimum właśnie w okresie największej obfitości leśnych owoców – to przystosowanie do środowiska, w którym okresy obfitości przeplatają się z latami niedostatku. - To ma sens – mówi Knott. – W okresach, gdy owoców jest w bród, zwierzaki przybierają na wadze, a gdy nadchodzą chude czasy, korzystają z tych zapasów. To jasne, że szanse na zajście w ciążę są większe w porze obfitości – dodaje. Dla niej i innych badaczy zajmujących się orangutanami przyszedł wspaniały czas. Postępy w rozwoju technologii (w tym wykorzystywanie dronów do odnajdywania i śledzenia zwierząt w trudnym terenie) oznaczają, że tempo dokonywania nowych odkryć, już i tak o wiele szybsze niż 20 lat temu, z pewnością jeszcze przyspieszy. Zakładając rzecz jasna, że do tego czasu w lasach Borneo i Sumatry przetrwają jakieś orangutany, które można by badać. W latach 80. i 90. XX w. część ekologów przewidywała, że orangutany w stanie dzikim wyginą w ciągu kolejnych 20–30 lat. Na szczęście tak się nie stało. Dziś wiemy, że na wolności żyje o wiele więcej tych zwierząt, niż wtedy sądzono. Wyższa niż przypuszczano liczba orangutanów to wynik lepszych metod śledczych i odkrycia nieznanych wcześniej populacji, a nie rzeczywistej poprawy sytuacji. Tak naprawdę w ostatnich 75 latach ubyło ich co najmniej 80 proc. O trudnościach, jakie napotykają badacze tych zwierząt tacy jak Erik Meijaard, który od lat zajmuje się trendami w populacji gatunku, niech świadczy fakt, że jego zdaniem na Borneo może żyć 40–100 tys. orangutanów. Ekolodzy z Sumatry szacują, że na tej wyspie nie przetrwało więcej niż 14 tys. Większość wyginęła z powodu zniszczenia ich naturalnego środowiska – wycinania lasów deszczowych i zakładania na ich miejscu plantacji palmy olejowej (Elaeis guineensis), której owoce są źródłem taniego oleju wykorzystywanego do wytwarzania wielu produktów żywnościowych. Do zagłady wielkich małp przyczynia się jeszcze jeden czynnik. Opublikowany w 2013 r. przez grupę wpływowych naukowców raport ujawnił, że w ostatnich dekadach tylko na Borneo zabito nawet 65 tys. orangutanów. Część dla mięsa przez walczących o przeżycie ludzi. Ale większość dlatego, że zjadały zbiory lub broniły swych dzieci. Pełne wyrazu, zmiękczające najtwardsze nawet serca buzie małych orangutanków sprawiają, że osiągają one wysokie ceny na czarnym rynku zwierząt domowych, zarówno lokalnym, jak i międzynarodowym. Niewiarygodna waleczność samic w obronie potomstwa prowadzi do tego, że praktycznie jedynym sposobem pozyskania młodej małpy jest zabicie jej matki. To podwójna tragedia, w wyniku której znika z naturalnego środowiska nie tylko ta dwójka, ale też potencjalne potomstwo, jakie mogłaby jeszcze wydać samica. W ośrodkach rehabilitacji, takich jak International Animal Rescue znajdujący się niedaleko Parku Narodowego Gunung Palung, stały przypływ osieroconych orangutanków pokazuje, że takie zabójstwa pozostają poważnym problemem. Obecnie żyje w nich ponad tysiąc młodych i choć celem nadrzędnym jest wypuszczenie jak największej ich liczby z powrotem do lasu, efekty ludzkich wysiłków, by nauczyć małpy sposobów przeżycia w deszczowym lesie, nie są jednoznacznie pozytywne. W miarę jak obecny rozkwit badań ujawnia zaskakujący rozrzut w ich zapisie genetycznym, budowie ciała i zachowaniu, w tym początki rozwoju kultury, które mogłyby pomóc nam zrozumieć przebieg naszej własnej ewolucji, pojawiają się nowe zagrożenia. Przez stulecia naukowcy uznawali, że wszystkie orangutany należą do jednego gatunku, ale w ostatnich 20 latach nowe odkrycia dotyczące różnic w DNA, budowie i zachowaniu doprowadziły do uznania orangutanów borneańskich i tych z Sumatry za dwa odrębne gatunki. Oba krytycznie zagrożone wyginięciem. Co ciekawe, niedawno odkryta na zachodniej Sumatrze, w miejscu zwanym