Zielona rewolucja w centrum stolicy. Słynna warszawska Palma zyska tropikalne sąsiedztwo
Jeszcze w tym roku zmieni się otoczenie słynnej warszawskiej palmy z ronda de Gaulle’a. Miasto zasadzi wiele roślin, które nadadzą znanej roślinie jeszcze bardziej tropikalnego charakteru. To kolejny etap zmian w centrum stolicy.
Kiedy w grudniu 2002 roku Joanna Rajkowska stawiała swoją Palmę na samym środku warszawskiego ronda Charlesa de Gaulle’a, dało się usłyszeć liczne głosy sprzeciwu. Krytycy zaznaczali, że nowa – w tamtym czasie postrzegana jako tymczasowa – instalacja jest zbyt jaskrawa i niepasująca do stołecznego krajobrazu. Przez ponad dwie dekady sztuczna roślina stała się jednak nie tylko miejscem manifestów licznych sprzeciwów wobec światowej polityki, ale również rozpoznawalnym punktem na mapie miasta. Teraz wokół Palmy mają zostać posiane kolejne rośliny, dzięki którym sam początek Nowego Światu nabierze jeszcze bardziej tropikalnego charakteru. Tropiki, a nie beton Warszawski Zarząd Dróg Miejskich zapowiedział, że z otoczenia słynnej Palmy znikną znajdujące się tam obecnie warstwy betonu. Morze tego kompozytu ma zostać zastąpione prawdziwym oceanem stworzonym z traw i bylin. Instalacja artystyczna, której pierwotna nazwa brzmi „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich”, zostanie wkomponowana w iście tropikalny pejzaż, imitujący wodę oraz wyspowy archipelag. Budowniczowie nie stworzą jednak w centrum sztucznego zbiornika, lecz zasadzą rośliny przypominające tropikalny widok. Zostaną usypane sztuczne górki, na których urosną ostnica i werbena. Wokół nich pojawią się szałwia i kocimiętka, które swoim kolorem mają przypominać wody tropikalnych oceanów. Całość zakłada rozbetonowanie ok. 500 m kw. powierzchni i posadzenie niemal 7 tys. bylin i roślin cebulowych. Mieszkańcy stolicy nie muszą się również martwić o los służb porządkowych, które regularnie parkują swoje pojazdy na rondzie. Projekt otoczenia Palmy zakłada pozostawienie zatok, gdzie zaparkować będzie mogła m.in. policja. Nowe centrum Warszawy zielenieje Wizja tropikalnego ronda De Gaulle’a wpisuje się w koncepcję Nowego Centrum Warszawy. Wraz z ograniczaniem pasów ruchu samochodowego, władze miasta decydują się na usuwanie kolejnych warstw betonu. Wzmacniający zasięg miejskiej wyspy ciepła kompozyt zostaje zastąpiony roślinnością, która daje nam cień, odgradza od hałasu i pyłów z ulic oraz poprawia retencję wody. Projekty takie jak Plac Centralny pod Pałacem Kultury i Nauki, przebudowywana ulica Krucza czy nowa Bracka to przykłady inwestycji, które wpisują się w nowoczesne koncepcje urbanistyczne. Historia Palmy w centrum Warszawy Sztuczna palma daktylowa stanęła na rondzie Charlesa de Gaulle’a w Warszawie w 2002 roku. Zainspirowana podróżą artystki do Izraela, miała przypominać o żydowskim pochodzeniu nazwy Alej Jerozolimskich. Choć początkowo planowana jako instalacja czasowa, palma na stałe wpisała się w krajobraz Warszawy i stała się jej nieoficjalnym symbolem oraz znanym punktem orientacyjnym. Była wielokrotnie wykorzystywana jako element manifestacji i protestów społecznych (np. przez pielęgniarki, mniejszości seksualne czy przeciwników Euro 2012). Na ten moment żadne przesłanki nie wskazują na koniec palmowej historii w centrum Warszawy. Wręcz przeciwnie, można oczekiwać, że nowe „towarzystwo” nada sztucznej roślinie nowe życie. Przetarg na inwestycję ruszył wraz z początkiem czerwca, a wybrany wykonawca będzie musiał wykonać wszystkie prace jeszcze w tym roku. Źródło: ZDM Warszawa
