Między dwoma światami. Gdzie w Izraelu spotykają się Izraelczycy i Palestyńczycy?
Choć relacje izraelsko-palestyńskie sprowadzane są często wyłącznie do ich wyzwań, w codziennym życiu istnieją przestrzenie realnej współpracy i spotkania obu społeczności. To właśnie w domach kultury, inicjatywach edukacyjnych, restauracjach i kawiarniach czy zwykłych miejskich przestrzeniach można zobaczyć, jak wygląda koegzystencja w praktyce. Oto miejsca, które pozwalają przyjrzeć się temu z bliska.
Spis treści: Domy kultury współtworzone przez Izraelczyków i Palestyńczyków – miejsca dialogu w Tel Awiwie i Jerozolimie Kultura i edukacja w Izraelu – wspólna nauka języka i inicjatywy izraelsko-palestyńskie Gdzie zjeść w Izraelu? Restauracje i miejsca, gdzie kuchnia łączy Izraelczyków i Palestyńczyków Obywatele Izraela należący do społeczności arabskiej stanowią ok. 21% ludności kraju (w statystykach określani jako Arabowie; część z nich identyfikuje się jako Palestyńczycy). Relacje między żydowskimi i arabskimi obywatelami Izraela są zróżnicowane i zależą od kontekstu społecznego, politycznego i lokalnego. Choć w wielu miastach – zwłaszcza mieszanych, takich jak Hajfa czy Jafa – codzienne kontakty w pracy, edukacji i usługach są czymś naturalnym, stosunkowo rzadziej spotyka się przestrzenie świadomie i programowo tworzone wspólnie przez obie społeczności. Dla turystów, którzy koncentrują się głównie na najpopularniejszych atrakcjach starożytnego Izraela, takie inicjatywy mogą pozostać mniej widoczne. Jednocześnie, mimo napięć i spolaryzowanego obrazu konfliktu w mediach, w Izraelu działają miejsca i organizacje, w których współpraca żydowsko-arabska jest praktykowana na co dzień. Domy kultury współtworzone przez Izraelczyków i Palestyńczyków – miejsca dialogu w Tel Awiwie i Jerozolimie Turystom odwiedzającym Izrael warto polecić kilka przestrzeni edukacyjnych, które pozwalają lepiej zrozumieć lokalną rzeczywistość i zobaczyć, jak wygląda koegzystencja Izraelczyków i Palestyńczyków w codziennym życiu. Na szczególną uwagę zasługuje Radykalny Dom w Tel Awiwie, organizujący wykłady, projekcje filmowe, panele dyskusyjne i warsztaty współtworzone przez izraelskich i palestyńskich aktywistów. To miejsce otwartego dialogu, w którym odbywają się zarówno wydarzenia edukacyjne, jak i inicjatywy kulturalne, np. izraelsko-palestyńskie karaoke czy pokazy filmów o tematyce społecznej. Podobną rolę odgrywa Fioletowy Dom w Jerozolimie (oraz inne Fioletowe Domy działające w kraju), który pozwala spojrzeć na historię miasta z bardziej społecznej, mniej mainstreamowej perspektywy. Organizowane są tam spotkania autorskie, warsztaty pisarskie oraz wizyty studyjne we Wschodniej Jerozolimie, umożliwiające głębsze poznanie złożonej tożsamości regionu. Szczególnym przykładem oddolnej współpracy jest także Dom Solidarności w Tel Awiwie. To przestrzeń celebrująca izraelsko-palestyńską kulturę, łącząca działalność edukacyjną, artystyczną i społeczną. Oprócz debat i wydarzeń kulturalnych organizuje on pomoc żywnościową dla uchodźców, osób starszych i palestyńskich rodzin. Wolontariat przy pakowaniu paczek staje się okazją do bezpośredniego spotkania z izraelskimi i palestyńskimi aktywistami. Dodatkowo inicjatywy takie jak Kino Oporu czy Biblioteka Solidarności wzmacniają wymianę kulturową i budują przestrzeń dialogu ponad podziałami. Kultura i edukacja w Izraelu – wspólna nauka języka i inicjatywy izraelsko-palestyńskie Osoby zainteresowane głębszym poznaniem regionu mogą wybrać kurs języka hebrajskiego lub arabskiego w szkole To Nie Jest Ulpan (TINAU). To współtworzona inicjatywa edukacyjna, która łączy naukę języka z refleksją nad historią Izraela i Palestyny, kulturą oraz tożsamością obu społeczności. Zajęcia i warsztaty tematyczne pokazują, jak język wpływa na postrzeganie historii przez Palestyńczyków oraz w jaki sposób Izraelczycy definiują swoją tożsamość poprzez hebrajskojęzyczną muzykę i kulturę popularną. Dla osób myślących o większym zaangażowaniu ciekawą opcją będzie wolontariat w organizacji Achwat Amim, która umożliwia bezpośrednie poznanie realiów społecznych i politycznych regionu. Programy – trwające od kilku tygodni do kilku miesięcy – łączą edukację historyczną, działania pomocowe i codzienny kontakt z lokalnymi społecznościami. Podczas pobytu w kraju warto rozważyć nocleg w Avraham Hostels w Tel Awiwie i Ejlacie – sieci stworzonej z inicjatywy aktywisty pokojowego Maoza Inona. Oprócz standardowej oferty noclegowej hostele organizują wymiany językowe, wycieczki tematyczne i wydarzenia kulturalne, które sprzyjają spotkaniom ponad podziałami. Jednym z najbardziej poruszających doświadczeń może być koncert Młodzieżowego Chóru Jerozolimy, w którym wspólnie występują młodzi Żydzi i Palestyńczycy – symbol praktycznej koegzystencji Izraelczyków i Palestyńczyków poprzez muzykę. Gdzie zjeść w Izraelu? Restauracje i miejsca, gdzie kuchnia łączy Izraelczyków i Palestyńczyków Bliski Wschód to region, w którym lokalna kuchnia jest nie tylko elementem tradycji, lecz także przestrzenią spotkania kultur. W Tel Awiwie warto odwiedzić Asif – Culinary Institute of Israel, łączący restaurację, kawiarnię i centrum edukacyjne. To miejsce poświęcone dziedzictwu kulinarnemu regionu, gdzie można poznać izraelską i palestyńską kulturę jedzenia, lokalne przyprawy oraz historię produktów charakterystycznych dla tego obszaru. Podczas wizyty w Hajfie dobrym wyborem będzie restauracja Fattoush, od lat kojarzona z codzienną wielokulturowością miasta. To przestrzeń, w której spotykają się różne języki i tradycje, a menu łączy smaki obecne zarówno w kuchni arabskiej, jak i izraelskiej. Z kolei w Jafie warto zajrzeć do kawiarni Yaffa, będącej jednocześnie centrum kulturalnym. Oprócz kawy i lokalnych przysmaków można tam uczestniczyć w pokazach filmowych czy panelach dyskusyjnych, co czyni to miejsce przykładem żywej, miejskiej koegzystencji. Nie wszystkie przestrzenie współtworzone przez obie społeczności powstały jako formalne inicjatywy dialogu. Często są efektem naturalnego, codziennego współistnienia. Bazar w Jafie, śródmieście Hajfy czy rynek w Jerozolimie to miejsca, gdzie Żydzi i Palestyńczycy pracują, robią zakupy i spotykają się bez oficjalnych deklaracji o współpracy. To właśnie tam, w zwykłej codzienności – przy wspólnym stole i wśród aromatu przypraw – najlepiej widać, jak w praktyce wygląda koegzystencja Izraelczyków i Palestyńczyków. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kacper Max Lubiewski Dziennikarz, autor reportażu o izraelskich aktywistach i dysydentach, student historii i socjologii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie; związany z ruchem pokojowym w Izraelu, pisze o historii i teraźniejszości konfliktu izraelsko-palestyńskiego, antysemityzmie oraz o lokalnych inicjatywach solidarnościowych i społeczeństwach Bliskiego Wschodu.
Ornamenty na odnalezionej w Palestynie czarze przedstawiają najwcześniejsze mity o powstaniu Ziemi
Odnaleziona w skalnym grobowcu czara z ˁAin Samiya jest tak mała, że mieści się w dłoni. Mimo to zawiera w sobie cały kosmos. A przynajmniej wersję jego powstania powszechną na starożytnym Bliskim Wschodzie.
W 1970 roku w zapieczętowanym, skalnym grobie z epoki środkowego brązu (ok. 2650–1950 p.n.e.) znajdującym się w pobliżu palestyńskiej miejscowości Kafr Malik na Zachodnim Brzegu, odnaleziono niewielkie srebrne naczynie. Czara została ozdobiona motywami fauny i flory. Można na niej rozróżnić chimerę, węże, elementy roślinne oraz promienisty dysk. – Przez dziesięciolecia wielu badaczy łączyło te przedstawienia z Enūma Eliš, babilońskim eposem o stworzeniu świata. Ta interpretacja okazała się jednak zbyt późna i zbyt uproszczona. Naszym zdaniem czara ukazuje powstanie kosmicznego porządku – przede wszystkim narodziny Słońca i jego codzienną podróż. Zostało to przedstawione za pomocą języka wizualnego, który rozprzestrzenił się szeroko na starożytnym Bliskim Wschodzie – twierdzi Eberhard Zangger w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „The Ancient Near East Today”. Co znajdowało się w grobie? Zangerr jest absolwentem Uniwersytetu Harvarda. Pracę doktorską obronił na Uniwersytecie Stanforda. Stał się znany w dużej mierze poprzez wygłaszanie kontrowersyjnych teorii na temat historii epoki brązu we wschodnim regionie Morza Śródziemnego. Jego hipotezy dotyczące Troi i Atlantydy spotkały się z szerokim sceptycyzmem wśród współpracowników, podobnie jak niektóre z jego hipotez dotyczących Luwijczyków. Opisywana czara została odkryta w jednym z wielu wykutych w skałach grobowców, ciągnących się wzdłuż Wadi Samiya na północny wschód od Ramallah. Leżała w zamkniętej komorze wraz z szesnastoma naczyniami ceramicznymi, trzema lampami, drewnianym drzewcem włóczni, grotem strzały i bursztynowymi paciorkami. Jak na epokę brązu jest to wyjątkowo bogate wyposażenie. Stworzyciel Nieba i Ziemi Samo naczynie zostało wykonane z cienkiej srebrnej blachy. Mierzy około 8,2 cm wysokości, a jego krawędź liczy około 25 cm obwodu. U podstawy naczynia biegnie pas zygzaków i fryz jodełkowy. Powyżej znajduje się pas narracyjny podzielony na dwie wyważone sceny. – Po prawej stronie dwie antropomorficzne postacie (z których dziś zachowała się tylko jedna), o wyolbrzymionych profilach, zwrócone są ku sobie i trzymają końce półksiężyca zdobionego małymi kółkami. Nad wklęsłym łukiem unosi się duża rozeta z ludzką twarzą przedstawioną en face. Natomiast pod półksiężycem leży gruby wąż, jego ciało pokrywają delikatne kreski – wylicza badacz. Wyjątkowo interesująco przedstawia się lewa strona zdobienia. Znajduje się tam postać pół-człowieka, pół-byka z wyciągniętymi rękoma próbującymi pochwycić dwie mocno stylizowane rośliny. – Między czterema zwierzęcymi nogami znajduje się mniejsza rozeta, tym razem bez twarzy. Obok chimery stoi drugi wąż, wyprostowany na ogonie, którego skórę oznaczono wzorem kółek z kropką – kontynuuje Zangerr. Pierwotnie zakładano, że zdobienie nawiązuje do babilońskiego eposu stworzenia Enūma Eliš. Według tej hipotezy chimera miałaby symbolizować Marduka gotowego do walki z Tiamat („trzymał roślinę, by zniweczyć jej truciznę”). Druga scena miałaby ukazywać działania Marduka po zwycięstwie, kiedy dzieli ciało Tiamat na niebo i ziemię. Babilońska kosmologia Ale Eberhard Zangger, Daniel Sarlo i Fabienne Haas Dantes, czyli autorzy cytowanego artykułu, nie zgadzają się z taką interpretacją. Ich zdaniem czara powstała ponad tysiąc lat przed redakcją Enūma Eliš z późnego drugiego tysiąclecia p.n.e. Poza tym postaci na naczyniu nie przypominają wojowników ani nie posiadają narzędzi mogących to sugerować. Wiele elementów zdobienia zupełnie nie odpowiada babilońskiemu poematowi kosmologicznemu. Badacze asyriologii i archeologii Lewantu wielokrotnie wskazywali na chronologiczną i ikonograficzną niezgodność, podkreślając, że przedstawione postaci nie odgrywają sceny walki. Ich zdaniem sceny ukazują powstanie świata i kosmosu, lecz wywodzą się z mitu znacznie starszego niż Enūma Eliš. W interpretacji Zanggera, Sarlo i Dantes pierwsza scena przedstawia chaos: chimera symbolizuje słabego, animistycznego boga, a mały kwiatowy symbol pod jej nogami – bezsilne Słońce. Nad wszystkim dominuje potężny wąż-potwór. Druga scena reprezentuje uporządkowany kosmos: bogowie zostali oddzieleni od zwierząt i przybierają potężną ludzką postać. Wznoszą silne Słońce w „niebiańskiej łodzi”, co symbolizuje oddzielenie niebios od ziemi. Wąż chaosu pokonany leży pod Słońcem. Zangger podkreśla, że z innych części Żyznego Półksiężyca pochodzą teksty klinowe z tego samego okresu, opisujące oddzielenie niebios od ziemi przez bogów. Dzięki temu wiemy, że w czasach powstania czary istniały już narracje o stworzeniu świata. – Niesamowite jest to, że mamy teraz obraz tego, jak wyobrażano sobie akt stworzenia – podsumowuje naukowiec. Źródło: The Ancient Near East Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Święte miasto wyglądało inaczej niż sądziliśmy. Nowe odkrycie archeologiczne w Jerozolimie
Archeolodzy dokonali w Jerozolimie ważnego odkrycia. Naturalna dolina skalna okazała się być monumentalną fosą. Oddzielała dwie części miasta. Odkrycie to otwiera dyskusję na temat lokalizowania miejsc znanych z Biblii.