Batang Toru, populacja małp jest w rzeczywistości genetycznie bliżej spokrewniona z kuzynami z Borneo niż z innymi populacjami żyjącymi na Sumatrze. To zapewne efekt istnienia wielu fal migracji orangutanów na wyspy z kontynentu. Te z Batang Toru są zresztą zdaniem niektórych naukowców wystarczająco różne od swoich pobratymców, by uznać je za odrębny, trzeci gatunek. Ich licząca niespełna 400 osobników populacja jest zagrożona przez projekt budowy elektrowni wodnej, który pokawałkuje ich środowisko i otworzy drogę jeszcze większej liczbie ludzi, w tym kłusownikom. Co więcej, część populacji żyjących na Borneo uznaje się za osobne podgatunki na podstawie różnic w budowie ciała, sposobu komunikacji głosowej czy przystosowań do środowiska. Różnorodność orangutanów sięga jeszcze dalej – po różnice, których pochodzenie wciąż opiera się naukowemu poznaniu. Ze swej grzędy wysoko w koronach drzew lasu deszczowego Sumatry wielki samiec orangutana imieniem Sitogos skacze na pień martwego drzewa i wykorzystując swoje 90 kg masy, kołysze nim, aż drzewo łamie się u podstawy. W ostatniej chwili Sitogos przeskakuje na pobliską gałąź, podczas gdy pień wali się na mnie z hukiem. Orangutany często tak robią, gdy się wściekną, i są w tym naprawdę dobre. Drzewo nie mogłoby być precyzyjniej nakierowane nawet za pomocą lasera. Samo imię, Sitogos, w używanym w północno-zachodniej części Sumatry języku batak oznacza „Ten Silny”. I rzeczywiście, wielki samiec gapi się na mnie z góry, potrząsa trzymaną w rękach gałęzią i wydaje głęboki gardłowy ryk. „Może i tam, na dole, chadzają sobie sumatrzańskie tygrysy i niedźwiedzie malajskie”, wydaje się mówić, „ale tu w koronach drzew królem jestem ja”. Dzięki ramionom o ponaddwumetrowym zasięgu, długim palcom dłoni i sprawnym stopom Sitogos przemieszcza się w gałęziach, huśtając się niczym Tarzan. Każdy jego ruch naśladuje młoda samica Tiur („Optymistka”), zbliżając się, gdy Sitogos chwilę odpoczywa. O wiele mniejsza i delikatniejsza kontynuuje pościg, choć samiec nie wydaje się zainteresowany. We dwójkę wyciągają się na gałęzi, skubiąc kwiatki i rozłamując podobne do filiżanki młode pędy paproci, by pić zawartą w nich wodę. Gdy on pochyla się w przód, ona czyści mu futro na grzbiecie. Całkiem niedawno Sitogos przeszedł zaskakującą przemianę. Przez wiele lat był niewiele większy od Tiur. I nagle, pod wpływem zalewającego organizm testosteronu, zaczęły mu rosnąć wielkie mięśnie, dłuższe futro, grube talerze policzkowe i wielkie, rezonatorowe podgardle, dzięki któremu jego ryk stał się jeszcze głośniejszy. Sybarytyczna scenka wśród listowia – uwaga i oddanie Tiur oraz dostęp do niej i innych samic w celach reprodukcyjnych – to dla Sitogosa nagroda, ale fizyczne zmiany mają swoją cenę. Gdzieś z oddali dobiega głos innego samca. Sitogos podnosi się jak zaczarowany i rusza w stronę rywala. U wielu gatunków zwierząt wygląd samców zmienia się w okresie dojrzewania, ale u orangutanów ten proces jest szczególnie ciekawy. Nie wszystkie samce wyglądają jak Sitogos: z wielkim cielskiem, talerzami policzkowymi i workiem gardłowym. Wiele zachowuje szczupłą sylwetkę jeszcze długo po osiągnięciu dorosłości, dojrzewając wiele lat później niż rówieśnicy. Niektóre pozostają takie przez całe życie. Leżący u podstaw tego zróżnicowania mechanizm zwany dymorfizmem wewnątrzpłciowym pozostaje jedną z największych tajemnic zoologii. W lasach północnej Sumatry nad miejscową grupą samic kontrolę sprawuje tylko jeden, dominujący samiec z talerzami policzkowymi. Inne samce w tym rejonie pozostają nieduże i nie pojawiają się u nich talerze policzkowe, zapewne po to, by uniknąć konfrontacji, do jakiej nieuchronnie dochodzi, gdy kilka samców próbuje ustanowić swoją dominację (oczywiście do czasu, gdy