Masz dość tłumów turystów? Te kraje wciąż czekają na odkrycie
W wielu popularnych kierunkach turystycznych coraz częściej mówi się dziś o zjawisku overtourismu. Mieszkańcy historycznych centrów miast skarżą się na tłok, rosnące ceny i utratę codziennego spokoju, a podróżni narzekają na kolejki i przepełnione atrakcje. Nie wszędzie jednak turyści są postrzegani jako problem. Na świecie są także państwa, które wciąż czekają na większą liczbę odwiedzających i otwarcie zachęcają do odkrywania swoich krajobrazów, kultury i kuchni. Dla nich turystyka pozostaje szansą na rozwój gospodarczy i wzmocnienie lokalnych społeczności.
Spis treści: Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Globalna turystyka po pandemii wróciła do dynamicznego wzrostu. Według dostępnych danych między styczniem a wrześniem ubiegłego roku za granicę wyjechało około 1,1 miliarda turystów, czyli o 5% więcej niż w analogicznym okresie rok wcześniej. Prognozy wskazują, że w najbliższym czasie liczba międzynarodowych podróży może osiągnąć rekordowy poziom, mimo rosnącej debaty o skutkach nadmiernej turystyki w takich miejscach jak Madryt, Wyspy Kanaryjskie czy popularne regiony Meksyku. Jednocześnie coraz więcej podróżnych deklaruje, że chce podróżować w sposób bardziej odpowiedzialny. Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Z raportu „Travel and Sustainability 2025” przygotowanego przez Booking.com wynika, że 84% ankietowanych uznaje zrównoważony rozwój za ważny element planowania wyjazdu, a 73% chciałoby, aby ich wydatki wspierały lokalne społeczności. Wybór mniej znanych kierunków może więc przynieść podwójną korzyść: zmniejszyć presję na przepełnione destynacje i jednocześnie wesprzeć regiony, które dopiero budują swoją pozycję na turystycznej mapie świata. Jak podkreśla Sam Bruce, współzałożyciel operatora podróży Much Better Adventures: „Kiedy odwiedzający przybywają z ciekawością i szacunkiem, w rozsądnych liczbach, mogą pomóc lokalnym gospodarkom rozkwitnąć, a jednocześnie doświadczyć kultur i krajobrazów, które nie są przepełnione”. Gdzie zatem można wyjechać, by mieć autentyczne doświadczenia bez pułapek turystycznych, przy jednoczesnym realnym wsparciu lokalnych społeczności? Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Choć Paragwaj pozostaje w cieniu turystycznych gigantów regionu, takich jak Brazylia czy Argentyna, kraj ten oferuje zaskakująco bogate doświadczenia podróżnicze. Jego historia naznaczona była kolonizacją, konfliktami regionalnymi i długimi latami dyktatury, co sprawiło, że współcześni mieszkańcy szczególnie cenią stabilność i spokojne tempo życia. Ponad połowę terytorium zajmuje region Chaco – rozległa kraina suchych lasów, mokradeł i terenów rolniczych, gdzie obok siebie funkcjonują społeczności rdzennych Guaraní oraz tradycyjni gauchowie. Język guaraní pozostaje tu powszechnie używany, także poza społecznościami rdzennymi. Obszar ten przyciąga miłośników przyrody – żyje tu ponad 500 gatunków ptaków, a wśród dzikich zwierząt można spotkać m.in. pancerniki, tapiry czy pumy. W stolicy kraju, Asunción, życie koncentruje się wokół miejskich targów i ulicznego jedzenia, a Museo de las Memorias przypomina o historii obalenia dyktatora Alfredo Stroessnera w 1989 roku. Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Przez lata Mołdawia funkcjonowała w turystycznych zestawieniach jako jeden z najrzadziej odwiedzanych krajów Europy. Sytuacja zaczyna się jednak stopniowo zmieniać. Między styczniem a wrześniem 2025 roku państwo odwiedziło około 480 tys. turystów, co oznacza wzrost o 6,5% w porównaniu z analogicznym okresem rok wcześniej. Dla kraju, który przez dekady pozostawał poza głównym nurtem europejskiej turystyki to sygnał powolnego, lecz wyraźnego przełomu. Rozwój tej branży nie był jednak prosty. W czasie I i II wojny światowej zniszczeniu uległo około 70% infrastruktury, a odbudowa państwa trwała przez kolejne dekady. Dopiero w ostatnich latach Mołdawia zaczęła intensywniej inwestować w turystykę i modernizację zaplecza dla odwiedzających. Centralnym punktem większości podróży pozostaje Kiszyniów, spokojna stolica kraju, której rytm wyznaczają szerokie bulwary i zielone parki. W Narodowym Muzeum Historii Mołdawii można poznać dzieje regionu sprzed okresu sowieckiego, natomiast Park Stefana Wielkiego (Ștefan cel Mare) jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców i przestrzenią, gdzie wśród drzew ustawiono rzeźby poświęcone lokalnym twórcom literatury. Charakterystycznym elementem miejskiego krajobrazu są również niewielkie kioski z kawą, przy których mieszkańcy spotykają się i obserwują codzienne życie miasta. Poza stolicą jedną z największych atrakcji pozostaje Milestii Mici, gigantyczna podziemna winnica założona w 1969 roku, uznawana za największy system piwnic winnych na świecie. Podróżując po kraju, warto jednak pamiętać o zaleceniach dyplomatycznych – Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wyjazdy do separatystycznego regionu Naddniestrza, położonego między Mołdawią a Ukrainą. Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Od ponad dwóch lat Jordania odczuwa wyraźny spadek ruchu turystycznego, co jest pośrednim skutkiem napiętej sytuacji geopolitycznej na Bliskim Wschodzie. Choć kraj pozostaje stosunkowo stabilny, wielu podróżnych wstrzymywało się z wizytą w regionie. Dziś liczba odwiedzających zaczyna powoli rosnąć, a dla turystów oznacza to rzadką okazję, by zobaczyć jedne z najbardziej rozpoznawalnych miejsc świata – w tym słynną Petrę – bez tłumów charakterystycznych dla wcześniejszych sezonów. Coraz większą rolę w jordańskiej turystyce odgrywają także inicjatywy prowadzone przez lokalne społeczności. Jednym z najlepszych sposobów na poznanie kraju jest wędrówka fragmentami 675-kilometrowego Jordan Trail, prowadzącego przez góry, pustynie i niewielkie wioski. Po drodze podróżni mogą spotkać lokalnych przewodników, spróbować tradycyjnego dania maqqloubeh przygotowanego przez mieszkańców czy spędzić noc w beduińskich obozach na pustyni. Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach W ostatnich latach turystyka zaczęła odgrywać w Gambii coraz większą rolę gospodarczą. Dla tego niewielkiego państwa w Afryce Zachodniej sektor podróży staje się ważnym źródłem dochodów, zwłaszcza w czasie, gdy zmiany klimatyczne coraz mocniej wpływają na tradycyjne rolnictwo, przez dekady stanowiące fundament lokalnej gospodarki. Choć zagraniczni turyści pojawiają się tu już od lat 70. XX wieku (głównie dzięki popularnym w Europie pakietowym wyjazdom nad Atlantyk), dziś kraj próbuje przyciągać odwiedzających w inny sposób. Coraz większy nacisk kładzie się na turystykę opartą na społecznościach, w której mieszkańcy stają się przewodnikami, gospodarzami i organizatorami doświadczeń pozwalających lepiej poznać codzienne życie kraju. Chociaż szerokie, jasne plaże zachodniego wybrzeża Gambii pozostają jednym z głównych magnesów dla odwiedzających, wielu podróżników decyduje się na bardziej kameralne formy odkrywania kraju. Jedną z nich jest trasa Ninki Nanka, nazwana na cześć legendarnego stworzenia z lokalnych opowieści. Szlak prowadzi w głąb kraju wzdłuż górnego biegu rzeki Gambia, przez lasy namorzynowe i niewielkie nadbrzeżne wioski. Podróż odbywa się częściowo pieszo, a częściowo łodzią, umożliwiając kontakt z krajobrazem, który rzadko trafia do klasycznych przewodników turystycznych. W trakcie wyprawy można obserwować tradycyjne zajęcia mieszkańców – od produkcji soli, po tkactwo czy pracę lokalnych kowali – a noclegi organizowane są w prostych domach gościnnych, prywatnych kwaterach lub na łodziach rzecznych. Tego typu inicjatywy mają nie tylko przyciągać podróżnych poszukujących autentycznych doświadczeń, ale również bezpośrednio wspierać lokalne społeczności. Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Choć Tadżykistan pozostaje jednym z najmniej znanych kierunków turystycznych Azji Środkowej, dotarcie tam jest dziś znacznie prostsze, niż mogłoby się wydawać. Do stolicy kraju, Duszanbe, regularnie kursują loty z międzynarodowych hubów, takich jak Dubaj czy Stambuł. Miasto stanowi dobrą bazę wypadową do odkrywania kraju – z Parku Zwycięstwa można podziwiać panoramiczny widok na stolicę, a na tętniącym życiem Mehrgon Bazaar spróbować lokalnych specjałów, w tym słynnych tadżyckich suszonych owoców. Największe atrakcje czekają jednak poza miastem. To właśnie góry przyciągają podróżników poszukujących autentycznej przygody. W górach Fann wędrowcy przemierzają szlaki prowadzące przez lasy jałowcowe i doliny z turkusowymi jeziorami polodowcowymi. Jeszcze dalej na wschodzie, w regionie Pamiru, można spotkać lokalne społeczności i poznać tradycje, które przez wieki kształtowały kulturę tego odległego zakątka Azji. Źródła: Time Out, Booking.com, Global Sustainability Tourism Council Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wyjechali do Paragwaju, by pomagać najbardziej potrzebującym. Lekarze i pielęgniarki Śląskiej Misji Medycznej Pargwaj robią niezwykłe rzeczy!
