Te miasta to raj dla smakoszy. Powstał globalny ranking najpyszniejszych miejsc na świecie
Niektórzy wybierają kierunki pełne słońca, inni planują wyjazdy tam, gdzie czekają majestatyczne góry lub spokojne morze. Coraz większa grupa podróżnych kieruje się jednak innym kryterium: smakiem. To właśnie oni poszukują miejsc, które zachwycają kuchnią, lokalnymi tradycjami i unikalnymi produktami. Gdzie zatem miłośnicy kulinarnych odkryć znajdą najwięcej powodów do zachwytu? Pewien ranking jasno wskazał faworytów.
Turystyka kulinarna z roku na rok staje się coraz bardziej popularna. Według badań przeprowadzonych przez Acorn, firmę specjalizującą się w analizie trendów turystycznych, aż trzech na czterech podróżnych deklaruje, że wybiera kierunek wakacji na podstawie tego, czego mogą spróbować na miejscu. Rosnąca ciekawość lokalnych smaków sprawia, że miasta rywalizują już nie tylko architekturą czy ofertą kulturalną, lecz także gastronomią. Gdzie w takim razie warto wyjechać, by doświadczyć kuchni, która na długo pozostaje w pamięci? Ranking przedstawia najciekawsze kulinarne stolice świata. Kulinarne stolice świata Aby opracować zestawienie najlepszych miast na świecie pod kątem podróży kulinarnych, eksperci Titan Travel przeanalizowali cztery kluczowe wskaźniki: liczbę dostępnych kursów gotowania, ich ceny, jakość ocenianą przez uczestników oraz zainteresowanie danym kierunkiem mierzone liczbą wyszukiwań w sieci. Na tej podstawie każdemu miastu przypisano wynik punktowy – im więcej wartościowych kursów i im większe zainteresowanie, tym wyższa pozycja w zestawieniu. Dzięki temu wyłoniono miejsca, które oferują nie tylko znakomitą kuchnię, lecz przede wszystkim możliwość pełnego zanurzenia się w lokalnej tradycji kulinarnej: od wizyt na targach, przez warsztaty u lokalnych kucharzy, po degustacje i wspólne gotowanie. Podium zdominowały trzy włoskie miasta, co potwierdza, że Włochy pozostają jednym z najważniejszych kierunków współczesnej turystyki gastronomicznej. Pierwsze miejsce zajęła Florencja, czyli miasto z największą liczbą kursów gotowania w przeliczeniu na mieszkańca, oferujące niemal 64 zajęcia na każde 100 tys. osób. To przekłada się na wyjątkowo szeroką ofertę – od krótkich lekcji po rozbudowane, całodniowe programy „od targu do stołu”. Na drugim miejscu znalazło się Palermo, stolica Sycylii, wyróżniające się przede wszystkim jakością warsztatów. Aż 88% kursów otrzymało ocenę czterech gwiazdek lub wyższą, co świadczy o wysokim poziomie zajęć prowadzonych przez lokalnych kucharzy. To miasto, w którym kulinarne doświadczenia niemal zawsze rozpoczynają się na targu – wśród straganów pełnych świeżych produktów i tradycyjnych sycylijskich smaków. Trzecią lokatę natomiast zajęła Bolonia, od lat uznawana za jedno z gastronomicznych serc Włoch. Choć liczba kursów nie dorównuje tej we Florencji, Bolonia nadrabia autentycznością i jakością doświadczeń. To tutaj nauka gotowania często oznacza kontakt z wielowiekową tradycją ręcznie wyrabianego makaronu oraz słynnego ragù alla Bolognese, które rozsławiło miasto na całym świecie. Ranking miast idealnych dla miłośników kuchni Za podium również dominują europejskie metropolie, które od lat przyciągają miłośników autentycznych smaków. Czwarte miejsce ex aequo zajęły Lizbona i Rzym, oba miasta niezwykle cenione za kursy kulinarne oparte na lokalnej tradycji. W Lizbonie oferta obejmuje kilkadziesiąt warsztatów – od pieczenia słynnych pastel de nata po zajęcia poświęcone kuchni atlantyckiej. Aż ponad 80% kursów otrzymuje tam oceny czterech gwiazdek lub wyższe, co wskazuje na ich wysoki poziom. Z kolei w Rzymie podróżni mogą uczyć się przygotowywania klasyków takich jak cacio e pepe, pasta alla carbonara czy supplì, a wiele kursów zaczyna się wizytą na targu Campo de’ Fiori, gdzie uczestnicy poznają lokalne produkty i techniki wyboru składników. Szósta pozycja przypadła trzem