Biolożki przypadkiem odkryły nowy gatunek „leniwego” rekina, który woli spacerować po dnie. Niestety ma już problemy
Mieszkańcy południowo-wschodniej Papui-Nowej Gwinei od dawna widywali niezwykłą rybę, która podczas odpływów „spaceruje” po płytkich rafach, często wynurzając przy tym większą część ciała z wody. Lokalna ludność nazwała to zwierzę „kadedekedewa”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „leniwego rekina”. To bezpośrednie nawiązanie do jego niezdarnego, kołyszącego się chodu. Dopiero teraz biolodzy oficjalnie potwierdzili, że mamy do czynienia z zupełnie nowym, fascynującym gatunkiem, któremu jednak grozi wyginięcie.
Ten niezwykły wodny drapieżnik został sklasyfikowany jako Hemiscyllium dudgeonae. Należy on do unikatowej grupy rekinów naramiennikowych, które potrafią używać swoich silnych płetw piersiowych niczym nóg do przemieszczania się po dnie wokół wybrzeży Australii i Nowej Gwinei. Odkrycie, opisane 15 czerwca 2026 roku na łamach „Journal of the Ocean Science Foundation”, to pierwszy nowy gatunek w obrębie rodzaju Hemiscyllium sklasyfikowany od 2013 roku. Wciąż jest wiele do odkrycia, szczególnie pod powierzchnią oceanu. Rekin przyozdobiony pismem Braille’a Nazwa nowo odkrytego stworzenia (H. dudgeonae) honoruje ekolożkę Christine Dudgeon z australijskiego University of the Sunshine Coast, która po raz pierwszy wypatrzyła je w marcu 2025 roku. Pływając w płytkich wodach zatoki Milne Bay w poszukiwaniu innego pokrewnego gatunku (rekina lamparciego), badaczka natknęła się na mierzącego około 75 centymetrów osobnika sunącego spokojnie po dnie. Gdy tylko oświetliła drapieżnika latarką, ten znieruchomiał. Dudgeon zdołała go złapać i przekazać swojej redakcyjnej koleżance, ekolożce Jess Blakeway. Szybko okazało się, że ubarwienie zwierzęcia różni się od wszystkich znanych rekinów z tego regionu. Ciało ryby było pokryte gęstym wzorem plamek i kresek, który badaczom natychmiast skojarzył się z alfabetem Morse’a lub pismem Braille’a. Kolejne dni poszukiwań pozwoliły schwytać łącznie 12 takich osobników. Ostatecznym dowodem okazały się testy DNA, które bez cienia wątpliwości potwierdziły, że wyłowione rekiny są odrębnym genetycznie gatunkiem. Zwierzę, podobnie jak inni przedstawiciele jego grupy, posiada za skrzelami dwie duże, czarne plamy. Eksperci z New England Aquarium wskazują, że przypominają one epolety (ozdobne naramienniki z mundurów wojskowych), ale ich funkcja jest obronna – to fałszywe „oczy”, które mają oszukiwać i odstraszać większych drapieżników. Tutaj zobaczysz, jak specyficznie porusza się ten rekin: View oEmbed on the source website Wiemy jedno – jest na skraju wyginięcia Niestety, radość z odkrycia przyćmiewa realne widmo zagłady. Mimo że nauka dopiero poznała ten gatunek, biolodzy ostrzegają, że już teraz znajduje się on na skraju wyginięcia. Wszystko przez bardzo specyficzne i delikatne środowisko, w którym żyje. H. dudgeonae zamieszkuje prawdopodobnie bardzo wąski pas wód pomiędzy wyspami Amphlett i Trobriand, opierając swoje życie na płytkich zaroślach trawy morskiej i wychodniach koralowych. Jak podkreśla Blakeway, często zapominamy, że to właśnie płytkie wody skrywają przed nami najwięcej tajemnic. Niestety, są one również najbardziej narażone na niszczycielską działalność człowieka. Chodzące rekiny z Papui-Nowej Gwinei zmagają się z dramatycznymi zagrożeniami: zmianami klimatycznymi wywołującymi blaknięcie koralowców, utratą siedlisk na skutek rozbudowy strefy brzegowej oraz ekspansją ogromnych plantacji oleju palmowego. Z dziewięciu znanych wcześniej gatunków rekinów chodzących dwa mają w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych status „narażonych na wyginięcie”. Naukowcy liczą, że dalsze badania pozwolą na szybkie objęcie nowego spacerującego drapieżnika pilnymi programami ochrony konserwatorskiej. Źródło: Journal of the Ocean Science Foundation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Z Australii do Papui-Nowej Gwinei – czapla strojna zaskoczyła badaczy
Czapla strojna obserwowana przez ornitologów w Nowej Południowej Walii pobiła rekord lotu. Podczas migracji leciała bez przerwy przez 38 godzin. To najdalszy kiedykolwiek zarejestrowany lot czapli.
Spis treści: Rekordowy lot czapli strojnej Czapla strojna – elegantka z australijskich bagien Najdalszy znany lot ptaka Australijscy badacze użyli nadajników GPS do śledzenia ośmiu czapli strojnych oraz dziesięciu czapli białych przez kilka miesięcy. Podczas badań udało im się zarejestrować najdłuższy znany lot wśród czapli. Artykuł opisujący obserwację opublikowano w czasopiśmie „Pacific Conservation Biology”. Rekordowy lot czapli strojnej Ptaki obserwowano od początku corocznej migracji rozpoczynającej się na bagnach Macquarie w Nowej Południowej Walii w Australii. Czaple białe migrowały we wszystkich kierunkach, a strojne głównie na północ. Jedna z nich przebyła niemal 2400 kilometrów w ciągu kilku miesięcy, ostatecznie osiedlając się w pobliżu miasta Kalo, na południowy wschód od Port Moresby w Papui-Nowej Gwinei. Ptak ten pokonał ponad 700 km nad Morzem Koralowym w czasie 38-godzinnego nieprzerwanego lotu. Był to pierwszy przypadek, gdy naukowcom udało się zarejestrować migrację czapli strojnych. Czapla strojna – elegantka z australijskich bagien Czapla strojna (Ardea plumifera) to elegancki, średniej wielkości ptak brodzący z rodziny czaplowatych występujący głównie we wschodniej i północnej Australii, Papui-Nowej Gwinei i na niektórych wyspach Indonezji. Dawniej uważany za podgatunek czapli czarnorogiej (Ardea intermedia), obecnie traktowany jako odrębny gatunek. Upierzony całkowicie na biało, wyróżnia się długimi, ozdobnymi piórami godowymi na piersi i grzbiecie – stąd nazwa „strojna”. W okresie rozrodczym dziób czapli ciemnieje, a skóra na głowie może przybierać intensywnie różowy kolor. Zamieszkuje słodkowodne mokradła, bagna i rozlewiska, gdzie żeruje na rybach, płazach i owadach. Gniazduje kolonijnie, często z innymi gatunkami czapli. Najdalszy znany lot ptaka Czapli strojnej daleko jednak do ptasich rekordzistów w długości lotu. Inny mieszkaniec Australii, szlamnik zwyczajny, jest rekordzistą świata w nieprzerwanym locie migracyjnym. Pokonał ponad 13 500 kilometrów w zaledwie 11 dni podczas nieprzerwanej migracji z Alaski do Tasmanii. Osobnik został oznakowany jako pisklę na Alasce podczas letniego sezonu. Zainstalowano mu GPS oraz miniaturowy panel słoneczny, dzięki czemu międzynarodowy zespół badawczy mógł śledzić jego pierwszą migrację przez Ocean Spokojny. W wieku około pięciu miesięcy wystartował z południowo-zachodniej Alaski, z delty rzek Jukon-Kuskokwim. 11 dni później wylądował w Ansons Bay na północno-wschodnim krańcu Tasmanii. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Włochaty szczur-olbrzym z gór Nowej Gwinei. Czeski naukowiec zbadał go jako pierwszy
Wełnistek górski, ogromny gryzoń z gór Nowej Gwinei, został udokumentowany po raz pierwszy w naturze. Młody czeski naukowiec sfotografował i sfilmował go podczas ekspedycji badawczej.
Spis treści Wełnistek górski: nieuchwytny wielki szczur z tropikalnego lasu Jak wygląda ekspedycja naukowa w górach Nowej Gwinei? Czeski doktorant František Vejmělka z Centrum Biologii Czeskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Południowych Czech jako pierwszy naukowiec udokumentował coś niezwykłego. W głębi dżungli, w górach Nowej Gwinei zaobserwował zwierzę znane dotychczas tylko z muzealnych eksponatów. To wełnistek górski (Mallomys istapantap), endemiczny gatunek wielkiego szczura. Artykuł opisujący tę obserwację opublikowano właśnie w czasopiśmie „Mammalia”. Stanowi on bardzo istotny wkład w zrozumienie ekologii i ewolucji gryzoni w tym niedostępnym regionie. Wełnistek górski: nieuchwytny wielki szczur z tropikalnego lasu Wełnistek górski to ogromny gryzoń, uważany za największego przedstawiciela rodziny myszowatych na kontynencie Australii i Oceanii. Jest też jednym z największych szczurów na świecie. Może osiągać ponad 80 cm długości wraz z ogonem i ważyć 2 kg, co czyni go trzykrotnie większym od przeciętnego szczura. Młody czeski biolog sfotografował i sfilmował wełnistka w jego naturalnym środowisku, w górskich lasach Nowej Gwinei na wysokości około 3700 metrów n.p.m. Zebrał też bezcenne dane o jego trybie życia, diecie, aktywności, pasożytach oraz zachowaniach. Dotychczas Mallomys istapantap był znany jedynie z kilku muzealnych okazów. Właśnie na ich podstawie biolodzy wyodrębnili go i opisali jako nowy gatunek. Nastąpiło to dopiero w 1989 roku. Ostatni raz wełnistka widziano w naturze 30 lat temu, ale nigdy nie został sfotografowany ani tym bardziej nagrany. O jego zachowaniu i trybie życia nie wiadomo było nic pewnego. Jak wygląda ekspedycja naukowa w górach Nowej Gwinei? Na sześciomiesięcznej ekspedycji na Mount Wilhelm (najwyższy szczyt całej Papui-Nowej Gwinei) František Vejmělka zarejestrował pierwsze zdjęcia i nagrania wełnistka górskiego. Zwierzak jest roślinożerny i prowadzi nocny tryb życia, a za dnia ukrywa się w norach lub koronach drzew. Vejmělka zauważył między innymi wydeptany pień drzewa, którego wełnistek używał do przeprawiania się przez niewielki strumień. Odkrycie to podkreśla bogactwo bioróżnorodności tropikalnych górskich regionów Nowej Gwinei. Vejmělka mówi, że bez pomocy rdzennej ludności nie udałoby się zebrać tych danych. Miejscowi pomagali mu poruszać się po lesie i zakładać fotopułapki oraz kamery. Mount Wilhelm mierzy aż 4509 m.n.p.m., i jest jedną z wielu wysokich gór Nowej Gwinei. Są one porośnięte gęstym tropikalnym lasem równikowym, co czyni je środowiskiem wyjątkowo niedostępnym. W tej gęstwinie żyją jeszcze co najmniej trzy gatunki podobnych gryzoni z rodzaju wełnistek. Ale prawdopodobnie jest ich dużo więcej, tylko póki co kryją się przed badaczami. Ekspedycja czeskiego biologa jest nie tylko wyczynem naukowym, ale i eksploracyjnym – do lasów Nowej Gwinei trudno dotrzeć, nie mówiąc o przeprowadzaniu w nich badań. Źródło: Mammalia Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy u wybrzeży Papui Nowej Gwinei spoczywa meteoryt spoza Układu Słonecznego?
Ma około pół metra szerokości, a jego potencjalnie międzygwiezdne pochodzenie zostało po raz pierwszy podniesione przez profesora Harvardu Avi Loeba i jego studenta Amira Siraja. U wybrzeży Papui Nowej Gwinei spoczywa meteoryt, który może być trzecim znanym ludzkości obiektem spoza naszego Układu Słonecznego. Ale tym razem mamy możliwość bezpośredniego zbadania tej kosmicznej skały.