Zaczynali od dwóch krzeseł rozstawionych na środku wioski. Dziś dysponują w pełni wyposażoną placówką medyczną. Ich pomoc dociera do mieszkańców paragwajskich dzielnic biedy, których na leczenie nie stać. Tym razem sami potrzebują naszego wsparcia.
Powołane w 2011 roku Stowarzyszenie Śląska Misja Medyczna „To-Misja” ma na celu niesienie pomocy medycznej i pielęgniarskiej mieszkańcom paragwajskich dzielnic nędzy. Działalność lekarzy i pielęgniarek koncentruje się w okolicach miasta Guarambare i zamieszkiwanej przez Indian części Chaco Paraguayo. - Mieszkańcy slumsów to obywatele wyciągnięci poza nawias społeczeństwa. Często bez środków do życia i dostępu do służby zdrowia – mówi Wojciech Grzesiak, koordynator Misji Medycznej i Prezes Stowarzyszenia. Pielęgniarki Misji są pionierami m.in. pielęgniarskiej pomocy środowiskowej. Każdego dnia wyruszają w wielogodzinne marsze po dżungli i małych wioskach, aby dotrzeć z opieką pielęgniarską do osób w podeszłym wieku lub obłożnie chorych. Od pomysłu do realizacji Lekarze aranżują tzw. punkty przyjęć. Codziennie w innym miejscu slumsów, rozstawiają sprzęt medyczny i prowizoryczne stanowisko, w którym przyjmują pacjentów, przeprowadzają badania i przekazują lekarstwa. Od 2015 roku Śląska Misja Medyczna dysponuje własnym ośrodkiem zdrowia, Puesto de Salud. Położona w Guarambare, w pełni wyremontowana i wyposażona, placówka służy profesjonalną pomocą lekarską i pielęgniarską dla najuboższych. Kolejnym etapem ma być wybudowanie szpitala, gdzie mieszkańcy dzielnic nędzy będą mogli liczyć zarówno na pomoc ambulatoryjną, jak i opiekę szpitalną. Stowarzyszenie posiada już teren pod zabudowę. Aktualnie gromadzi środki na rozpoczęcie budowy. "Fantaści" Członkowie Stowarzyszenia, jak sami przyznają, wielokrotnie byli nazywani fantastami. Dzięki swojej determinacji i chęci pomagania, przy wsparciu wolontariuszy, patronów i darczyńców, od pięciu lat realizują kolejne cele. Zaczynali skromnie, od dwóch krzesełek rozstawionych na środku wioski i kilogramów sprzętu medycznego, który ze sobą przynosili. Teraz oprócz krzesełek, z których wciąż korzystają, mają funkcjonujący ośrodek zdrowia i plan, aby za kilka lat otworzyć szpital. Jeżeli ktoś ma zrealizować takie przedsięwzięcie, to właśnie ekipa Śląskiej Misji Medycznej. Zachęcamy do wsparcia zbiórki na: wspieram.to
Turysta poruszający się po Meksyku da sobie świetnie radę, mówiąc po angielsku. Ale język to nie tylko słówka i regułki gramatyczne – w języku zawarte są także pewne mechanizmy myślenia, style zachowań, wzory kultury.