W tym artykule: Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Archeolodzy nie przestają pracować na terenie Jerozolimy. Jest to święte miasto dla wyznawców trzech religii monoteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Dlatego każde znalezisko elektryzuje wiele osób, bo może odnosić się do wydarzeń znanych ze świętych ksiąg. Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie Eksperci z Izraelskiego Urzędu Starożytności i Uniwersytetu w Tel Awiwie poinformowali właśnie o odkryciu potężnej fosy o głębokości co najmniej dziewięciu metrów i szerokości przynajmniej 30 metrów. Dokonano go w Parku Narodowym Murów Jerozolimskich. Naukowcy zdawali sobie sprawę, że rów obronny był częścią umocnień Jerozolimy. Ale nie było jasne, gdzie się znajdował. Poszukiwania fosy starożytnego miasta trwały 150 lat. Fosa została częściowo wykuta specjalnie w tym celu. Jednak jej fragmenty są pozostałością po kamieniołomach. W ten sposób ekonomicznie uzyskano bardzo istotny element fortyfikacji. Fosa oddzielała górne miasto, w którym znajdowały się Wzgórze Świątynne i pałac od dolnego miasta (obecnie to obszar Ofel), gdzie żyli zwykli ludzie. Jest to współczesny parking Givati. „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy – Nie wiadomo, kiedy fosa została wykopana. Dowody sugerują, że była używana przez wieki, kiedy Jerozolima była stolicą Królestwa Judy, prawie 3000 lat temu w czasach króla Jozjasza. W tamtych latach fosa oddzielała południową część mieszkalną miasta od Akropolu na północy – komentują odkrycie kierownicy wykopalisk prof. Yuval Gadot z Wydziału Archeologii i Starożytnych Kultur Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Tel Awiwie i dr Yiftah Shalev z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Naukowcy nie mają wątpliwości: stworzenie fosy było wielką operacją. Na dużą skalę zmodyfikowała ona naturalną topografię miasta. Celem było zademonstrowanie przez ówczesnych władców swojej siły i możliwości tym, którzy przybywają do bram Jerozolimy. Według badaczy, wykonanie fosy wymagało znacznych umiejętności inżynieryjnych i zasobów. Taka inwestycja podkreślała siłę i możliwości ówczesnych władców miasta. Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Przez ostatnie 150 lat badacze i archeolodzy podejmowali liczne próby prześledzenia trasy północnych fortyfikacji Jerozolimy. Na ich tropie była również brytyjska archeolożka Kathleen Kenyon (1906–1978), która prowadziła wykopaliska w Jerozolimie w latach sześćdziesiątych XX wieku, na obszarze położonym nieco na wschód od dzisiejszego parkingu Givati. Kenyon zasłynęła też z wykopalisk w jednym z najstarszych miast świata – Jerychu. Badaczka uważała, że odkryta przez nią rozpadlina skalna jest naturalnego pochodzenia. Nowe badania przyniosły dowód na ingerencję ludzi. Odsłonięty fragment fosy liczy około 70 m długości i rozciąga się z zachodu na wschód. Zdaniem prof. Gadota znalezisko otwiera nową dyskusję na temat terminów z literatury biblijnej, które odnoszą się do topografii Jerozolimy, takich jak wzgórze Ofel i Millo (rodzaj ufortyfikowanego tarasu). Tego nikt się nie spodziewał. W grobie Jezusa Chrystusa dokonano zadziwiającego odkrycia W Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli średniowieczny ołtarz, który przez lata uważany był za zaginiony. Pochodzi z 1149 roku i został postawiony tu przez krzyżowców. Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Określenie wieku wielkiej dziury – a nią była fosa – jest niezmiernie trudne. Dyrektor wykopalisk z ramienia Izraelskiego Urzędy Starożytności dr Yiftah Shalev podkreśla, że data jej wykopania nie jest znana. – Tak znaczące inwestycje i kamieniołomy w Jerozolimie są zwykle datowane na środkową epokę brązu, czyli około 3800 lat temu. Jeśli fosa została wykopana w tym okresie, to miała chronić miasto od północy – jedynego słabego punktu zbocza Miasta Dawida. Tak czy inaczej, jesteśmy pewni, że była używana w czasach Pierwszej Świątyni i Królestwa Judy (IX wiek p.n.e.), tworząc wyraźny bufor między częścią mieszkalną miasta na południu a górnym miastem na północy – wyjaśnia badacz. Starożytną Jerozolimę zbudowano na szczycie wąskiego i stromego grzbietu, rozciągającego się nad wzgórzami i dolinami, które dzieliły ją na odrębne części. Powodowało to problemy w komunikacji w ramach miasta. Dlatego przeprowadzano inwestycje, mające na celu zmianę ukształtowania terenu. Na przykład w Pierwszej Księdze Królewskiej w Biblii (11:27) wspomniane jest działanie tego typu, które wykonał król Salomon: „Salomon budował twierdzę Millo, aby wypełnić wyłom w murze wokoło Miasta Dawida, swego ojca”. Źródło: Izraelski Urząd Starożytności. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Tabliczka przekleństwa”. Najstarszy hebrajski tekst wspominający Boga może być czymś zupełnie innym
Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasach Eksodusu i mogli być naocznymi świadkami i kronikarzami Starego Testamentu. Problem polega na tym, że artefakt mógł być w rzeczywistości... ciężarkiem wędkarskim.
W tym artykule: Jeżeli odkrycie zostanie potwierdzone, będzie to przełom we współczesnej archeologii Tabliczki przekleństwa znane są już od stuleci, ale ta może być najstarsza w historii „Zostaniesz przeklęty przez Boga" Tabliczka może być w rzeczywistości ciężarkiem wędkarskim Góra Ebal jest ważnym miejscem dla Izraelitów i Chrześcijan „Gdy Pan, Bóg wasz, wprowadzi was do ziemi, którą idziecie posiąść, ogłosicie błogosławieństwo na górze Garizim, a przekleństwo na górze Ebal.” To słowa z Księgi Powtórzonego Prawa Starego Testamentu. A właśnie na górze Ebal archeolodzy odnaleźli tabliczkę, na której ma znajdować się najstarszy spisany tekst w języku hebrajskim. Naukowcy twierdzą, że jest to tzw. „tabliczka przekleństwa”. Jeżeli odkrycie zostanie potwierdzone, będzie to przełom we współczesnej archeologii Houston, Texas. Międzynarodowy zespół naukowców pod przewodnictwem dr Stotta Striplinga organizuje konferencję prasową, podczas której ogłaszają przełom w odkryciach archeologicznych. Uczeni twierdzą, że tabliczka o wymiarach 2x2 cm pochodzi z ok. 1200 r. p.n.e. Widnieje na niej m.in. tetragram. To cztery hebrajskie litery oznaczające „Jahwe”, czyli Bóg. Gdzie leży biblijne miasto, w którym Jezus rozmnożył chleb? Betsaida to jedno z najczęściej opisywanych biblijnych miast. Archeolodzy od lat spierają się w kwestii jego położenia. Autorzy odkrycia byli zdania, że to archeologiczna i historyczna sensacja. Naukowcy stwierdzili, że tabliczka jest dowodem, że wydarzenia, które zostały opisane w Starym Testamencie, mogły zostać spisane przez naocznych świadków. Dotychczas najstarszym tekstem, który pojawił się w Biblii, była Pieśń Debory z Księgi Sędziów, która została spisana co najmniej 1100 lat p.n.e. Tabliczki przekleństwa znane są już od stuleci, ale ta może być najstarsza w historii Tabliczki przekleństwa, znane również jako tabliczki złorzeczące, (łac. tabella defixionis) to ołowiane tabliczki, w których wyryta została modlitwa lub przekleństwo. Jak dotąd najstarsze tego rodzaju przedmioty znamy z końca VI wieku p.n.e. Pochodzą głównie z cywilizacji greckiej i rzymskiej. Tabliczki zwykle zakopywano pod ziemią, wrzucano do studni lub ukrywano w podziemiach różnych budynków. Ludzie wierzyli, że w ten sposób sprowadzają klątwy na swych wrogów. Za rozszyfrowanie tekstu z nowo odkrytej tabliczki odpowiadają prof. Gershin Gail z Uniwersytetu w Hajfie oraz Pieter Gert van der Veen z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Tekst został schowany we wnętrzu tabliczki. Badania zostały przeprowadzone za pomocą technologii zaawansowanych skanów, których wykonano w Czeskiej Akademii Nauk w Pradze. Tajemniczy drugi autor zwojów znad Morza Martwego. Nowe badania potwierdzają jego istnienie Zwoje znad Morza Martwego, czyli zwoje z Qumran zostały przypadkowo odkryte w latach 50. XX wieku w jaskiniach w Izraelu. Co o nich dziś wiemy? „Zostaniesz przeklęty przez Boga" Badacze stwierdzili, że większość tekstu jest zapisana po hebrajsku. Miało być to ostrzeżenie, jakie konsekwencje spotkają ludzi, którzy nie wypełnią zobowiązań, które zostały spisane w tabliczce. Uczeni przekazali, że można tam odczytać słowa „zostaniesz przeklęty przez Boga”. Na podstawie analizy ołowiu naukowcy ustalili, że tabliczka może pochodzić z późnej epoki brązu. Badacze datują ją na ok. 1200 r. p.n.e. Przyznali, że jeśli te badania zostaną potwierdzone, będzie to oznaczało, że ten tekst, który wspomina Jahwe, jest o kilkaset lat starszy od tekstu, który do tej pory uchodził za najwcześniej znaleziony w Izraelu. Tabliczka może być w rzeczywistości ciężarkiem wędkarskim Jednak nowe badania podaja w wątpliwość tezę o tym, że artefakt jest tabliczką z imieniem Boga. Nowe badania sugerują, że ołowiany zabytek może w rzeczywistości być ciężarkiem wędkarskim. Co więcej, nie ma na nim żadnego napisu, a widoczne ślady są jedynie efektem powstałym w wyniku działania czynników atmosferycznych. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Israel Exploration Journal". Głównym autorem jest Aren Maeir, archeolog z Uniwersytetu Bar-Ilan. – Możliwe, że istnieją inne zdjęcia tabliczki i rzeczywiście znajduje się tam napis na zewnątrz – powiedział Maeir. – Ale z tego, co wiemy, na podstawie dotychczas opublikowanych informacji, istnieje wiele, wiele problemów z ich interpretacją – dodał uczony. Góra Ebal jest ważnym miejscem dla Izraelitów i Chrześcijan Góra Ebal, na której odnaleziono tabliczkę, jest ważnym miejscem historycznym zarówno dla wyznawców judaizmu, jak i chrześcijan. Znajduje się nieopodal palestyńskiego miasta Nablus, na północ od Jerozolimy. Położona jest w sąsiedztwie drugiej góry, Garizim. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Według Biblii, to w tym miejscu Jozue miał zbudować ołtarz. „Wtedy zbudował Jozue ołtarz dla Pana, Boga Izraela, na górze Ebal, jak nakazał synom izraelskim Mojżesz, sługa Pana, jak jest napisane w księdze zakonu Mojżeszowego: ołtarz z nieciosanych kamieni, nieobrabianych żelazem. Na nim złożono Panu ofiary całopalne i ofiary pojednania”. Znalezienie tabliczki przekleństwa dokładnie w tym miejscu może być dowodem na jej autentyczność. Co więcej, archeolodzy opublikowali odkrycie na łamach czasopisma „Heritage Science" w maju 2023 roku. Jednak nowe doniesienia sprawiają, że wciąż powinniśmy podchodzić do odkrycia z dystansem. Źródło: Heritage Science, Israel Exploration Journal Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyjątkowe odkrycie u wybrzeży Izraela. Na dnie morza odnaleziono miecz z czasów krucjat
Archeolodzy twierdzą, że miecz prawdopodobnie zaginął podczas bitwy morskiej, która odbyła się ok. 800 lat temu. Krzyżowcy starli się wówczas z muzułmanami podczas jednej z krucjat.
W tym artykule: Miecz z czasów krucjat Broń należała do krzyżowca, który zginął w bitwie morskiej W obronie Królestwa Jerozolimskiego Krucjaty, czyli wyprawy krzyżowe były organizowane od końca XI wieku. Chrześcijańskie rycerstwo na wezwanie papieża wyruszało w różne regiony świata, aby walczyć nie tylko z muzułmanami na Bliskim Wschodzie, ale także z poganami na wschodzie Europy. Jednak to właśnie wyprawy zbrojne przeciwko wyznawcom islamu przeszły do historii. Głównym celem pierwszych kampanii było bowiem odzyskanie Ziemi Świętej, a zwłaszcza Jerozolimy, miejsca kaźni Jezusa Chrystusa. Miecz z czasów krucjat Właśnie dlatego wiele miejsc dawnych bitew przez dziesiątki lat stanowiły miejsca wykopalisk archeologicznych. Badacze próbowali dowiedzieć się więcej o przebiegu walk, a odkrycia odzyskane ze stanowisk rzucały nowe światło na historię krucjat. Jednak potyczki nie odbywały się wyłącznie na lądzie. W XII i XIII wieku dochodziło również do bitew morskich pomiędzy krzyżowcami a muzułmanami. W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog odnalazł miecz wykonany z żelaza. Pokryły go muszle, piasek, mikroorganizmy, które sprawiły, że broń nie uległa degradacji. Jednak warstwa skorupy, choć uchroniła żelazne ostrze przed rozpadem, uniemożliwiała dokładniejsze badania. Po dwóch latach prac z wykorzystaniem między innymi promieniowania rentgenowskiego naukowcy ustalili, że broń pochodziła sprzed ok. 800 lat i została lekko wygięta, prawdopodobnie podczas zaciekłej walki. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Atiqot”. Broń należała do krzyżowca, który zginął w bitwie morskiej Archeolodzy stwierdzili, że miecz prawdopodobnie wpadł do wody podczas walki na statku. Świadczą o tym ślady na rękojeści, a także klindze. Uczeni uważają, że przeciwnik mógł wybić broń z ręki nieprzyjaciela. – Były to niezwykle kosztowne przedmioty, dlatego zazwyczaj znajdowały się w pochwie. W tym przypadku odnaleziono samą broń. Z tego możemy wywnioskować, że wpadł do morza podczas bitwy, prawdopodobnie z jego właścicielem, który obezwładniony mógł zostać wyrzucony przez burtę – mówi dr Joppe Gosker z Israel Antiquities Authority. Badacze w artykule przyznali, że podczas skanowania dna morskiego, nie odnaleźli żadnych dodatkowych pozostałości. Autorzy podejrzewają jednak, że szczątki pokonanego wojownika wciąż mogą leżeć w głębinach. – Być może kiedyś uda się go znaleźć – przyznają archeolodzy. W artykule czytamy, że odkryty artefakt był klasycznym przykładem XII i XIII-wiecznego europejskiego miecza. – Był długi i prosty i używano go zarówno do kłucia, jak i do cięcia – twierdzą naukowcy. Właśnie dlatego autorzy twierdzą, że broń należała najprawdopodobniej do krzyżowca i to właśnie rycerz z Europy został w tej potyczce pokonany. – Miecze w świecie islamskim w tym okresie miały najczęściej zakrzywione ostrza – podkreślają izraelscy uczeni. – Miecz najprawdopodobniej był używany przez wojownika krzyżowców, który osiedlił się w kraju po pierwszej krucjacie i założył Królestwo Jerozolimskie w 1099 roku – powiedział cytowany przez The Times of Israel Jacob Sharvit, dyrektor jednostki archeologii morskiej IAA. W obronie Królestwa Jerozolimskiego – Biorąc pod uwagę krwawe bitwy, jakie toczyły się w kraju między krzyżowcami a muzułmanami, możemy spodziewać się, że odnajdziemy więcej takich mieczy. W praktyce najczęściej znajdujemy fragmenty, bardzo rzadko udaje się odkryć dobrze zachowany miecz. Do tej pory w Izraelu znaleziono siedem mieczy z tego okresu, a większość z nich znajdowała się w morzu – dodaje Sharvit. Królestwo Jerozolimskie zostało utworzone przez krzyżowców podczas I krucjaty, gdy Europejczycy zdobyli Jerozolimę. Znajdowało się na terenie Syrii i Palestyny. Stanowiło lenno Stolicy Apostolskiej. Państwo istniało w latach 1099–1291. Autorzy najnowszego odkrycia zwracają uwagę, że dla nowego królestwa niezwykle ważne było utrzymanie kontroli nad portami. Był to kluczowy element przetrwania, ponieważ krzyżowcy byli uzależnieni od dostaw drogą morską z Europy. Miecz prawdopodobnie pochodził z jednej z bitew, gdy muzułmanie zaatakowali jeden z portów. Źródło: Atiqot, The Times of Israel Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Jerozolimie odnaleziono dokument zapisany na kamiennej tabliczce. Pochodzi z czasów Jezusa
W Mieście Dawida, najstarszej części Jerozolimy, archeolodzy odnaleźli starożytny dokument sprzed 2000 lat. Zawiera informacje finansowe pewnego kupca.