Palma stała się symbolem stolicy. Historia tej instalacji jest tak samo niezwykła jak ona sama
Mimo że sztuczna, to najbardziej rozpoznawalna polska palma. Warszawa uczyniła z niej punkt orientacyjny, miejsce spotkań i ikonę, która na stałe wpisała się w pocztówkowy wizerunek miasta. Mowa o instalacji artystycznej „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich”, która od 2002 roku dumnie wznosi się w centrum stolicy. Jaka idea przyświecała artystce, gdy postanowiła „posadzić” tę egzotyczną roślinę na Alejach Jerozolimskich? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Od bliskowschodniego słońca do warszawskiej pustki Palma jako wieloznaczny symbol Palma jako scena protestów i manifestacji Od „partyzantki” do instytucji Instalacja artystyczna Joanny Rajkowskiej, powszechnie znana jako „palma na rondzie de Gaulle’a”, stanowi jeden z najniezwyklejszych przykładów sztuki w przestrzeni publicznej współczesnej Polski. Od momentu jej oficjalnego odsłonięcia, 12 grudnia 2002 roku, rzeźba ta ewoluowała z kontrowersyjnego, postrzeganego jako obcy elementu krajobrazu w nierozerwalny symbol Warszawy, który nie tylko definiuje tożsamość wizualną centrum miasta, ale także służy jako dynamiczne narzędzie komunikacji społecznej, politycznej i ekologicznej. Od bliskowschodniego słońca do warszawskiej pustki Geneza projektu sięga 2001 roku, kiedy Joanna Rajkowska odwiedziła Izrael w okresie drugiej intifady. Widok palm daktylowych w krajobrazie naznaczonym głębokimi podziałami i przemocą stał się dla artystki impulsem do refleksji nad specyficzną pustką, jaką odczuła po powrocie do Warszawy. Nie chodziło wyłącznie o brak egzotycznej roślinności. Owa pustka dotyczyła przede wszystkim bolesnej wyrwy w tkance społecznej miasta, spowodowanej niemal całkowitym zniknięciem społeczności żydowskiej po Holokauście i wydarzeniach marca 1968 roku. Inspiracja z Izraelem wiązała się z wewnętrzną potrzebą zrekonstruowania niewidocznych połączeń historycznych. Obserwując codzienne życie w cieniu palm na Bliskim Wschodzie, Rajkowska dostrzegła paradoksalną normalność egzotyki, która w Warszawie mogła stać się narzędziem dekonstrukcji homogenicznego porozumienia. Sztuczna palma daktylowa o wysokości około 15 metrów stanęła w miejscu, gdzie tradycyjnie w okresie zimowym ustawiano choinkę bożonarodzeniową. Ten świadomy gest zastąpienia jednego symbolu innym miał na celu wywołanie dysonansu poznawczego i zwrócenie uwagi na fakt, że nazwa jednej z najważniejszych arterii stolicy nie jest przypadkowa, a wskazuje na konkretne, często wypierane z pamięci dziedzictwo. Polityczny opór Początkom instalacji towarzyszyły silne spory o charakterze światopoglądowym i politycznym. W 2002 roku, gdy palma stanęła na rondzie, administracja Warszawy odnosiła się do niej z dużą rezerwą, a momentami – z jawną niechęcią. Politycy prawicy postrzegali ją jako element obcy ideowo – rodzaj „drzazgi” w środku miasta, która kolidowała z ich wizją patriotycznego i tradycyjnego krajobrazu stolicy. Obawiano się, że instalacja jest zbyt kontrowersyjna, by stać się stałym elementem miasta. Właśnie dlatego pierwotnie miała pozostać na rondzie tylko przez rok. Spekulacje na temat jej usunięcia powracały wielokrotnie, zwłaszcza w kontekście planów przebudowy ronda de Gaulle’a w zwykłe skrzyżowanie, na którym rzekomo nie byłoby już miejsca na sztuczną roślinność. Dochodziło również do prób blokowania projektu na szczeblu