W tym artykule: Tajemnica wojskowa Gdzie jest meteoryt? Meteoryt spoza Układu Słonecznego W 2014 roku w ocean nieopodal wybrzeży Papui-Nowej Gwinei uderzył meteoryt. Jego znaczna część musiała spłonąć podczas przelotu przez ziemską atmosferę. Prawdopodobnie pozostały tylko fragmenty rozproszone po dnie oceanu. Mimo wszystko duet badaczy – Avi Loeb i Amir Siraja – przekonuje, że należy podjąć misję wydobycia odłamków z dna oceanu. Ma to być niezwykła okazja do bezpośredniego zbadania wędrowca spoza świata. Tajemnica wojskowa O tym, że CNEOS 2014-01-08, bo taką nazwę katalogową nosi obiekt, może być obiektem podobnym do Oumuamua i komety Borisova, Loeba i Siraja mówią od kilku lat. Korzystając z danych katalogowych dotyczących trajektorii obiektu, Siraj i Loeb doszli do wniosku, że meteoryt może pochodzić spoza naszego Układu Słonecznego ze względu na jego niezwykle wysoką prędkość heliocentryczną. Innymi słowy, poruszał się z prędkościami, które sugerują, że może nie być związany w studni grawitacyjnej Słońca. Problem w tym, że dane użyte do pomiaru uderzenia obiektu w Ziemię pochodziły z satelity szpiegowskiego Departamentu Obrony USA zaprojektowanego do monitorowania ziemskich działań wojskowych. W związku z tym dokładne wartości pomiaru są starannie strzeżoną tajemnicą. Amerykańscy wojskowi obawiają się, że ujawnienie danych, a co za tym idzie możliwości ich satelity, wystawi na niebezpieczeństwo całą operację. A bez tych szczegółów znaczna część społeczności naukowej jest przeciwna zaklasyfikowaniu CNEOS 2014-01-08 jako obiektu międzygwiazdowego. Artykuł Siraja i Loeba pozostaje zatem nieopublikowany, ponieważ nie przeszedł jeszcze recenzji naukowej. Jak zginął Michael Rockefeller? Zagadka śmierci amerykańskiego milionera rozwiązana Michael Rockefeller miał zostać zjedzony przez papuaskich kanibali. O tej historii mówił cały świat. Co tak naprawdę wydarzyło się w 1961 roku? Gdzie jest meteoryt? Jednak w kwietniu tego roku Joel Mozer, główny naukowiec Dowództwa Operacji Kosmicznych Sił Kosmicznych USA, dokonał przeglądu tajnych danych i potwierdził, że oszacowanie prędkości zgłoszone NASA jest wystarczająco dokładne, aby wskazać trajektorię międzygwiezdną. Tym samym Amerykańskie Dowództwo Kosmiczne potwierdziło, że CNEOS 2014-01-08 podążał trajektorią międzygwiezdną. Mimo tego oficjalna klasyfikacja naukowa CNEOS 2014-01-08 wydaje się na razie skazana na pozostanie w zawieszeniu. Przynajmniej dopóki nie uda się znaleźć obiektu i go przebadać. Właśnie nad tym pracują teraz uczeni. Problemem jest prawdopodobne rozproszenie fragmentów meteorytu na dnie oceanu. Jednak nie cała nadzieja jest stracona, ponieważ dane śledzenia z satelity, w połączeniu z danymi o wietrze i prądzie oceanicznym, mogą zawęzić prawdopodobny obszar poszukiwań do kwadratu 10 na 10 kilometra. Zdaniem naukowców fragmenty meteorytu powinny zawierać znaczne ilości metalu, co sprawi, że do odnalezienia ich wystarczy magnes. Statek z takim magnesem może potencjalnie zgarnąć maleńkie fragmenty meteorytu z dna oceanu. Meteoryt spoza Układu Słonecznego Nawet jeśli jest to tylko skała – co jest zdecydowanie najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem – powie nam wiele o składzie materii skalistej poza naszym Układem Słonecznym. A to samo w sobie byłoby cenną porcją nowych danych. W wywiadzie udzielonym w ubiegłym roku „Universe Today" profesor Loeb wyjaśniał, że takie poszukiwania mogą zaoferować nam „możliwość położenia rąk na relikwii i ustalenia, czy jest to naturalne, czy jest to skała, czy też, wiesz, niewielka część tych obiektów międzygwiezdnych może być sztuczna". Profesor Loeb jest szefem prowadzonego na Uniwersytecie Harvarda Projektu Galileo, którego celem jest poszukiwanie obiektów stworzonych przez pozaziemską inteligencję, co ma być dowodem na istnienie pozaziemskich cywilizacji. Właśnie ta część jego działalności budzi wątpliwości w oczach innych naukowców. Jeśli doda się do tego sugestie Loeba, że Oumuamua i kometa Borisova mogą być artefaktami odległych cywilizacji, trudno dziwić się pewnemu sceptycyzmowi, jaki otacza badacza. Jednak w przypadku meteorytu z okolic Papui Nowej Gwinei, naukowiec jest daleki od twierdzenia, że mamy do czynienia z artefaktem obcych cywilizacji. – Ten wynik nie oznacza, że pierwszy meteoryt spoza Układu Słonecznego został sztucznie wytworzony przez cywilizację technologiczną i nie był pochodzenia naturalnego – powiedział badacz w rozmowie z „Universe Today". Źródło: Harvard University Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Wskazują na to skamieniałości sprzed 50 tys. lat
Papua-Nowa Gwinea i Australia były kiedyś połączone tzw. pasem lądowym. To dało początek wyjątkowej megafaunie.
W tym artykule: Papua-Nowa Gwinea i jej zwierzęta Olbrzymi kangur Nombe nombe Megafauna Papui-Nowej Gwinei Paleontolodzy najczęściej dostarczają nam elektryzujących informacji o dinozaurach czy mamutach. Ale to przecież niejedyne historyczne zwierzęta, po których zostały już prawie tylko skamieniałości. Papua-Nowa Gwinea i jej zwierzęta Naukowcy z Flinders University w Australii opisali ostatnio na przykład nowy gatunek olbrzymiego kangura, zamieszkującego góry w centralnej części Papui-Nowej Gwinei. Z badań wynika, że zwierzę nie było szczególnie blisko związane z australijskimi kuzynami. Bliżej mu do gatunku występującego tylko w Papui-Nowej Gwinei. Olbrzymi kangur został opisany po raz pierwszy w 1983 r. na podstawie skamieniałości liczących najprawdopodobniej od 20 000 do 50 000 lat. Znaleziono je w Nombe Rockshelter, papuaskim stanowisku archeologicznym. Z tego samego miejsca pochodzą też skamieniałości czworonożnych torbaczy nazywanych diprotodontydami. Zespół naukowców z Flinders University zmienił nazwę zwierzęcia na Nombe nombe, od miejsca jego odkrycia. Na kolejny rok zaplanowano kontynuację wykopalisk. Kangury potrafią komunikować się z ludźmi. Podobnie jak psy Badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Sydney i Uniwersytecie Roehampton w Londynie sugerują, że kangury są zdolne do celowego komunikowania się z ludźmi, sugerując wyższy poziom funkcj... Olbrzymi kangur Nombe nombe Co na razie wiemy o kangurze Nombe? Paleontolodzy ustalili, że był przysadzisty i muskularny. Zamieszkiwał lasy deszczowe w górach oraz żywił się twardymi liśćmi z drzew i krzewów. Naukowcy przypuszczają, że gatunek mógł wyewoluować ze starożytnego przodka kangura, który pojawił się na Nowej Gwinei około 5–8 milionów lat temu. Wówczas Papua-Nowa Gwinea i Australia były połączone tzw. mostem lądowym. To dlatego, że poziom mórz był niższy, przez co Cieśnina Torrersa nie była pod wodą tak jak obecnie. Przejście pozwalało australijskim ssakom migrować do lasów deszczowych Nowej Gwinei. Po tym, jak cieśnina została zalana, populacje zwierząt oddalone od krewnych ewoluowały, aby przystosować się do życia w nowych, górskich warunkach. Badacze przyznają, że fauna Nowej Gwinei jest zbliżona do australijskiej. Jednak miejscowe zwierzęta różnią wyglądem i zachowaniem. – Jest kilka gatunków dużych, długonosych, robakożernych kolczatek, które nadal istnieją. Poza tym także wiele różnych gatunków oposów, których nie spotykamy w Australii – wylicza Isaac Kerr, doktorant z Flinders University. Kto chce strzelać do kangurów w Australii? "Zwierzęta uznawane za szkodniki nie mają wartości" Kangury to skaczące emblematy Australii. Niszczą jednak uprawy i powodują wypadki samochodowe. Dziś społeczeństwo zastanawia się co robić, kiedy ukochany symbol staje się szkodnikiem? Jaki... Megafauna Papui-Nowej Gwinei Wyspiarski kraj jest więc rajem dla paleontologów. I rzeczywiście, od lat 60. do 80. ubiegłego wieku amerykańscy i australijscy naukowcy od czasu do czasu do prowadzili tam wykopaliska. Udało im się dokonać fascynujących odkryć związanych z wymarłą megafauną. Badań zaniechano jednak w latach 90. Paleontolodzy z Flinders University chcą wrócić do prowadzenia wykopalisk. Profesor Gavin Prideaux zapowiedział, że ma to ułatwić grant naukowy od Australia Pacific Science Foundation. – Ekscytujemy się rozpoczęciem trzech wykopalisk w dwóch różnych miejscach we wschodniej i środkowej Papui-Nowej Gwinei. […] Mamy nadzieję, że uda nam się wzbudzić lokalne zainteresowanie paleontologią – mówi. Źródło: Transactions of the Royal Society of South Australia.
To jedno z najbardziej bezpruderyjnych miejsc na Ziemi. Nie bez przyczyny nazywa się je Wyspami Miłości
Kobiety na Wyspach Trobrianda noszą najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, seks przedmałżeński jest nieskrępowany, a nocą latają... czarownice.
Sto lat temu na Wyspach Trobrianda (Papua - Nowa Gwinea) badania prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Dziś dociera tam Aleksandra Gumowska. „Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego”. Czarownice Wysp Miłości Czarownica jednoznacznie wskazała winnego: – Ten, który wkrótce nie wróci z wyprawy morskiej, będzie tym, który mnie okradł. Nie wyróżniała się szczególnie – ot, kobiecina sprzedająca orzechy betelowe – miejscową używkę. Niestara, ale też niemłoda, z ujarzmioną na krótko fryzurą afro. Kiriwińczycy, mieszkańcy niewielkiej Kiriwiny na Papui-Nowej Gwinei, wzięli jednak jej słowa na poważnie. Wiedzieli, że kobieta pochodzi z Kitavy, jeszcze mniejszej sąsiedniej wyspy w Archipelagu Trobrianda, ze znaczącą populacją wiedźm. Tydzień później z morza nie wróciło czterech młodych mężczyzn. Widziano ich, jak wiosłują w drodze powrotnej, a potem – jak płyną wpław. Nie dało się im pomóc, bo morze było zbyt wzburzone, wiatr zbyt silny. Turkusowe Morze Salomona na południowym Pacyfiku potrafi się gwałtownie zmienić w granatową otchłań. Miejscowe czółna wbrew pozorom radzą sobie lepiej niż kutry czy jachty: są lżejsze, łatwiej ślizgają się po falach i nie ma dramatu, jak trafią w rafę. Ale czarownica może wytworzyć wiatr, swoje fale, sprowadzić ciemne chmury, deszcz, żeby żeglujący nie znaleźli drogi. Potrafi usunąć wyspę, przenieść ją gdzie indziej. Jednego z tych czterech pożarł rekin, trzej pozostali chcieli dopłynąć do wyspy, ale utonęli i wtedy pożarł ich rekin. – Ale nie prawdziwy żarłacz – szczupły, wyprostowany niemal 60-letni wuj Mulamada, emerytowany nauczyciel, robi pauzę, żeby spojrzeć mi prosto w oczy. Chodzi w koszuli, ale przewiązuje się w biodrach tradycyjną chustą – laplapem. Jest pewien, kto jest odpowiedzialny za śmierć tych czterech. – Czarownica ich pożarła. To pewne. Czarownice żyją w świecie duchowym, mogą się zmieniać, w co chcą. Czy miała wystarczająco dużo mocy? Jest jeszcze młoda, są silniejsze od niej – wuj nie daje odpowiedzi. Od człowieka, u którego czarownica mieszkała, wie, że ukradziono jej 100 kin (ok. 135 zł), trochę tytoniu i ryżu. Pieniądze niby niewielkie, ale na wyspach, gdzie 95 proc. ludzi nie zarabia pieniędzy, a żyje z tego, co wyhoduje w ogrodzie, znaczne. Wśród 38 tys. Kiriwińczyków gotówkę regularnie mają nauczyciele, pastorzy, nieliczni urzędnicy, sprzedawczynie trzech sklepów, pracownicy dwóch pensjonatów i szczęściarze, których odwiedzili krewni z miasta albo nieliczni turyści. – Miał być jeden złodziej, a na morzu zaginęło czterech – zwracam mu uwagę. – Trzej pozostali nie chcieli z nim płynąć, ale ich zmusił – wuj nie wnika jak. – Skąd wiadomo, że nie chcieli? – Ich duchy wróciły i powiedziały. To jasne, jakżeby inaczej? Chłopcy wypływali w tajemnicy i swoje telefony komórkowe zostawili w domach. Malinowski płoszy Sto lat temu badania na Wyspach Trobrianda prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Autor słynnego Życia seksualnego dzikich i Argonautów zachodniego Pacyfiku archipelagiem nie był zachwycony: monotonne przestrzenie porośnięte niskimi krzewami to bardzo trafne określenie. W porównaniu z okolicznymi wyspami wulkanicznymi, z gorącymi źródłami i bujną dżunglą wapienna, koralowa Kiriwina jest przyrodniczo uboga i jednorodna. Jej mieszkańcy nie byli ludożercami ani łowcami głów, jak ludy z wyspy Ferguson, na którą płynęli zaginieni czterej chłopcy. Ale już sto lat temu przyciągnęły badacza – tym, że kobiety nosiły najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, i tym, że seks przedmałżeński był nieskrępowany i wolny zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. To przez Malinowskiego do Trobriandów przylgnęła nazwa Wysp Miłości. Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego. Ściany domów były, jak wówczas, z liści bananowca, dachy – z długich liści pandanu. Żadnych toalet, studni, kanalizacji, prądu. Za to ciotki, jak sto lat temu, zachęcały swoje bratanice do seksu z jak największą liczbą chłopców, pojęcie dziewicy było zupełnie obce, a nocą latały czarownice. I nadal tak jest. Pomimo tego, że liczba chrześcijan na wyspie przekroczyła 50 proc., że stanął maszt telefonii komórkowej, że bywa telewizja satelitarna, jeżdżą samochody, nieliczni mają prąd z generatorów. Za drugim razem przydzielono mi domek z liści z żelaznym dachem, który stał, jak pamiętają najstarsi mieszkańcy, dokładnie w miejscu namiotu Malinowskiego. Antropolog wypracował swój sposób na dodanie sobie otuchy w ciemne noce. Słyszał przecież te wszystkie historie o czarownicach, a w bezksiężycową noc na Kiriwinie jest naprawdę czarno. Nawet dziś niewielu stać na naftę do lampy, nie mówiąc o lampie na baterie. Z wierzchołków palm albo mangowców dochodzą tylko odgłosy trzepania skrzydłami. Nietoperzy. Albo czarownic. Więc Malinowski, idąc nocą, śpiewał na melodię Cwału Walkirii Wagnera, jak się domyślam po układzie powtarzanych słów: „Całujże mnie w du-pę”. Czterej chłopcy, których dosięgnęła zemsta czarownicy, płynęli po betel. Pierwszy raz usłyszałam o nich, gdy jak co dzień przyszłam na śniadanie do naczelnego wodza Wysp Trobrianda, Pulayasiego Daniela. Tam, zamiast rodziny i mnóstwa dzieci – bracia wodza i nieznajomy 25-latek, zamiast yamu i innych ugotowanych bulw na śniadanie – betel przechodzący z rąk do rąk. Taki pomarańczowy, przejrzały, twardy w środku, ale jeszcze ze skórą, która nie wygląda na zupełnie przegniłą. Wódz już miał usta czerwone od betelu zmieszanego z wapnem i strąkami gorczycy. Ostry, cierpki smak wykręcający gębę. Generalnie stymulujący, ale mnie akurat niemal zwalił z nóg. Na betonowym tarasie „nowoczesnego”, jak mówią, domu krytego blachą falistą dyskusja ożywia się proporcjonalnie do ilości zjedzonej używki. – Stracić życie dla betelu – kiwa głową chudy Urubabeba, najmłodszy brat wodza. Chcieli zarobić – na wyspie Ferguson roślina jest znacznie tańsza, ale czółnem to trzy dni drogi. Ile mieli lat? Na Trobriandach większość ludzi nie zaprząta sobie głowy datą czy rokiem urodzenia. Wystarczy powiedzieć, że dwóch z nich było żonatych, a dwóch jeszcze nie, więc pewnie mieli po 20 kilka lat. Nie byli dobrymi żeglarzami, a pogodę wybrali najgorszą z możliwych. Chłopak, który okradł czarownicę, był, jak się dowiaduję, z mojego klanu – Lukwasisiga. Mojego, bo przyjęła mnie do niego żona naczelnego wodza, nadając mi imię Kadamwasila, po swojej córce, ale też ulubionej żonie wodza z czasów Malinowskiego. – Widzisz, jesteśmy dzicy, tak jak napisał Malinowski – chichotał dyrektor wiejskiej szkoły. – Lubimy siedzieć, rzuć betel, palić, gadać. Nic nam więcej nie potrzeba. Zamiast czytać gazety, wypalamy je. Jak tylko przyleciałam, wypytywano mnie, czy nie przywiozłam gazet. Na wyspie prasy nie można kupić, a do skrętów jest niezbędna. Palenie tytoniu to drugi po betelu poważny nałóg Trobriandczyków. W zwarciu z Jezusem Wielokrotnie zwracano mi uwagę, że uszłam z życiem. Klan dyrektora szkoły, u którego gościłam i którego czółnem podróżowałam, od zarania dziejów przekazuje z pokolenia na pokolenie tradycję czarownictwa – więc trzeba z nimi grzecznie. Na innym czółnie śpieszyliśmy się, żeby czarownice nie dopadły nas w czasie nadciągającej burzy. Przy źródle oddalonym od wszelkich siedlisk ludzkich, gdzie odpoczywałam, lubią też odsapnąć podróżujące dusze wiedźm. Znów żadnej nie było. Być może, jak twierdził pastor, z którym wtedy szłam, jego się wystraszyły, bo jak twierdzą niektórzy, moc Jezusa może być silniejsza. Czarownice wojują z Jezusem okazjonalnie (dużo częściej ze sobą nawzajem). Ale zdarza się. Moi współpasażerowie ze starej łodzi, którą płynęłam na główną wyspę Papui-Nowej Gwinei, widzieli znaki: wiatr silniejszy, niż być powinien, wzbierająca woda w komorze silnika, niedziałająca pompa, brak prądu. Wreszcie wyrżnęliśmy z impetem w rafę, a łódka omal się nie przewróciła do góry dnem. – Przy pięknej pogodzie! – wykrzykiwali. – Jak to inaczej wytłumaczysz? WARTO WIEDZIEĆ ■ Dojazd Samolotem do Port Moresby i stąd awionetką na Kiriwinę (ok. 6 tys. zł). ■ Nocleg Dwa pensjonaty: Butia Lodge i Kiriwina Lodge. Miejscowi chętnie przyjmują do swoich skromnych domów. ■ Jedzenie Podstawa pożywienia (i kultury) to yamy (pochrzyny) – włókniste wielkie bulwy raczej nijakie w smaku. Do tego ugotowane (zwykle bez soli lub na wodzie morskiej) ziemniaki, bataty, gumowate taro. We wsiach na wybrzeżu: ryby i owoce morza (langusty!).
Kraj fascynującego folkloru, kawowych gór i świń dających szczęście. Papua-Nowa Gwinea oczami Grzegorza Kapli
Na wyspie wojowników świnie są tak wielką wartością, że kobiety karmią je własną piersią, a osoby starsze są tu traktowane są jako cenny „zasób kulturowy” ze względu na swoje doświadczenie. O wciąż nieznanej Papui-Nowej Gwinei opowiada Grzegorz Kapla - pisarz, dziennikarz, podróżnik.
Jaki był pierwszy widok, który zapamiętałeś z podróży do Papui-Nowej Gwinei? Grzegorz Kapla: Może nie pierwszy, bo kiedy z okien samolotu widzisz, jak ocean kuli się pod ciężkimi, szarymi chmurami, jak nie ma dokąd iść pod ich naporem i jak rozbija się o czarną ścianę dżungli, to nie ma w tym nic wyjątkowego - tak wygląda każde podejście do lądowania w strugach deszczu. Natomiast pierwszy widok z kategorii niezapomnianych, był już po lądowaniu w Wamenie. Budynek lotniska przypomina dworzec autobusowy w Polsce w latach 90., schodzimy schodkami na płytę lotniska. Jest upiornie gorąco, ludzie wyciągają z samolotu wszystko co przywieźli - kozy, kury, płyty kartonowo-gipsowe, sklejkę i skrzynki z częściami samochodowymi. My zarzucamy plecaki na grzbiety, cienie mamy króciutkie, bo to południe i wtedy widzimy, jak wzdłuż pasa startowego biegnie czterech czy pięciu wojowników. Mają nagie brązowe ciała, horimy ukrywające ich przyrodzenia, pióropusze, bose stopy, w dłoniach długie włócznie i w ogóle nie zwracają uwagi na to, co się wokół dzieje. Fot. Grzegorz Kapla Jaki dźwięk kojarzy ci się z Papuą? Chrząkanie świń. Świnia jest największą wartością w świecie wojowników. Kto ma świnie, może zbudować dom dla siebie i dla swoich kobiet. Kto ich nie posiada, nie może mieć rodziny. Jeśli rodzi się prosię a któraś z kobiet ma dziecko, to karmi prosię jedną piersią, a dziecko drugą. Kiedy świnia podrasta, mężczyźni siadają w kucki na całych stopach, biorą świnkę na kolana i kołyszą ją, żeby dobrze spała. Tak jest w całym melanezyjskim świecie, ale w interiorze Papui, najbardziej oddalonym kulturowo od świata pieniądza, widać to najbardziej. Fot. Grzegorz Kapla Ale z Papuą kojarzy mi się też zawsze dźwięk drumli – to jedyny instrument, jaki tam znają. Noszą drumle w specjalnie wykłutym otworze w uchu, bo przecież ludzie, którzy nie posiadają odzieży, nie mają także kieszeni. Jest jeszcze łomot kamieni w rzekach w Baliem Gorge. Znam góry, byłem w Himalajach, w Andach czy Tatrach, słyszałem wiele górskich rzek i ten dźwięk jaki im towarzyszy to huk wody. W Papui natknąłem się na rzeki tak szybkie, że słyszało się, jak obracają kamieniami w swoich trzewiach. Fot. Grzegorz Kapla Pamiętasz sytuację, w której poczułeś, że musisz zrewidować swoje przyzwyczajenia, bo miejsce, w którym jesteś, rządzi się innymi prawami? Miałem taką rozmowę z Amusem. Oszukali go i pozbawili pracy w urzędzie, bo nie miał na łapówkę, żeby objąć stanowisko. Choć ukończył szkołę, mówił po angielsku, umiał czytać i pisać, musiał zostać tragarzem. Szliśmy przez dżunglę. - A wy co robicie ze swoimi zmarłymi – zapytał. - Słucham? – zamyśliłem się po polsku, więc najpierw nie zrozumiałem. - Co robicie ze swoimi zmarłymi? No wiesz, kiedy umieracie, co się wtedy dzieje? - No zakopujemy ich na cmentarzu. - Na cmentarzu? - To takie miejsce, gdzie leżą w ziemi ci, którzy umarli. - Miejsce dla Duchów? - Nie. Miejsce dla tych, co umarli. - A gdzie macie swoje Miejsce dla Duchów? - Nie mamy. - Nie macie!? – zdziwił się. A potem zapytał, czy nie boję się umrzeć, skoro nie istnieje miejsce, w którym mógłbym być, kiedy będę duchem. Myślałem, że duchy idą do nieba. Duchy Papuasów mieszkają w we wsi w miejscu dla duchów. Można tam zawsze iść, żeby z nimi pogadać o tym, co u mnie, co u nich i co w świecie. Fot. Grzegorz Kapla Czy natknąłeś się w Papui na zwyczaj, którego nie ma w Polsce, a który chętnie przeniósłbyś na polski grunt? Tak. To stosunek do starszych. W Europie, zwłaszcza w czasie epidemii, mnożyły się wypowiedzi o tym, że starsi ludzie obciążają system, że nie produkują, nie powiększają PKB, że w zasadzie to przez nich się nie można rozwijać… Tam było zupełnie inaczej, bo Lud Dani traktuje starszych ludzi jako zasób kulturowy – można korzystać z ich wiedzy, doświadczenia, umiejętności i zdolności. Są zaangażowani i okazuje się im szacunek. Pewnie kiedyś, przed reformami Bismarcka, który postanowił, że instytucje państwa i ubezpieczenia emerytalne zastąpią zadania wielopokoleniowych rodzin, u nas też tak było. Ślady takiego stylu życia mamy w literaturze i ikonografii, ale dzisiaj to pogubiliśmy i starsi przestali być autorytetami w wielu środowiskach, choć na szczęście nie we wszystkich. Fot. Grzegorz Kapla Jakie słowo Twoim zdaniem najlepiej opisuje Papuę? Marzenie. A może lepiej byłoby powiedzieć „cud”? Bo kiedy uświadamiam sobie, ile spraw musiało się wydarzyć, żebym tam dotarł, to cud pasuje najlepiej. Kiedy po raz pierwszy pomyślałem, że chciałbym tam dotrzeć, oczywiście po lekturze „Tomka wśród łowców głów”, byłem przecież chłopakiem z kraju, w którym zarabiało się po kilka dolarów dziennie, nie można było posiadać paszportów, a jeśli ktoś wyjeżdżał zagranicę, to po to, żeby tam zarabiać. Podróżnikami byli wtedy Tony Halik albo Ryszard Kapuściński. Musiał się wydarzyć cud. Zobacz wideo: View Ediplayer on the source website
Smakosze ludzkiego mięsa. 10 przykładów kanibalizmu od prehistorii do XX wieku
Filmowy Hannibal Lecter od dawna już nam nie straszny. Tak samo, jak legendy o plemionach kanibali czy seriale o zombie. Wiemy bowiem, że to tylko wymysł ludzkiej wyobraźni. Jednak jak mówi znane powiedzenie – w każdej legendzie jest ziarnko prawdy. Oto 10 przykładów na to, że kanibalizm wśród ludzi istniał naprawdę.