W tym artykule: Starożytny rachunek pochodził z okresu Drugiej Świątyni Miasto Dawida było niegdyś sercem Jerozolimy Życie codzienne w dawnej Jerozolimie Miasto Dawida to najstarsza część Jerozolimy. Dziś znajduje się tu stanowisko archeologiczne, w którym od XIX wieku trwają niezliczone wykopaliska. Odkrycia w tym miejscu rzuciły światło na historię miasta, a także życie codzienne jego mieszkańców. Pomogły również zweryfikować dawne pisma, kroniki, a nawet teksty biblijne, które opisują dzieje ludu Izraela. Starożytny rachunek pochodził z okresu Drugiej Świątyni Podczas najnowszych wykopalisk w stolicy Izraela archeolodzy odnaleźli małą kamienną tabliczkę. Izraelski Urząd ds. Starożytności poinformował, że zapisano na niej dokumentację finansową, a artefakt pochodzi sprzed ok. 2000 lat. W historiografii Izraela mówi się, że jest to tzw. Okres Drugiej Świątyni. Chodzi o najważniejszą świątynię izraelitów, która została wzniesiona na Wzgórzu Świątynnym w latach 537–516 p.n.e., a zburzono ją w 70 r. n.e. podczas oblężenia Jerozolimy. Było to jedno z najważniejszych starć w ramach pierwszego powstania żydowskiego przeciwko cesarstwu rzymskiemu. Święta budowla Żydów została wówczas spalona, a wraz z nią spłonęła duża część śródmieścia. Naukowcy przeprowadzili dokładną analizę kamiennej tabliczki. Okazało się, że starożytny dokument był swego rodzaju potwierdzeniem lub pokwitowaniem płatności. Rachunek został wystawiony prawdopodobnie przez kupca lub inną osobę, która zajmowała się handlem w stolicy Izraela. Autorzy odkrycia przyznają, że artefakt rzuca światło na starożytną działalność handlową i jest rzadkim dowodem, który ujawnia szczegóły dotyczącego zwykłego, codziennego życia. Miasto Dawida było niegdyś sercem Jerozolimy – To niezwykłe odkrycie, które ujawnia kolejny aspekt żydowskiego życia 2000 lat temu. Te wyjątkowe wykopaliska potwierdzają, że Miasto Dawida było dawniej sercem Jerozolimy i jednym z ważniejszych części tego miasta – mówi rabin Amichai Eliyahu, minister dziedzictwa narodowego Izraela. Odnalezienie dokumentu zostało opisane w recenzowanym czasopiśmie archeologicznym „Atiqot”. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Izraelscy badacze poinformowali, że na tabliczce zachowało się siedem wierszy zapisanych w języku hebrajskim. W każdym z nich znajduje się imię, następnie słowo oznaczające pieniądze, a po nim liczba. Archeolodzy zwracają uwagę, że w przeszłości w dzisiejszej Jerozolimie i mieście Bet Szemesz, odnaleziono podobne tabliczki. Wszystkie pochodziły z okresu od ok. 37 r. p.n.e. do 70 r. n.e. Naukowcy twierdzą jednak, że to pierwsza taka inskrypcja, którą odkryto w pierwotnej części stolicy Izraela. Życie codzienne w dawnej Jerozolimie A artykule czytamy również, że inskrypcja została wyryta ostrym narzędziem na płycie z kamienia kredowego. Jednak to, co jest najciekawsze w odkryciu, to fakt, że płyta była wcześniej używana jako ossuarium. W dawnych czasach było to naczynie lub pojemnik, który służył do przechowywania kości lub prochów zmarłych. Niekiedy ossuarium było wolno stojącą budowlą, którą wznoszono w obrębie cmentarzy. Jednak te znajdowały się zazwyczaj poza miastem. Autorzy sugerują, że może to oznaczać, że osoba, która wystawiła starożytny rachunek, była handlarzem tych grobowych konstrukcji. Odkrycia starożytnego rachunku dokonano w miejscu, w który znajdowała się droga, którą podążali pielgrzymi. 2000 lat temu była to arteria, która łączyła Miasto Dawida z bramami Drugiej Świątyni. Okazuje się jednak, że oprócz trasy pielgrzymkowej, mogła być to również ścieżka, przy której kupcy sprzedawali swoje towary. – Kolejne odkrycia, których dokonaliśmy podczas wykopalisk, pokazują bardzo duże znaczenie tej drogi nawet w okresie Drugiej Świątyni. Każde znalezisko przybliża nas do lepszego zrozumienia rangi tego obszaru – mówi Eli Escusido, dyrektor Urzędu ds. Starożytności. Prawdopodobnie ta droga była pełnym życia starożytnym centrum handlowym, w którym ludzie spotykali się, rozmawiali i wymieniali swoje towary. Źródło: Atiqot Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odnaleźli szkielet, który ma ślady operacji mózgu. Zabieg przeprowadzono 3400 lat temu
Podczas wykopalisk archeologicznych w Izraelu odnaleziono szkielety dwóch braci z epoki brązu. Czaszka jednego z nich miała dziurę, którą wykonano podczas zabiegu trepanacji. Naukowcy twierdzą, że to najstarszy dowód na tego rodzaju operację w regionie.
W tym artykule: Najstarszy dowód na trepanację na Bliskim Wschodzie Mężczyzna należał do bogatszej warstwy społecznej Pacjent zmarł prawdopodobnie kilka godzin po operacji Najstarsze operacje na świecie przeprowadzano już kilka, a nawet kilkanaście tysięcy lat temu. Pradawna medycyna rozwijała się metodą prób i błędów. Nie wszystkie zabiegi były udane. Prawdopodobnie większość z nich i tak kończyła się olbrzymim cierpieniem pacjenta, a niekiedy nawet śmiercią. Najstarszy dowód na trepanację na Bliskim Wschodzie Znane są jednak przypadki starożytnych eksperymentów medycznych, które kończyły się pomyślnie. Tak było m.in. z hiszpańską czaszką, która miała ślady kilku nacięć świadczących o operacji ucha. Szkielet miał pond 5000 lat. Co więcej, pierwszą udaną amputację przeprowadzono ok. 31 tys. lat temu na Borneo. Badacze ustalili, że po odcięciu dolnej części nogi, pacjent żył jeszcze od sześciu do dziewięciu lat. Najnowsze odkrycie w Izraelu rzuca z kolei nowe światło na historię operacji na Bliskim Wschodzie. W trakcie ostatnich wykopalisk archeologicznych w grobowcu w starożytnym mieście Tel Megiddo badacze odnaleźli szczątki dwóch braci, którzy żyli w epoce brązu w latach 1550 a 1450 p.n.e. Naukowcy zauważyli, że czaszka jednego z nich miała kwadratowy otwór. Uczeni sugerują, że to najstarszy dowód na trepanację czaszki w tym regionie. Co robi metal w starożytnej czaszce. Sensacyjne odkrycie naukowców. Nie są pewni, czy metalowy element jest oryginałem, czy znakomitą fałszywką Czaszka, która została odnaleziona w Peru może być dowodem na najstarszą w historii operację wszczepienia implantu. Środowisko naukowców jest jednak podzielone. Część naukowców uważa,... – Trepanacja była zabiegiem chirurgiczny, który znany jest w historii od tysięcy lat. Jednak nie mamy wiele dowodów na tego rodzaju operacje na Bliskim Wschodzie. Mamy nadzieję, że nasze badania pomogą zrozumieć, jak rozwijała się medycyna na terytorium dzisiejszego Izraela – mówi dr Rachel Kalisher, archeolożka z Brown University, która jest współautorką odkrycia. Mężczyzna należał do bogatszej warstwy społecznej Trepanacja to skomplikowana operacja, która polega na otwarciu czaszki poprzez wywierceniu w niej drobnych otworów. W czasach starożytnych była przeprowadzana w celu leczenia dolegliwości, takich jak choroby mózgu, epilepsji, lub złagodzenia migreny. Autorzy odkrycia podkreślają, że Tel Megiddo znajdowało się drodze ważnego szlaku handlowego Via Maris. Łączył Afrykę Północną z krajami Lewantu i był jednym z głównych traków w starożytnej Palestynie. Dzięki temu miasto było bogate i dobrze prosperujące. Zbudowano tam wiele majestatycznych budowli, świątyń i fortyfikacji. Dr Kalisher twierdzi, że bracia należeli do bogatszej części społeczeństwa, być może byli nawet spokrewnieni z ówczesną rodziną królewską. Wskazuje na to wyposażenie grobowca oraz fakt, że trepanacja w regionie nie była powszechną operacją. Pacjent zmarł prawdopodobnie kilka godzin po operacji Naukowcy przeprowadzili analizę DNA i odkryli, że obydwaj bracia przechodzili ciężkie choroby. Niektóre kości wykazywały ślady przewlekłych i wyniszczających schorzeń. – Nasze badania wykazały, że musieli mierzyć się z problemami zdrowotnymi, które w tamtych czasach byłyby nieuleczalne, gdyby nie status społeczny. Na zaawansowane zabiegi i operacje mogli liczyć tylko najbogatsi – twierdzi dr Kalisher. Autorzy odkrycia stwierdzili, że młodszy brat w chwili śmierci miał kilkanaście lub ponad dwadzieścia lat. Starszy natomiast mógł dożyć nawet 40 lat. Badacze zwracają uwagę na to, że jak na stan ich szczątek i fakt przebycia tak wielu chorób, mieli długie życie. – Ludzie, którzy należeli do elity, nie musieli dużo pracować. Bogaci mieszkańcy Tel Megiddo mieli zupełnie inną, zdrowszą dietę – podkreśla archeolożka. Badaczom nie udało się jednak ustalić, dlaczego starszy z braci został poddany trepanacji. – Analiza kości wykazała, że człowiek ten znosił postępującą infekcję przez długi czas. Być może był to trąd. Operację przeprowadzono prawdopodobnie w ostatniej fazie choroby, jako odpowiedź na stan niemalże agonalny – przyznają autorzy. Mężczyzna zmarł kilka godzin po zabiegu. Źródło: PLOS One Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odkryli, że srebro było używane jako waluta znacznie wcześniej, niż sądzono
Analiza skarbów sprzed 3600 lat odnalezionych w Izraelu i Palestynie wykazała, że starożytni mieszkańcy Lewantu mogli używać waluty opartej na srebrze dużo wcześniej, niż dotychczas podejrzewano.
W tym artykule: Srebro mogło być używane jako waluta nawet 500 lat wcześniej, niż podejrzewano Srebro było wówczas rodzajem proto-szekli Najwcześniejszy dowód na długotrwały handel pomiędzy Lewantem a Anatolią Zespół naukowców z Uniwersytetu w Hajfie i Uniwersytetu Hebrajskiego odkrył, że w Lewancie używano srebrnej waluty ponad 3600 lat temu. Badacze dokonali analizy skarbów, które odkryto podczas wykopalisk w Izraelu i Strefie Gazy. Uczeni przekonują, że pierwsze srebrne monety, które były w obiegu mogły pochodzić ze starożytnej Grecji lub Anatolii. Odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”. Srebro mogło być używane jako waluta nawet 500 lat wcześniej, niż podejrzewano Starożytna waluta była oparta na naturalnych zasobach oraz kamieniach szlachetnych. Pieniądze były formą wymiany handlowej. W czasach neolitycznych płacono wszystkim, co miało jakąś wartość. M.in. zbożem, warzywami, zwierzętami lub innymi dobrami. Jednak dotychczas uważano, że pierwsze monety w historii powstały prawdopodobnie ok. 1000 r. p.n.e. i były używane przez ludy anatolijskie. Autorzy najnowszych badań sugerują, że starożytna waluta mogła być używana nawet o 500 lat wcześniej. Badacze przeanalizowali 28 sztuk srebra, które znaleziono na stanowiskach archeologicznych z epoki brązu. Wszystkie skarby odnaleziono w państwach Lewantu. Srebro było wówczas rodzajem proto-szekli Naukowcy twierdzą, że wśród drogocennych artefaktów nie było narzędzi ani innych podobnych przedmiotów. Oznacza to, że srebro mogło być wykorzystywane jako zapłata podczas transakcji. – Wiemy, że ten okres epoki brązu to czas, w którym stawiano większe budowle i fortyfikacje. Architekci musieli czymś zapłacić robotnikom, którzy brali udział w budowie – twierdzi w rozmowie z Live Science Tzilla Eshel, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. W Izraelu znaleziono 1500-letnie szczątki mnicha. Dlaczego był zakuty w łańcuchy? Wiele odkryć archeologicznych w Izraelu jest związanych z chrześcijaństwem. Czy tym razem tropy również prowadzą do Biblii? Autorzy przekonują, że srebro mogło już wówczas pełnić funkcję proto-szekli. W czasach biblijnych była to jednostka masy, którą wykorzystano do nazwania jednostki monetarnej. Jeden szekel mógł również odpowiadać ok. 16,83 g wagi. W Księdze Rodzaju czytamy, jak Abraham chciał kupić grotę oraz kawałek pola w Hebronie od Chetytów. Kupiec odpowiedział na to Abrahamowi słowami: „Panie mój, posłuchaj mnie: ziemia warta czterysta syklów srebra – suma niewielka dla mnie i dla ciebie – pochowaj swoją zmarłą”. Najwcześniejszy dowód na długotrwały handel pomiędzy Lewantem a Anatolią – W starożytności różne przedmioty były wymieniane. Ok. 1500 r. p.n.e. srebro mogło stać się jednostką wyceny oferowanych dóbr – twierdzi prof. Eshel. Nie były to zatem wybijane srebrne monety, lecz kawałki srebra „na wagę”. Badacze twierdzą również, że odkrycie srebrnej waluty jest najwcześniejszym dowodem na długotrwałą wymianę i handel kamieniami szlachetnymi pomiędzy Lewantem a Anatolią. Autorzy odkrycia przeprowadzili analizę izotopową odkrytego srebra. Wykazała ona, że część tego kruszcu była wydobywana w Anatolii oraz w południowo-wschodniej Europie. Co ciekawe, najstarsze fragmenty srebra mogły pochodzić z kultury mykeńskiej. Była to najstarsza greckojęzyczna kultura, która rozwijała się w późnej epoce brązu na terenie Grecji kontynentalnej. Źródło: Journal of Archaeological Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Gdzie jest Arka Przymierza? 7 potencjalnych tropów
Arka zaginęła podczas szturmu wojsk babilońskich na Jerozolimę w 586 r. p.n.e. Gdzie jest Arka Przymierza? Badacze wskazują 7 potencjalnych miast, gdzie może się dzisiaj znajdować.