administracyjnym. Palma jako wieloznaczny symbol O ile najważniejszą warstwą znaczeniową „Pozdrowień z Alej Jerozolimskich” jest przypomnienie o żydowskiej tożsamości Warszawy, to należy stwierdzić, że palma, będąca cytatem z bliskowschodniego krajobrazu, prowokuje i zmusza do refleksji także w innych obszarach. Na płaszczyźnie historycznej, dzieło odsyła bezpośrednio do Nowej Jerozolimy i tragicznych losów warszawskich Żydów. Płaszczyzna socjologiczna obejmuje testowanie otwartości polskiego społeczeństwa na wybryk wyobraźni i inność kulturową w przestrzeni publicznej. Z kolei płaszczyzna emocjonalna wyraża tęsknotę za kosmopolityczną energią i chęć przełamania monotonnej normalności. Istotna jest również warstwa ironiczna – humor i dystans zawarty w pomyśle postawienia tropikalnego drzewa w sercu postkomunistycznego miasta chroni projekt przed nadmiernym patosem. Z czasem palma przestała być tylko projektem o nieobecności. Stała się ona kotwicą dla protestów, manifestacji i happeningów, pełniąc rolę współczesnego pomnika wolności wypowiedzi. Palma jako scena protestów i manifestacji Przez lata rondo de Gaulle’a stawało się centrum manifestacji, a sama palma ich centralnym elementem wizualnym. Wykorzystywano ją do wyrażania solidarności z różnymi grupami społecznymi i sprawami politycznymi: 2007 rok – poprzez nałożenie czepka pielęgniarskiego, wyrażono solidarność z protestującymi pielęgniarkami; 2011 rok – zawieszona arafatka wyrażała wsparcie dla Palestyny i protest przeciwko wizycie polskiego rządu w Izraelu; 2012 rok – zasłonięcie palmy transparentem wyrażającym protest Joanny Rajkowskiej przeciwko polityce władz miasta przed Euro 2012; 2019 rok – palma przyozdobiona suchymi liśćmi stała się manifestem ekologicznym, zwracającym uwagę na zmiany klimatu. Od „partyzantki” do instytucji Mimo że sztuczna, warszawska palma niejednokrotnie musiała walczyć o przetrwanie. Przez wiele lat status instalacji pozostawał niejasny. Choć stała w samym sercu miasta, formalnie należała do autorki, a opiekę nad nią sprawowało Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. W 2007 roku Joanna Rajkowska przekazała miastu autorskie prawa majątkowe do wizerunku palmy w zamian za dotację na remont. Umowa wygasła w 2011 roku, a przyszłość instalacji ponownie stanęła pod znakiem zapytania. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w 2014 roku, kiedy „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich” weszły w skład kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Archiwum projektu, gromadzone przez lata, stało się nieocenionym materiałem badawczym dokumentującym zmiany w nastrojach społecznych i proces asymilacji sztuki współczesnej przez mieszkańców. Komunalizacja Przełomowym krokiem było przekazanie palmy przez Joannę Rajkowską w formie darowizny do MSN, we wrześniu 2024 roku. Dzięki temu, instalacja stała się poniekąd własnością wszystkich warszawiaków. Instytucja przejęła pełną odpowiedzialność za konserwację obiektu, co zbiegło się w czasie z otwarciem nowej siedziby muzeum, umacniając jego status jako jednego z symboli miasta. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ma największe nasiona na świecie i rośnie tylko na dwóch wyspach. Jakie jeszcze sekrety kryje to drzewo?
Lodoicja seszelska znana jest dzięki swoim gigantycznym nasionom o nietypowym kształcie. Przypominają kobiece biodra. Palma ta jest bliska wyginięcia. Na szczęście właśnie okazało się, że najwyraźniej nie zagraża jej chów wsobny.