któryś spróbuje pokonać aktualnego przywódcę stada). Dla mniejszych samców jedyną szansą na przekazanie genów kolejnym pokoleniom jest czajenie się gdzieś z boku, poza zasięgiem „szefa”, i próba kopulacji z jakąś samicą przy nadarzającej się okazji. Z drugiej strony na Borneo talerze policzkowe pojawiają się niemal u wszystkich samców. Wszystkie przemierzają wielkie przestrzenie i żaden nie ma „swojej” grupy samic. Najlepszą drogą do kopulacji jest urosnąć jak największym i włączyć się w rywalizację. Oznacza to jednak więcej pojedynków i więcej urazów. Na szlaku niedaleko stacji badawczej Cheryl Knott widzę dowody takich samczych konfrontacji. Wysoko na figowcu siedzi samiec o imieniu Prabu. Gdy od czasu do czasu spogląda w dół, można dostrzec świeżą ranę kłutą na jego czole i wyszarpany fragment dolnej wargi. Z pewnością uczestniczył w walce, ale wygrał czy przegrał? Gdy mu się przyglądam, podnosi się i wydaje z siebie serię dźwięków znaną jako „długi zew”: skomplikowaną, modulowaną mieszaninę niskich warkotów i gardłowych pohukiwań, które słychać w lesie na milę. Zwykle taki samczy zew nie trwa dłużej niż minutę, ale Prabu ciągnie go przez ponad 5 minut. Zakrwawiony, lecz niepokorny, wciąż obwieszcza swą siłę, zarówno innym rywalom, jak i potencjalnym partnerkom. Zdaniem części naukowców podział wśród orangutanich samców pojawił się częściowo ze względu na różną geologiczną historię dwóch indonezyjskich wysp. Sumatra jest żyźniejsza niż Borneo, gdzie starej, wyjałowionej ziemi brak składników odżywczych niezbędnych dla roślin, a w wielu lasach naprzemiennie występujące lata nasienne, czyli okresy obfitości, i lata niedostatku owoców są normą, co oznacza okresowe braki żywności. Sumatrzańskie orangutany nie muszą podróżować daleko, by znaleźć coś do jedzenia, a i samic jest tu więcej. To pozwala samcom pozostawać na określonym terenie i tworzyć siatkę powiązań. Na względnie uboższym Borneo powstało środowisko otwarte dla wszystkich, poszczególne osobniki wędrują tam na duże odległości, poszukując pożywienia i partnerów tam, gdzie to możliwe. To może wyjaśniać różnice w wykształcaniu się zewnętrznych cech płciowych u samców na obu wyspach, zarazem jednak stawia kolejne, o wiele trudniejsze pytanie. – Skąd sumatrzański samiec wie, że jeśli nawet „zapuści” sobie talerze policzkowe, nie będąc samcem alfa, nie osiągnie sukcesu reprodukcyjnego? – zastanawia się Carel van Schaik, gdy rozmawiamy w jego gabinecie na Uniwersytecie w Zurychu, gdzie wraz z kolegami opublikował już dziesiątki prac naukowych na temat orangutanów. Odpowiedzią na pytanie van Schaika jest rzecz jasna: „samiec tego nie wie”, przynajmniej nie w ludzkim znaczeniu tego słowa. – To nie jest coś, czego można się nauczyć – wyjaśnia badacz. – Musi być jakiś przełącznik, którego czułość jest różna w różnych społecznościach, i musi być do pewnego stopnia zapisany w genach. Pytanie o to, co pobudza u samców przemianę, pozostaje otwarte, po części z tego samego powodu, dla którego badacze orangutanów mają pod górkę w każdej dziedzinie: obiekty ich badań są wciąż tak trudne do obserwacji. Poza fizjologiczną różnorodnością orangutany prezentują też różnice w zachowaniu, przekazywane z osobnika na osobnika i z pokolenia na pokolenie w sposób, który spokojnie można nazwać kulturowym. – W jednym z naszych obozów słyszeliśmy zaśpiew, jakim matki uspokajają dzieci – opowiada mi Maria van Noordwijk, członkini zespołu z Zurychu, który bada matczyną opiekę u naczelnych. – Nazwaliśmy go „chrapanką”. Mieliśmy samicę, którą dobrze poznaliśmy, jeszcze zanim po raz pierwszy urodziła. Następnego dnia po porodzie już uspokajała nim swoje dziecko, a nigdy wcześniej go u niej nie słyszeliśmy. To z pewnością coś, czego nauczyła się od swojej matki. – Naczelne