W tym artykule: Co się stało z Arką Przymierza? Chartres (Francja) Rzym (Włochy) Jerozolima (Izrael) Tanis (Egipt) Aksum (Etiopia) Lalibela (Etiopia) Harare (Zimbabwe) Według Biblii Arka Przymierza to ozdobna skrzynia, w której Izraelici przechowywali kamienne tablice z Dekalogiem. W Starym Testamencie czytamy, że Mojżesz miał je otrzymać Boga na Górze Synaj. Symbolizowała obecność Jahwe, a być może tron Boży. Według tradycji żydowskiej oprócz przykazań wewnątrz Arki miały znajdować się również: laska Aarona oraz dzban z manną. Co się stało z Arką Przymierza? Arka Przymierza miała 140 cm długości na 80 cm szerokości i 80 cm wysokości. Wykonano ją z akacjowego drewna i obito złotą blachą. Wszystko, co wiemy o zaginionej relikwii, pochodzi z Księgi Powtórzonego Prawa i Księgi Wyjścia. Według hebrajskiej wersji Biblii, do momentu wybudowania Pierwszej Świątyni Salomona Arka miała być przewożona na specjalnym wozie z zasłonami w trakcie kampanii wojskowych Izraelitów. Żydzi wierzyli bowiem, że ktokolwiek posiada Arkę, ten jest niezwyciężony. Po zdobyciu Jerozolimy przez króla Dawida Arka została sprowadzona z pustyni i przechowywana przez kolejne lata w mieście. Miała być trzymana w różnych świątyniach. W 586 r. p.n.e. armia Babilonu, którą dowodził król Nabuchodonozor II, podbiła Palestynę. Podczas najazdu zburzono Pierwszą Świątynie, a Arka Przymierza zaginęła. Legendy mówią, że obrońcy miasta mogli ją gdzieś ukryli. Najpewniej jednak została wykradziona lub zniszczona przez najeźdźców. Jedna z legend głosi, że Arka pojawi się znowu, gdy na Ziemi objawi się prawdziwy Mesjasz. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Chrześcijańska i żydowska relikwia poszukiwana jest już od tysięcy lat, ale jak dotąd nikomu nie udało się jej odnaleźć. Kilkukrotnie archeolodzy natrafiali na ślady, które mogłyby wskazywać na ostateczne miejsce, w którym znajduje się ten mistyczna skrzynia. Temat przebił się również do popkultury, czego przykładem jest choćby popularny film „Poszukiwacze Zaginionej Arki" z 1981 r. W hicie Stevena Spielberga Indiana Jones wyrusza do Egiptu, aby odnaleźć Arkę Przymierza, zanim dokonają tego naziści. Gdzie jest Arka Przymierza? Oto miasta, w których znajdowały się poszlaki prowadzące do Arki. Chartres (Francja) Na średniowiecznej katedrze w Chartres pojawia się płaskorzeźba z łacińskim napisem „Tu przechowywana jest Arka”. Czy to tylko religijna metafora? A może skarb udało się odnaleźć templariuszom, blisko związanym z tym kościołem? We Francji jest jeszcze kilka innych miejsc typowanych na miejsce przechowywania Arki – zwłaszcza w niepokornej, heretyckiej Langwedocji. Rzym (Włochy) Na Łuku Tytusa widać płaskorzeźbę z Rzymianami wynoszącymi ze Świątyni Jerozolimskiej wielką żydowską menorę i tajemniczą sporą skrzynię. Czyżby Arka trafiła do Rzymu, a wieki później została stamtąd zrabowana przez barbarzyńców? A może została w Wiecznym Mieście i jest pieczołowicie przechowywana przez papiestwo w Watykanie? Jerozolima (Izrael) To tutaj w sanktuarium na Wzgórzu Świątynnym pierwotnie przechowywana była skrzynia z tablicami otrzymanymi przez Mojżesza. Tutaj także ślad po niej zaginął. Szukali jej w średniowieczu templariusze, a w XIX stuleciu wiktoriańscy awanturnicy. Są pogłoski, że obecnie prace poszukiwawcze prowadzą izraelscy archeolodzy, jednak robią to w tajemnicy, bo nad wzgórzem góruje dziś meczet zwany Kopułą na Skale. Tanis (Egipt) Filmowy Indiana Jones odnalazł Arkę w egipskim mieście Tanis, gdzie szukali jej hitlerowcy, by wykorzystać moc relikwii jako superbroń. To jednak tylko fikcja, aczkolwiek Arka faktycznie ma związki z Egiptem. To stamtąd wywiódł Izraelitów Mojżesz. W grobowcu Tutanchamona znaleziono zaś skrzynię z drążkami, tzw. relikwiarz Anubisa, z wyglądu przypominającą Arkę. Śladów relikwii szukano też na egipskiej wyspie Elefantynie, którą zamieszkiwali w starożytności Izraelici. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... Aksum (Etiopia) Według wielowiekowej legendy z Jerozolimy miał wykraść Arkę syn króla Salomona i królowej Saby, imieniem Menelik. Zabrał relikwię ze sobą, do Etiopii. Mieszkańcy tego kraju wierzą, że przechowywana jest w Kościele Matki Bożej z Syjonu w Aksum. Ponoć podczas wojny włosko-abisyńskiej biblijny skarb usiłowały wytropić wojska Benito Mussoliniego, ale został w porę ukryty. Lalibela (Etiopia) Innym miejscem w Etiopii łączonym z Arką są wydrążone w skale kościoły średniowiecznego etiopskiego cesarza Lalibeli (XII–XIII wiek). Marzył on o własnej niezdobytej Jerozolimie. Niektórzy pasjonaci twierdzą, że niezwykłe skalne świątynie pomogli mu zbudować... templariusze, poszukiwacze Arki. Harare (Zimbabwe) Historyk Tudor Parfitt ogłosił, że znalazł resztki Arki w muzeum w stolicy Zimbabwe. Jak tam trafiła? Z miejscowym ludem Lemba, uważającym się za jedno z Zaginionych Plemion Izraela. Notabene budowle Wielkiego Zimbabwe (na zdjęciu) przez lata brano za zaginione kopalnie króla Salomona. Sęk w tym, że przedmiot znaleziony przez brytyjskiego badacza był raczej rytualnym bębnem niż skrzynią z dziesięcioma przykazaniami. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Rekonstrukcja twarzy słynnej „czaszki z Jerycho”. Kim był mężczyzna, którego kości zagipsowano?
Po 70 latach od odkrycia naukowcy postanowili zrekonstruować twarz człowieka z Jerycho, którego czaszka została zagipsowana 9000 lat temu. Kim był tajemniczy mężczyzna?
W tym artykule: Kim był człowiek, który żył w Jerychu 9500 lat temu? Badacze stworzyli rekonstrukcję twarzy prehistorycznego mężczyzny Dlaczego osadnicy z Jerycha gipsowali czaszki? Jerycho to prawdopodobnie najstarsze, nieprzerwanie istniejące ludzkie miasto W pobliżu rzeki Jordan na Zachodnim Brzegu położone jest jedno z najstarszych miast na świecie. Ludzie zamieszkiwali je już nawet ok. 11 tysięcy lat temu. Dzisiaj Jerycho należy do Autonomii Palestyńskiej i zamieszkuje je nieco ponad 22 tysięcy osób. To małe miasteczko jest również miejscem, w którym 70 lat temu archeolog Kathleen Kenyon odkryła w sumie siedem zagipsowanych czaszek. Ale to jedna, nazwana później „czaszką z Jerycha”, wzbudziła po latach największe zainteresowanie. Kim był człowiek, który żył w Jerychu 9500 lat temu? Kenyon przed laty doszła do wniosku, że czaszki należą do jednych z najwcześniejszych mieszkańców Jerycha. Datowanie radiowęglowe wykazało, że mogły pochodzić nawet sprzed 9500 lat. Zostały pokryte gipsem prawdopodobnie, aby odtworzyć wizerunek zmarłych, do których należały. Ponadto do oczodołów włożono muszle, a na kilku z nich widoczne były ślady czerwonej farby. Naukowcy stwierdzili, że artefakty te mogły być wykorzystywane w celach kultu religijnego. Zobacz, jak wyglądała kobieta, która żyła 31 tysięcy lat temu. Zachwycająca rekonstrukcja twarzy Pierwotna analiza czaszki początkowo błędnie wykazała, że fragment kości należał do mężczyzny. Po 141 latach naukowcy naprawili błąd poprzedników i stworzyli niezwykłą rekonstrukcj.. Czaszka z Jerycho znajduje w Muzeum Brytyjskim. Od 2016 roku trwały badania, które miały na celu odtworzenie wyglądu osoby, do której należała. Badacze opublikowali swoją pracę na łamach czasopisma naukowego „Ortog Online”. Dzięki wykorzystaniu najnowszych technologii międzynarodowy zespół naukowców dokonał rekonstrukcji twarzy neolitycznego człowieka. Badacze stworzyli rekonstrukcję twarzy prehistorycznego mężczyzny Autorzy przyznają, że wymagało to niemałego wysiłku. Badacze musieli dokładnie odkryć kości, które znajdowały się pod warstwą gipsu, jednocześnie nie niszcząc żadnego elementu czaszki. W tym celu dokonali m.in. badania z wykorzystaniem mikrotomografii komputerowej. Następnie, na podstawie pomiarów, stworzyli wirtualny model 3D. – Niezwykłą cechą czaszki z Jerycho jest to, że, jej górna część jest znacznie większa niż u współczesnego człowieka – twierdzi Cícero Moraes, główna autorka projektu badawczego. Człowiek widoczny na opublikowanym przez badaczy zdjęciu to mężczyzna. Ma ciemne, kręcone włosy i ciemny zarost na całej twarzy. Naukowcy podejrzewają, że jest to jeden z pierwszych mieszkańców prehistorycznego Jerycha. Dlaczego osadnicy z Jerycha gipsowali czaszki? Naukowcy twierdzą, że ponad 9000 lat temu Jerycho było jedną z największych osad na Bliskim Wschodzie. Opłakiwanie i upamiętnianie zmarłych było rytuałem, który pomagał nawiązywać większe więzi i relacje neolitycznych społeczności. Uczeni sugerują, że pierwotnie każda zagipsowana czaszka należała do bliskiego znajomego lub krewnego. Osadnicy przychodzili do miejsca, w których się znajdowały, aby oddać im cześć. Z czasem czaszki zaczęły przypominać o dalszej rodzinie oraz ludziach, których uważano za założycieli Jerycha. Eksperci twierdzą, że po tym, jak tożsamość niektórych osób została zapomniana, fragmenty kości pogrzebano. Jerycho to prawdopodobnie najstarsze, nieprzerwanie istniejące ludzkie miasto Wykopaliska archeologiczne w Jerychu wykazały, że miasto jest prawdopodobnie najstarszym nieprzerwanie istniejącym ludzkim siedliskiem. Najstarsze ślady, wywodzące się z okresu neolitu preceramicznego, odnaleziono na terenie dzisiejszego Tell es-Sultan w odległości kilku kilometrów od miasta. Gdzie leży biblijne miasto, w którym Jezus rozmnożył chleb? Betsaida to jedno z najczęściej opisywanych biblijnych miast. Archeolodzy od lat spierają się w kwestii jego położenia. Jerycho ponad 70 razy pojawia się w Biblii, m.in. w Księdze Liczb, Księdze Jozuego oraz 1 Księdze Królewskiej. Wzmianki o mieście znajdziemy również w Nowym Testamencie i wszystkich czterech Ewangeliach. Co ciekawe, w Księdze Jozuego (6,26) czytamy, że Jerycho zostało zdobyte przez armię Jozuego w trakcie podboju Ziemi Obiecanej. Według chronologii biblijnej miało się to odbyć w latach 1220–1200 p.n.e. Jednak badania wykazały, że do zniszczenia miasta doszło kilkaset lat wcześniej, w okresie najazdów egipskich. Źródło: Ortog Online.
Odkryto starożytne artefakty w „grobowcu Salome”. To kobieta, która miała osobiście znać Jezusa
W grobowcu, który uważany jest za miejsce pochówku św. Salome, archeolodzy odnaleźli lampy pielgrzymów oraz starożytne inskrypcje. Jeden z napisów to imię kobiety, która miała towarzyszyć Jezusowi od jego narodzin, aż po śmierć na krzyżu i zmartwychwstanie.
W tym artykule: Kobieta, która była obecna w życiu Jezusa od narodzin, aż po jego śmierć Archeolodzy odkryli grobowiec, który miał być poświęcony Salome W czasach wczesnego chrześcijaństwa był to ważny ośrodek kultu świętej Starożytne pisma, hagiografie, a nawet Ewangelie wspominają o kilku kobietach, które miały być blisko związane z Jezusem. Św. Łukasz wymienia imiennie trzy z nich: Marię Magdalenę, Joannę i Zuzannę. Wśród najstarszych przekazów pojawia się również dziewczyna o imieniu Salome. To postać, która zawsze pozostawała w cieniu historii. A jednak wiele wskazuje na to, że była jedną z ważniejszych kobiet w życiu Jezusa. Kobieta, która była obecna w życiu Jezusa od narodzin, aż po jego śmierć Imię Salome po hebrajsku oznacza „czyniącą pokój”. W Ewangelii według św. Jana była spokrewniona z Maryją, matką Chrystusa. Nie wiadomo jednak, czy była jej siostrą, czy ciotką. Z kolei św. Mateusz wymienia ją jako matkę synów Zebedeusza, czyli apostołów Jana i Jakuba. Ewangeliści uważają, że miała towarzyszyć Jezusowi aż do jego śmierci na krzyżu. Co więcej, legenda głosi, że to właśnie Salome asystowała Marii przy narodzinach chrześcijańskiego zbawiciela. Opisuje to protoewangelia Jakuba, czyli apokryficzny utwór spisany w języku greckim w drugiej połowie II wieku. To również Salome wraz z Marią Magdaleną miały spotkać zmartwychwstałego Mesjasza. Archeolodzy odkryli grobowiec, który miał być poświęcony Salome W latach 80. ubiegłego wieku, w miejscu położonym na zachód od Jerozolimy w parku narodowym Tel Lachish, odnaleziono nieznany grobowiec. Archeolodzy nie wiedzieli wówczas, do kogo mógł należeć. Ponadto wcześniej został on obrabowany. Najnowsze wykopaliska w mogile ujawniły kilka artefaktów zostawionych przez pielgrzymów oraz inskrypcje, które wymieniają imię Salome. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Naukowcy twierdzą, że znajdowała się tutaj żydowska komora grobowa z okresu rzymskiego, która została zastąpiona kaplicą chrześcijańską w czasach Bizancjum. Archeologom udało się odnaleźć kilka glinianych lamp, które prawdopodobnie zostawili wierni, którzy odwiedzali grób jeszcze w okresie złotego wieku islamu. – We wnętrzu groty znaleźliśmy bardzo dużo napisów w starożytnej grece i języku syryjskim. Jedną z piękniejszych inskrypcji jest wyryte imię Salome. Właśnie dlatego uznaliśmy, że to grobowiec poświęcony świętej Salome – powiedział Zvi Firer, archeolog i główny autor odkrycia. W czasach wczesnego chrześcijaństwa był to ważny ośrodek kultu świętej Oprócz groty archeolodzy odkryli również pozostałości dużego, kolumnadowego dziedzińca o powierzchni 350 m2. Oznacza to, że Salome w czasach wczesnego chrześcijaństwa mogła być bardzo ważną postacią. Jej kult był niemalże tak ważny, jak kult Marii, matki Jezusa. – Kult Salome był powszechnym zjawiskiem szczególnie w V wieku. Chrześcijańscy pielgrzymi, którzy napotykali żydowskie święte miejsca, składali w nich swoje ofiary – twierdzi Firer. Najstarsza inskrypcja odkryta przez archeologów w Jerozolimie. To obelga wobec gubernatora Człowiek, który napisał te słowa, musiał naprawdę nienawidzić ówczesnego gubernatora Jerozolimy. Tak bardzo, że życzył mu śmierci… Badacze twierdzą, że wokół grobowca miały znajdować się sklepy i stragany, w których pielgrzymi mogli kupić artefakty, takie jak lampy, aby złożyć je później w grobowcu. Świadczą o tym odnalezione ślady. Naukowcy podejrzewają, że niektóre stoiska mogły funkcjonować jeszcze w IX wieku, czyli nawet 200 lat po podboju Palestyny przez muzułmańskich Arabów. Cały kraj znajdował się wówczas pod panowaniem kalifatu Ummajjadów. Co ciekawe, pisma wczesnochrześcijańskie wskazują, że liczne miejsca kultu Salome znajdowały się w Palestynie, Konstantynopolu i we Włoszech. Jednak to we włoskim Veroli miały rzekomo znajdować się szczątki świętej. Według tradycji uczennica Jezusa miała doprowadzić do chrystianizacji miasteczka. Nie wiadomo jednak dokładnie, gdzie kobieta mogła umrzeć, ani gdzie została ostatecznie pochowana. Źródło: The Guardian. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niezwykłe odkrycie w Galilei. Pod arabskim pałacem z okresu Umajjadów odnaleziono mozaikę i ślady dawnej osady
Archeolodzy twierdzą, że osada w Galilei w przeszłości była prawdopodobnie zamieszkiwana przez chrześcijan lub Żydów. Dlaczego nikt wcześniej o tym nie wiedział?