W tym artykule: Lodoicja – palma królów Długie dojrzewanie lodoicji Niegroźny chów wsobny Jak pomóc lodoicji Ile gatunków drzew jest na świecie? Naukowcy szacują, że na kuli ziemskiej rośnie ich obecnie ok. 73 tys. Choć wydawałoby się, że to niemożliwe, wielu z nich jeszcze nie znamy. Niektóre drzewa rosną tylko w odległych, trudno dostępnych miejscach i są bardzo rzadkie. Przypuszcza się, że na odkrycie czeka aż kilka tysięcy nieznanych gatunków drzew. Jak inne żywe organizmy, drzewa mogą różnicować się, dając początek nowym gatunkom, albo wymierać. Trwające wylesianie sprzyja, niestety, temu drugiemu procesowi. Jednym z drzew, które spotyka się na Ziemi coraz rzadziej, jest lodoicja seszelska (Lodoicea madivica), zwana również z francuskiego kokosem morskim (coco de mer). Ta palma rośnie tylko na Seszelach. Szacuje się, że na Ziemi pozostało tylko niewiele ponad 8 tys. drzew należących do tego gatunku. Lodoicja – palma królów Drzewo to rozpalało emocje na długo przed tym, nim ustalono, skąd pochodzi. Wszystko to za sprawą jego nasion. Są one największe na świecie. Żadna inna roślina nie rodzi nasion, które ważą aż 18 kg. Nie to jednak spowodowało, że nasiona lodoicji wędrowały na królewskie dwory. Popularność zawdzięczają swojemu kształtowi, przypominającemu do złudzenia kobiece biodra. Charakterystyczny wygląd sprawiał, że nasiona te były chętnie zbierane przez kolekcjonerów i stosowane jako afrodyzjak. Musiały zrobić spore wrażenie na francuskim królu Ludwiku XV, ponieważ od jego imienia lodoicja otrzymała swoją nazwę. Długie dojrzewanie lodoicji By powstało nasiono ważące prawie dwadzieścia kilo, lodoicja potrzebuje mnóstwo czasu. Niekiedy musi minąć nawet pół wieku, żeby młoda palma zaczęła się kwitnąć. Później zaś trwa dojrzewanie nasion. Zajmuje ono od czterech do ośmiu lat. To pokazuje, dlaczego każde nasiono lodoicji – i każde drzewo tego gatunku – jest na wagę złota. Oraz dlaczego naukowcy uważnie badają tę roślinę. Niedawno lodoicję można było spotkać na trzech większych i kilku małych wysepkach Seszelów. W informacji prasowej opisującej najnowsze badania nad kokosem morskim podano jednak, że obecnie drzewo to rośnie już tylko na dwóch wyspach. Niegroźny chów wsobny Nowe badania lodoicji dotyczyły chowu wsobnego. Gdy populacja danego gatunku zmniejsza się liczebnie, często zdarza się, że krzyżują się osobniki spokrewnione genetycznie. Ma to negatywny wpływ na potomstwo. Może być ono mniejsze, słabsze fizycznie, mniej płodne. To zjawisko nazywa się depresją wsobną. Badacze przypuszczali, że może dotyczyć także lodoicji. By się upewnić, czy tak jest w istocie, wybrali 139 drzew, a następnie zidentyfikowali ich rodziców. Okazało się, że silne młode drzewa były ze sobą bardziej spokrewnione, niż można by się spodziewać, gdyby sprawę pozostawiono przypadkowi. Co to oznacza? Najwyraźniej − paradoksalnie − kondycja młodego kokosa morskiego jest lepsza, jeśli jego rodzice są swoimi kuzynami. Tym samym gatunek nie cierpi z powodu depresji wsobnej. Osobniki żeńskie „nie mają nic przeciwko”, jeśli są zapylane przez zaledwie kilka tych samych osobników męskich. To dość zagadkowa cecha, która zdaniem badaczy musi mieć związek z rozwojem gatunku w izolowanych środowiskach. Możliwe jest, że lodoicja nauczyła radzić sobie w sytuacji, gdy go pozyskania zupełnie nowych genów – z odległego drzewa – dochodzi wyjątkowo rzadko. Jak pomóc lodoicji − W coco de mer bardzo niewiele rzeczy jest „normalnych”. A więc nasze odkrycia, choć nieoczekiwane, być może nie powinny być zaskakujące – powiedział Chris Kettle, współautor badań z Alliance of Bioversity International i CIAT. − Wyniki są ważne nie tylko dla ochrony tego kultowego drzewa, ale także dla ochrony i odtwarzania zagrożonych drzew w innych miejscach na Ziemi – dodał naukowiec. Jak badania opublikowane w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports” mogą pomóc chronić kokosa morskiego? Np. wskazują, że przy ręcznym zapylaniu nie należy unikać pyłku sąsiednich drzew. A także, że młode siewki można sadzić blisko matek. Lodoicja znajduje się na liście gatunków zagrożonych wyginięciem. Tereny, gdzie rośnie – m.in. na wyspie Praslin – objęte są ochroną. Źródła: Phys.org, Scientific Reports Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Gran Canaria: ludzie to miejsce określają mianem "synonim wakacji"
Kto pragnie palm, słońca i plaży, ten się nie zawiedzie. Jeśli ktoś potrzebuje większych wrażeń, by urlop nazwać udanym, też nie powinien się rozczarować.