Meksykanin inaczej opowiada tę samą historię po angielsku, a inaczej po hiszpańsku. Po angielsku jest trochę bardziej konkretny, po hiszpańsku bardziej uczuciowy. W jego opowieści po angielsku na pierwszym planie będą cele i środki ich osiągania, akcja i sekwencja zdarzeń, a po hiszpańsku przeżycia, uczucia towarzyszące zdarzeniom i radość. Przy zmianie języka okazuje się, że cała historia czego innego dotyczy i czemu innemu służy. Opowiadając po angielsku, składamy słuchaczom sprawozdanie z konkretnego zdarzenia. Relacjonując coś po hiszpańsku, jesteśmy ze słuchaczami w interakcji i wymieniamy z nimi emocje – zdarzenie jest zaledwie tłem i pretekstem do pogadania, podczas gdy po angielsku stanowi treść główną. Po angielsku frajda płynie z samej opowieści, po hiszpańsku z faktu, że się spotkaliśmy i sobie coś (cokolwiek) z zapałem opowiadamy. Język kształtuje świadomość. Guarani to jeden z wielu indiańskich języków Ameryki Południowej. Przetrwał w Paragwaju jako drugi język urzędowy (obok hiszpańskiego), a obywatele Paragwaju są od dziecka dwujęzyczni. To rzadka sytuacja – zwykle mamy jeden język ojczysty, a każdy następny jest już „obcy”, nawet jeśli został doskonale opanowany. Guarani jest językiem tradycji, religii i rodziny. Hiszpański zaś – świata zewnętrznego i nowoczesności. Guarani jest domowy i ciepły, hiszpański służy do omawiania interesów, polityki i spraw urzędowych. W guarani pisze się poezje, po hiszpańsku podania. W guarani powieści, po hiszpańsku kryminały. Dwa języki ojczyste oznaczają, że w szkole masz jeden dodatkowy przedmiot podstawowy – u nas matematyka i polski, a u nich matematyka, hiszpański i guarani. Po hiszpańsku piszesz sprawdziany semestralne z chemii, w guarani prace z filozofi i itd. Guarani to język bogaty w wieloznaczności. Kiedy byłem w wiosce o nazwie Ypetimi, jedni tłumaczyli mi to słowo na „Kaczor bialutki” inni na „Kaczorek biały” i nie umieli się pogodzić, do którego z elementów przyporządkować zdrobnienie. Guarani ma całą masę dodatków, łączników i wstawek wewnątrz słów, które modulują znaczenie rdzenia. Ponadto obfituje w zlepieńce, słowa poskładane z kilku innych (podobnie jak niemiecki). Na przykład nazwa rzeki Tebicuary składa się z trzech słów: tebi (tyłek, a dokładniej: dupa), cua (otwór) i ry (coś, co płynie rwącym strumieniem). A zatem Tebicuary to Coś-copłynie- rwącym-strumieniem-z-otworu-w.... No i rzeczywiście, ktokolwiek napije się wody z rzeki Tebicuary, dostaje ry, o czym mogą zaświadczyć polscy misjonarze odwiedzający tę miejscowość. Ciekawe są też występujące w języku guarani „my” inclusivo oraz „my” exclusivo, czyli dwa warianty słowa „my” – z osobą, do której mówimy, albo bez tej osoby. Przykład: To teraz my już pójdziemy, ale potem spotkaMY się znowu. Pierwsze „my” dotyczy tylko tych osób, które gdzieś idą, a drugie „my” wszystkich osób, które uczestniczą w rozmowie. Po polsku czasami nie wiadomo, kogo dokładnie masz na myśli, mówiąc „my”. W Paragwaju nikt nie ma wątpliwości, czy został zaproszony, czy wykluczony. No dobrze, ale jak konkretnie ten język kształtuje świadomość? Statystyki podają, że Paragwajczykom trudno przychodzi spłacanie kredytów. To dlatego, że w języku guarani słowo „pożyczyć” nie jest związane z implikacją, że jak pożyczył, to powinien oddać. W guarani „pożyczyć” to tyle co „dać komuś coś, co nam nie jest potrzebne”. Ich „pożycz” jest jak nasze „daj”: identyczne znaczenie, tylko ciut więcej kurtuazji. W kulturze guarani pożyczka nie oznacza zobowiązania przedmiotowego, a jedynie symboliczne. Ten, kto pożyczył wędkę, wcale nie odda nam tej samej wędki, tylko kiedyś da nam coś innego, co jemu będzie zbywać. Na podobnej zasadzie sąsiadki w Polsce pożyczają sobie szklankę soli. Przecież nikt się potem o zwrot takiej soli nie upomina, a gdyby się upomniał, to by nas nawet trochę uraził. Kiedy więc do twojego banku przyjdzie Paragwajczyk... na wszelki wypadek rozmawiaj z nim po angielsku.