W tym artykule: Jaką tajemnicę skrywał pradawny arabski pałac? Przed budową kompleksu, istniała tam wczesnochrześcijańska lub żydowska osada Region bogacił się głównie dzięki trzcinie cukrowej Kim byli Umajjadzi? Na początku VIII wieku n.e. we wschodniej Galilei, niespełna 200 metrów na zachód od północnej części Jeziora Tyberiadzkiego, podczas panowania kalifa Al-Walida I z rodu Umajjadów, wzniesiono pałac zwany Khirbat al-Minya. W tamtych czasach był to jeden z najbardziej majestatycznych arabskich ksarów w regionie. Niektórzy historycy uważają, że meczet, który tam zbudowano, był jednym z najwcześniejszych w Palestynie. Jaką tajemnicę skrywał pradawny arabski pałac? Pałacowy kompleks jest pełen tajemnic i niejasności. Zagadką jest chociażby to, czy kiedykolwiek jego budowa została ukończona. Badania archeologiczne wykazały, że mógł być użytkowany do końca okresu Umajjadów, czyli do 750 roku n.e. Jednak rok wcześniej na skutek potężnego trzęsienia ziemi, wiele budynków zostało uszkodzonych, a szkód nigdy nie naprawiono. Wkrótce ksar miał zostać opuszczony przez domowników, a ruiny zostały zapomniane na lata. Dotychczas historycy i archeolodzy uważali, że Khirbat al-Minya, którego budowę miał zlecić sam kalif, powstał na dziewiczej, niezamieszkałej ziemi, tuż nad brzegiem jeziora. Jednak najnowsze odkrycie badaczy z Uniwersytetu Johana Gutenberga w Moguncji wykazały coś zupełnie innego. Przed budową kompleksu, istniała tam wczesnochrześcijańska lub żydowska osada Archeolodzy najpierw przebadali teren kompleksu pałacowego za pomocą pomiarów pola magnetycznego. W kilku miejscach wykryli anomalie, a następnie rozpoczęli wykopaliska. Badacze odnaleźli m.in. bazaltowe konstrukcje z różnych okresów, zbiornik na wodę, ceramiczne przedmioty oraz mozaikowe posadzki, które pochodziły z V–VI wieku n.e. Ozdobne fragmenty podłogi przedstawiały charakterystyczne rośliny, które można znaleźć również w pobliskich kościołach. Odnaleziono najstarsze budynki na Półwyspie Arabskim. Pochodzą sprzed ponad 8500 lat Archeolodzy znaleźli najstarsze budynki w historii Półwyspu Arabskiego. Nowe odkrycie ujawnia osadniczy tryb życia ludzi, którzy zamieszkiwali te ziemie 8500 lat temu. Badacze twierdzą, że wszystkie te przedmioty pochodziły z okresu poprzedzającego wybudowanie Khirbat al-Minya. Oznacza to, że w miejscu, gdzie potem powstał pałac, w starożytności istniała jakaś osada. Naukowcy uważają, że jej pierwotnymi mieszkańcami byli wcześni chrześcijanie lub Żydzi z małą islamską społecznością. Kilkaset lat później ziemie znalazły się pod kontrolą kalifów z rodu Umajjadów, a wkrótce po nich – Abbasydów. Uczeni sugerują, że to prawdopodobnie w tym czasie wszelkie ślady po dawnych mieszkańcach zostały zniszczone. Region bogacił się głównie dzięki trzcinie cukrowej W okolicy ksaru zespół badaczy odnalazł również starożytny kamienny piec, w którym podgrzewana była trzcina cukrowa. – Nasze odkrycie pokazuje, że kalif Al-Walid zbudował swój pałac na brzegu jeziora, w miejscu, które było już zorganizowaną i dobrze funkcjonującą osadą. To właśnie tutaj uprawiano trzcinę cukrową, a trwałe szkody w ekosystemie widoczne były nawet do XX wieku – twierdzi prof. Hans-Peter Kuhnen z Uniwersytetu Johana Gutenberga. Uczeni twierdzą, że dzięki trzcinie cukrowej region ten bardzo dobrze prosperował przez wiele lat. Uprawa tej rośliny odbywała się tam przez kilka stuleci, a w tym czasie lokalna ludność znacznie się bogaciła. Niestety, kosztem ziemi, która po latach eksploatacji stała się prawie całkowicie zerodowana. Kim byli Umajjadzi? Umajjadzi byli arabskim rodem i dynastią kalifów, która rządziła światem islamskim w latach 661–750 n.e. Z kolei w latach 756–1031 ich władza ograniczała się już jedynie do Al-Andalus, jak Arabowie nazywali Półwysep Iberyjski. To właśnie za kalifa Al-Walida kalifat Umajjadów osiągnął szczyt swojej potęgi. W tym czasie państwo arabskie osiągnęło swój maksymalny zasięg terytorialny. Upadkiem rodu były lata walki o sukcesję. Skłóceni krewni nie mogli dojść do porozumienia, kto obejmie rządy po śmierci ostatniego syna Abd a-Malika, Hiszama. Ujawniły się opcje opozycyjne wobec Umajjadów, które również umocniły swoją pozycję. Marwan II był ostatnim kalifem dynastii. Po jego śmierci w 750 roku, władze w imperium muzułmańskim przejęli Abbasydzi. Źródło: Uniwersytet Johana Gutenberga Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wojny o wodę. Przeczytaj reportaż o świętej rzece!
Rzekę Jordan, która od dziesięcioleci stanowi źródło konfliktu pomiędzy Izraelem i jego sąsiadami, dziś niszczą susze, ścieki i nadmierna eksploatacja.
Jordan, biblijna rzeka, której nazwa przywołuje na myśl niebiański spokój, nikomu dziś nie kojarzy się z rajem na ziemi. Od hałaśliwego źródła w pobliżu naznaczonych wojną zboczy góry Hermon do pieniącego się 250 km w dół rzeki brązowego mułu przy ujściu do Morza Martwego Jordan walczy o przetrwanie w niewdzięcznym środowisku. Takim, gdzie narody szpikują wybrzeże minami albo przystępują do wojny o ławicę piasku. W tym suchym rejonie woda zawsze była cenna. Dziś, po sześciu latach suszy i wraz z rosnącym zaludnieniem, ponownie staje się źródłem konfliktu między Izraelczykami, Palestyńczykami i Jordańczykami, którzy walczą o dostęp do życiodajnej rzeki. Pewnego ranka w lipcu zeszłego roku trzej badacze – Izraelczyk, Palestyńczyk i Jordańczyk – w wojskowej obstawie stali po kolana w Jordanie. Znajdowali się ponad 60 km na południe od Jeziora Galilejskiego, pod ruinami mostu zbombardowanego podczas wojny sześciodniowej w czerwcu 1967 r. Naukowcy prowadzą badania rzeki dla działającej w regionie pozarządowej organizacji Friends of the Earth Middle East (FOEME), której celem jest budowanie pokoju poprzez wspólne zarządzanie środowiskiem. W byłej strefie wojennej panował nieznośny upał, ale nawet jeśli ci mężczyźni obawiali się, że dostaną udaru słonecznego, spadnie na nich kawałek betonu lub wejdą na minę zniesioną przez wodę, to doskonale to maskowali. – Patrz, Samer! – zwołał Sarig Gafny, izraelski ekolog w zielonym kapeluszu. – Sprawdź tego stwora. Samer Talozi, wysoki, młody inżynier środowiska, spojrzał przez ramię na malutkiego bezkręgowca, którego Izraelczyk właśnie umieścił w szklanej probówce. – To żyje! – zaśmiał się. Na tym odcinku, szerokim na siedem metrów, Jordan jest tak zanieczyszczony, że warto świętować każdą oznakę wodnego życia. Częściowo bierze się to z niedostatku wody; w ciągu kilku dziesięcioleci rzeka straciła ponad 90 proc. swojej dawnej objętości. W jej górnym biegu, przy Jeziorze Galilejskim, izraelski Narodowy System Wodny kieruje świeże wody do miast i gospodarstw. Syria i Jordania z kolei roszczą sobie prawa do dopływów Jordanu i budują na nich tamy – głównie w celu nawadniania upraw. Dlatego dziś do dolnego biegu rzeki czysta woda prawie nie dociera. Zamiast tego Jordan niesie toksyczną, słoną breję. Ścieki i spływy z pól dostają się do żyły rzeki jak brudny zastrzyk skażonej krwi. Rzut oka na sytuację nad rzeką Jordan uzmysławia groźbę potencjalnych konfliktów wokół wody, jakie mogą rozwinąć się na całym świecie. Żyjemy na planecie, na której sąsiadujące ludy toczyły walki o rzeki przez tysiące lat (słowo „rywal”, pochodzące od łacińskiego rivalis, początkowo oznaczało grupy współzawodniczące o rzekę lub strumień). Długa jest lista działów wodnych, które mogą być powodem starć. Indie i Pakistan rywalizują o wody Indusu, Etiopia i Egipt o Nil, Turcja i Syria o Eufrat, Botswana i Namibia o Okawango. Jednakże, jak podają badacze amerykańskiego Uniwersytetu Stanowego Oregonu, spośród 37 konfliktów zbrojnych o wodę od 1950 r. 32 toczyły się na Bliskim Wschodzie, a 30 wciągnęło Izraelczyków i ich arabskich sąsiadów. Prawie wszystkie spośród nich dotyczyły rzeki Jordan i jej dopływów, które milionom ludzi gwarantują wodę do picia, mycia i nawadniania upraw. Zbrojne potyczki o Jordan sięgają czasów powstania państwa Izrael w 1948 r. i uświadomienia sobie przez jego elity, że źródła zasobów koniecznej dla kraju wody znajdują się poza jego granicami. Przetrwanie państwa zależało od rzeki Jordan, która bierze początek w Syrii i Libanie i której wody zasilają Jezioro Galilejskie, a źródła dopływów biją w ościennych krajach. Państwa sąsiadujące z Izraelem mierzą się z podobną sytuacją. Toczą grę o przeżycie, co sprawia, że granica między wojną i pokojem jest tu wyjątkowo cienka. W latach 60. izraelskie uderzenie z powietrza po syryjskiej próbie przekierowania rzeki Baniyas (jednego ze źródeł Jordanu na Wzgórzach Golan) oraz arabskie ataki na projekt budowy izraelskiego Narodowego Systemu Wodnego stały się zarzewiem wojny sześciodniowej. Izrael i Jordania były bliskie wojny o łachę na rzece Jarmuk. W 2002 r. Izrael zagroził, że zbombarduje pompy nawadniające uprawy, które pobierały wodę z rzeki Hasbani. Ale walki o wodę doprowadziły też do dialogów. – Tylko kilka głównych źródeł wody nie przecina jednej lub więcej politycznych granic – mówi Gidon Bromberg, izraelski współdyrektor organizacji Friends of the Earth Middle East. – To naturalnie wytwarza między krajami współzależność. Dzielenie się zasobami może też przetrzeć ścieżkę dla pokoju – ciągnie Bromberg – ponieważ zmusza ludzi, by działali wspólnie. Na przykład w latach 70. Jordania i Izrael wynegocjowały porozumienie, jak dzielić się wodą, nawet kiedy kraje są oficjalnie w stanie wojny. A współpraca między Izraelczykami i Palestyńczykami w kwestii wody nie została przerwana, choć inne ścieżki procesu pokojowego napotkały mur. - Być może to niezgodne z naszą intuicją, ale woda jest po prostu zbyt ważna, żeby toczyć o nią wojny – mówi Chuck Lawson, amerykański urzędnik, który w latach 90. był negocjatorem w izraelsko-palestyńskich konfliktach wokół wody. – Niezależnie od sytuacji politycznej ludzie potrzebują wody, a to silny bodziec, żeby osiągnąć porozumienie. Pewnego dnia w kwietniu zeszłego roku Bromberg poprowadził mnie do naturalnego źródła. Zaopatruje ono w wodę Auję, palestyńskie miasteczko liczące 4500 mieszkańców, położone na suchych, jałowych wzgórzach kilka mil na zachód od rzeki Jordan, w pobliżu miasta Jerycho. Zasilane przez zimowe deszcze źródło wypływało z małej oazy zasypanej głazami. Szliśmy wzdłuż wąskiego betonowego koryta, które doprowadzało wodę do miasteczka kilka mil dalej. – Rolnictwo w Aui jest całkowicie zależne od tej wody – powiedział Bromberg. – Gdy tylko źródło wyschnie, znikną też uprawy. Bromberg urodził się w Izraelu, wychował w Australii i wrócił do ojczyzny w 1988 r., żeby wspierać proces budowy pokoju w regionie. Ale nakłaniając swój własny kraj do równego podziału wody, wystąpił przeciwko twardogłowym izraelskim politykom, którzy postrzegają problem wody w kategoriach bezpieczeństwa narodowego. Jak dobro, które powinno być zazdrośnie strzeżone. Od zajęcia Zachodniego Brzegu w 1967 r. Izrael wybudował kilkadziesiąt osad w dolinie Jordanu, uzupełniających ok. 120 w innych częściach tego obszaru. Wodę do nich dostarcza kompania wodna Mekorot, która wydrążyła 42 głębokie studnie w celu zaopatrzenia izraelskich miast. (Zgodnie z raportem Banku Światowego Izraelczycy zużywają cztery razy więcej wody na głowę niż Palestyńczycy, na ogół na rolnictwo. Izrael kwestionuje te dane i utrzymuje, że jego obywatele pobierają jedynie dwa razy więcej wody i umieją ją lepiej przechowywać). Tak czy inaczej, izraelskie osiedla na Zachodnim Brzegu dostają dość wody, żeby wypełnić baseny, podlać trawniki oraz nawodnić pola i szklarnie. Tymczasem Palestyńczykom pod wojskowymi rządami Izraela w dużej mierze uniemożliwiono kopanie własnych studni. Ich dostęp do wody ogranicza się do płytkich ujęć, naturalnych źródeł i opadów deszczu, które w pustynnym powietrzu szybko parują. Bromberg mówił, że kiedy latem te źródła wysychają, Palestyńczykom z Aui pozostaje jedynie kupowanie wody od Izraela w cenie dolar za metr sześcienny. W rezultacie nabywają tę samą wodę, której pozbawiły ich pompy Mekorotu, obniżające poziom wód i bezpośrednio oddziałujące na palestyńskie ujęcia i studnie. Kiedy z Brombergiem szliśmy na wschód, wzdłuż ujęć Aui, minęliśmy kompleks pomp i rur ogrodzony kolczastym płotem. To studnie Mekorotu, które wydrążono na głębokość 600 m, żeby dostać się do poziomu wody. – Niebieskie i białe rury – tak wygląda kradzież wody w tej części świata – powiedział Bromberg. Z tą opinią nie zgadza się główny izraelski negocjator. Twierdzi on, że podziemna woda nie ma granic, przypominając, że Izraelczycy też muszą kupować wodę, którą zużywają. – Palestyńczycy myślą, że każdy deszcz, który spadnie na Zachodnim Brzegu, należy do nich – powiedział, kiedy spotkaliśmy się w jego kibucu w pobliżu Jeziora Galilejskiego. – Ale podczas negocjacji w Oslo zapadło porozumienie co do podziału zasobów wody. Tyle że oni nie są w stanie działać zgodnie z tą umową. FOEME rozpoczęła pracę nad tymi ważkimi kwestiami w 2001 r., w okresie kiedy przemoc