Rocznie Gran Canarie odwiedza trzy miliony turystów. To dużo, jeśli się weźmie pod uwagę, że mieszkańców jest niewiele ponad 900 tys. Celem przybyszów są zwykle miejscowości na południowym wybrzeżu, wśród których prym wiodą MASPALOMAS oraz sąsiadujące z nim PLAYA LAS MELONERAS i PLAYA DEL INGLÉS. Tu spełniają się marzenia o udanym wypoczynku: są apartamenty, bungalowy, hotele stylizowane na afrykańska czy hiszpańska wioskę, pola golfowe, butiki, centra handlowe, bary, dyskoteki, restauracje – pomyślano o wszystkim, czego potrzebuje turysta, by wydać pieniądze. Przy nadmorskiej promenadzie stoi Faro de Maspalomas, zabytkowa latarnia wysokości 68 m. Na wschód od niej rozciąga się kilkanaście kilometrów piaszczystego wybrzeża. Ale jest cos jeszcze, czemu miasteczka zawdzięczają swoja popularność – słynne Dunas de Maspalomas, rozległe wydmy nad brzegiem oceanu. To rezerwat przyrody, wytyczono w nim nawet piesze szlaki, ale nikt nie zwraca na nie uwagi. Ze wstydem przyznaje, ze nie jestem wyjątkiem. Z dziką rozkoszą wdrapuje się na najwyższą górę w okolicy, by spojrzeć na krajobraz jako żywo przypominający pustynie. Niektórzy robią to, na co mnie brakuje odwagi – turlają się po zboczu wydmy ku uciesze pozostałych. Na zachód od Maspalomas leżą inne znane miejscowości wypoczynkowe, ze sztucznymi plażami usypanymi z saharyjskiego piasku – PUERTO RICO przyklejone do zboczy wąwozów i urocze PUERTO DE MOGÁN, zwane mała Wenecja. Mała, bo ma tylko jeden kanał z łukowatymi mostkami, biegnący wzdłuż głównej ulicy do portu. Te senna niegdyś rybacka wioskę upodobali sobie imigranci... z Europy, zwłaszcza Brytyjczycy i Skandynawowie. Spragnieni słońca mieszkańcy północy spędzają tu kilka miesięcy w roku. Gran Canaria jest niemal okrągła, ma średnice około 50 km. Można wyciągnąć pochopny wniosek, ze da się ja przejechać przez środek w ciągu godziny. Interior jest tak górzysty, a drogi tak kręte, ze wyspa wydaje się dużo większa niż w rzeczywistości. Poszarpane rdzawe masywy pochodzenia wulkanicznego, poprzecinane głębokimi wąwozami, porasta między innymi wilczomlecz kanaryjski, który z daleka wygląda jak pęk grubych zielonych węży. W drodze na Pico de las Nieves (1951 m), który jest najwyższym punktem wyspy, zatrzymujemy się na chwilę w kameralnym miasteczku FATAGA. Jest ono częstym celem wycieczek z Maspalomas. Ma tylko 200 mieszkańców, kościółek z 1880 r. i białe domy kryte czerwona dachówka. Otoczone gąszczem okazałych daktylowców kanaryjskich (palmy te są symbolem całego archipelagu), przypomina z daleka afrykańską oazę. Im wyżej pnie się nasz busik, tym więcej sosen się pojawia (kanaryjskich, rzecz jasna), aż w końcu jedziemy przez zwarty iglasty las, który przypomina bory strefy umiarkowanej. Nic dziwnego, na tej wysokości nawet na Kanarach temperatura nie rozpieszcza. Pod szczytem oglądamy ciekawy zabytek – imponującej wielkości studnie z 1699 r., służąca kiedyś do przechowywania... śniegu, który czasami spada tu zima. Układano go warstwami na przemian ze słoma. Później cenny towar transportowano do sklepu w stolicy wyspy, Las Palmas, i sprzedawano m.in. do szpitali. W najwyższym punkcie wyspy znajduje się obserwatorium meteorologiczne w kształcie ogromnej, zielonej piłki golfowej, a tuz pod nimi – punkt widokowy. Kiedy tam docieramy, jest opanowany przez niemieckich rowerzystów. Zdobywanie Pico de las Nieves na dwóch kółkach musi być bardzo popularne, bo po drodze mijaliśmy całe peletony. Turyści