nie powinny być zdolne do nauki wokalizy przez naśladownictwo – mówi Carel van Schaik. – A jednak jeśli nie wierzysz, że to kwestia genów, co – jak sądzę – możemy wykluczyć, bardzo prawdopodobne, że mamy do czynienia z kulturą. To, czym posługują się orangutany, nie przypomina ludzkiego języka, jest w nim jednak i zrozumienie, i uczenie się, i naśladownictwo dźwięków. Gdy badacze obserwują orangutany, dostrzegają coś więcej niż zwierzęce zachowania. W końcu oni wszyscy (a także ja i ty) na wielkiej autostradzie ewolucji naczelnych znaleźliśmy się na tylko troszkę innym rozjeździe niż obiekty ich badań. Przez notatki naukowców i zbiory danych cały czas przebija pytanie: co orangutany mogą powiedzieć nam o nas samych. Odkrycie wszystkich sekretów, jakie kryją się w ciałach i mózgach tych wielkich małp, oznacza zrozumienie całego spektrum przystosowań. – Jeśli każda grupa jest jedyna w swoim rodzaju, nie wystarczy zadeklarować, że będziemy chronić gatunek w kilku wybranych miejscach – mówi Knott. Zagłada każdej z unikalnych populacji oznacza utratę szansy na poznanie jej niepowtarzalnych przystosowań kulturowych i środowiskowych. Spędziłam trochę czasu w terenie z Markiem Ancrenazem, który od 1996 r. kieruje projektem badań i ochrony orangutanów w rejonie Sabah, na północnym wschodzie Borneo. Kilkaset orangutanów żyje tu wzdłuż rzeki Kinabatangan, w wąskim, zdegradowanym korytarzu, wśród wiosek, które z kolei toną w morzu plantacji palm olejowych. Poszatkowane spłachetki drzew w niczym nie przypominają „dziewiczych lasów deszczowych”, z jakimi kojarzy się te małpy. – Jasne, że wolelibyśmy pierwotny, dziewiczy las, ale mamy to, co mamy – wzdycha Ancrenaz. – 20 lat temu nauka była zdania, że orangutany nie przeżyłyby poza lasem deszczowym. To, co tu zobaczyliśmy, zupełnie nas zaskoczyło. Jakim cudem orangutany są w miejscu, w którym nie powinno ich być? Ancrenaz jest jednym z wielu badaczy, którzy sądzą, że krajobrazy zmienione przez człowieka też są ważne dla przetrwania gatunku. – Moim zdaniem to przyszłość bioróżnorodności – mówi. W zachodnim Borneo Cheryl Knott założyła organizację, która współpracuje z lokalnymi społecznościami w kwestiach tworzenia alternatywnych, odnawialnych źródeł utrzymania, zmniejszenia skali nielegalnej wycinki i kłusownictwa oraz zapewnienia edukacji ekologicznej na terenach wokół parku Gunung Palung. W tym samym duchu działa Ancrenaz, który stworzył programy edukacji ekologicznej w szkołach Sabah i lokalnych społecznościach. Współdziała z ludźmi żyjącymi wzdłuż rzeki Kinabatangan, pomaga im zarabiać na orangutanach i innej dzikiej faunie poprzez ekoturystykę i powiązane z nią przedsięwzięcia. Ma nadzieję, że mieszkańcy zaangażują się w ochronę zwierząt. Aby orangutany przetrwały w swojej obecnej różnorodności, rządy i ekolodzy muszą mądrze wybierać miejsca na rezerwaty, odpowiednio nimi zarządzać i właściwie wykorzystywać ograniczone środki. Muszą znaleźć sposób na pokojowe współistnienie gatunku z ludźmi na dwóch wyspach w sytuacji, gdy naturalne środowisko życia orangutanów wciąż się kurczy. – Znam wielu ludzi, którzy starają się ratować te małpy, wkładając w to serce i uczucia, i to jest dobre – mówi Ancrenaz. W lasach Borneo i Sumatry orangutany wciąż zachowują się tak, jak to określiły miliony lat ewolucji. Niektóre z tajemnic ich życia udało się nam poznać. To, czego jeszcze zdołamy się nauczyć, zależy od tego, czy uda się połączyć naukę z ekologią, znaleźć odpowiedzi na pytania, co łączy nas z tymi małpami.
Tu dzieci rodzą się z wadami, dorośli chorują, wojsko i policję zżera korupcja. Wszystko z powodu złota
​W tym wyspiarskim kraju ponad milion wydobywców na małą skalę cierpi na zatrucie rtęcią, a dzieci rodzą się z poważnymi wadami wrodzonymi.