Czy 10 lat to dużo? Rzecz względna. Kiedy patrzę wstecz na swoje życie, to jest to niemal 1/3. W 1999 r. nawet nie marzyłam o tym, że przejadę świat wszerz i wzdłuż, zdobędę najwyższy szczyt Ziemi i, w końcu, zasiądę za biurkiem jako redaktor naczelna magazynu National Geographic. 10 lat – tylko i aż… Kiedy spoglądam na 10-letnie dziecko, wydaje mi się, że to szmat czasu. Kiedy zadumam się nad wiekiem wykopanego przez nas dinozaura sprzed 200 mln lat, to myślę, że to bardzo mało, w zasadzie mgnienie oka… Jako magazyn przez ostatnie dziesięciolecie uczestniczyliśmy w wielu ważnych wydarzeniach dotyczących odkryć i eksploracji w naszym kraju. Spod wody wydobywaliśmy wrak Steubena (02/2005), spod ziemi – pierwszego polskiego dinozaura (08/2008). Zainicjowaliśmy nowe projekty, m.in. Wielki Konkurs Fotograficzny, który stał się najpopularniejszą imprezą tego typu w Polsce; w tym roku nasi czytelnicy nadesłali nań prawie 70 tys. zdjęć. W dowód uznania dla wybitnych naukowców, podróżników i eksploratorów ustanowiliśmy nagrody „Travelery”. Przyznaliśmy też pierwszy w Polsce grant na badania z myślą o wspieraniu polskiej nauki. Mam nadzieję, że nasza obecność w waszych domach oznacza „żółtą półkę”, do której często sięgacie. Do tej kolekcji chcielibyśmy dołożyć wyjątkowy, jubileuszowy numer magazynu National Geographic Polska. Do jego stworzenia zaprosiliśmy wybitne postaci życia publicznego. Jestem dumna, że to mnie przypadł zaszczyt wprowadzenia National Geographic Polska w kolejną dekadę. Wierzę, że nie zabraknie nam nowych pomysłów, fascynujących tematów i spektakularnych odkryć.
Spis Treści nr 10/09 Cześć pracy. Werbus, wulcok, łon, szola i sztajger, czyli krótki kurs śląskiej gwary wpleciony w opowieść o losie tamtejszego górnictwa. Tekst Dariusz Kortko/Gazeta Wyborcza Zdjęcia Tomasz Tomaszewski Wilki.Zwierz, który zjadł Czerwonego Kapturka, musiał budzić niechęć, wilki długo więc tępiono. Tekst Wojciech Mikołuszko Zdjęcia Adam Brzoza Ryszard Kapuściński . Choć o najsłynniejszym polskim reportażyście napisano wiele, zawsze warto zobaczyć go we wspomnieniach przyjaciela. Tekst Mirosław Ikonowicz Słowianie. Skąd przyszli? Dlaczego odnieśli taki sukces demograficzny? Jak opanowali tak rozległe terytorium? O jasne odpowiedzi niełatwo. Tekst Zuzanna Pol Zdjęcia Jacenty Dędek, Marcin Jamkowski Różyc. Handlowa legenda Warszawy przeszła już do historii, ale anegdoty i ludzkie typy, jakie wydała, tworzą świat fascynujący niczym baśń. Tekst Danuta Śmierzchalska, Przemysław Szubartowicz Zdjęcia Jerzy Woropiński Tylko dla prenumeratorów: Narew. Rzeka, która się nie spieszy, spadając zaledwie o 5 cm na kilometr, musi tworzyć „krainę łagodności”. I takie właśnie są narwiańskie starorzecza. Tekst Barbara Żukowska Zdjęcia Cezariusz Andrejczuk Przyroda. Lech Wałęsa: Co ma ryba do roweru Kultura. Wojciech Cejrowski: Upiększanie pod każdą szerokością geograficzną Kultura. Szymon Hołownia: Gdyby J.F. Kennedy porozmawiał z C.S. Lewisem i Aldousem Huxleyem... Historia. Elżbieta Dzikowska: Skarb na kościelnym strychu – polichromie z Małujowic Kultura Jerzy Bralczyk: Wszyscy jesteśmy Słowianami Przyroda Andrzej Kruszewicz: Mój postulat – bocian w herbie! Nauka. Dorota Sumińska: Muchy – sanitarne służby natury Sport. Robert Korzeniowski: Rekordy bije się w głowie Społeczeństwo. Jolanta Kwaśniewska: Tam, gdzie dzieci rodzą dzieci – posłanie Misjonarek Miłości Technologia. Krzysztof Hołowczyc: Rajdy przyszłości – 4 sekundy do setki na prądzie? Historia. Bogusław Wołoszański: MRU – polska Linia Maginota
Weszłam do małego, obskurnego baru. Obok dwóch stolików oblepionych ceratą i drucianych krzeseł walały się rozrzucone skrzynki z zakurzonymi napojami i puste butelki. Najwidoczniej sprzątanie w tym przybytku nie należało do czynności częstych. Pomyślałam, że to świetne miejsce, gdzie serwuje się tubylcom wyłącznie lokalne specjalności. Poprosiłam o yerba mate.