izraelsko-palestyńska nasiliła się. Ale koncentrując się najpierw na sposobach poprawienia jakości wody, organizacja pozarządowa pozyskała wsparcie i zdołała zbudować zaufanie poprzez program Sąsiedztwo Dobrej Wody, który jest oddolną inicjatywą edukacyjną. Trwają też prace nad izraelsko-palestyńskim parkiem pokoju na wyspie pośrodku biegu rzeki. Jednak najważniejszym osiągnięciem organizacji jest wywieranie presji na rządy, by działały zgodnie z ustaleniami komisji ds. podziału wody, które zostały zapisane w pokojowych porozumieniach. – Na całym świecie Jordan kojarzy się ludziom z procesem pokojowym – mówi Munqeth Mehayr, jordański współdyrektor FOEME. – My tylko pomagamy rzece dorosnąć do tej opinii. Kiedy na początku maja powróciłem do Aui, z ujęcia wody pozostała mała strużka, a miasteczko wyschło na wiór. Na otaczających je polach nie było widać upraw, a na jedynym tu skrawku płaskiego lądu w chmurze kurzu chłopcy uganiali się za piłką nożną tak zużytą, że przypominała kawałek flaneli. Zatrzymałem się przy domu starszego rolnika Muhammada Sallamy. – Od pięciu tygodni nie mamy bieżącej wody, więc teraz co dzień muszę od Mekorotu kupować kontener, by napoić moje kozy, owce i konie – powiedział. Musiał kupować też paszę – nie miał przecież wody na nawadnianie upraw. Środki na to zdobywał, wyprzedając bydło, a jego synowie zatrudnili się w izraelskiej osadzie przy uprawach nawadnianych z podziemnych ujęć, które są poza zasięgiem rolników palestyńskich. – Cóż począć? – zapytał. – To niesprawiedliwe, ale jesteśmy bezsilni. Powietrze było przejrzyste, z frontowego okna poprzez brązową, spieczoną dolinę rozciągał się widok na szarozielony pasek roślinności znaczącej bieg Jordanu. Przez chwilę zdawało się, że upragnione wody rzeki są na wyciągnięcie ręki. – Żeby tam się dostać, musiałbym przeskoczyć przez podłączone do prądu ogrodzenie, pokonać pole minowe i bić się z izraelskim wojskiem – powiedział Sallama. – Musiałbym rozpocząć wojnę o wodę! Don Belt, 2010
„Bliski, nie tak daleki Wschód”. Te czarno-białe fotografie nie przypominają pocztówek z egzotycznych kurortów. Są wyjątkowe
Dokumentalista, pracownik ONZ, fotograf rejestrował zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. Zmiany udało mu się uchwycić w architekturze, ludziach, w naturze.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Adam Styp-Rekowski od ponad 11 lat pracuje na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nad wspieraniem procesów konstytucyjnych i rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Rejestruje zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. W architekturze, ludzkiej obecności, naturze od setek lat wdartej w miejsca jest zawarta historia i duch czasów. W następstwie zmian krajobrazu religijnego, społecznego, w tym ruchów wolnościowych, m.in. Arabskiej Wiosny 2011 roku, a także fundamentalistycznych ruchów islamskich, Północna Afryka i Bliski Wschód przeszły ponownie, jak wiele razy w historii, okres wstrząsów, które w niektórych wypadkach doprowadziły do wojen domowych. Tradycyjny świat, często niezmienny od stuleci, już odchodzi, a wojny i konflikty sprawiają, że dzieje się to jeszcze szybciej. Jednak ten świat wciąż tam jest, trzeba go tylko szukać, znajdywać w krajobrazie zwyczajnego życia i tego, co nas otacza. „Świetnie skadrowany obraz miejski” Adam Styp-Rekowski próbuje zatrzymać tradycyjny świat międzyludzkich spotkań, tradycji i pięknej architektury: ruin starożytnych cywilizacji, meczetów Syrii – starszych niż niejedno europejskie państwo czy libijskiego modernizmu z lat 20. XX wieku. Jego czarno-białe zdjęcia nie przypominają pocztówek z egzotycznego kurortu, ale świetnie skadrowany obraz miejski krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej: Algierii, Autonomicznego Regionu Kurdystanu Irackiego, Egiptu, Iraku, Iranu, Izraela, Jemenu, Jordanii, Kuwejtu, Libanu, Libii, Omanu i jego byłej kolonii – Zanzibaru, Palestyny, Syrii, Tunezji i Turcji. To miejsca, które zdają się coraz dalsze dla Europejczyków, głównie przez to, że tak naprawdę są nieznane, oceniane przez pryzmat stereotypów. Historia spoza kadru Prace Styp-Rekowskiego pochodzą z lat 2005–2016 i są rodzajem fotorejestracji fragmentu historii spoza kadru. Celem fotografa jest raczej prezentacja detalu, symbolu wydarzeń niż zdanie z nich pełnej relacji. Ta relacja jest przecież indywidualnym oglądem, odbiorem podyktowanym wiedzą i nastawieniem widza. Nie ma opowieści obiektywnej, aparat i używający go fotograf zawsze odciskają swoje piętno na pokazywanym obrazie. Adam Styp-Rekowski, wybierając fotografie ludzi i miejsc, świadków codziennych, zwyczajnych czynności, ale i gwałtownych zmian, stara się wyciszyć napięcie. Zauważa ulotne, a jednak uniwersalne chwile, na przykład bliskości w rodzinie (matka i córka przygotowujące piknik w czasie Nawroz – kurdyjskiego nowego roku), dziecięcej zabawy, scen na ulicy, rzemieślników przy pracy (szewc w irackim Erbilu), ale i momenty wspólnego protestu (protestant z kairskiego placu Tahrir odpoczywający na gąsienicach czołgu). Dzięki tej różnorodności możemy te sceny odnieść do współistnienia społecznego pod każdą szerokością geograficzną. „Skandalu nie będzie” Opowieści bliskowschodnie Styp-Rekowskiego pozwalają nam oderwać się od obliczonego na efekt szoku przekazu medialnego, którym jesteśmy atakowani w Europie. Doniesienia ze strefy wojny i fundamentalistycznych napięć mają przecież swoją retorykę. Wystawa, którą prezentujemy w Gdańskiej Galerii Fotografii, opowiada z estymą o ludziach i miejscach na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, tak czasem podobnych, ale jakże często różniących się od siebie bardziej niż wydawać by się to mogło z perspektywy Europy, w której nie brak krzywdzących stereotypów. Te miejsca i ludzie tworzą fascynującą mozaikę kultur, religii, historii, obyczajów i języków krajów postrzeganych jako odległe, a przecież nie tak wcale dalekich. Krajów o często odmiennej, a jednak przywiązanej do tradycji kulturze bycia wspólnotą i pragnieniu wolności w poczuciu więzi międzyludzkiej. Więzi, jaką dobrze byłoby stworzyć ponad granicami tak mocno dziś podzielonego świata. Wystawa „Bliski, nie tak daleki Wschód.” Wystawę prac Adama Styp-Rekowskiego „Bliski, nie tak daleki Wschód” będzie można obejrzeć od 17 grudnia 2016 do 20 stycznia 2017 w Muzeum Narodowym w Gdańsku (Gdańska Galeria Fotografii, Zielona Brama). Wystawa czynna: od wtorku do niedzieli, w godz. 10:00-17:00. Więcej: www.mng.gda.pl Adam Styp-Rekowski - gdańszczanin, obecnie mieszka w Tunezji, gdzie pracuje jako dyrektor tunezyjskiego biura organizacji Democracy Reporting International zajmującej się wspieraniem procesu wdrażania w życie konstytucji tunezyjskiej. Wcześniej, w latach 2012 – 2015 pracował w Libii, w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gdzie był odpowiedzialny za projekt dotyczący wspierania procesu przygotowywania konstytucji. Od 2005 do 2012 roku zajmował się projektami związanymi z Irakiem, najpierw jako szef misji organizacji People in Need, a następnie w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. W Iraku był odpowiedzialny za projekty dotyczące rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i wspierania dla procesu konstytucyjnego. Przed wyjazdem na Bliski Wschód pracował jako szef misji Polskiej Akcji Humanitarnej w Czeczeni, a wcześniej także jako aplikant i asesor notarialny w Gdańsku. Jest absolwentem prawa na Uniwersytecie Gdańskim, posiada również tytuł European Master’s Degree in Human Rights and Democratisation, z uniwersytetu w Padwie i Uniwersytetu Roberta Schumana w Strasbourgu. Styp-Rekowski zaczął zajmować się fotografią pod koniec lat 1990. Interesuje go głównie fotografia scen ulicznych i życia codziennego. Jego prace były poprzednio prezentowane w Jordanii, Iraku, Libii i Wielkiej Brytanii. Od 2005 roku mieszka poza Polską na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w Jordanii, Iraku, Libii i Tunezji.
Jeden z naszych czytelników postanowił zobaczyć, jak wygląda życie w okupowanym Zachodnim Brzegu. Wszystko nam opisał. Zapraszamy do lektury
Przez checkpoint można przejechać lub nie. Można spóźnić się do pracy lub nie dotrzeć do niej wcale. Przez checkpoint można też nie wrócić do domu na noc albo, będąc kobietą, umrzeć podczas porodu na tylnym siedzeniu taksówki na oczach męża błagającego izraelskich żołnierzy o przepuszczenie auta do szpitala. Tak dzisiaj wygląda życie w okupowanym Zachodnim Brzegu, ostatnim apartheidzie cywilizowanego świata. Omara poznajemy na rynku w centrum Betlejem. Szukamy kogoś, kto zawiezie nas do Dheisheh Refugee Camp — domu dla ponad dziesięciu tysięcy uchodźców palestyńskich, który leży na południu miasta. Omar zgadza się, ale długo dopytuje, czy na pewno chcemy jechać akurat do obozu. Bardziej wynika to chyba jednak z jego kiepskiego angielskiego, niż z troski. W końcu kiwa głową i wsadza nas do swojej żółtej skody z napisem: „New York Taxi”. Ani ja, ani K. nie wiemy jeszcze, że Omar stanie się naszym kierowcą na najbliższych kilka dni, i że odwiedzimy razem miejsca, do których sami nigdy byśmy się nie zapuścili, ani że spędzimy w jego domu wiele godzin, poznamy kilkunastoosobową rodzinę, zjemy wspólny obiad, wypalimy fajkę, będziemy bawili się z jego dziećmi, a na koniec zostawimy go bezradnego, w środku nocy, na jakimś pustkowiu pomiędzy Ramallah i Betlejem. Na razie jednak jedziemy do obozu dla uchodźców. Chcemy zobaczyć tę drugą stronę miasta, z dala od odpicowanych kościółków i lukrowanych sklepów dla turystów, sprzedających wszelkiej maści religijne bibeloty, wystrugane z drzewa oliwnego. Podróż zajmuje niecałe piętnaście minut i polega głównie na przeciskaniu się przez wąskie i niesamowicie strome uliczki oraz przeganianiu klaksonem tabunu ludzi i zwierząt, którzy wyrastają przed maską nie wiadomo skąd. No money, everything okay Kiedy, jak nam się wydaje, dojeżdżamy na miejsce, Omar nie chce od nas pieniędzy, a zamiast tego, próbuje zadać dość skomplikowane pytanie. Nie bardzo możemy się dogadać, więc wyciąga swojego iPhone’a (prawdziwego!) i wybiera jakiś numer. Chwilę później rozmawiam z jego przyjacielem, a jak się potem okazuje, także przełożonym, który w tej chwili pełni rolę telefonicznego tłumacza. Głos z telefonu wyjaśnia po angielsku, że Omar ma obawy przed zostawieniem nas w środku obozu. Mimo zapewnień, że poradzimy sobie sami, Omar protestuje, a po chwili zabiera mi swój telefon i rusza spod bramy, wioząc nas nie bardzo wiadomo dokąd. — Everything okay, no money, everything okay — powtarza tylko i pędzi przez miasto. Po paru minutach podjeżdżamy pod dom na tyłach obozu, z którego wychodzi na oko pięćdziesięcioletni Arab, ubrany w spodnie od garnituru i skórzaną kurtkę. To Abu Sami, szef Omara, właściciel małej firmy taksówkarskiej, człowiek, z którym rozmawiałem przez telefon. Kiedy Abu Sami usłyszał, że jacyś turyści chcą zobaczyć obóz dla uchodźców, przejął się i postanowił, że oprowadzi nas po nim osobiście. Za darmo. Na szczęście Abu Sami bardzo dobrze mówi po angielsku. Studiował w Stanach, ma tam firmę budowlaną, żonę i trójkę dzieci. W Palestynie spędza kilka miesięcy w roku. Pomaga nam, bo — jak sam mówi — ma wyrzuty sumienia, że uciekł z kraju, który tak bardzo potrzebuje pomocy i uwagi ze strony Zachodu. Abu Sami próbuje teraz odpokutować swoją ucieczkę. Chce, żeby jak najwięcej osób zobaczyło, co Żydzi robią z Palestyną, a potem opowiedziało o tym swoim politykom w nadziei, że Europa coś zmieni. Premier, który nie znosił protestów Tak więc wjeżdżamy do obozu. Najpierw próbujemy przeciskać się przez podziurawione uliczki samochodem, ale jest tak ciasno, że szybko rezygnujemy i dalej idziemy na piechotę. Obóz powstał ponad sześćdziesiąt lat temu. Kiedyś były tu tylko namioty, dzisiaj są krzywe ulice i murowane domy. Od kilkunastu lat Palestyńczycy mogą stawiać ceglane przybytki, jednak żaden dom, ani działka na której stoi, nie należy do nich. Izraelskie władze w każdej chwili mają prawo skonfiskować ziemię, zburzyć budynek i kazać jego mieszkańcom wynieść się w diabły. — Dlatego domy wyglądają jak ruina. Nikt nie chce inwestować w remonty i urządzanie mieszkań, bo w każdej chwili można je stracić — tłumaczy Abu Sami. Obóz zdaje się wymarły, kiedy po nim chodzimy. Gdzieniegdzie tylko pojawiają się umorusane dzieciaki, które na widok aparatu stroją miny i przybierają zabawne pozy. Jest absolutna cisza, więc nasze rozmowy niosą się daleko. Na dźwięk angielskich słów czasem otwierają się okna, ale Omar szybko uspokaja mieszkańców, że wszystko jest w porządku. W obozie nie ma kubłów, więc hałdy śmieci walają się na ulicach. Nie ma też latarni i po zmroku jest tu kompletnie ciemno. Na ścianach budynków znajdują się arabskie napisy i namalowane farbą podobizny Palestyńczyków. — Kiedy żołnierze kogoś aresztują, na ścianie domu, w którym mieszkał, natychmiast pojawia