SEKOTONG, INDONEZJA Ipan ma 16 miesięcy, przeżywa trzeci napad padaczkowy od rana. Jego głowa jest za duża w stosunku do ciała, a nogi chude jak zapałki. Plecy wygina w łuk, sztywnieją mu nogi i ręce. Krzyczy z bólu. Jego mama, Fatimah, próbuje go ukoić, ale niewiele może zrobić. Dukun, czyli szaman, twierdzi, że duszą Ipana zawładnęły duchy małpy, nietoperza i ośmiornicy. Za jego radą Fatimah wraz z mężem Nursahem zmienili imię chłopca z Iqbal na Ipan i karmili go malutkimi kulkami ryżowymi zmieszanymi z mięsem ośmiornicy. - Dukun twierdzi, że to dlatego właśnie nogi Ipana wyglądają jak nogi małpy – opowiada Nursah. – W zasadzie nie wierzymy w to, ale jestem skłonny spróbować wszystkiego - dodaje ojciec Ipana. Dla lekarzy jednak główny winowajca jest bardziej przyziemny – diagnozują zakażenie rtęcią czyli rtęcicę. Rodzice Ipana pracują jako górnicy w małych kopalniach i zanim Ipan się urodził przez lata używali metali ciężkich przy uzyskiwaniu złota, także wtedy, gdy Fatimah była w ciąży. Miliony ludzi w 70 krajach Azji, Afryki i Ameryki Południowej mają styczność z wysokim stężeniem rtęci odkąd wydobycie na małą skalę rozpowszechniło się w ciągu ostatniej dekady. Według Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych co najmniej 10 milionów górników, w tym nie mniej niż 4 miliony kobiet i dzieci, pracuje przy wydobyciu złota na małą skalę i metodami tradycyjnymi, co daje 15 procent złota w skali światowej. Ponad milion górników próbuje zarabiać na życie przy nielegalnych kopalniach złota w przynajmniej 850 miejscach – twierdzi Yuyun Ismawati, zwycięzca nagrody Goldmanów w dziedzinie ochrony środowiska z 2009 roku, który prowadzi szczegółowe badania na temat wydobycia na małą skalę. Wielu górników pada ofiarą skorumpowanych władz, które czerpią zyski ze złota zamiast wprowadzać ustawy zakazujące używania rtęci. W Indonezji, archipelagu składającym się z 17 500 wysp i czwartej po względem liczebności populacji na świecie, występują jedne z najgorszych problemów z rtęcią, jak twierdzi Stephan Bose-O’Reilly, ekspert w dziedzinie pediatrii, który jest wolontariuszem w indonezyjskiej organizacji ochrony środowiska BaliFokus Foundation. Sytuacja w Indonezja jest jedną z najgorszych na świecie – powiedział Bose-O’Reilly podczas ostatniej wycieczki do Indonezji, by badać pracujących przy złocie górników. – Nigdzie nie widziałem czegoś podobnego. Ipan jest jedną z co najmniej 46 ofiar podejrzanych o zatrucie rtęcią w zubożałej południowo-zachodniej części Lomboku – turystycznej wyspy niedaleko Bali. Zdaniem Ismawati kolejne 131 osób z rtęcicą zidentyfikowano na wyspach Jawa, Lombok i Sulawesi. W odległych wioskach na terenie całej Indonezji zatrutych osób jest prawdopodobnie o wiele więcej. Ismawati szacuje, że w całym kraju ofiar zatrucia rtęcią jest od 100 do 200 tysięcy, a od 10 do 20 tysięcy dzieci urodziło się z wadami wrodzonymi na skutek ekspozycji na rtęć w życiu płodowym. Niektórzy wydobywcy podgrzewają rtęć w swoich kuchniach, gdzie opary mogą osiągać stężenie cztery razy większe niż bezpieczny próg ustalony przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Rtęć, która jest neurologiczną trucizną, w dużych dawkach prowadzi do dobrze udokumentowanych wad wrodzonych, w tym do wyniszczającego kalectwa i chorób układu nerwowego. Najsłynniejsza historia zatrucia rtęcią pochodzi z Japonii z lat 50., kiedy jedna z fabryk wyrzuciła ścieki z rtęcią do zatoki Minamata. Ponad 2000 osób zatruło się przez owoce morza, niektóre umarły, a dziesiątki dzieci cierpiało na skutek poważnych wad wrodzonych. W Indonezji powszechne jest zatrudnianie dzieci przy złożach złota, chłopcy już w wieku 8 lat wydobywają kruszec, a w wieku 12 lat palą amalgamat z rtęci i złota. 