Panienka za ladą spojrzała na mnie dziwnie i szczęka jej opadła, ukazując przedziwną kombinację dentystyczną. Do dwóch prawdziwych górnych zębów przyczepiono trzeci, zdobyty chyba na dzikiej zwierzynie, i umocowano gęsto plecionymi metalowymi drucikami. – Czy jest yerba mate? – zapytałam jeszcze raz. – Nie ma – odparła panienka, strzelając z ust zielonymi kropelkami. Otarłam twarz. Nie ma? Przecież yerba mate miała być wszędzie, miała być narodowym sportem Paragwajczyków, rozrywką i pasją, dzieloną bez wyjątku przez kobiety i mężczyzn. Za ladą pojawiła się kopia panienki w rozmiarze trzykrotnie większym i starszym. Oczarowała mnie najpierw szerokim drucikowym uśmiechem, a potem ze zrozumieniem pokiwała głową i wydała córce niezrozumiałe dla mnie polecenie. Po kilku minutach na stoliku przede mną stanął plastikowy kubek z bagnistą zawartością i metalową rurką wbitą w środek oraz litrowy pojemnik na wodę, w którym pływały kostki lodu i trawa. Obie panie oparły się o ladę z wyrazem oczekiwania na twarzach. Obejrzałam z bliska kubek, powąchałam zielone błoto, pokręciłam metalową rurką. W końcu chwyciłam za dzbanek i zaczęłam pić z niego wodę. Przerwał mi niepohamowany chichot. Właścicielki lokalu patrzyły raz na mnie, raz na siebie i śmiały się jak szalone. W końcu starsza podeszła, wcisnęła mi do ręki kubek, wskazała na rurkę, a potem na usta. Pij! To błoto?... Pociągnęłam bardzo ostrożnie i poczułam gorycz. Piekielne ziółka! Matrona poczekała, aż połknę, po czym z dzbanka z trawą i lodem dolała do kubka wody i znów dała mi do picia. To była yerba mate. Jedno z najmniej przyjemnych doświadczeń kulinarnych w moim życiu. Trawiasty, mocny, gorzki napar. Wykrzywiał twarz i napełniał oczy łzami. Chwyciłam za rurkę i zamieszałam zielone błoto. Podjęłam jeszcze dwie czy trzy próby zasmakowania w mate, a potem dałam za wygraną i zajęłam się opróżnianiem dzbanka z zimną wodą, do której dla aromatu dorzucono garść ziół. Niedługo potem miałam okazję się przekonać, że yerba mate to jedna z najlepszych rzeczy na świecie. INDIAŃSKIE ZIELE Dawno, dawno temu garstka ludzi z plemienia Guaraní przedostała się na drugą stronę Wielkiego Oceanu. Po długiej wędrówce znaleźli dla siebie piękną ziemię. Indianie karczowali pierwotną puszczę i sadzili na jej miejscu maniok i kukurydzę. Kiedy gleba stawała się sucha i jałowa, musieli przenosić pola, a wraz z nimi także swoje domostwa i cały dobytek. Pewien stary Indianin poczuł się zmęczony ciągłymi przeprowadzkami i postanowił na zawsze zostać tam, gdzie stała jego chata. Najmłodsza córka, piękna Jary, miała rozdarte serce: pójść z resztą plemienia czy towarzyszyć ojcu, do chwili gdy śmierć przeniesie go do krainy wiecznego spokoju? Postanowiła zostać. Pewnego dnia do ich chaty zawitał nieznany szaman. Zapytał, czego im brakuje do szczęścia. Stary ojciec odrzekł: – Chciałbym, żeby Jary mogła powrócić do swoich przyjaciół, którzy odeszli w poszukiwaniu nowej ziemi. Szaman podarował im zieloną roślinkę o dobrym zapachu i powiedział, żeby ją zasadzili, a kiedy urośnie, niech zerwą listki, wysuszą je nad ogniem, zmielą, umieszczą w naczyniu, zaleją zimną lub gorącą wodą i piją ten napar. – Ten napój – powiedział szaman – będzie waszym wiernym towarzyszem nawet w godzinach