W tym artykule: 1. Prehistoryczny człowiek 2. Neandertalczycy 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea 5. Lud Xiximes, Meksyk 6. Aztekowie, Meksyk 7. Lud Wari, Brazylia 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki 10. Kult Aghori w Indiach 1. Prehistoryczny człowiek Historia kanibalizmu sięga daleko w przeszłość. Około 900 000 lat temu w dzisiejszej Hiszpanii kanibalizm praktykowali przedstawiciele gatunku Homo antecessor – starożytni przodkowie człowieka współczesnego. Dlaczego? Prawdopodobnie z bardzo praktycznego powodu. Otóż inni hominini byli dość pożywni, a do tego łatwi do upolowanie, co czyniło ich doskonałym łupem – sugeruje badanie opublikowane w Journal of Human Evolution w czerwcu 2019 roku. 2. Neandertalczycy Nasi bliżsi krewni – neandertalczycy – również bywali kanibalami. Archeolodzy odkryli dowody na kanibalizm wśród neandertalczyków w kilku miejscach na świecie, w tym w jaskini w El Sidrón w Hiszpanii, jaskini w Moula-Guercy we Francji, a ostatnio w jaskini w Belgii. Wydaje się, że neadertalczycy wykonywali także narzędzia ze szczątków swoich towarzyszy. 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea Istnieje kilka odizolowanych kultur w Papui-Nowej Gwinei, o których wiadomo, że zabijały i zjadały ludzi, chociaż prawdopodobnie nie praktykują kanibalizmu od kilku dziesięcioleci. W 2011 roku brytyjski prezenter telewizyjny Piers Gibbon odwiedził lud Biami – grupę, która kiedyś praktykowała kanibalizm i „bardzo chętnie o tym rozmawiała”. Starszy członek plemienia powiedział dziennikarzowi o jednym przypadku, w którym członkowie plemienia zabili dwie kobiety podejrzane o mówienie źle o umierającym mężu. Mężczyzna przyznał, że upiekli owe kobiety na ogniu, a potem pokroili ich mięso, aby je zjeść. 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea Przykład ludu Fore to jedna z najbardziej przerażających historii dotyczących kanibalizmu. Konsumpcja ludzkiego mięsa doprowadziła do rozprzestrzenienia się w społeczności śmiertelnej choroby mózgu, zwanej kuru. Nie wszyscy członkowie plemienia zmarli. Okazało się, że niektórzy spośród nich mieli gen chroniący przed kuru i innymi podobnymi chorobami. Lud Fore przestał praktykować kanibalizm w latach 50. XX wieku, co doprowadziło do spadku liczby zachorowań na kuru, choć na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci nadal zdarzały się pojedyncze przypadki. 5. Lud Xiximes, Meksyk W 2011 roku archeolodzy donieśli o znalezieniu dziesiątek ludzkich kości noszących ślady kanibalizmu, w starożytnej osadzie Xiximes Cuevas del Maguey w północnym Meksyku. Kości zostały znalezione w schronach z początku 1400 roku. Xiximes wierzyli, że zjedzenie mięsa wrogów zapewni im obfite zbiory zboża. 6. Aztekowie, Meksyk Aztekowie są znani ze składania rytualnych ofiar z ludzi, ale istnieją również dowody na to, że angażowali się w rytualny kanibalizm. Ciała ofiar ofiarowywano prawdopodobnie wybitnym członkom społeczności. Niektórzy eksperci sugerują, że kanibalizm wśród Azteków mógł być bardziej powszechny w czasie głodu, inna teoria zakłada, że był sposobem obcowania z bogami. 7. Lud Wari, Brazylia Wari praktykowali kanibalizm, zjadając swoich zmarłych oraz wrogów wojennych. Zjadanie wrogów było ich sposobem wyrażania nienawiści i złości, ale plemię zjadało też większość swoich zmarłych i to aż do lat 60. XX wieku – to z kolei było sposobem na przeżycie żałoby, oddanie czci i szacunku zmarłym. Beth A. Conklin, antropolog z Vanderbilt University, mieszkała z Wari przez ponad rok i opublikowała opis historii kanibalizmu plemienia w czasopiśmie American Ethnologist w 1995 roku. 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku Smithsonian donosi, że do końca XVIII wieku Europejczycy nierzadko poszukiwali ciał zmarłych ludzi, aby ich części wykorzystywać do celów leczniczych. Na przykład Paracelsus, XVI-wieczny lekarz, uważał, że picie ludzkiej krwi ma właściwości lecznicze. Picie świeżej krwi było rzadkością, większość korzystała ze sproszkowanych, zasuszonych produktów aptecznych. Jednak ci, których nie było stać na farmaceutyki, czekali na egzekucje i za niewielką cenę mogli otrzymać kubek świeżej krwi skazańców. 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki Istnieje kilka historii o zagubionych odkrywcach uciekających się do kanibalizmu w desperackiej próbie przetrwania. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest skazana na zagładę XIX-wieczna wyprawa Franklina, której celem było odkrycie trasy morskiej przez kanadyjską Arktykę. Odkrywcy z dwóch statków, HMS Erebus i HMS Terror, próbowali pokonać 1609 km, jednak wyprawa zakończyła się wielką tragedią. Przez następne 150 lat badacze odkrywali szczątki odkrywców. Na wielu kościach znaleziono nacięcia oraz oznaki złamań i ekstrakcji szpiku – dowody kanibalizmu. 10. Kult Aghori w Indiach Aghori to niewielka grupa ekstremistów, którzy mieszkają w Varanasi w Indiach i oddają cześć hinduskiemu bóstwu Shivie. Aghoris wierzą, że nie ma różnicy między czystym a nieczystym, i angażują się w wiele makabrycznych praktyk, takich jak medytowanie nad zwłokami i robienie misek z ludzkich czaszek. Według niektórych doniesień praktykują także rytualny kanibalizm. Źródło: Live Science
Chcesz zobaczyć prawdziwy koniec świata? Jedź na Papuę! Oto 6 sposobów, jak zrobić to tanio
Jest jednym z ostatnich dzikich miejsc. Zaskakuje egzotyczną przyrodą i niezwykłymi tradycjami. Znamy sposoby, jak zwiedzić to miejsce (i przy okazji nie zbankrutować).
Poznaj 6 sposobów na tanią Papuę >>>
Wyspy Triobranda: Dzikie, pierwotne, magiczne
Wiek temu opisane przez Bronisława Malinowskiego w Życiu seksualnym dzikich. Chcę sprawdzić, czy Wyspy Trobrianda nadal fascynują człowieka Zachodu.
Nie ma tu biur turystycznych. Ani hoteli, systemu rezerwacji i obsługi klienta. Nie ma tu banku ani zasięgu sieci komórkowej. Ba! Nie ma nawet porządnej informacji na temat wysp, a ministerstwo turystyki Papui-Nowej Gwinei w swoim katalogu atrakcji o Wyspach Trobrianda nawet nie wspomina. A mimo to o wizycie na tym archipelagu marzy chyba każdy podróżnik. Bo to tak, jakby dotrzeć do tego, co w nas najgłębsze, najbardziej pierwotne i wspólne dla całej ludzkości. Bronisław Malinowski, wybitny polski badacz, spędził tu dwa lata. Potem napisał Argonautów zachodniego Pacyfiku oraz Życie seksualne dzikich, najważniejsze książki antropologiczne w historii. Niegdyś na Kiriwinę, najważniejszą z Wysp Trobrianda, pływały statki, parowce oraz kutry. Teraz jedynym rozsądnym środkiem komunikacji jest samolot z Port Moresby, stolicy Papui-Nowej Gwinei. Lata on, jak chce, nigdy o czasie, bez gwarancji miejsca na pokładzie. Na Kiriwinie pas startowy, tak jak na wielu innych wyspach, zbudowali Amerykanie w czasie II wojny światowej. Wojna się skończyła, a lotniska pozostały. Dobrze, bo dróg w samej Papui brakuje. Słabiutko wyglądają też szanse na zwiedzanie jej samochodem. Dżungla i góry w dużym stopniu ograniczają swobodne przemieszczanie się z jednego końca na drugi, nic więc dziwnego, że poznawanie tego skrawka świata robi się etapami, po kawałku. Ja Wyspy Trobrianda zostawiłem sobie na deser. Aby na nie dotrzeć, poprosiłem o pomoc Aloisa mieszkającego w pobliżu Madang. To wprawdzie dość daleko od Kiriwiny, gdzie Malinowski w latach 1915–1918 robił swoje badania, ale Alois, mający doświadczenie w pracy z wieloma podróżnikami, wiedział, jak się do tego zabrać, bez zbędnych kłopotów i nadmiernej pracy. BETEL NA ŚNIADANIE Siedzimy przy wąskiej bitej drodze prowadzącej do wsi Sinaketa, czyli tam, gdzie skierował się niegdyś Bronisław Malinowski. Jest samo południe, w oddali słychać szum fal. Wokół palmy, za naszymi plecami dżungla. Dochodzi do nas zapach pieczonej ryby na ogniu. Jest pora sjesty. Czas, który rozleniwia. Dla niektórych pora, by wyjąć betel. Alois sięga do kieszeni. Wyjmuje orzech, ugniata go w liściu z odrobiną wapna i wkłada do ust. Tu nazywa się go buai. To chyba najważniejsza rzecz w całej Papui-Nowej Gwinei i na wszystkich jej wyspach. Wystarczy przyjrzeć się kolorowemu zabarwieniu warg jej mieszkańców. Substancja powoduje ślinotok o kolorze purpury. Ma przy tym ostry i gorzkawy smak. Buai żuje się każdego dnia, o poranku, kiedy brzuch zaczyna burczeć, albo wieczorem, kiedy brzuch burczy jeszcze. Bo buai doskonale radzi sobie z głodem. Jednocześnie łączy ludzi, doskonale wpływa na zawieranie znajomości. Żuje się go podczas rozmów, a zwłaszcza kiedy trzeba rozwiązywać konflikty między klanami. Alois wyciera usta ręką, trze dłońmi o koszulę. Zostaje na niej rdzawy ślad po purpurowej ślinie. Uśmiecha się do mnie. To zachęta. I ja sięgam po buai. Przegryzam. Żuję. Czuję gorycz, a za chwilę niespodziewanie dopada mnie wodospad śliny wypływający z moich ust. Muszę gdzieś ją wypluć. Śliny przybywa. Wokół mnie robi się wielka czerwona plama. Po chwili łapię oddech i siadam. Betel zwolnił tempo. Pierwsza lekcja kiriwińskiego jest już za mną. Bronisław Malinowski, aby poznać życie Papuasów z Kiriwiny, rozbił namiot pośrodku ich wioski, wyjął kajet i rozpoczął naukę ich języka. Potem podzielił ich codzienne życie na kilka faz i każdej z nich poświęcił osobne badania. Nauczył się ich rytmu dnia, poddał się biegowi zdarzeń. Miał sporo czasu na obserwacje, więc wyszło mu kilka poematów, które dziś stanowią biblię dla każdego antropologa, podróżnika czy zwykłego inteligenta. FILOZOF W TROPIKACH Kiriwinę zamieszkuje dziś kilka tysięcy ludzi w kilkunastu wioskach. Niektórzy z nich parają się rybołówstwem, inni hodowlą świń. Koralowe zatoczki czynią z tej wyspy przytulne miejsce, jedynie dżungla stanowi niebezpieczną gęstwinę toksycznych roślin, gadów i insektów… Malinowski cierpiał na różne dolegliwości. Dla tego chorowitego krakowskiego naukowca życie w tym mateczniku owadów, glist, pluskiew i węży musiało być bardzo męczące. Nie uniknął gorączki, niestrawności, całej gamy chorób. Pomimo iż brakowało mu doświadczenia w dżungli (nigdy wcześniej nie podróżował w tropikach, a malarię znał z lektury W pustyni i w puszczy), to podczas pobytu na Kiriwinie i Mailu poradził sobie całkiem nieźle. Z jego relacji w Zeszytach trobriandzkich wynika, że metoda na przetrwanie w niełaskawej naturze sprowadzała się do gimnastyki i stosowania środków na przeczyszczenie. U niego zadziałało. Droga do Sinakety nie jest łatwa. Pozornie niewielka odległość od stolicy Losuia jest niemal niemożliwa do pokonania lądem. Alois wynajmuje więc łódź. Malinowski mieszkał w trzech wioskach. Dwie z nich: Sinaketa właśnie i Oburaku, leżą niemal na plaży. Dawało mu to łatwość przemieszczania się, trochę podróżował po koralowych wysepkach, a także odwiedzał kupca Billy’ego Hancocka. Trzecia wioska, Omarakana, leży w głębi Kiriwiny. Malinowski docierał do niej lądem, może dlatego spędził tam wśród tubylców najwięcej czasu. Dla każdego podróżującego śladami Malinowskiego wybór łodzi wydaje się najlepszy. Tym bardziej że antropolog poświęcił sporo czasu na analizę znaczenia czółna dla tamtejszych mieszkańców oraz żeglowania, wymiany hand lowej. Interesowały go relacje społeczne, świat leśnych mitów mających wpływ na funkcjonowanie społeczności wsi. Na wyspie ponownie odkrywam jego książki. Słowa, fotografie. Patrzę, porównuję. Konstrukcje domów, żerdziowe płoty, stroje mieszkańców wioski, wreszcie sposób ich mówienia, język. To