14-letni Mujiburrahman, który mieszka w wiosce Luang Baluk w zachodniej części Lomboku mówi, że zaczął używać rtęci dwa lata temu. – Palę amalgamat dwa, trzy razy w tygodniu – opowiada. Nigdy nie zakładam stroju ochronnego. Dym po prostu “ulatnia się”. Lekarze zidentyfikowali wady wrodzone lub choroby wywołane rtęcią u 24 dzieci w kopalniach w dystrykcie Sekotong w południowo-zachodniej części Zachodniego Lomboku. Wśród ofiar jest Lailatul Azwa urodzona we wrześniu bez lewej ręki. Podobnie jak Ipan, cierpi na częste napady padaczki. 6-letnia Aida urodziła się ze zdeformowanymi palcami u obydwu rąk. Nyimas, która miała powiększoną czaszkę i inne poważne deformacje, zmarła na początku tego roku w wieku 8 lat. Całe życie spędziła praktycznie w stanie wegetatywnym. Opary rtęci są bardzo toksyczne dla mózgu, zwłaszcza podczas jego rozwoju, ekspozycje mogą być więc szkodliwe dla ciężarnych i małych dzieci – uważa Philippe Grandjean, profesor zdrowia środowiskowego z Harvardu, jeden z czołowych ekspertów z zatrucia rtęcią na świecie. Indonezyjska gorączka złota Małe kopalnie złota zaczęły działać w Indonezji po upadku Suharto w 1998 – wieloletniego wodza wojskowego kraju – i rozwinęły się w erze rozluźnionych rządów. Pomimo zakazu wprowadzonego przez rząd w 2014 roku, prawie wszyscy wydobywcy metodą tradycyjną używają rtęci do wytapiania złota. Indonezyjskie wydobycie na małą skalę generuje pięć miliardów dolarów w złocie rocznie, według szacunków Atmadji Sumarkidjo, specjalnego doradcy Luhuta Pandjaitana – ministra koordynującego sprawy bezpieczeństwa i polityki kraju. To około siedem procent całej produkcji złota w kraju. Produkt krajowy brutto Indonezji w 2015 roku wyniósł około 875 miliardów dolarów. Górnicy setki ton rtęci wypuszczają do wody, gleby i powietrza, nierzadko w biednych, odległych miejscach, zatruwając przy tym jedzenie i dziką przyrodę. W niektórych wioskach rodziny używają odpadów zawierających rtęć jako bazy dla ich domów albo pokryć dla podwórek i chodników. W regencji Wonogiri w środkowej części Jawy, gdzie drobni górnicy działają od ponad 15 lat, mieszkańcy zaniepokoili się, kiedy dwa lata temu lokalna agencja ochrony środowiska zbadała okoliczne gujawy, manioki, papaje i banany i okazało się, że zawierają duże stężenie rtęci. - Dzieci mieszkające na obszarach z kopalniami wystawiane są na działanie rtęci już w życiu płodowym, niektóre rodzą się z deformacjami – podkreśla Ismawati. – Kiedy dorastają, wdychają skażone powietrze, piją skażoną wodę i jedzą skażony ryż. Górnicy tłumnie przybywają do nowoodkrytych złóż złota w Indonezji, często położonych na obszarach parków narodowych lub innych ziem państwowych, gdzie pracują bez wymaganych pozwoleń. Kopią głębokie szyby górnicze, pogłębiają rzeki, niszczą lasy i zanieczyszczają środowisko. W górniczych społecznościach hałaśliwe młyny kulowe działają prawie bez przerwy i często w pobliżu domów. Mielą rudy złota razem z rtęcią i wodą, by ostatecznie otrzymać złoto. Jak młyny turkoczą i wirują, skała pęka i drobinki złota wiążą się z rtęcią. Następnie górnicy odsączają płyn i odzyskują część nadmiaru rtęci, choć większość i tak w postaci oparów zanieczyszcza powietrze albo spływa na ziemię i do szlaków wodnych. Na ostatnim etapie uzyskiwania złota górnicy z reguły podgrzewają rtęć i złoto przy pomocy palników gazowych i tym samym uwalniają trujące opary. Lekarze ostrzegają, że wdychanie tych oparów powstałych na skutek palenia amalgamatu jest najniebezpieczniejszą formą kontaktu z rtęcią. Gotowanie rtęci 67-letni Karto Paimin mieszka ze swoją rodziną na łagodnych wzgórzach Wonogiri w drewnianym domu w stylu jawajskim, z wysokim spiczastym dachem i dużą powierzchnią mieszkalną. Pod domem w zboczu wzgórza rodzina wykopała 15-metrowy tunel, by szukać rud złota, które