największej samotności. I odszedł. Tak narodziła się caá-mini, z którego powstał napój caá-y, nazwany później przez białych chimarrão w Brazylii, zaś w Argentynie, Urugwaju i Paragwaju – yerba mate. Popijając w rześkie poranki zielony napar, stary Indianin wyzdrowiał i nabrał tyle siły, że wyruszył z córką w długą drogę na spotkanie z krewnymi. Zostali przyjęci z radością i odtąd całe plemię nabrało zwyczaju picia rano gorącego naparu z gorzko-słodkiego zioła caá-mini, które dodawało siły i odwagi, napełniając otuchą w chwilach samotności i zwątpienia. POD LUPĄ NAUKOWCÓW W 1964 r. Instytut Pasteura wraz z Paryskim Towarzystwem Naukowym zorganizował szczegółowe badania yerba mate. Naukowców zaintrygowało m.in. to, że w Argentynie, gdzie powszechny jest widok ludzi zmierzających rano do pracy z kubkami yerba mate w rękach, rzadko kto cierpi na otyłość. W tym samym czasie Ochotnicy Korpusu Pokoju zgłosili niezwykły fakt. Otóż w rejonach dotkniętych klęską głodu, gdzie ludzie mogli sobie pozwolić na zaledwie jeden mały posiłek dziennie, wszyscy żyją, są zdrowi i silni, osiągając czasem wiek ponad stu lat. Połączono te informacje z faktem niemal nałogowego spożywania yerba mate i rozpoczęto badania. Wyniki dało się streścić w dwóch zdaniach. Trudno byłoby znaleźć na świecie jeszcze jedną roślinę o równie nieprzeciętnych wartościach odżywczych. Yerba mate zawiera praktycznie wszystkie witaminy niezbędne do przeżycia. Amerykanie badali tę roślinę przez wiele lat, zastanawiając się, dlaczego każdy dorosły w rejonie krajów Paragwaj – Urugwaj – Argentyna – Brazylia zawsze rozpoczyna dzień od wypicia yerba mate. Czyżby byli uzależnieni? Stwierdzono jednak ponad wszelką wątpliwość, że yerba mate nie zawiera nic, co mogłoby prowadzić do uzależnienia; więcej: nie ma w niej żadnych szkodliwych substancji. Na czym zatem polega jej działanie? Yerba mate podnosi odporność, czyści krew i usuwa z niej substancje toksyczne, działa uspokajająco, przywraca młodzieńczy kolor włosów, opóźnia starzenie się, niweluje zmęczenie, pobudza umysł, odchudza, wzmaga siły, zmniejsza stres i zwalcza bezsenność. Ma właściwości stymulujące, przeczyszczające, ściągające, moczopędne, napotne i przeciwgorączkowe. Zawiera: witaminy A, C, E, B1, B2 (ryboflawinę) i B complex, karoten, kwas pantotenowy, biotynę (witaminę H), magnez, wapń, żelazo, sód, potas, mangan, krzem, fosforyty, siarkę, cynk, kwas chlorowodorowy, chlorofil, cholinę oraz inozyt. CUDOWNA MATEINA Ciągle poszukiwano tajemniczej substancji, której mate zawdzięcza swoje właściwości. Pobudza jak kawa, ale nie jest to efekt działania kofeiny. Naukowcy z Instytutu Higieny w Hamburgu stwierdzili, że nawet jeżeli yerba mate zawiera kofeinę, są to ilości śladowe. Trzeba by zaparzyć 100 torebek mate w jednej szklance wody, żeby uzyskać takie stężenie kofeiny jak w jednej filiżance normalnie parzonej kawy. Aktywną substancję yerba mate, niepodobną do żadnej wcześniej odkrytej, nazwano więc mateiną. Stymuluje układ nerwowy, ale – odwrotnie niż kofeina oraz teina (znajdująca się w herbacie) – nie wywołuje przy tym uzależnienia. Doktor José Martin, dyrektor Paragwajskiego Instytutu Technologii, pisze: Według najnowszych badań mateina ma skład chemiczny podobny do kofeiny, ale różni się od