się jego podobizna, nazwisko i dzień, w którym go zabrali. Czasem pojawia się też data jego uwolnienia, ale to rzadko, bo rzadko ktoś wychodzi na wolność — zasępia się Abu Sami. Pytam o podobiznę chłopca, którą widzimy na murze. Dzieciak ma jakieś siedem lat. — Jego przecież nie aresztowali — mówię. — Nie, jego nie aresztowali — przytakuje Abu Sami i dodaje: — Chłopiec zginął w swojej kuchni, robiąc śniadanie. Trafiła go izraelska kula, która wpadła przez okno. Gdy chodzimy po obozie, jest jednak spokojnie i bezpiecznie. Groźnie bywa dopiero, gdy wkraczają tu izraelscy żołnierze, a wkraczają pod byle pretekstem. Niebawem sami się o tym przekonujemy. Kiedy wieczorem wracamy do hotelu w Jerozolimie, CNN podaje, że w ramach dążenia do rozmów pokojowych, pod naciskiem szefa amerykańskiej dyplomacji Johna Kerriego, który akurat wtedy przebywał w Jerozolimie, Izrael wypuszcza właśnie palestyńskich więźniów politycznych, których trzymał w niewoli od dwudziestu lat. Już niedługo, w świetle kamer, skazańcy mają przekroczyć więzienne mury i po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat wrócić do swoich domów, rodzin i do dorosłych już dzieci. To wielkie święto dla Palestyńczyków. Szykuje się ogromna feta. Nie możemy tego przegapić. Na następny dzień jesteśmy umówieni w Betlejem z Omarem i Abu Samim, aby raz jeszcze zawieźli nas do obozu, gdzie swoje domy miało kilku z uwolnionych więźniów. Spodziewamy się tam wielkiej imprezy. Ruszamy na południe miasta, ale zaraz zatrzymuje nas ogromny korek. Długo czekamy w sznurze aut, jednak główna ulica wciąż jest zablokowana, a w oddali zaczynają pojawiać się izraelskie wozy bojowe. — Pewnie postawili ruchomy checkpoint, to nic nadzwyczajnego. Blokują ulice, kiedy im się podoba, z jakiegokolwiek powodu, a najczęściej bez powodu. Chodzi o to, żeby uprzykrzyć nam życie, żebyśmy się stąd wynieśli — tłumaczy Abu Sami. Omar podejrzewa jednak, że tym razem chodzi o coś innego. Wysiada z samochodu, aby podpytać, co się stało. Po chwili okazuje się, że to nie jest zwykły checkpoint. Obóz został odcięty przez uzbrojonych żołnierzy. Nie da się do niego wjechać, ani z niego wyjechać. Trwa militarna operacja i cała dzielnica została zablokowana. — Szukają kogoś? — pytam po angielsku Omara, a Abu Sami tłumaczy na arabski. — Wczoraj wieczorem były protesty pod domem Benjamina Netanjahu, premiera Izraela. Żołnierze mówią, że demonstrację zorganizowali dopiero co uwolnieni Palestyńczycy, dlatego zabierają ich z powrotem do więzienia — wyjaśnia Omar. — Po dwudziestu latach wypuścili ludzi z celi, żeby na drugi dzień zabrać ich z powrotem, bo ktoś protestował pod domem premiera? — K. nie może w to uwierzyć. — Tak, ale nie wierz w powody. To wszystko pretekst. Chodziło o to, żeby wypuścić tych ludzi przed kamerami zagranicznych telewizji, a potem po cichu z powrotem wpakować ich za kraty. Tu idzie o poniżenie, o odebranie nadziei, o nic więcej — odpowiada Omar. — Jeśli wychodzisz z więzienia po dwudziestu latach, to czy pierwszą rzeczą, którą robisz, jest organizowanie protestu pod domem człowieka, który cię wypuścił? Przecież to nie ma sensu. Wszystko było ukartowane. Kerry wyjechał i sytuacja wróciła do normy. Jest po staremu — dodaje Abu Sami. — Możemy dostać się do środka inną drogą? — pytam. — Nie ma innej drogi. Kiedy wojsko prowadzi operację, odcina nawet podziemne kanały, wozy bojowe blokują ulice, snajperzy są na każdym dachu, wszystko śledzą kamery i satelity, nikt się nie prześlizgnie. Wiem, bo takie rzeczy zdarzają się tu regularnie — wyjaśnia Abu Sami. — To jakiś absurd — mówi K. — Chcesz zobaczyć prawdziwy absurd? — pyta Abu Sami i szepcze coś po arabsku do Omara. Jeśli jest po siedemnastej, można strzelać Omar wciska klakson i, niemal ocierając się o inne auta, pokonując chodnik oraz pas zieleni, jakimś cudem wydostaje nas ze sznura pojazdów, a potem zawraca. Zamiast do obozu, jedziemy do małej osady na wzgórzu za miastem, która — jak mówi Abu Sami — stanowi skondensowaną esencję Zachodniego Brzegu. Chwilę później wydostajemy się z Betlejem i pędzimy kiepską, popękaną drogą, wśród licznych wzgórz przysłaniających widok. Jest potworna mgła, więc wszystkie samochody jadą z włączonymi światłami awaryjnymi. Przemieszczamy się wzdłuż siatki z drutu kolczastego, co jakiś czas poprzecinanej wysokimi masztami, na których zamontowane są kamery. Cała osada ogrodzona jest w ten sposób. Żyje w niej około pięciu tysięcy Palestyńczyków, których Izrael próbuje przepędzić, aby na wzgórzu wybudować osiedle dla żydowskich osadników. — Kiedyś do takich wiosek po prostu wjeżdżały buldożery i równały wszystko z ziemią. Dzisiaj jest to utrudnione, bo Kerry, bo rozmowy pokojowe, bo negocjacje. Dlatego Izrael znalazł inny sposób — mówi Omar. — Wojsko ogrodziło szczelnie całą wioskę. Nikt bez pozwolenia żołnierzy nie może z niej wyjść, ani do niej wejść — kiedy Abu Sami o tym opowiada, stoimy pod jedyną bramą, którą można dostać się do osady, a w naszym kierunku wycelowanych jest pięć ruchomych kamer z mikrofonami, zamontowanych na pobliskim maszcie. — Obserwują nas teraz. Słyszą wszystko, co mówimy. Widzisz te wzgórza i budki na nich? Patrzą na nas nie tylko kamery, ale także snajperzy. Cała wioska jest pod nieustanną inwigilacją, podobnie zresztą, jak reszta kraju — mówi Abu Sami. Pytam, po co te zasieki, skoro brama jest otwarta i wygląda, jakby swobodnie można było przez nią przejść. Omar mówi, że brama jest otwarta, i owszem, ale wyłącznie od piątej rano do piątej wieczorem. Potem żołnierze zamykają wejście, a snajperzy czekają, aż ktoś spróbuje je otworzyć. Od jakiegoś czasu nikt już tego jednak nie robi, bo mieszkańcy na własnej skórze przekonali się, że żołnierze mają wtedy prawo go zastrzelić. Trochę nie chce mi się w to wierzyć, ale kilka dni później CNN podaje, że przy takim samym ogrodzeniu, tylko w Strefie Gazy, został zastrzelony kilkunastoletni dzieciak. Powód? Próbował przez nie przejść, a było już po siedemnastej. — A co, jeśli ktoś nie zdąży wrócić na noc do domu? Albo jeśli zachoruje, będzie potrzebował lekarza? — pyta K. — Wiozłem kiedyś do szpitala kobietę i jej męża. Jechaliśmy moją taksówką, tym samym samochodem, w którym teraz jesteśmy. Kobieta rodziła i miała straszne bóle, krwawiła. Dojazd do checkpointu z centrum wioski zajmuje kilka minut. Pod bramę dotarliśmy jednak już po siedemnastej — mówi Omar. — I co? — A jak myślisz? Nie chcieli otworzyć. Myśleli, że to jakaś sztuczka. Wyciągnęliśmy kobietę na asfalt, żeby te świnie zobaczyły, że nie kłamiemy, że naprawdę wieziemy ją do szpitala, ale oni kazali ją schować do samochodu i zawrócić. Jej mąż błagał na kolanach, żeby zrobili wyjątek i przepuścili auto, bo jego żona bez lekarza umrze. Kobieta krwawiła i wrzeszczała coraz bardziej, a oni kazali mu ją uciszyć i zabrać z powrotem do wioski — mówi Omar i nagle przerywa. — Nie, dalej nie mogę, wyrastają mi ciernie w gardle, jak o tym mówię. Chyba zwymiotuję — dodaje po chwili. — Co się stało z tą kobietą? — pytam. — Umarła na fotelu, na którym teraz siedzisz. — A dziecko? — Też. Zacząłem się wtedy zastanawiać, czemu Palestyńczycy z wioski nie stworzą sobie własnego szpitala i nie spróbują być nieco bardziej samowystarczalni. Odpowiedź padła szybko i była banalnie prosta. Wyjaśnił mi to Abu Sami. Otóż Izrael nie pozwala Palestyńczykom na wybudowanie szpitala. Nie pozwala także na uruchomienie własnego oddziału straży pożarnej, ani posterunku policji. Izrael chce, żeby Palestyńczycy z osady byli od niego jak najbardziej uzależnieni, żeby byli na jego łasce. Dzięki temu może mieszkańcom wioski utrudniać życie na wiele sposobów, licząc, że ci w końcu odpuszczą, że się poddadzą, rzucą ręcznik i wyjadą, a ich miejsce zajmą żydowscy osadnicy. W Hebronie wody się nie pije Tak zresztą dzieje się nie tylko w osadzie, którą odwiedziliśmy, ale na całym Zachodnim Brzegu. Izrael kontroluje niemal każdy aspekt życia Palestyńczyków, nawet tak kluczowy, jak dostęp do wody. Wszystkie ujęcia na Zachodnim Brzegu zostały zabrane Palestyńczykom przez wojsko, ogrodzone i przekazane w ręce Izraela, który od tego czasu mieszkańcom Zachodniego Brzegu racjonuje ten niezbędny do życia towar. Dzięki temu, że Żydzi mają całkowitą kontrolę nad wszystkimi zasobami, do nich trafia woda najlepszej jakości. Palestyńczycy otrzymują natomiast jej najgorszy sort. — Woda, nie dość, że podłej jakości, czasem włączana jest tylko na dwa dni w tygodniu, a w niektórych miastach na dwa dni w miesiącu. W dodatku nikt nigdy nie wie, kiedy to będzie — mówi Omar. Dlatego nieodłącznym krajobrazem palestyńskich miast są czarne zbiorniki na wodę, montowane na dachach domów. Kiedy woda akurat jest, szlauchami prowadzi się ją do zbiorników i magazynuje na czarną godzinę. To dobry sposób, żeby zapewnić rodzinie w miarę bieżącą dostawę. Pod warunkiem, że zbiornik nie stoi akurat w Hebronie, który odwiedziliśmy jeszcze tego samego dnia. Hebron jest rdzennie palestyńskim miastem, mimo to, w jego centrum, Izrael postanowił założyć kilka małych osiedli dla żydowskich ortodoksów. Są oddzielone murami, zasiekami i ochraniane przez uzbrojonych po zęby żołnierzy. Ostatnio ulubioną rozrywką żydowskich dzieci stało się przedostawanie po dachach ze swojego osiedla na dachy palestyńskich domów i przekłuwanie nożami beczek na wodę. — Najgorsze jest to, że nie możemy się przed nimi bronić, bo żołnierze nas zastrzelą — mówi kilkuletni palestyński chłopiec, który został głową rodziny i opiekuje się swoimi siostrami po tym, jak izraelscy żołnierze zabili jego ojca, gdy ten próbował przepędzić żydowskie dzieci niszczące zbiorniki. Stoimy na tym samym dachu, na którym mężczyzna zginął, kiedy jego syn wciska mi do ręki płytę CD w białej kopercie. — Weź to i sam zobacz, wszystko nagrałem — mówi. Pytam Abu Samiego, czy to prawda, a on mówi, że tak. To zresztą nie jedyny przypadek, gdy od izraelskich kul ginie Palestyńczyk, próbujący bronić swoich zbiorników na wodę, które żydowskie dzieci niszczą dla zabawy. — Oni są bezkarni, bo wiedzą, że izraelscy żołnierze, którzy są tu na każdym kroku, nie pozwolą zrobić im krzywdy. Mogą z dachów rzucać kamieniami, wybijać okna, niszczyć zbiorniki, a wszystko to, mając za sobą, jako ochronę, lufy izraelskich karabinów — mówi Omar. Schodzimy z dachu i idziemy zobaczyć meczet, znany z tego, że dwadzieścia lat temu izraelski osadnik otworzył w nim ogień z karabinu i zastrzelił 29 modlących się Palestyńczyków. — Postawili mu po tym pomnik — mówi Abu Sami. Aby wejść do środka przechodzimy przez bramki do wykrywania metalu, a żołnierze sprawdzają nasze paszporty. — Czemu przez głośniki nie słychać nawoływania do modlitw, tak typowego w każdym kraju muzułmańskim? — pytam, kiedy jesteśmy już w środku. — Jest sobota, szabas, Żydzi mają święto i zabronili nawoływania, bo przeszkadzało im w odpoczynku — Omar wzrusza ramionami. — Rozumiesz? W Hebronie mieszka 150 tysięcy Palestyńczyków i tylko 500 żydowskich osadników, ale to oni mówią nam, że mamy być cicho! Tylko dlatego, że mają karabiny! — oburza się Abu Sami, a kiedy podnosi głos, zauważam, że w naszym kierunku natychmiast odwracają się kamery z mikrofonami, które zamontowane są na każdej ze ścian meczetu. — Lepiej stąd idźcie — mówi jakiś chłopak. Kiedy wychodzimy z meczetu, na gwarnej jeszcze niedawno ulicy panuje cisza. Ludzie zniknęli, a życie jakby zamarło, albo przynajmniej przebiegało w zwolnionym tempie. — Coś się tu dzieje — mówi Abu Sami i dodaje: — Schowajcie się za mną. Przystajemy więc, rozglądamy się, ale na razie nic się nie widać. Na wszelki wypadek przełączam aparat w tryb automatyczny. Idziemy powoli w stronę samochodu. Wychodzimy z ciemnej uliczki na mały plac i nagle wyrasta przed nami kordon żołnierzy. Mają po dziewiętnaście lat i lufy karabinów wycelowane w swojego rówieśnika — palestyńskiego chłopaka, stojącego pod ścianą. Patrzymy chwilę na tę patową sytuację, a Abu Sami pyta sprzedawcę owoców ze straganu obok, co się tu dzieje. Kiedy tamten odpowiada, Abu Sami zaczyna się śmiać. — Ten chłopak zapomniał portfela, wyszedł z domu bez dokumentów — mówi. — Siedmiu żołnierzy pilnuje dzieciaka, który zapomniał dokumentów? — pyta K. — Tak, bo to pieprzeni tchórze. Czekają teraz na posiłki i na wóz bojowy. Sami boją się go aresztować — śmieje się Abu Sami i macha do chłopaka w geście solidarności. — Nie wierzę — mówi K. — Zrób im zdjęcie, śmiało, to tchórze, nawet na sekundę nie odważą się odwrócić lufy karabinu od twarzy tego dzieciaka. — Co z nim zrobią? — pytam. — Potrzymają go tu parę godzin, potem wywiozą do aresztu oddalonego o 130 kilometrów, tam pobiją, a potem wypuszczą — wyjaśnia Abu Sami. Ostatni taki apartheid Mam dosyć Hebronu. Wracamy do Jerozolimy. Jedziemy porządną, betonową drogą, która przecina pola uprawne i domy rolników. Krajobraz nie różniłby się zbytnio od rolniczych terenów południa Włoch czy Francji, gdyby nie to, że wszystkie