następnie członkowie rodziny mielą z rtęcią w swoim młynie kulowym stojącym w ogródku. Po wielogodzinnej pracy Paimin uzyskuje małą grudkę rtęci i złota, którą zabiera do kuchni na końcu domu. W pomieszczeniu podłoga jest brudna, ściany są z plecionego bambusa a skromny drewniany piec nie ma komina. Dwa duże garnki z zupą gotują się na ogniu wczesnym popołudniem. Paimin przynosi kawałek rury o długości 18 centymetrów z zatopionym jednym końcem. Wrzuca do niej amalgamat ze złota i rtęci i kładzie rurkę na ogniu. Druga, otwarta końcówka rurki wychodzi na małe postawione na podłodze naczynie z wodą. Jego 33-letnia córka Yuni oraz 9-letni wnuk Galang kucają w pobliżu, by popatrzeć. Pod wpływem ogrzewania się rurki rtęć topi się i większość spływa do naczynia. Jednak część też zamienia się w parę, a opary wydostają się z pokoju. Krishna Zaki z organizacji BaliFokus przynosi do kuchni przenośny analizator pary i testuje powietrze. Wykrywa około 4000 nanogramów rtęci na metr sześcienny, czyli cztery razy więcej niż bezpieczny próg 1000 nanogramów ustalony przez WHO. Ismawati od razu informuje członków rodziny, że powietrze w kuchni nie jest bezpieczne i że wszyscy powinni wyjść na zewnątrz. Ale nikt z nich – nawet dziecko – nie bierze tej rady pod uwagę. Kiedy proces dobiega końca Paimin otrzymuje gorącą dwugramową kulkę złota, którą może sprzedać za mniej więcej 75 dolarów. Przed domem żona Paimina, 55-letnia Dinah, skarży się na bóle głowy i trudności z oddychaniem. Ismawati robi jej proste testy na koordynację, takie jak dotknięcie nosa palcem i równoczesne ruszanie nadgarstkami. Testy nie wypadają dobrze, więc Ismawati zaleca badanie na zatrucie rtęcią. Dinah jest zszokowana. Ani ona ani jej mąż nie mieli pojęcia o tym, że rtęć może być szkodliwa. - Teraz już wiem - ubolewa Paimin. - Ale jeszcze wczoraj nie wiedziałem, a przecież gotowałem rtęć w kuchni - dodaje. - Od czasów starożytnego Rzymu, kiedy niewolnicy pracowali przy kopalniach z siarczanem rtęci, uważano, że rtęć wywołuje wiele problemów zdrowotnych, takich jak bóle głowy, drgawki, ślinienie się, trudności z chodzeniem, a nawet i śmierć. Jednak zatrucie rtęcią nie jest łatwe do zdiagnozowania, bo wiele jego objawów występuje też przy innych chorobach. W Indonezji skala problemów zdrowotnych związanych z ekspozycją na rtęć dopiero teraz wychodzi na światło dzienne, kiedy BaliFokus, lekarze ochotnicy i kilkoro przedstawicieli rządu poszukują ofiar i badają powietrze, jedzenie, domy i wodę na obecność rtęci. Erick Gunawan, lekarz w służbie zdrowia publicznego w Sekotong na wyspie Lombok, z pomocą BaliFokus przeprowadził dwie kontrole wśród społeczności wydobywców i odkrył dziesiątki potencjalnych ofiar zakażenia rtęcią. Wierzy, że jest ich o wiele więcej i ma nadzieję na dalsze badania kontrolne. - To jest jak góra lodowa - komentuje. - Widać tylko czubek, nie widać całej reszty, która jest niżej. Skargi i wymuszenia Powoli nadciągająca klęska ekologiczna zaczęła przyciągać uwagę czołowych polityków w administracji prezydenta Joko Widodo. Minister odpowiedzialny za bezpieczeństwo kraju, Luhut Pandjaitan, w zeszłym roku wymienił nielegalne górnictwo jako jeden z problemów kraju. Jego doradca Sumarkidjo twierdzi, że minister po części miał na myśli nielegalnych wydobywców, którzy niszczą środowisko i zwiększają obecność rtęci w swoich społecznościach. Jego zdaniem ministra w szczególności zaniepokoiła szybka destrukcja i powszechne użycie rtęci przez wydobywców na odległej wyspie Buru w archipelagu Moluki – miejscu, które kiedyś mieściło więzienie, a od 2012 roku gorączka złota przyciąga tam dziesiątki tysięcy wydobywców. - Przykład wyspy Buru pokazuje, że nie mamy do czynienia z problemem na małą skalę - dodaje. - Oczyszczanie z rtęci