fotografują się na tle odległego o kilka kilometrów Roque Nublo (1813 m). To charakterystyczny skalny monolit komina wulkanicznego, który teraz jest znakiem rozpoznawczym Gran Canarii. Za nim wyłania się z chmur ośnieżony Pico de Teide (3718 m) – stożek wulkanu na sąsiedniej wyspie Teneryfie. W drodze do miasteczka TEJEDA nagle otaczają nas chmury i mgła, a krajobraz za oknem staje się bardziej zielony. Gdzie podziało się słonce? Przypomina mi się zdanie wypowiedziane przez naszego przewodnika jakiś czas wcześniej – ze Gran Canaria jest nazywana kontynentem w miniaturze. Wtedy pomyślałam, ze przesadza, bo czym to maleństwo mogło zasłużyć na takie szumne miano? Chodzi właśnie o zaskakującą zmienność klimatu, pogody i roślinności na tak niewielkim skrawku lądu. Wyspa leży w strefie pasatów, wiatrów wiejących tu z północnego wschodu i niosących dużo wilgoci. Na południu zazwyczaj świeci słonce, ale w górach na północnym wschodzie chmury i deszcz nie są niczym niezwykłym. Zanim w XV w. archipelag Wysp Kanaryjskich został podbity przez Hiszpanów, zamieszkiwał go lud o jasnych oczach i włosach, pochodzenia prawdopodobnie berberyjskiego. Za schronienie służyły mu jaskinie, w nich bronił się przed najeźdźcą. Po Guanczach pozostało niewiele śladów. Ci, którzy przeżyli najazdy, zasymilowali się z przybyszami. Ale... są na wyspie miejsca, gdzie ciągle jaskiniowców spotykamy. Najwięcej mieszka w ARTENARZE, najwyżej położonej miejscowości na Gran Canarii. Była zresztą widoczna z Tejedy, ale tam nie zajechaliśmy. Jaskiniowców odwiedzamy w wąwozie Guayadeque. Ich liczba z 450 zmniejszyła się do 70. Zatrzymujemy się w małej osadzie CUEVAS BERMEJAS. Wysoko na zboczach ciemnieją otwory dawno opuszczonych grot, ale te położone niżej nadal są zamieszkane. Domy – kiedyś jaskinie, które następnie pogłębiono i unowocześniono – ukrywają się w stromym stoku; łączą je schody i ścieżki. Zaglądam do jednego z nich – telewizor plazmowy, na ścianach zdjęcia licznych dzieci i wnucząt miłej właścicielki. A więc wszystko normalnie poza jednym – nie ma okien. Panuje za to miły chłód. Jaskinia ma naturalna klimatyzacje, nawet gdy na zewnątrz upał sięga 40°C, w środku temperatura jest dwukrotnie niższa. „Centrum” tej osady stanowi Ermita de San Bartolomé de Guayadeque – niezwykła kapliczka świętego Bartłomieja Apostoła ręcznie wykuta w czerwonej skale. Nawet ołtarz i krzyż nad wejściem zostały wyrzeźbione w kamieniu. Z kapliczka sąsiaduje nie mniej ciekawa jaskinia-bar, gdzie można się orzeźwić po trudach zwiedzania osady. Malowniczym wąwozem jedziemy wyżej, do Montana de la Tierra. Góra jest podziurawiona jaskiniami niczym szwajcarski ser. Wokół wiedzie ścieżka, spacer zajmuje najwyżej 20 min., ale my podziwiamy widoki, egzotyczne rośliny w ogrodach, wykute w skale kurniki i psie budy – upływa przynajmniej godzina, zanim zamykamy pętle. Wnętrze góry kryje cos jeszcze – restauracje Tagoror. Czuję się w niej jak w siedzibie hobbitów. Okrągłymi ze zdziwienia oczami oglądam labirynt oświetlonych korytarzy i wnęk, w których goście zajadają kanaryjskie specjalności: papas arrugadas – ziemniaczki gotowane w mundurkach podawane z sosami mojo (z oliwy, czosnku, pietruszki albo papryki) i gofi o (może mieć rożną postać: pasty, paluszków) z mąki kukurydzianej, które stanowiło podstawę wyżywienia Guanczów. Do wąwozu Guayadeque jedzie się przez AGÜIMES, jedno z najstarszych miast na wyspie. Jego ponadpięćsetletnie dzieje (zostało założone w 1487 r.) najlepiej odcisnęły się na starówce. Miedzy świeżo odnowionymi domami czekają tu współczesne niespodzianki w postaci kilkunastu mosiężnych figur ustawionych w różnych miejscach. Na przykład w jednej z wąskich uliczek odpoczywa wielbłąd, przed kościołem św. Sebastiana siedzi wiolonczelistka (zagadką pozostaje, dlaczego jest naga), pod zabytkowym sklepem stoi osioł. Nie przypadkiem tam stoi. Zanim w latach 70. XX w. wybudowano drogę do Guayadeque, jaskiniowcy przyjeżdżali do Agüimes na osiołkach, które parkowali właśnie pod sklepem. Takich interesujących miasteczek jest na Gran Canarii więcej. Na przykład w TERORZE na północy kamienice maja bodaj najpiękniejsze drewniane balkony. Takie tradycyjne kanaryjskie dzieła widziałam juz wcześniej w Tejedzie, ale tu było ich więcej, zwłaszcza przy Calle Real de la Plaza, ulicy prowadzącej do bazyliki Matki Boskiej... Sosnowej. Ponoć w XV w. jej postać ukazała się w Teror na czubku sosny, w miejscu, gdzie teraz stoi świątynia. Bazylika jest dziś celem pielgrzymek mieszkańców całej wyspy – znajduje się w niej drewniana figura Madonny przywieziona prawdopodobnie z Sewilli w czasach konkwisty. LAS PALMAS DE GRAN CANARIA liczy 380 tys. mieszkańców i jest największym miastem w archipelagu. Odwiedzał je sam Krzysztof Kolumb w drodze do Ameryki. Jest wielce prawdopodobne, ze zatrzymywał się w domu gubernatora. Tak czy inaczej, w miejscu, gdzie ten budynek stał, znajduje się obecnie Casa de Colón – Dom Kolumba. Z odległych czasów zachowała się tylko kamienna studnia, ale warto odwiedzić to muzeum dla ciekawych eksponatów i wystaw, m.in. kartograficznych. Dom sąsiaduje z katedra św. Anny i Pałacem Biskupów. Najważniejsze zabytki skupiają się w historycznej części miasta zwanej Veguetą. Kiedy się je obejrzy, można z czystym sumieniem udać się na zakupy na Calle Mayor de Triana – tętniący życiem główny deptak handlowy stolicy.
Powierzchnia: 3702 km2. To najmniejszy stan Indii, leży na zachodnim wybrzeżu Półwyspu Indyjskiego. Podzielony jest na Goa Północne ze stolicą w Panadźi i Goa Południowe ze stolicą w Margao. Ludność: 1,4 mln mieszkańców. Językiem urzędowym jest konkani. Używa się także angielskiego i marathi. Religie: Dominujące są hinduizm i chrześcijaństwo. Waluta: rupia indyjska (INR). 1 rupia = 0,06 zł; 1 zł = 16,25 INR; 100 rupii to ok. 2 dol. Temperatura w dzień właściwie nigdy nie spada poniżej 20°C. Najbardziej deszczowo jest od czerwca do września, kiedy średnio pada 26 dni w miesiącu. Ten okres na Goa uznawany jest za martwy sezon turystyczny. Najmniej opadów występuje w miesiącach zimowych, od listopada do kwietnia, a temperatura sięga wtedy 32°C. Wiza turystyczna wydawana jest maksymalnie do sześciu miesięcy. Koszt: 184 zł (niezależnie od ilości wjazdów do kraju). Należy mieć paszport ważny jeszcze przez co najmniej 12 miesięcy i dowód zakupu lub rezerwacji biletu powrotnego. Ambasada Republiki Indii ul. Rejtana 15 m. 2-7, 02-516 Warszawa tel. (0-22) 849 58 00 Nie ma bezpośrednich lotów z Polski na Goa. Najtaniej jest Aeroflotem z Warszawy do Delhi (z przesiadką w Moskwie), a następnie Jet Airways z Delhi na Goa. Można dolecieć także British Airways z Warszawy do Bombaju (z przesiadką w Londynie) i Jet Airways z Bombaju na Goa. Bilet w dwie strony z podatkami i opłatami kosztuje ok. 4000 zł. Autobusem najłatwiej wydostać się z miasta na wieś. Główne trasy obsługuje Korporacja Kadamba (np. Panadźi–Margao). Pociągiem