wszystko jakby niezmienne, wprost z kartek Argonautów… Tylko gdzieniegdzie nie umknie oczom rzucona w kąt puszka po coca-coli, nadłamane okulary przeciwsłoneczne, filcowy kapelusz. Znak, że rekwizyty naszej współczesności tam też dotarły. YAM Z RUSZTU Najważniejszy na Kiriwinie jest yam, po polsku pochrzyn. Wygląda jak słodki ziemniak, gumową konsystencją przypomina nieco taro. Pochodzi z Afryki, przywieziony na Wyspy Trobrianda przez misjonarzy zawładnął niemal całkowicie umysłami i dietą tutejszych Papuasów. Smakuje jak bulwa chlebowca. Kiriwianie jedzą go najczęściej z ognia – pieczonego na metalowym ruszcie jako dodatek do ryby albo w postaci papki. Yam stanowi tu główne pożywienie, jest darem od bogów. Traktowany jest rytualnie i z czcią. Podczas Milamala, corocznej uroczystości zbiorów yamu, odbywają się tańce. Zwykle mają miejsce na głównym placu wioski. Wtedy też do wsi wracają duchy przodków, tak wierzą ich potomkowie. Obchody trwają nawet kilkanaście dni, a na koniec ceremonii odbywa się uczta, podczas której następuje podział zbiorów. Tancerze przywdziewają odświętne stroje, głowy przyozdabiają piórami kakadu i kwiatami. Akompaniamentem do tańca są śpiewy i bicie bębnów. Plac służy również do innych czynności plemiennych, takich jak czuwanie żałobne, ceremonie zaślubin, podział żywności. Wokół niego rozlokowane są spichlerze yamowe, ustawione na wysokich palach, chroniące w ten sposób leżakującą żywność przed krabami i gryzoniami. Siedzimy z Aloisem na plaży w Sinakecie. Tubylcy traktują nas przyjacielsko, po chwili proponują spanie na żerdziowym tarasie. Zaproszenie przyjmujemy. Ale nie będziemy dzielić miejsca swojego wypoczynku z nikim innym. Papuasi na Kiriwinie stanowczo oddzielają życie domowe od publicznego, gdzie uczestnictwo w wielu wydarzeniach i ceremoniach jest obowiązkowe. Dom jest tylko dla rodziny. Dziedziczy się go po matce. Mężczyźni zajmują się handlem i polowaniem, ale ogniska domowego pilnują kobiety. Dostaliśmy od jednej z nich dwie ryby upieczone na żarze. Położyła je przed nami na piasku – na szerokim palmowym liściu. Kraby wylazły ze swoich dziur i zaczęły toczyć się w kierunku morza. Gdzieś w dali, za horyzontem, zamajaczył statek. Przez moment pomyślałem, że tam, na jego pokładzie, ktoś patrzy na nas i trobriandzką plażę. No właśnie! WYSPY MALINOWSKIEGO Swoją nazwę archipelag zawdzięcza francuskiemu porucznikowi, który na fregacie „Recherche” pełnił poranną wachtę i wypatrzył Kaileunę. W wyprawie admirała Bruni d’Entrecasteaux nie odegrał żadnej roli, ale to jemu przyszło pozostać w pamięci potomnych. Nazywał się Denis de Trobriand, pochodził z Tours we Francji i całą swoją karierę poświęcił marynarce oraz wojsku. Wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i wiele lat później, podczas wojny secesyjnej, już jako pułkownik Unii, dowodził brygadą w słynnej bitwie pod Gettysburgiem. Wspominał w swoich pamiętnikach o pewnej wyspie na Morzu Salomona, którą ujrzał w porannym słońcu, ale jego admirałowi śpieszyło się dalej i nie za bardzo chciało się do niej przybijać. I kazał zapisać w dzienniku pokładowym, że „minęliśmy właśnie wyspy… Trobrianda”. CZAS: 14 dni KOSZT: 12 tys. złotych (w tym transport) Wyspy Trobrianda - NO TO W DROGĘ INFO Położenie i powierzchnia: Wyspy Trobrianda są częścią Papui-Nowej Gwinei. Położone są na północny wschód od największej wyspy Nowej Gwinei, na Morzu Salomona. Cztery wyspy stanowią archipelag o powierzchni zaledwie 450 km2. Ludność: 14 tys. Języki: angielski, tok pisin (mieszanka angielskiego, niemieckiego i lokalnego dialektu kilivila). Waluta: kina; 1 PGK = 1,64 zł. Najlepiej w listopadzie, kiedy pora deszczowa się już skończyła, a nie nadeszły jeszcze upały. Ale także w lipcu, w czasie święta Milamala. Jest to kolorowy i taneczny festiwal o rytualnym charakterze, powiązany ze zbiorami yamu. Potrzebna. Można ją uzyskać na lotnisku w Port Moresby. Wiza kosztuje 100 kin, co stanowi równowartość 164 zł. Samolotem do Port Moresby, najlepiej przez Singapur, Manilię albo Cairns w Australii. Potem liniami Air Niugini do Alotau, a później na Kiriwinę. Następnie łodzią w wybrane miejsca na wyspie. Cena biletów to w sumie 10 tys. zł. Na miejscu pieszo albo łodzią. Można przemieszczać się wynajętym od misjonarzy samochodem. Choć napady i kradzieże zdarzają się stosunkowo rzadko, jednakże biali przybysze nie należą do lubianych i mogą być narażeni na nieprzyjemności. Zwłaszcza jeśli nie będą przestrzegać miejscowych zwyczajów. Częstym błędem jest okazywanie gniewu czy wdawanie się w bardzo źle widziane tu kłótnie. Jedynym poważnym zagrożeniem w Papui, szczególnie w porze deszczowej, jest malaria. Dżungla i wilgotne powietrze sprzyjają różnego rodzaju insektom, ich ukąszenia mogą powodować nagły obrzęk. Dlatego warto zabrać ze sobą środki na odczulenie. NIEPEŁNOSPRAWNI Dla podróżników na wózkach Wyspy Trobrianda to wyzwanie. Sprostać mu można tylko w przypadku zorganizowanej grupy. Inormacji najlepiej szukać w Madang, na północy Papui. Waluta na Kiriwinie służy niemal wyłącznie turystom. Dla trobriandczyków interesująca jest wymiana, a nie sprzedaż. Między sobą wymieniają towary za yam albo inną żywność. Podróżnikom kiny potrzebne są do płacenia za samolot lub statek, do rezerwacji hotelowych czy usług turystycznych. W papuaskie pieniądze zaopatrzyć się warto od razu po wylądowaniu na lotnisku w Port Moresby, gdzie przy pasie bagażowym znajduje się kantor. Na Trobriandach sprawy dotyczące ekonomii, np. wymiany handlowej, towarów, a także drobnych prac, traktowane są w kategoriach magii. ludzie odmawiają zaklęcia także podczas zbiorów yamu, przy robieniu oleju palmowego, kiedy pada deszcz albo kiedy wybierają się w podróż czółnem. Niektórzy Trobriandczycy piszą magiczne wyrazy na kawałku drewna i ozdabiają nim własną chatę. Czasem ten kawałek drewna staje się obiektem wymiany handlowej. Właśnie dlatego, że zawiera owe magiczne słowa. rytualny system wymiany handlowej nazywa się kula i po raz pierwszy został opisany przez Bronisława Malinowskiego. Argonauci zachodniego Pacyfiku, Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji Bronisława Malinowskiego. Choć od jego pobytu na Kiriwinie minęło prawie sto lat, wiele z jego refleksji i opisów jest wciąż aktualnych. www.pngtourism.com www.pngtourism.org.pg 2 sposoby na wyspy trobrianda Najtaniej u misjonarzy w Losuia lub Omarakana. Gospodarzom można odwdzięczyć się drobnymi upominkami, np. zapalniczkami. Bungalowy w okolicach losuia i butia lodge lub bweka. Nocleg ze śniadaniem to koszt 45 zł. banany lub inne owoce wymieniane za papierosa lub zapałki. Pieczona ryba z butelką chłodnego piwa w bungalowie w Bweka za mniej więcej 15 zł. ROZRYWKA zwiedzanie wiosek z czółna i spacery po plaży połączone z przyglądaniem się pracy trobriandzkich rybaków. Wizyta w Omarakana podczas święta Milamala. Koszt to 200–300 zł (noclegi i prezenty dla wodza – ubrania, narzędzia). Jeśli nie Wyspy Trobrianda, to... ZANZIBAR Jeden z najbardziej fascynujących kulturowo zakątków Afryki. Zanzibar to mozaika cywilizacji hinduskiej, europejskiej, arabskiej oraz afrykańskiej. Kiedyś największy punkt wymiany niewolników w tej części świata, dziś mekka podróżników. Aby zrozumieć, jaki naprawdę jest Zanzibar, należy zrezygnować z pobytu w skomercjalizowanej części wyspy zlokalizowanej wokół głównego miasta i udać się do jednej z niewielkich wiosek ulokowanych w jej wschodniej części. Próbować lokalnych potraw, odwiedzać targi, rozmawiać z ludźmi. Bo każdy ma tu swoją opowieść. Należy pamiętać o respektowaniu tradycji, szczególnie w kontekście dominującej religii, jaką jest islam. MARKIZY Najdalej wysunięty na północ archipelag Polinezji Francuskiej. Tworzy go 15 wysp i wysepek, w większości bezludnych. To co najbardziej fascynuje przybywających tu podróżników, to ślady Paula Gauguina (stoi tu jego dom pełen pamiątek, grób, mieszka wnuk), a przede wszystkim niedawny jeszcze kanibalizm. Oficjalnie został zakazany przez Francuzów dopiero w połowie XIX w., ale prawdopodobnie był praktykowany jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Do tej pory można odwiedzać więzienie, a dokładnie niewielką dziurę w ziemi wyłożoną kamieniami, gdzie trzymano jeńców przed upieczeniem ich na ucztę. VANUATU Podczas święta Naghol młodzi chłopcy stają na prowizorycznej drewnianej wieży o wysokości nawet 30 m. To dokładnie tyle, ile mierzy 11-piętrowy wieżowiec. Jedynym zabezpieczeniem przed roztrzaskaniem się o ziemię jest liana przywiązana do ich stóp. Rytualny skok symbolizuje przeistoczenie się w prawdziwego mężczyznę. Wszystko odbywa się na Pentacost, jednej z 83 wysp Republiki Vanuatu. Kraj ten leży 800 km na północny zachód do Fidżi. Ale Vanuatu warto odwiedzić nie tylko ze względu na ten szokujący obyczaj, ale także spektakularne wybuchy lawy. ANDAMANY Nie zdziw się, jeśli podpływając pod Sentinel Północny, położony na obrzeżach archipelagu Andamanów, zostaniesz ostrzelany, i to nawet nie z broni palnej, tylko zatrutymi strzałami. Sentinelczycy, około 400-osobowe plemię, zachowali swoją pierwotną kulturę właśnie dzięki zaciekłemu oporowi wobec obcych. I jakiejkolwiek cywilizacji. Uznawani za jedno z najprymitywniejszych plemion wciąż są koczownikami i zbieraczami. Do niedawna nie umieli krzesać ognia. Ostatnio rząd Indii zabronił podpływać do wyspy na odległość 5 km.
Sporządzając spis motyli regionu Pacyfiku, szukałem nowych gatunków na wyspach Lusancay
Aby się przemieszczać między skrawkami lądu, dla naszej pięcioosobowej ekipy, w której prócz mnie znaleźli się: operator, jego dwóch asystentów i miejscowy wódz z wyspy Kawa, wynająłem ponton. Gdy tak pływaliśmy od wyspy do wyspy, niespodziewanie uderzył w nas szkwał. Silnik przestał pracować, a łódź nabierała wody. Wylewaliśmy ją jedynym dostępnym narzędziem: przepołowioną łupiną kokosa. Mieliśmy tylko dwa wiosła. Chcąc utrzymać ponton dziobem do wiatru, asystenci wiosłowali bez wytchnienia. Gdy przestawali pracować, łódź natychmiast odwracała się bokiem, grożąc wywrotką. Kolejne próby uruchomienia silnika nie przynosiły rezultatu. Na szczęście po dwóch godzinach wzrosła nieco widoczność i wódz rozpoznał dwie wystające z wody skały. Dzięki temu zdołał zlokalizować nasze położenie. Razem chwyciliśmy brezent, przywiązaliśmy go z obu stron do wioseł i tym prymitywnym żaglem łapaliśmy wiatr. Operator tymczasem, używając sześciometrowej tyczki jako steru, według wskazówek wodza dowiózł nas na wyspę Kawa. Z najwyższym trudem kierowaliśmy się do jej zawietrznej strony, nie dając się rzucić na koralowe wybrzeże. Chwytając się koralowców, powoli dobrnęliśmy do brzegu. Przemarznięci, ale szczęśliwi pomaszerowaliśmy do najbliższej wioski poszukać schronienia na noc. Ze względu na ciągłe burze jedna noc zamieniła się jednak w tydzień. Później dowiedzieliśmy się, że owego dnia zatonął prom z setkami osób na pokładzie, z których wiele zginęło. Dzięki przytomności umysłu wodza z wyspy Kawa nam nic się nie stało. John Tennent - badacz National Geographic, specjalizacja entomologia, miejsce Papua-Nowa Gwinea. (Fot. John Tennent)
Ostatni ludzie z jaskiń. Przesłanie z Papui-Nowej Gwinei
W jaskiniach pośród dzikich puszcz żyje ostatni koczowniczy lud Papui-Nowej Gwinei. Kiedy doń trafiliśmy, jego członkowie przekazali współczesnemu światu zaskakujące przesłanie.