niej wiązaniami molekularnymi. Mateina nie ma żadnej z negatywnych właściwości, jakie ma kofeina. Nie ma też żadnych przeciwwskazań dla spożywania yerba mate. NAMIĘTNOŚĆ PARAGWAJCZYKÓW Yerba mate to potoczna nazwa ostrokrzewu paragwajskiego (Ilex paraguariensis), rośliny wiecznie zielonej osiągającej wysokość zwykle kilku, ale czasem nawet kilkunastu metrów. Występuje ona dziko w Ameryce Południowej między równoleżnikami 10° i 30°, czyli w Argentynie, Chile, Peru, Brazylii i Paragwaju, gdzie jej plantacje są największe. Słowo yerba znaczy „zioło”, a mate pochodzi od wyrazu matí (w języku quechua oznacza tykwę), w której sporządza się napar i z której się go pije – na sposób brazylijski. W Paragwaju robi się specjalne kubki ze świętego drzewa Indian Nivaclè, palo santo. Drewno jest zielone i ma charakterystyczny smak, który zyskuje także napój. Najważniejszą częścią ekwipunku jest jednak bombilla, czyli specjalna metalowa rurka zakończona czymś w rodzaju skrzyżowania łyżeczki z sitkiem. Gorącą mate pije się rano. Około południa, kiedy upał staje się nie do zniesienia, pragnienie gasi się tererè. Zamiast kubka z drewna używa się krowiego rogu (guampa), a zamiast wrzątku – wody z lodem. Sposób przygotowywania i picia jest taki sam jak gorącego naparu. W Paragwaju yerba mate to więcej niż „napój narodowy”. To coś znacznie więcej niż wino dla Francuza czy herbata dla Chińczyka. Yerba mate to namiętność. Kierowca autobusu jedną ręką trzyma kierownicę, a drugą obsługuje kubek z termosem, do którego zamontowano specjalny uchwyt. Kasjer w banku ma termos i kubek pod pulpitem. W szkole, w pokoju nauczycielskim stoi wielki pojemnik z gorącą wodą, żeby profesorowie podczas przerw mogli się napić do woli. Na dworcach i w supermarketach stoją podobne gigantyczne termosy o pojemności kilkudziesięciu litrów, z których przez cały dzień każdy Paragwajczyk może za darmo zaparzyć sobie mate. Yerba mate piją księża i zakonnice, nauczyciele, dyrektorzy i robotnicy drogowi, piją rolnicy w polu, uliczny sprzedawca owoców i zakochani na ławce pod pomnikiem. Pije recepcjonistka w szpitalu i prowadzący program w radiu. Pije każdy przez cały dzień, a kiedy jest to tylko możliwe, nie pije sam. Ja też pisząc te słowa, piję yerba mate, w której zasmakowałam jeszcze w Paragwaju i którą od kilkunastu lat codziennie zaczynam nowy dzień. PARZENIE YERBA MATE Kubek z drewna albo tykwę wyparzyć wrzątkiem. Nasypać do środka suchej yerba mate (do 2/3 wysokości). Można dodać szczyptę ziół, np. rumianku, mięty, anyżku. Zatkać koniec rurki kciukiem, wkręcić w suchą mate i umieścić w kubku, tak żeby sitko znajdowało się tuż nad dnem, a rurka opierała się o brzeg kubka. Przygotować gorącą wodę o temperaturze ok. 80° (taką, jakiej używa się do zaparzania kawy rozpuszczalnej). Wlać wodę do termosu i szczelnie go zamknąć. Kubek z yerba mate napełnić wodą z termosu i zostawić tak długo, aż woda wsiąknie. To pierwsze zalanie nazywa się „para Santo Tomas”, czyli dla Świętego Tomasza. Sucha yerba mate tak wciąga w siebie wodę, jakby naprawdę wypijał ją niewidzialny święty. Potem dolewamy z termosu dwa–trzy łyki wody i pijemy. Kiedy w rurce zabulgocze powietrze, znów dolewamy trochę wody. W ten sposób można pić gorącą yerba mate przez kilka godzin.