plantacje, pola i gaje są tu ogrodzone wysokimi siatkami z drutu kolczastego. W dodatku, co jakiś czas pojawiają się maszty z kamerami. Pytam Omara, po co te zabezpieczenia, przecież za nimi jest tylko pszenica, a on mówi, że to nowy pomysł Izraela, który ma pomóc w wypędzeniu Palestyńczyków z tych ziem. — Od jakiegoś czasu nie wypada już wprost zabierać Palestyńczykom ich pól uprawnych, więc Żydzi wymyślili, że w takim razie przynajmniej im je zagrodzą i utrudnią do nich dostęp — tłumaczy Omar. Tak więc ziemia, którą widzimy po prawej, w dalszym ciągu należy do rolników, których domy widzimy po lewej, ale żeby rolnicy z lewej mogli dostać się na ziemię po prawej, muszą przedreptać przynajmniej trzy godziny do najbliższej furtki. Potem trzy godziny w drugą stronę, co razem daje sześć godzin, ale tak naprawdę dwanaście, bo przecież taką samą drogę trzeba pokonać później od swojego pola do wyjścia przez furtkę i z powrotem od furtki do domu. Tak więc ziemię uprawiają ci, którzy mają jakiś środek transportu, a reszta po prostu patrzy z okna na swój kawałek pola po drugiej stronie ulicy, na który nie może się dostać. — I po co to wszystko? — pytam. — Równocześnie z postawieniem siatek, Izrael przyjął ustawę, dającą mu prawo skonfiskować każdą ziemię, która stoi nieużywana od co najmniej roku. Rozumiesz? Jeśli Palestyńczyk nie uprawia swojego pola przez dwanaście miesięcy, to Izrael może mu je zgodnie z prawem odebrać i przekazać żydowskim farmerom — tłumaczy Abu Sami. Przez jakiś czas jedziemy w milczeniu. Zastanawiam się, czy „normalni” Żydzi, dajmy na to z Tel Avivu, zdają sobie sprawę z tego, co ich władze robią na prowincji? Czy są świadomi, jak wyglądają te rejony, jak tu się żyje? Szybko przypominam sobie jednak, że nie mogą być świadomi, bo „normalni” Żydzi nie mają tu wstępu. Dla nich wybudowane zostały oddzielne drogi, oddzielne tunele, którymi nie mogą jeździć Palestyńczycy. Żaden samochód z palestyńską rejestracją nie może korzystać z nowoczesnych, wielopasmowych dróg, które łączą miasta w linii prostej. Palestyńczycy muszą kluczyć na około, po drogach drugiej kategorii, przeznaczonych wyłącznie dla nich i upstrzonych checkpointami, na których traci się wiele godzin. No właśnie, checkpointy. Checkpoint to nic innego, jak przejście graniczne, tyle że w środku kraju, a czasem i w środku miasta. Przez checkpointy przejeżdżaliśmy wielokrotnie, ale jeden utknął mi w pamięci szczególnie. To była droga chyba z Ramallah do Jerozolimy. Gdybyśmy jechali szosą dla Żydów, do stolicy dotarlibyśmy w 15 minut. Jechaliśmy jednak drogą dla Palestyńczyków, dlatego ta sama podróż zajęła nam ponad dwie godziny, z czego połowę czasu spędziliśmy czekając w kolejce do checkpointu. Kiedy w końcu, w gigantycznym korku, dopchaliśmy się do żołnierzy, jeden z nich wziął do ręki mój paszport, ale nawet go nie otworzył, tylko popatrzył na okładkę, wrzucił mi go przez uchyloną szybę do samochodu i machnął ręką na znak, że możemy jechać. Tak właśnie wygląda kontrola na checkpoincie, na którą nieraz czeka się wiele godzin. — Tu nie chodzi o to, żeby coś czy kogoś znaleźć, mówiłem ci już tyle razy, tu chodzi o to, żeby nas upokorzyć, utrudnić nam życie tak bardzo, jak to tylko możliwe. Izrael chce żebyśmy się stąd wynieśli — odezwał się Abu Sami, kiedy przejechaliśmy już przez uniesiony szlaban. Palestyńczykom na każdym kroku udowadniania się, że przysługują im inne prawa niż reszcie świata. Nie mogą jeździć tymi samymi drogami, co Żydzi, nie mogą z Żydami handlować, a nawet nie mogą korzystać z plaż, które przeznaczone są wyłącznie dla obywateli Izraela. Gdy jechaliśmy nad linią brzegową Morza Martwego, zapytałem Omara, czemu całe morze oddzielonego jest od drogi drutem kolczastym? — Żeby Palestyńczycy nie mogli się do niego dostać, żeby nie pływali w tej samej wodzie, bo Żydzi uważają, że nasze ciała są brudne — mówi rozbawiony Omar. — I żaden Palestyńczyk nie może się wykąpać w morzu? — upewnia się K. — Może, może. Mamy dwa wydzielone miejsca, w których pozwalają nam pływać, ale nie chcesz tam jechać. — Dlaczego? — Najgorsza plaża, brud, kamienie, robaki. Izrael uznał, że tam jest nasze miejsce i tam możemy pływać, ale za każdym razem, wchodząc na plażę, musimy zapłacić 75 szekli. Mało kogo na to stać — wyjaśnia. — A Żydzi? — pytam. — Żydzi zabrali nam najlepsze, najbardziej dostępne i najczystsze plaże, podwójnie je ogrodzili i wpuszczają tam tylko Żydów. No i turystów. Za darmo. — Jeśli to nie jest apartheid, to nie wiem, co nim jest — wtrąca się Abu Sami. Powoli robi się ciemno. Omar zaprasza nas do siebie do domu na potężny obiad, wodną fajkę, kawę z kardamonem i rodzinne pogawędki, a potem odwozi do centrum Betlejem, gdzie przesiadamy się do autobusu, który zawiezie nas do Jerozolimy. Samochód Omara ma zieloną palestyńską rejestrację, a więc nie istnieje żaden sposób, aby został wpuszczony do stolicy. No to jeszcze tylko jeden checkpoint, czterdzieści minut jazdy i będziemy w hotelu, w którym dowiemy się z CNN, że Izrael zamierza ogłosić budowę kolejnych osiedli żydowskich na ziemiach należących do Palestyńczyków. Kałasznikow i al-Fatah Dzień później wracamy do Betlejem, żeby po raz ostatni spotkać się z Omarem i Abu Samim, którzy tym razem zabiorą nas do Jerycha, miasta w całości znajdującego się pod panowaniem Autonomii Palestyńskiej. Przynajmniej w teorii, bo Izrael tuż przy wjeździe do miasta wybudował jedne z największych koszar wojskowych w kraju. Tak więc miasto jest autonomiczne, znajduje się pod rządami Palestyńczyków, ale jego mieszkańcy każdego dnia żyją świadomością, że kilometr od granicy czeka kilka tysięcy izraelskich żołnierzy, uzbrojonych tak, że byliby w stanie wygrać wojnę z niejednym krajem. Jednak wjeżdżając do Jerycha, rzeczywiście można poczuć, że coś się zmienia. Znikają zasieki i mury, nie ma kamer, a na twarzach ludzi pojawiają się uśmiechy. Spada napięcie. Atmosfera robi się o wiele przyjemniejsza. Nie znika jednak wszechobecna broń. Z tą różnicą, że karabiny M16, używane przez izraelskich żołnierzy, zostają zastąpione przez Kałasznikowy, bo wygraną w jakichś lokalnych wyborach świętuje właśnie al-Fatah, a to oznacza potrzebę wzmocnienia bezpieczeństwa. Błąkamy się trochę po mieście, w którym zresztą nie bardzo jest co robić, ale wkrótce zaczyna pojawiać się coraz więcej pickupów z uzbrojonymi facetami na pace, a gdzieniegdzie ludzie w czarnych mundurach rozstawiają blokady drogowe, więc szybko zwijamy się dalej, żeby przypadkiem nie ugrzęznąć tu na dłużej. Pięciu palestyńskich policjantów Ruszamy w kierunku Nablus. W mieście szczególnie interesuje nas Balata Camp, największy na Zachodnim Brzegu obóz dla uchodźców palestyńskich, w którym żyje ponad 30 tysięcy ludzi. — To tutaj zaczęła się druga intifada, nasze powstanie. W tym obozie mieszkają najtwardsi Palestyńczycy, jakich znam. Gdy do miasta wjechały izraelskie czołgi, a na niebie pojawiły się myśliwce, Balata jako jedyna dała im odpór. To ostatnie miejsce na Zachodnim Brzegu, do którego izraelskie wojsko do tej pory boi się wejść. Palestyńscy policjanci także zresztą trzymają się od niego z daleka — opowiada z dumą w głosie Abu Sami. Balata Camp to także jedyne miejsce, w którym zostałem poproszony, aby nie robić zdjęć. Balata Camp nie przypomina obozów znanych z telewizji, ani tych, które widuje się w Afryce. Nie ma tu namiotów, ani niczego takiego. Balata to brukowane uliczki, murowane domy, jest prąd, woda, szkoła i mnóstwo sklepików ze wszystkim i z niczym. Obóz istnieje od 1950 roku, więc Palestyńczycy powoli ułożyli sobie w nim życie. Na każdym kroku odbywa się tu handel drobnymi przedmiotami. Mieszkańcy obozu zdają się nie mieć żadnego innego zajęcia, poza nieustannym wymienianiem się przedmiotami w swoich małych prowizorycznych sklepikach. Życie nie wygląda tu jakoś specjalnie odmiennie od innych biednych miasteczek, rozrzuconych po krajach arabskich. Kiedy jednak powoli zapada zmrok, a my przeciskamy się ciasnymi uliczkami przez tłum ciekawskich spojrzeń, Abu Sami mówi, żebyśmy ruszali dalej, bo to jedyne miejsce na Zachodnim Brzegu, w którym nie może mieć pewności, co do naszego bezpieczeństwa. Jedziemy w takim razie zobaczyć grób biblijnego Józefa, który znajduje się w Nablus. Wejście jest zamknięte dla zwiedzających i pilnują go palestyńscy policjanci. Dla nas jednak robią wyjątek i wpuszczają do środka grobowca. Pstrykam parę zdjęć, a policjant patrzy na nas z politowaniem. — To przecież kłamstwo, mistyfikacja — mówi po arabsku, a Abu Sami tłumaczy na angielski. — Tu nie leży żaden Józef, tylko chłopiec z Balaty, który zginął w pierwszej intifadzie. Ciało Józefa spoczywa zupełnie gdzie indziej — dodaje. — Jak to gdzie indziej? Żydzi o tym wiedzą? — pytam. — Rabini wiedzą, ale swoim wiernym wciskają te brednie, żeby dalej nam uprzykrzali życie — mówi policjant. — Uprzykrzali życie? Kiedy Żydzi chcą odwiedzić domniemany grób Józefa, cała okolica jest zamykana przez izraelskie wojsko. Na ulicach pojawiają się blokady i wozy bojowe, nad niebo nadlatują helikoptery, a snajperzy zajmują okoliczne mieszkania i dachy, wyrzucając z nich na ten czas mieszkających tam Palestyńczyków. Budzona jest zresztą połowa miasta, bo helikoptery i wozy robią ogromny hałas. Wszystko trzeba także dobrze oświetlić potężnymi reflektorami. — O tym, że wybiera się do nas żydowska pielgrzymka, dowiadujemy się dokładnie godzinę przed przybyciem armii. Przez ten czas musimy wyrzucić ludzi z mieszkań i wszystko przygotować — tłumaczy palestyński policjant i dodaje, wskazując ręką w górę: — Ludzie z tych domów rzadko kiedy się wysypiają, bo pielgrzymki Żydów do grobowca odbywają się zazwyczaj w środku nocy. — Dużo ich tu wtedy przychodzi? — pytam. — Jeden, dwóch. Czasem więcej — odpowiada. — Całe miasto wywracane jest do góry nogami, bo jeden Żyd przychodzi odwiedzić grobowiec? — dopytuje K. — Co zrobić — rozkłada ręce policjant. — Najgorzej jest, kiedy żydowskie dzieci chcą się sprawdzić i nie informują swojego wojska, że ruszają pod grobowiec. To dzieje się zazwyczaj w nocy, dla nich to jest forma pokazania swojej odwagi, przyjść tu bez obstawy, po ciemku i zapalić świeczkę na grobie. Nagrywają to i chwalą się później na Facebooku. Ich życie spoczywa wtedy w naszych rękach. Musimy jak najszybciej powiadomić o sytuacji izraelskie wojsko, żeby przysłali posiłki, bo gdyby dzieciaki z Balaty dowiedziały się, że w grobowcu są Żydzi bez obstawy, to ci drudzy już by z grobowca nie wyszli, a wtedy Izrael rozpętałby tu piekło — tłumaczy. — Sami nie dajecie sobie z tym rady? — pytam. — Sami? Czy widzisz żebym był uzbrojony? Izrael pozwala mi nosić tylko drewnianą pałkę, podczas gdy ich siedemnastolatkowie dostają na urodziny M16. Długa droga do domu Wracamy do Betlejem. Jest zupełnie ciemno. Dojeżdżamy do dużego skrzyżowania z checkpointem. Gdyby Omar był Żydem, mógłby skręcić w prawo, w stronę tunelu, który w ciągu dziesięciu minut doprowadziłby nas prosto do Jerozolimy. Ale Omar jest Palestyńczykiem, dlatego skręcamy w lewo i wybieramy drogę gorszej kategorii, dłuższą o jakieś pięćdziesiąt kilometrów, bo przebiegającą wokół gór. — Żydzi nie mogliby znieść, że jeździmy tymi samymi ulicami, co oni — mówi Abu Sami. — A gdyby Omar spróbował się przedrzeć tunelem? — pytam. — Toby nas wszystkich zastrzelili — wzrusza ramionami. Dalej jedziemy w milczeniu, a na pasie w przeciwnym kierunku zaczyna się tworzyć coraz dłuższy korek. Kilka minut później sznur aut ma już długość czterech, może pięciu kilometrów. Wtedy iPhone Omara wydaje ostrzegawczy dźwięk. Omar spogląda na telefon i po chwili mówi: — Zamknęli checkpoint na drodze wjazdowej do Ramallah. Mam aplikację, która przed tym ostrzega — dodaje z uśmiechem. Jedziemy dalej. W naszym kierunku droga jest pusta i wszystko wydaje się być w porządku. Niestety iPhone Omara wydaje kolejny ostrzegawczy dźwięk. Omar bierze go do ręki i patrzy na ekran. Po paru sekundach ostro hamuje i zjeżdża na pobocze, krzycząc coś po arabsku. Chwilę rozmawia z Abu Samim, a potem dzwoni do swojego kolegi po fachu, żeby potwierdzić, że checkpoint do Betlejem także został zamknięty. Aplikacja miała rację. — Kiepska sprawa, ale nie ma innej drogi — mówi, odwracając się do nas. — To poczekamy, aż otworzą tę — odpowiadam. — Otworzą dopiero rano, a wy macie samolot. Siedzimy chwilę w milczeniu, w kompletnych ciemnościach, na środku jakiegoś pustkowia. Zaczyna się robić zimno, a nikt z nas nie bardzo wie, co dalej. Jemy czekoladę i popijamy resztki kawy z termosu. W końcu Abu Sami wpada na pomysł, żeby zawrócić na skrzyżowanie, zatrzymać jakieś auto z izraelskimi tablicami i spróbować przekonać jego kierowcę, żeby nas przewiózł tunelem, prosto do Jerozolimy. Mamy przecież zachodnie paszporty. Powinno się udać. — Nam może się uda, ale co z wami? — pyta K. — Z nami? Jesteśmy przecież Palestyńczykami. Rozłożymy siedzenia i przeczekamy do rana. Izrael już nas do tego przyzwyczaił.