Dziewczyna umiera. Leży w jaskini zwinięta w kłębek obok ogniska. Nazywa się Lidia Maiyu. Kaszle, jej ciałem wstrząsają dreszcze, krzyczy z bólu. Ma jakieś 15 lat. Trzy miesiące temu urodziła dziecko, które zmarło. Grupa zostawiła ciało noworodka w jaskini i poszła dalej. Pasu Aiyo, mąż Lidii, mówi mi, że tak już jest. – Kiedy zachorujesz, to albo zdrowiejesz, albo umierasz. Ciemność za poświatą płonącego pod skalnym nawisem ogniska jest nieprzenikniona. Deszcz smaga ogromne liście. Wygląda na to, że tutaj, w górach Papui-Nowej Gwinei, nocą zawsze pada. To dlatego Lidia i inni członkowie jej ludu zwanego Meakambut szukają schronienia pod skałami. Jaskinie znajdują się wysoko, w urwiskach. Dostanie się do nich czasami wymaga wspinaczki. Są też naturalnymi fortecami, które kiedyś chroniły Meakambutów przed łowcami głów i kanibalami. Ale to było dawno. Teraz ich wrogowie są mniej gwałtowni, ale równie śmiercionośni: malaria, gruźlica... Pasu przepędza psa Biyi i siada przy ognisku. Wygładza przepaskę biodrową z liści i kładzie głowę Lidii na swoich kolanach. Dziewczyna spogląda na niego żałośnie. Pasu prosi swego brata Johna, by nas zapytał, czy możemy jej pomóc. Jak się okazuje – wkroczyliśmy w sytuację kryzysową. Nasz plan podążania za Meakambutami, jednym z ostatnich jaskiniowych, na wpół koczowniczych ludów w Papui-Nowej Gwinei, stracił na znaczeniu. Nasz specjalista od pierwszej pomocy bada Lidię i stwierdza, że jej płuca wypełnia płyn, serce wali w tempie 140 uderzeń na minutę, a temperatura wynosi 40OC. Najwyraźniej dziewczyna cierpi na zagrażające życiu zapalenie płuc. Podajemy jej antybiotyk. Nakłaniamy chorą do wypicia kubka odkażonej wody z cukrem i sugerujemy, by rankiem wynieść ją z gór i przetransportować w dół rzeki, do przychodni w wiosce Imboin. Dwaj inni Meakambuci, Michael Wakinjua i jego maleńki syn, też są poważnie chorzy. Sebastian Haraha jest etnografem, który miał określić położenie jaskiń Meakambutów za pomocą GPS-u. Ma nadzieję, że zarejestruje je w ramach ustawy o narodowej własności kulturowej, by ziemie plemienia były chronione przed wyrębami. Na ochotnika zgłasza się do eskortowania chorych aż do przychodni. O świcie Lidia z trudem łapie powietrze. Podajemy jej kolejną dawkę leków i przekazujemy Pasu tygodniowy zapas tabletek. Mąż Lidii wkłada jej bezwładne ciało w bilum, czyli worek z siatki, i zawiesza ją sobie na plecach. Sebastian podtrzymuje Michaela, a żona chorego niesie ich niemowlę na plecach. Niczym ranni uchodźcy z leśnej wojny ruszają gęsiego po śliskiej ścieżce. Będą musieli przez sześć godzin maczetami wycinać sobie drogę do rzeki Manbungnam, gdzie czeka nasza dłubanka z silnikiem. Nie mamy wielkiej nadziei, że Lidia będzie żyć. Ogromne zróżnicowanie geograficzne Papui-Nowej Gwinei wytworzyło imponującą różnorodność kultur – ponad 800 języków w kraju zbliżonym wielkością do Szwecji. Na skutek tej rozmaitości, po zdelegalizowaniu przez mocarstwa kolonialne polowań na głowy, kanibalizmu i plemiennych wojen, co miało miejsce w latach 80. XIX w., region stał się magnesem zarówno dla misjonarzy, jak i antropologów. Tu zyskała sławę Margaret Mead, jej trzeci mąż Gregory Bateson, a w bliższych nam czasach pisarz Jared Diamond. Dziś cały ten kraj nadal przywołuje na myśl łowców głów uzbrojonych w łuki i strzały, choć jest to równie trafne, jak wyobrażanie sobie, że amerykański Zachód nadal zapełniają Indianie zdzierający skalpy. Wiele zdjęć prezentujących zdobnych w pióra i wymalowanych Papuasów pochodzi z pokazów dla turystów. Tylko w najbardziej niedostępnych rejonach kraju nadal istnieją enklawy tradycyjnych koczowniczych ludów takich jak Meakambut. Grupa ta zamieszkuje dwa strome grzbiety na północy Gór Centralnych. Granice między ich ziemiami a terenami okolicznych ludów – Imboin, Awim, Andambit, Kanjimei i Namata – nie są wyraźnie określone. Ich terytorium obejmuje mniej więcej 260 km2. Świat zewnętrzny nie wiedział o ludzie Meakambut do lat 60. XX w., kiedy australijskie patrole zaczęły zapuszczać się na ich tereny. W roku 1991 słoweński antropolog Borut Telban spędził w tym rejonie tydzień i spotkał tylko 11 Meakambutów mieszkających w szałasach i jaskiniach. Napisał, że mężczyźni noszą naszyjniki z muszelek i przepaski biodrowe z liści, a kobiety spódniczki z trawy. Gdy Telban powrócił w te strony w roku 2001, nie potrafił odnaleźć plemienia. Spokrewniony z nim lud Awim powiedział mu, że Meakambuci są gdzieś w górach. Trzy pokolenia temu Awimowie też byli koczownikami, ale w końcu osiedlili się nad Arafundi, by zyskać dostęp do szkół i opieki lekarskiej. Licząc na spotkanie z tymi ostatnimi na wpół koczowniczymi plemionami, antropolożka Nancy Sullivan wysłała w lipcu 2008 r. ekipę, która miała odnaleźć Meakambutów i zinwentaryzować ich jaskinie. Badaczka dzięki swym niebieskim oczom i jasnym rozwianym włosom przypomina trochę Meryl Streep. Mieszka w Papui-Nowej Gwinei od ponad 20 lat i adoptowała kilkoro miejscowych dzieci. Jej zespół odszukał 52 żyjących Meakambutów i 105 jaskiń z nazwami, z których tylko 20 służyło jako schronienia. Członkowie wyprawy znaleźli gliniane garnki, kościane sztylety i rysunki dłoni na ścianach dziewięciu jaskiń, a w trzech natrafili na ludzkie czaszki. Na pierwsze poszukiwania Meakambutów nasza ekipa leci wodnopłatem do zlewiska rzeki Sepik, w północno-wschodniej części Papui-Nowej Gwinei. Potem suniemy dłubanką z silnikiem w górę, coraz mniejszymi dopływami, aż w końcu raczej pchamy łódź, niż nią płyniemy. Wreszcie wyruszamy w góry piechotą. Przez dwa kolejne wieczory usiłujemy nawiązać z Meakambutami kontakt za pomocą leśnego telefonu: trzech ludzi wali w pień niebosiężnego drzewa zamieszkanego przez nietoperze, a pod koronami rozlega się głębokie dudnienie. Kiedy to nie pomaga, wyruszamy na dwudniowy patrol pieszy do miejsca, w którym grupę widziano po raz ostatni. To Tembakapa, skupisko prowizorycznych chat na spowitej mgłą grani. Osada jest opuszczona. W południe następnego dnia dwaj Meakambuci wchodzą do naszego obozu – usłyszeli leśny telefon. Rozpoznają 26-letniego Joshuę Meravekę, który był członkiem ekipy pani Sullivan, i witają go radośnie. Joshua przedstawia ich jako Johna i Marka Aiyo. Są braćmi dobiegającymi trzydziestki. Obaj drobni, muskularni, o szerokich stopach. John, przywódca grupy Meakambutów, ma na sobie niebieską koszulkę Lakersów i przepaskę biodrową z liści. Mark za pomocą węgla drzewnego i czerwonej gliny namalował sobie na twarzy paski, wetknął we włosy paprocie, a w czarną brodę kwiatki o żółtych płatkach. Odkładają swoje łuki, strzały i maczety, przykucają obok ognia i zaczynają rolować liście tytoniu do palenia. Ponieważ jesteśmy z Joshuą, nasza obecność zdaje się im nie przeszkadzać. Joshua wyjaśnia, że przybysze mają chrześcijańskie imiona, bo niektórzy członkowie ich ludu mieszkali jakiś czas w wioskach. Jeden chodził nawet do szkółki biblijnej i ochrzcił ich po powrocie. John i Mark należą do 12-osobowej grupy Embarakal, jednej z około czterech, na które dzielą się Meakambuci. Pozostałe trzy musiały odejść, aby zanieść swoich chorych do przychodni za górami (a nie tej w dole rzeki). – Za dużo chorych – mówi John. Reszta grupy Embarakal zejdzie jutro do jaskini Ulapunguna, by się z nami spotkać. Następnego ranka wyruszamy do Ulapunguny. Szlak zagradza plątanina pnączy, ale prowadzący nas Mark sunie przez nie jak widmo. Kieruje stopy w dół, niczym baletnica, chwytając nimi korzenie skały lub błoto. Pijawki są wszędzie. Nasz przewodnik zatrzymuje się od czasu do czasu, by zeskrobać je maczetą z nagich nóg. W końcu docieramy do Ulapunguny, skalnego nawisu o wysokości 12 m. Widać pod nim jamy na ogniska, a o ścianę oparty jest kołczan ze strzałami. Mają ponad metr długości. Grot każdej jest przeznaczony dla innej zdobyczy. Są tam trzy strzały na ryby, dwie na ptaki i dwie na świnie. Kiedy pytam, jak często zabijają świnię, John mówi, że każdego tygodnia. Fakt, że jest myśliwym, napawa go dumą. A do jakiej zdobyczy służy strzała z rzeźbionym drewnianym grotem i 30 cm ostrych, skierowanych do tyłu nacięć? Mark uśmiecha się, po czym uderza się w pierś pięścią i teatralnie pada na ziemię. Kiedy czekamy na przybycie reszty grupy Embarakal, John zaczyna wymieniać cięciwę w łuku i korzystając z tłumaczenia Joshuy, opowiada mi o jaskiniowym życiu. W każdym ze skalnych schronień lub chatek Meakambuci spędzają od kilku dni do kilku tygodni, po czym ruszają dalej. Kobiety i dzieci sadzą kolokazję, ogórki, maniok, banany i tytoń, aby je zebrać przy następnej bytności w danym miejscu. Mężczyźni polują lub pomagają kobietom robić mąkę z kolokazji. John mówi, że Meakambuci lubią swoje życie myśliwych-zbieraczy i nie chcą zmiany. Każda z jaskiń ma właściciela i nazwę. Własność przechodzi z ojca na syna. Mark i John są właścicielami jaskini Ulapunguna. Szarpiąc bambusową cięciwę swego łuku, John daje mi znak, bym szedł za nim. Idziemy przez dżunglę na polanę, gdzie przewodnik pokazuje mi potężną ścianę z wapienia. – Kopao – mówi. Kopao to najświętsza jaskinia Meakambutów. To ich jaskinia stworzenia, gdzie, jak wierzą, powstali. John mówi, że jest właścicielem także tej jaskini. Kiedy wracamy do Ulapunguny, okazuje się, że dotarła tam już reszta grupy. Właśnie wtedy po raz pierwszy widzimy Lidię, zwiniętą w kłębek przy ogniu i przeraźliwie kaszlącą. Następnego dnia chorzy wyruszają do poradni, a ja wraz z Johnem i Joshuą – do jaskini Kopao. Ścieżka pnie się żlebem i kończy raptownie na pionowej ścianie. John zaczyna wspinać się po śliskim czarnym kamieniu. Palce jego stóp sprawnie wyszukują wgłębienia. W końcu znajduje małe drzewko sterczące prostopadle do skały, zawiązuje lianę wokół pnia i opuszcza jej koniec do mnie. Pokonanie 300 m zajmuje nam ponad dwie godziny. Ostatnią próbą jest przejście na czubkach palców po gładkim występie skalnym. W dole widać tylko otchłań wirującej mgły. Na drugim końcu występu znajduje się jaskinia Kopao, a w niej zbiór ludzkich czaszek. Są ustawione rzędem, jakby do siebie szeptały. Ich sklepienia pozieleniały, a ciemne oczodoły gapią się na nieproszonych gości. John znacząco milczy. Meakambuci mogą mieć chrześcijańskie imiona, ale nadal uprawiają kult zmarłych. W głębi jaskini widać malowidła – czerwone i czarne obrysy ludzkich dłoni. To odbicia rąk przodków. John nie wie, ile mają lat (Meakambuci nie zapisują czasu), ale wiele malowideł prawie już znikło. Podobnie jak czaszki, te dłonie zdają się mówić: „Stój, zawróć, odejdź.” John prowadzi mnie obok malowideł do 20-centymetrowego pęknięcia w sklepieniu. Staje pod nim i uroczyście oświadcza, że opowie teraz historię Kopao, ale kiedy skończy, musimy natychmiast wyjść, szybko i w milczeniu. Na początku Api, duch ziemi, przybył w to miejsce i zobaczył rzeki pełne ryb, busz pełen świń oraz wiele sagowców, ale żadnych ludzi. A to było dobre miejsce dla ludzi, więc Api rozłupał skałę i otworzył jaskinię. Jako pierwszy wydostał się z niej lud Awim, potem Imboin i inne grupy, a wreszcie Meakambuci. Wszyscy byli nadzy i przeciskali się ku światłu. Inni ludzie nadal czekali w środku, ale kiedy Meakambuci wyszli na zewnątrz, Api zamknął szczelinę i reszta pozostała w ciemnościach. Ludy Awim, Imboin i Meakambut rozeszły się po górach i żyły w skalnych schronieniach. Ich członkowie robili kamienne siekiery oraz strzały, i łowy były udane. Nie znano nienawiści, zabijania ani chorób. Życie było piękne i spokojne, a wszyscy ludzie mieli pełne brzuchy. W tym okresie mężczyźni i kobiety mieszkali osobno, ciągnie opowieść John. Wieczorami mężczyźni chodzili do specjalnej jaskini, żeby śpiewać. Jednak którejś nocy jeden z nich udał chorego i nie poszedł. A potem wślizgnął się do jaskini kobiet i uprawiał seks z jedną z nich. Gdy mężczyźni powrócili, wyczuli, że stało się coś złego. Jeden poczuł nagle zazdrość, inny nienawiść, kolejnego ogarnął gniew, a jeszcze innego smutek. Wtedy człowiek dowiedział się o złych rzeczach. I także wtedy zaczęły się czary. Rankiem w Ulapungunie John siedzi w kucki, z rękoma wyciągniętymi nad ogniskiem i spuszczoną głową. Jest bardzo poruszony. Joshua mówi, że nocą przyszły do Johna duchy Kopao. Przemówiły do niego czaszki. W ich czarnych oczodołach jarzyły się czerwone oczy. Czaszki powiedziały, że widziały, jak John przyprowadził do świętego miejsca białego człowieka. Słyszały, jak John opowiada białemu tajemną historię, i były rozgniewane. To była opowieść tylko dla Meakambutów. John martwi się, że duchy mogą go ukarać, zabijając Lidię. Ma złe przeczucia. Chce natychmiast wyruszyć, uciec z gór ku rzece i powiosłować w dół. To ja ponoszę winę za jego lęki. Czuję się tak, jakbym zdradził tych ludzi. Wiara w czary i gusła jest powszechna w Papui- Nowej Gwinei. Amnesty International przytacza raporty mediów mówiące, że w 2008 r. zamordowano tam 50 osób oskarżonych o czary. Niektóre z nich spalono żywcem. Edward Marriott opisuje w swej książce Zaginione plemię wydanej w 1996 r., jak obwiniono go o śmierć kobiety i czwórki dzieci zabitych przez piorun i jak musiał uciekać, by ratować życie. Jeżeli Lidia umrze, możliwe, że ja zostanę uznany za winnego. Wyjaśniamy Johnowi, że wiosłowanie w dół rzeki zabierze kilka dni, a nasza łódź z silnikiem ma powrócić jutro. Wtedy możemy go zabrać do poradni w Imboin. Johna ten plan zadowala. Zaskakuje nas, mówiąc, że jego ludziom skończyła się wczoraj żywność, więc dzisiaj muszą zrobić sago. Gdy proponuję, byśmy zamiast tego wybrali się na polowanie, kręci głową. Idziemy za Markiem i jego żoną Jelin do obozu, w którym robi się sago. Produkcja tego przysmaku to żmudne zajęcie. Mark wyrąbuje pulpę z rdzenia ściętej palmy, następnie papka jest wkładana do koryta z wodą, po czym Jelin wyciska ją przez filtr z kokosowych łusek, uzyskując pomarańczowobiałą pastę. Grupa mozoli się przez sześć godzin. Wszyscy ociekają potem. Do późnego popołudnia udaje im się zebrać 18 kg lepkiego sago. Kiedy wyruszamy z powrotem do Ulapunguny, zaczyna padać. Tego wieczoru kolację stanowią pieczone na ogniu placki z sago. Sago to w zasadzie czyste węglowodany, bez białka, tłuszczu, witamin lub minerałów. Choć John dał do zrozumienia, że są dumni, będąc myśliwymi, i twierdził, że każdego tygodnia zabijają świnię, w ich menu nie widziałem mięsa. John, Joshua i ja siedzimy przy ognisku, żując pozbawione smaku placki i rozmawiając. John zaczyna się otwierać. Przyznaje, że grupa nie jadła mięsa od trzech miesięcy. Mówi, że kiedyś było kilkuset Meakambutów. Teraz tracą dwoje niemowląt na każde, które przeżyje. Twierdzi, że w dżungli nie ma już świń i kazuarów, a w strumieniach ryb. Kiedy ognisko dogasa, John mówi mi szeptem coś, co mam przekazać rządowi Papui- Nowej Gwinei. To jego przesłanie. Tuż po świcie grupa Embarakal zdobi się przed wyjściem z gór. Mężczyźni malują na twarzach czarne i pomarańczowe paski, kobiety pokrywają skórę kropkami. W klimacie, w którym odzież jest zbędna, właśnie tak stroisz się na specjalne okazje. Około południa docieramy do obozu Wakau, w połowie drogi do rzeki. Gdy odpoczywamy tam w obezwładniającym upale, dobiegają nas pohukiwania – to reszta Meakambutów wraca zza gór. Grupa Embarakal postanawia do nich dołączyć. John prosi mnie, bym odnalazł Lidię, Michaela oraz niemowlę i odesłał ich do domu, kiedy wyzdrowieją. W głębi serca czuję ulgę, gdy okazuje się, że John nie jedzie z nami. Zacząłem się bowiem obawiać jego reakcji, gdyby Lidia zmarła. Późnym popołudniem docieramy do dłubanki i płyniemy w dół rzeki, o zmierzchu trafiając do wioski Awimów. Lida wraz z resztą jest tutaj, ale jedyna medyczna poradnia w regionie nie ma żadnych środków, by jej pomóc. Na szczęście zwykłe antybiotyki zdołały ją uratować. Wciąż jest słaba i nie może chodzić, więc podłączamy ją na noc do kroplówki. Do świtu stan Lidii poprawia się na tyle, że dziewczyna uśmiecha się i niepewnie wstaje na nogi. W porze śniadania odnajduję Sebastiana Harahę. Wręcza mi kubek kawy i gestem zaprasza do ogniska. Żeby ratować życie tych ludzi, musiał na jakiś czas zrezygnować ze swojego planu naniesienia na mapę jaskiń Meakambutów, co miało zapobiec dewastacji ich środowiska. – Ochrona jaskiń? Jakie to ma znaczenie, jeśli nie będzie Meakambutów? – pyta. – Są bliscy wymarcia, a giną z powodu chorób, które łatwo można wyleczyć. Przypadek Lidii mocno nim wstrząsnął. – Kiedy wrócę do Port Moresby, zamierzam pójść prosto do gabinetu premiera i przekonywać go, by coś z tym zrobił – mówi. Kiwam głową, zgadzając się z nim, po czym przekazuję słowo w słowo przesłanie Johna: „My, lud Meakambut, przestaniemy polować, przemieszczać się bezustannie i żyć w górskich jaskiniach, jeżeli rząd da nam przychodnię lekarską i szkołę oraz dwie łopaty i dwie siekiery, żebyśmy mogli zbudować domy”.