zajmie nam wiele lat. Gatot Sugiharto, założyciel związku zawodowego górników w Indonezji, twierdzi, że górnicy są zmuszani do oddawania połowy swoich zarobków skorumpowanym policjantom i żołnierzom, którzy kontrolują dostęp do kopalni i domagają się zapłaty. Utrzymuje, że miliardy dolarów trafiają do portfeli urzędników, którzy przecież powinni dążyć do zakazu używania rtęci. - Górnicy tracą około 50 procent zysków na haraczach - opowiada. - Czasami policja zgarnia wszystko. Sumarkidjo zgadza się, że nielegalny status górników sprawia, że padają ofiarą wyłudzeń i przyznaje, że policja i wojsko mają w tym swój udział. - Nie mamy dowodów na to, ile biorą - twierdzi doradca ministra. - Ale nie można działać nielegalnie bez pozwolenia władz - policji i lokalnego wojska. Każdy korzysta z okazji, by wziąć coś dla siebie - tłumaczy. Sugiharto, były górnik, opowiada się za legalizacją wydobywców na małą skalę, bo to jego zdaniem jedyna droga do zaprzestania używania rtęci. Działanie poza prawem oznacza brak podatków dla górników, a państwo pozbawiane jest potrzebnych dochodów. Gdyby ich praca była legalna, rząd mógłby im pokazać metody, które nie wymagają użycia rtęci, kontrolować ich działalność i ściągać podatki, by opłacić służbę zdrowia, oczyścić środowisko z rtęci i przywrócić mu stan naturalny. - Nielegalna działalność oznacza brak jakiejkolwiek kontroli działań - podkreśla. - Górnicy korzystają z rtęci w domach, ukrywają to przed społeczeństwem albo przedstawicielami rządu. To niezwykle niebezpieczne, bo czasami palą rtęć w swoich kuchniach albo pokojach. Światowa akcja Zasięg skażenia rtęcią na całym świecie doprowadził do działań na arenie międzynarodowej. W 2013 roku 128 państw podpisało Konwencję z Minaty w sprawie rtęci, której celem jest ograniczenie handlu i użycia rtęci na świecie. Porozumienie ONZ nie zabrania użycia rtęci w małych kopalniach, ale wymusza na sygnatariuszach podjęcie działań, by zredukować jej użycie i by wyeliminować ją tam, „gdzie to wykonalne”. Państwa zobowiązane są do przedstawienia szczegółowych planów postępowania między innymi w celu eliminacji palenia amalgamatu i edukowania społeczeństwa o zagrożeniach związanych z rtęcią. Indonezja podpisała porozumienie, ale nie znajduje się wśród 25 państw, które już je ratyfikowały, jak na przykład Stany Zjednoczone. Porozumienie zacznie obowiązywać, kiedy ratyfikuje je 50 państw. Tuti Hendrawati Mintarsih, dyrektorka generalna ds. niebezpiecznych odpadów w indonezyjskim ministerstwie środowiska i leśnictwa, twierdzi, że jej agencja przygotowuje plan działania dla Indonezji. Jednak przy radzeniu sobie z problemem rtęci, rządowi przeszkadzają nakładające się na siebie jurysdykcje i brak środków finansowych, by móc zlokalizować ofiary, zaoferować pomoc i posprzątać po skażeniu. W międzyczasie górnictwo bez przeszkód funkcjonuje jak zawsze. Resti Fauzia ma dwa lata i nigdy nie wypowiedziała ani jednego słowa. Jej matka Ocih twierdzi, że przestała chodzić kiedy miała 18 miesięcy. Nie potrafi chwytać przedmiotów ani stać samodzielnie. Kiedy śpi, miewa napady padaczki. Rodzina dziewczynki mieszka w wiosce Pangkal Jaya, blisko góry Pongkor, niecałe 100 kilometrów na południowy-zachód od Dżakarty. Nielegalni wydobywcy szukają tam złota od co najmniej 2000 roku. Obecnie pracuje tam ponad 10 000 wydobywców. Od 15 lat rodzina używa młyna kulowego umieszczonego za drzwiami kuchni. Lekarze ochotnicy współpracujący z BaliFokus zbadali dziewczynkę i stwierdzili, że cierpi na rtęcicę. W dniu badania poziom stężenia rtęci poza kuchnią wyniósł 20 razy więcej niż próg bezpieczeństwa WHO. - Nikt nam nigdy nie powiedział, że rtęć jest niebezpieczna – stwierdza Ocih. Powyższy artykuł powstał we współpracy z Pulitzer Center on Crisis Reporting.