po Goa poruszać się jest najprościej. Znajdują się tu dwie linie kolejowe: South Western Railway i Konkan Railway. South Western powstała w epoce kolonialnej; łączy port Vasco da Gama z miastem Hubli-Dharwar położonym w stanie Karnataka. Linia kolejowa Konkan ma 999 km długości, biegnie równolegle do wybrzeża przez trzy stany: Maharasztra, Goa i Karnataka. Samochodem: Przez Goa biegną dwie krajowe autostrady: NH--17 wzdłuż zachodniego wybrzeża, łącząca Bombaj z Mangalur, oraz NH-4A między Panadźi a Belgaum. Można wypożyczyć samochód za 60–500 zł za 8 godz. Każda kolejna godzina jest dodatkowo płatna. Taksówką: Popularne są motory-taksówki, bardzo łatwo je rozpoznać po żółtych błotnikach. Ten środek komunikacji miejskiej jest stosunkowo tani w porównaniu z normalnymi taksówkami. Niestety, motor może zabrać tylko jedną osobę. Promem i statkiem: Transport wodny jest rozbudowany dzięki znacznej ilości rzek oraz dostępowi do morza. Do niektórych miejsc najłatwiej dostać się łodzią. W każdym mieście znajdują się hotele i hostele. Ceny w hotelu 5-gwiazdkowym to 300–800 zł za noc w pokoju dwuosobowym. W hostelach można znaleźć nocleg już za 20 zł, a w domkach na plaży ceny w szczycie sezonu, w okresie świąteczno-noworocznym, za 500–600 rupii. Wyprawa na Goa z biurem podróży Itaka kosztuje 3489 zł. Cena obejmuje przelot, noclegi, śniadania, transfer z lotniska, ubezpieczenie KL i NW). Opisane w artykule wycieczki fakultatywne: Perły Orientu: Stare Goa, zwiedzanie najsłynniejszych świątyń: barokowa bazylika Bom Jesus, katedra Se – największy kościół chrześcijański w południowej Azji. Spacer pod słynnym Łukiem Namiestnikowskim do przystani; zaokrętowanie na łodzi, rejs rzeką Mandavi do Panadźi i zwiedzanie stolicy Goa (45 dol.). Słonie i dżungla: Przejazd do wioski Shanti w rezerwacie przyrody „Bhagwan”. Przejażdżka na słoniach do świątyni Śiwy. Zabawa i kąpiel ze słoniami (110 dol.). Najlepsze hotele i specjalnie przygotowane programy wycieczek w atrakcyjnych cenach można znaleźć w katalogu z ofertą wypoczynku za granicą Itaka&Gala. Dla miłośników indyjskich wypraw oprócz podróży na Goa przygotowano wycieczki do niezwykle barwnych stanów Kerala i Radżastan Niemal każdy posiłek na Goa obfituje w ryż i ryby. Jedzenie jest proste, smaczne i pikantne. Często w kuchni używa się oleju kokosowego, curry i chili. Gulasz warzywny, znany jako khatkhate, stanowi jedno z głównych dań w czasie obchodów świąt. Z napojów alkoholowych najbardziej popularne jest feni z soku z łodyg kwiatów palmy kokosowej lub ze sfermentowanego soku z owoców nerkowca. Sok z arbuza kosztuje 40 rupii. Na północy stanu Goa leży tradycyjne miasto targowe Mapusa, gdzie w każdy piątek można kupić wszystko: od owoców i ryb, wyrobów ceramicznych i rzemieślniczych po sprzęty gospodarstwa domowego. W Indiach trzeba się targować (również w taksówkach, jeśli nie mają taksometru). Wyjątkiem są sklepy z ustalonymi cenami. Szczepienia nie są wymagane, jednak warto zaszczepić się przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B oraz tężcowi. Należy unikać picia wody z kranu, zaleca się także nie myć nią zębów. Bezpieczniej jest pić wodę przegotowaną lub z plastikowej butelki. www.szczepienia.pl Całe Indie znajdują się w jednej strefie czasowej GMT+5,5. Ambasada RP w New Delhi, 50-M Shantipath, Chanakyapuri, New Delhi – 110 021, tel. 00 91 11 414 96 900 www.newdelhi.polemb.net www.goatourism.gov.in www.goagovt.nic.in