Papua-Nowa Gwinea. Tropikalna dżungla daje w kość
Dawno nie dostałem tak w kość. I to na własne życzenie. Pewnego dnia postanowiłem coś zmienić w swoim życiu. Wyjechałem do Papui-Nowej Gwinei.
Budzę się z trudem. Jest godz. 7.13. Nie za bardzo wychodzi mi spanie w tropikach – zamiast głębokiego snu zaliczam serię drzemek. Rano nie czuję się całkiem wypoczęty, więc i wstawać się nie chce. Ale z dołu dobiegają dźwięki świadczące o tym, że podano śniadanie. Zwlekam się z gąbkowego materaca przykrytego prześcieradłem wilgotnym od potu. Nie może być inaczej, bo wilgotność powietrza wynosi blisko 100 proc. Człowiek poci się przy najmniejszym ruchu, a nawet w bezruchu. Do wilgoci trzeba się tu po prostu przyzwyczaić. I pamiętać, żeby nie chować ciuchów do wodoszczelnych worków, bo po tygodniu będzie się miało ubrania jak ser. Pleśniowy. Szok mija po pierwszych kilku tygodniach nasiąkania gorącem i wilgocią. Upał w Papui-Nowej Gwinei nie jest spowodowany temperaturą powietrza – ta oscyluje wokół 30oC. To wysoka wilgotność sprawia, że gdy człowiek wysiądzie z samolotu, gdy zobaczy na żywo „rajskie” krajobrazy znane mu tylko ze zdjęć – zrozumie, że nie miał pojęcia, co oznacza życie i praca w tropikach, bez klimatyzacji. Bo zdjęcia oglądane w Europie, nawet w czasie upalnego lata, nie oddają prawdziwej wilgotności i temperatury tropików. Znajduję sandały i już mam wyjść, ale na futrynie drzwi widzę paskudnego pająka z nogami rozpiętości 10 cm. Nie cierpię pająków! Ten tkwi tam od wczoraj i coś je, nie mógł sobie znaleźć innego miejsca? Przez niego muszę za każdym razem pokonywać obrzydzenie i obawę, że coś mu strzeli do głowy i skoczy na mnie, kiedy będę przechodził – a te dranie są niewiarygodnie szybkie. Obawa jest raczej irracjonalna, ale ja stawonogom nie ufam, zwłaszcza dużym. Skąd wziąłem się w papuańskiej dżungli? W wieku 32 lat doszedłem do wniosku, że chcę się przeprofilować na naukowca. Wziąłem roczny bezpłatny urlop i zorganizowałem sobie wyprawę w tropiki. Przyłączyłem się jako wolontariusz do badań bioróżnorodności prowadzonych w Papui-Nowej Gwinei przez Coral Cay Conservation – organizację non profit z Wielkiej Brytanii. Załatwienie formalności, zdobycie sponsorów zajęło ponad pół roku. Później jeszcze dwa miesiące oczekiwania na wizę. Wreszcie któregoś ranka wsiadłem do taksówki obładowany plecakami i pojechałem na wrocławskie lotnisko. Warszawa, Londyn, Singapur, Brisbane, Port Moresby, Lae. Tam na mnie i Roba, ornitologa z Anglii, czekali Jeff i Andy pracujący dla Coral Cay. Chłopaki przebywali w Papui od kilku miesięcy, na co dzień mieszkali w lesie, w wiosce Nero, gdzie znajdowała się baza ekspedycji. Co kilka tygodni przybywali do Lae, żeby uzupełnić zapasy, sprawdzić pocztę, załatwić to i owo, a także – tym razem – odebrać nowych wolontariuszy. Wsiedliśmy na motorówkę i ruszyliśmy wzdłuż wybrzeża. Po bitych ośmiu godzinach wpłynęliśmy w rzekę Waria i dotarliśmy do Nero. Tak zaczęła się moja trwająca cztery miesiące przygoda. Na śniadanie jak zwykle ryż, do tego rozgotowane bulwy taro, mielonka z puszki, sos z zieleniną przypominającą paprotkę. Trzy razy dziennie to samo, z małymi wyjątkami, gdy mielonka zamiast wkrojona do sosu zostanie podsmażona. Do picia, oprócz wody, herbata z mlekiem w proszku i cukrem. Przy całej skromności naszego menu mleko jest namiastką luksusu, przywodzi na myśl lody śmietankowe albo bezy, albo cappuccino, albo setki innych rodzajów picia czy jedzenia, o których zaczyna się fantazjować, gdy przez kilka miesięcy jest się od nich odciętym. Andy nazywa takie fantazje mianem „food pornography” i trudno się z nim nie zgodzić. Czasem trafi się ananas, bo ludzie je tu hodują, ale nie znaczy to, że jest ich (ananasów) w bród. W ogóle z owocami i warzywami jest tutaj bardzo ciężko – nie chcą rosnąć ze względu na dużą wilgotność. Bardzo mnie to zaskoczyło, bo sądziłem, że to właśnie w tropikach wszystko będzie dwa razy większe niż w Europie. Potwierdziło się to głównie w przypadku mrówek i pająków. Okazało się, że Jeff i Andy byli jedynymi białymi ludźmi w wiosce. Do ekipy należał jeszcze Oscar, leśnik po technikum w Lae, studenci Iso i Mossa oraz kilku miejscowych przewodników. Baza to drewniany dom z kilkoma sypialniami, pokojem do pracy i „salonem” na zadaszonym klepisku przed wejściem. Mieszkaliśmy w nim w weekendy. W każdy poniedziałek wędrowaliśmy na kolejną powierzchnię badawczą, rozbijaliśmy na niej obóz i zostawaliśmy do piątku, inwentaryzując rośliny i zwierzęta. Do plecaka oprócz sprzętu „służbowego” wkładam osobiste rzeczy: trochę ciuchów na zmianę i szpargały do mycia, apteczkę, latarkę czołową, śpiwór, moskitierę zakładaną na kapelusz, sandały, aparat fotograficzny z lampą błyskową i mały panel słoneczny. Dzięki niemu mogę ładować baterie aparatu, o ile obozowisko nie znajduje się w miejscu całkowicie zacienionym przez korony drzew. W lesie panuje półmrok i czasem trzeba gonić za każdą plamą światła przemieszczającą się po ściółce – nie tylko żeby naładować baterie, ale też by choć trochę wysuszyć ubrania. Powierzchnie badawcze wybierał Jeff, bazując na wiedzy naszych przewodników. Chodziło o objęcie badaniami wszystkich typów środowisk – lasu pierwotnego z jego bagnistą odmianą, lasu wtórnego i „ogrodów”, czyli kompleksów papuańskich poletek. Ale zanim zacznie się cokolwiek inwentaryzować i opisywać, trzeba dotrzeć do każdej z powierzchni. Wszystkie znajdowały się nie dalej niż 15 km od bazy. Transport kołowy w Nero ograniczał się do dwóch wraków samochodów pozostawionych tu przez Australijczyków – gdy w 1975 r. Papua-Nowa Gwinea stała się niezależnym państwem, a „Aussies” odeszli, przestano o te auta dbać i szybko zamieniły się w martwe metalowe szkielety. Zresztą i tak nie byłoby nimi po czym jeździć, bo jedyna droga łącząca kilkanaście wiosek wzdłuż rzeki, pozbawiona opieki białych, zarosła buszem. Więc pozostawały wyłącznie drogi wodne, bo przecież Nero leży nad Warią, mającą liczne dopływy. Do niektórych powierzchni można było dotrzeć tradycyjną łodzią – wydrążonym pniem z bocznym pływakiem i platformą na ludzi i ładunek. Pomagali nam w tym przewodnicy. Wiosłowanie i sterowanie wydawało się proste, dopóki sam nie spróbowałem. Jest cała masa kruczków, o których trzeba pamiętać, żeby nie zboczyć z kursu albo nie przewrócić łodzi, np. wpływając z odnogi na główny nurt Warii. Ale najczęściej wykorzystywaliśmy własne nogi i ścieżki leśne, przez Papuasów zwane żartobliwie „highways”. Ścieżka robi się coraz bardziej błotnista. W kilku miejscach natykamy się na płytkie rozlewiska, które pokonujemy, idąc po masakrycznie śliskich „mostkach” z palmowych pni. Chodzenie po nich przypomina balansowanie na linie, a świadomość, że każdy błąd może kosztować wpadnięcie w bagno, wcale nie pomaga. Papuasi przebiegają po nich bez problemów, ich poczucie równowagi jest rewelacyjne. Jeff również radzi sobie dobrze, Andy nieco gorzej, ale Rob i (zwłaszcza) ja jesteśmy beznadziejni. Nasz przewodnik znika w krzakach i za moment pojawia się z naręczem tyczek. Wyposażeni w takie prowizoryczne laski zaczynamy chwiejną wędrówkę. Woda jest krystalicznie czysta, ale tyczka wchodzi w dno na kilkadziesiąt centymetrów. Niełatwo ją później wyjąć z mułu, więc męczymy się z Robem okropnie. Zgarbieni, niepewni, przesuwamy się metr za metrem po chybotliwych żerdkach. Same problemy z tymi białymi – można wyczytać w pobłażliwym spojrzeniu przewodnika. Po dotarciu na powierzchnię trzeba znaleźć miejsce na obóz. Musi być choć trochę słońca (suszenie ciuchów!), w miarę blisko wody płynącej (mycie siebie i naczyń!) i na tyle wysoko, żeby nas nie zmyło w czasie deszczu. Papua jest bardzo górzysta. Gdy pada, fala rusza w dół strumieni i rzek, błyskawicznie podnosząc poziom wody w korytach. Po wybraniu miejsca zaczynała się pierwsza część roboty. Biali członkowie ekipy zajmowali się rozpinaniem swoich hamaków. Tropikalna wersja hamaka ma postać worka, którego dolna połowa jest zrobiona z mocnego materiału, na którym się leży, a górna część to moskitiera. Nad „łóżkiem” rozpinało się jeszcze płachtę zadaszającą chroniącą przed deszczem. Gdy hamak już wisi, wrzucam do niego śpiwór. Sprejem na komary pracowicie spryskuję wszystkie sznurki i węzły w miejscach, gdzie stykają się z pniami. Po drzewach chodzą mrówki, które szybko orientują się, że pojawiło się coś nowego na ich trasie, i zaraz chcą to sprawdzić. Bywało, że po przebudzeniu się obserwowałem z przerażeniem szeregi wielkich mrówek wędrujących po moskitierze hamaka – na szczęście od zewnątrz. Zadaniem kucharzy i przewodników było postawienie gospodarczej części obozu, czyli m.in. wykarczowanie maczetami sporej powierzchni, zbudowanie stołu i ławek. Wszystko robili z gałęzi powiązanych włóknami roślinnymi. (Niesamowite, jak wiele rzeczy można wykonać, mając tylko kilka maczet i las deszczowy za plecami – oraz wiedzę pokoleń ludzi żyjących w takim środowisku). Gdy na tym etapie nie pilnowaliśmy naszych budowniczych, stawiali ławki – których nie dało się przesunąć, bo ich nogi były wkopane w ziemię – dokładnie poza zasięgiem wodoszczelnej płachty, jaką wieszaliśmy nad obozem. Kiedy zaczynało lać (a padało zawsze parę godzin) Europejczycy, zmęczeni po całym dniu, nie mieli na czym usiąść. Papuasom brak zadaszonych ławek nie przeszkadzał – tradycyjnie siadają na ziemi. Rozłożenie obozu zajęło nam parę godzin. Chce się odpocząć, ale nie ma rady – trzeba jeszcze „uzbroić” powierzchnię w pułapki na zwierzaki. Bierzemy sprzęt i idziemy, na szczęście niedaleko. Wchodzimy do pierwotnego fragmentu lasu. Panuje półmrok. Ciemnozielona gęstwina koron drzew, przez którą gdzieniegdzie przebija błysk światła. Grube pnie porośnięte epifitami, wsparte na ogromnych korzeniach podporowych. Wszędzie woda albo błoto. W poszyciu jak okiem sięgnąć tylko jeden gatunek rośliny – rozetka ciemnych liści na długich ogonkach. Tak właśnie wyobrażałem sobie dziewiczy las deszczowy. Całości dopełniają dźwięki – gdzieś wysoko podnoszą wrzask spłoszone papugi. Pierwszego dnia montowaliśmy bucket lines i mammal lines. Te pierwsze („linie wiaderek”) służyły do odłowu gadów, głównie jaszczurek. Ot, dwa 25-metrowej długości płócienne płotki rozpięte na palikach plus wiadra wkopane w ziemię, po sześć pod każdym płotkiem. Jaszczurki biegając po ziemi, trafiały na przeszkodę, zaczynały iść wzdłuż niej i wpadały do któregoś wiaderka. Sprawdzaliśmy pułapki dwa razy dziennie, rano i wieczorem. Montaż bucket lines jest katorżniczą pracą. Żeby wykopać 12 dołków wielkości wiaderka, muszę ciąć łopatą jak dzidą. Błoto pryska na boki, pot zalewa oczy, wszystko się od niego lepi, ubranie przemoczone, dookoła unoszą się roje komarów. Po przecięciu jednego korzenia człowiek ma nadzieję, że chociaż raz uda się wydobyć całą łopatę ziemi. Ale w dziurze pojawia się następny korzeń, jeszcze grubszy. Więc znowu – łup, łup, trzonek ślizga się w rękach, cholerna chińska blacha łopaty jest zbyt tępa, więc trzeba sobie pomagać maczetą. A za chwilę trafia się na kamień. I tak w kółko. Zostało jeszcze pięć dziur i druga bucket line. Plus rowek, w który wepchnie się dolną część tkaniny płotka i przysypie ją ziemią. Pod płotkiem nie może być szpar, bo jaszczurki będą uciekać. To nie koniec roboty. Trzeba było jeszcze rozstawić pułapki na małe ssaki – aluminiowe pudełka z zapadkowymi drzwiczkami, które zamykały się, gdy zwierzątko zachęcone zapachem przynęty wchodziło do środka. Pułapki rozkładaliśmy w poszyciu lasu, wzdłuż dwóch linii liczących po 100 m każda, zwanych mammal lines. I na tym kończył się pierwszy dzień pracy na powierzchni badawczej. Siedzimy przy ognisku w obozie i jemy kolację – ryż, taro, mielonka z paprotką, herbata z mlekiem. Zaczynają odzywać się żaby. Normalnie poszedłbym ich poszukać, ale dzisiaj już mi się nie chce. Wystarczy wrażeń na jeden dzień. Mówię dobranoc, zdejmuję część ubrań (skarpetki i koszulę dobrze zostawić, bo komary potrafią się przegryźć przez materiał hamaka, jeśli jakaś część ciała styka się z nim bezpośrednio) i wpełzam do bujającego się łóżka. W środku jak zwykle gorąco, zero przewiewu, żadnych punktów podparcia, więc zanim się wygodnie rozłożę na śpiworze, jestem zlany potem. Zastygam w bezruchu. Hamak się kiwa. Bzyczą komary. Wrzeszczą żaby. Coś szeleści w poszyciu. Godzina 22.15. Pora spać. Na powierzchni badawczej opisywaliśmy niemal wszystko, łącznie z roślinnością. Łapaliśmy siatką motyle, robiliśmy im zdjęcia i wypuszczaliśmy. Płazów szukaliśmy „ręcznie”, przetrząsając ich dzienne kryjówki i nasłuchując nocą ich głosów. Obserwacje ptaków wymagały zwlekania się z hamaków o 5 rano. Trzeba było ogromnego samozaparcia, bo pobudka następowała akurat wtedy, gdy w Papui jest najchłodniej, więc najbardziej chce się spać. Wieczorem od wtorku do czwartku rozwieszaliśmy sieci na nietoperze. Sprawdzaliśmy je co pół godziny. Łapały się głównie cudaczne gatunki owocożerne, których nozdrza były zakończone „rurkami”. Każdy schwytany osobnik był ważony, mierzony, oznaczaliśmy też gatunek (o ile dało się to zrobić za pomocą książek), a potem wypuszczaliśmy na wolność. W piątek zwijaliśmy obóz i wracaliśmy do wioski, żeby trochę odpocząć. Po jakimś czasie wpadało się w rytm. Wokół zawsze była puszcza. Gdy przestawało się oganiać od komarów, zapominało o mokrych od potu ubraniach, gdy odpływały codzienne troski, pozostawała sama Papua-Nowa Gwinea – tajemniczy, nieznany ląd, nadal w dużej części nieodkryty, kuszący mrokiem lasów i sekretami tego wszystkiego, co w nich żyje. Noc. Grają świerszcze i żaby. Leżymy na ziemi, na bananowych liściach, i gapimy się w niebo. Tysiące gwiazd. Czasem przeleci furkoczący cień – to nietoperz. Właśnie po to tu jesteśmy – czekamy, aż wybije półgodzina, żeby znowu sprawdzić sieci. Pik, pik, pik – odzywa się zegarek Oscara. Wstajemy, zapalamy latarki, bierzemy rękawice, płócienne woreczki, delikatne wagi sprężynowe i suwmiarki, i ruszamy w las. Wąska ścieżynka, a dookoła ciemność, gdzieniegdzie polatuje świetlik. Snop światła pada na pierwszą sieć, wydobywa z ciemności pnie drzew i kilka puchatych kulek uwięzionych w pułapce. Są! Nietoperze piszczą i szamoczą się w splątanych sznurkach. Zakładam rękawice i ostrożnie chwytam pierwsze ciałko wielkości chomika. Nietoperz na zmianę gryzie linki i moje palce. Właśnie dlatego zakładamy rękawice. Biorę pęsetę i delikatnie wyplątuję zwierzątko z sieci. Spokojnie, mały, jeszcze chwilka – mruczę po polsku. Rozedrgane uszka nietoperza na moment nieruchomieją, nasłuchując nowego głosu. Teraz ta linka, jeszcze ta... Oscar, hold his wing, please... Ha! Ostatni ruch pęsetą i nietoperz jest wolny. Oscar trzyma go teraz za stawy łokciowe, rozciągając mu skrzydła. He, he, ale śmieszne uczucie – stoję w nocy w środku papuańskiej dżungli, w mundurze i z moskitierą na twarzy, i zaraz będę mierzył małego owocożernego nietoperza, który zapewne pierwszy i ostatni raz w życiu ma szansę zobaczyć białego człowieka. INFO Powierzchnia: ok. 463 tys. km2 , w tym liczne wyspy. Ludność: ok. 6,2 mln. Języki: tok pisin, angielski, hiri motu (oficjalne). Religia: chrześcijanie. Waluta: kina (PGK); 1 USD = ok. 2,25 kina. Trzeba załatwić przed wyjazdem, np. w ambasadzie PNG w Brukseli. Należy tam wysłać wypełniony formularz (dostępny na en.pngembassy.org.cn), zdjęcie, kopię biletów lotniczych i 40 euro. Szczegółowe informacje: kundu.brussels@skynet.be Z Europy do Australii można lecieć Qantas Airways, a z Australii do Port Moresby papuańskimi liniami Air Niugini. Bilet w dwie strony z Polski do Papui-Nowej Gwinei kosztuje ok. 6–7 tys. zł. Busami prywatnymi lub Public Motor Vehicles. Duża część kraju nie ma dróg – komunikacja wzdłuż wybrzeża i rzekami na tzw. banana boats (łodziach z silnikiem). Pokój w znośnym hotelu w Port Moresby to 165 kina za dobę. Pokój bez klimatyzacji w Lae Travellers Inn kosztuje 70 kina. Zagrożenie malarią! Wskazane szczepienia przeciw tężcowi, durowi brzusznemu, WZW A i B. Miasta Papui-Nowej Gwinei cieszą się złą sławą – istnieje zagrożenie przestępczością, zwłaszcza w Port Moresby i Lae. www.pngtourism.org.pg
Zapraszamy na pokaz specjalny o Papui, który odbędzie się w niedzielę na zakończenie Międzynarodowego Festiwalu Reportażu "Warszaw bez Fikcji". Finał w niedzielę 28 listopada o godz. 13:30 w Muzeum Etnograficznym w Warszawie (ul. Kredytowa 1).
Papua. Miejsce, w którym zatrzymał się czas. Anna i Jakub Urbańscy Fotograficzna podróż do zapomnianego świata i najdzikszych zakątków Papui – od koralowych wysepek i tajemniczych cmentarzysk w Archipelagu van Schoutena przez strome doliny gór Jayavijaya, jedną z najtrudniej dostępnych dżungli świata w rejonie dorzecza Einlanden – krainę owianych złowrogą sławą kanibali z plemion Korowai i Kombai, po bagniska namorzynowe zamieszkane przez łowców głów z plemienia Asmat, najbardziej znamienitych rzeźbiarzy Oceanii. Zobaczymy kilkusetletnie mumie z Doliny Baliem, rytualną wymianę świń towarzyszącą pogrzebowi wodza plemienia Yali. Wraz z autorami dotrzemy do budowanych wysoko na drzewach domów Korowajów, by przyjrzeć się przygotowaniom do rytualnej uczty oraz odwiedzimy długie domy plemienia Asmat, by podziwiać budzące grozę i całkiem świeże trofea łowców głów. Zapraszamy na pokaz. Anna i Jakub Urbańscy - z wykształcenia biolodzy, z zawodu fotografowie, tłumacze, dziennikarze i piloci wypraw. Przez ponad 10 lat w trakcie samodzielnie zorganizowanych wypraw odwiedzili kilkanaście krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, starając się dotrzeć w rejony mało uczęszczane przez turystów. Plony ich podróży zostały wykorzystane w przewodniku Lonely Planet. Kilka lat temu zrodziła się ich fascynacja Papuą i jej mieszkańcami. Owocem tej pasji jest pokaźna kolekcja etnograficzna, licząca ponad sto oryginalnych, w pełni udokumentowanych eksponatów, kilka tysięcy zdjęć oraz liczne nagrania tradycyjnych pieśni i odgłosów życia codziennego. Na swym koncie mają kilka wystaw fotograficznych, publikacji zdjęć w prasie (m.in. National Geographic) oraz nagrody na międzynarodowych konkursach fotograficznych. Za osiągnięcia podróżnicze zostali w 2007 r. odznaczeni "Kolosem". Prowadzą etnoblog www.papua.com.pl mający w założeniu stać się źródłem informacji dotyczącej etnografii i geografii Papui.
Trzy żabki różnią się wyglądem. Jedna jest maleńka, brązowa i wydaje wysokie, świdrujące dźwięki godowe, druga – zielona, zadziwia ogromnymi, czarnymi oczami, a trzecia - głosem naśladującym terkot starego telefonu. Gekony są pasiaste a pająki nie dość, że skaczą, to na dodatek są przezroczyste i owłosione.
Prawie wszystkie te stwory są duże i stanowią nowe gatunki nie znane do tej pory nauce. A takich gatunków uczeni, „grasujący” po pierwotnych i dzikich terenach Papui-Nowej Gwinei, opisali kilkadziesiąt. Ich zeszłoroczną wyprawę oraz trzy tegoroczne organizuje Conservation International. Wszystkie ekspedycje tej organizacji mają wyszukiwać takie miejsca na Ziemi, gdzie na małym obszarze występuje duża obfitość przeróżnych gatunków roślin i zwierząt. W ubiegłym roku członkowie ekspedycji przywieźli z wysp południowego Pacyfiku i skatalogowali ponad 600 gatunków, z których 50. okazało się dotąd nie znanych. Naukowców najbardziej zachwyciły żaby, gdyż płazy te wymierają z powodu ocieplania się klimatu. Ich obecność świadczy też o dobrej kondycji środowiska, ale to, w przypadku tak dziewiczych terenów, nie jest żadną rewelacją. Tekst: Agnieszka Budo