miastom: Brukseli, Barcelonie i Wenecji. Bruksela przyciąga fanów kuchni belgijskiej – warsztaty często obejmują naukę przygotowywania pralinek, gofrów lub klasycznego stoofvlees. Barcelona z kolei oferuje kursy koncentrujące się na kuchni katalońskiej, w tym paelli, tapas i tradycyjnych owocach morza; dużą popularnością cieszą się zajęcia, które rozpoczynają się na słynnym targu La Boqueria. Wenecja wyróżnia się natomiast warsztatami opartymi na kuchni laguny – od cicchetti po dania z lokalnych ryb i owoców morza, co nadaje zajęciom atmosferę autentycznej weneckiej tradycji. Na dziewiątym miejscu uplasowała się Osaka, uznawana za kulinarną stolicę Japonii. To miasto słynie z takoyaki, okonomiyaki i bogatej kultury street foodu, a kursy gotowania pozwalają poznać techniki przygotowywania potraw, które trudno w pełni odtworzyć poza Japonią. Dziesiątą pozycję zajęło Hue w Wietnamie – dawna stolica kraju i kolebka kuchni cesarskiej. Tamtejsze warsztaty pozwalają zgłębić tajniki wyrafinowanych potraw, takich jak bun bo Hue czy wieloskładnikowe dania królewskie, cenione za kunszt, lekkość i harmonię smaków. Ta różnorodność potwierdza, że współczesna turystyka kulinarna wykracza daleko poza Europę i przyciąga do miejsc, gdzie tradycja gastronomiczna stanowi integralną część kultury. Źródła: Titan Travel, Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Żadnych wypucowanych zabytków, za to świetna kuchnia, słoneczne plaże i barwne, tradycyjne festyny. Na Sycylii można odpocząć i nie zbankrutować. A mafia? Spokojnie! I z nią damy sobie radę.
Od lądu dzielą Sycylię zaledwie 3 km. Niby niewiele, ale tak naprawdę po przekroczeniu Cieśniny Mesyńskiej jesteśmy w innym świecie. Atmosfera bardziej wyluzowana, zabytki mniej zadbane, a dolce vita jeszcze słodsze niż w kontynentalnej Italii. No i ludzie prawdziwsi! Dlatego nie zdziw się, gdy na środku ulicy ktoś zatrzyma samochód, by pozdrowić sklepikarza i kupić świeżo zerwane z drzewa pomarańcze. Tu nikogo to nie denerwuje. Relacje międzyludzkie to rzecz święta, którą należy kultywować nawet za cenę kilometrowego korka. Pewnie dlatego mieszkańcy ciągle podkreślają, że nie są Italiani, lecz Siciliani. Ich sielanki nie mąci nawet istniejąca tu od XII w. mafia, która na trwałe opanowała życie społeczne i obyczaje. Uspokaja fakt, że w ciągu ostatnich lat wpływy „ośmiornicy” zmalały. Na tyle, że zwykli ludzie przybywający na wyspę nie mają większych szans, by je w ogóle zauważyć. A ceny? Są bardziej przystępne niż na północy Włoch, a to, co najpotrzebniejsze, czyli pomarańcze, oliwki, pomidory i wino, znajdziesz tuż za rogiem. Dla nas, rasowych podróżników, to dobra wiadomość – można tu spędzić królewskie wakacje za sensowne pieniądze. Trzeba tylko znać parę sposobów, które zdradzamy niżej. INFO: Stolica: Palermo. Powierzchnia: 25 710 km2 Ludność: 5 mln. Religia: katolicyzm. Języki: włoski, choć mieszkańcy upierają się, że sycylijski. Waluta: euro (EUR); 1 euro = 4,1 zł. PALERMO Spelunkowate knajpki, pojawiający się w każdej rozmowie temat mafii oraz niezwykła katedra Monreale, w której walczą ze sobą wpływy europejskie i arabskie. Oto Palermo właśnie! WYSPY LIPARYJSKIE Jest ich w sumie 17 i łącznie mają 117 km2. Na tym wulkanicznym archipelagu znajdziesz gorące źródła i mnóstwo pumeksu. CEFALU Dwa w jednym: cudne miasteczko i plażowanie w sycylijskim stylu. MESYNA To często pierwsze w kolejności miasto odwiedzane na Sycylii. Dlatego nazywane jest mostem między dwoma światami: wyspą i resztą kraju. CORLEONE W samym miasteczku niewiele się dzieje, ale myśl, że w tym miejscu urodzili się szefowie włoskiej mafii, działa jak magnes na turystów spragnionych klimatów Ojca chrzestnego. ENNA Wizyta w tym zabytkowym mieście to strzał w dziesiątkę, nie tylko dlatego, że leży w samym środku wyspy. Polecamy imponujący zamek na wzgórzu. ETNA Największy czynny wulkan w Europie. Prawdziwie wybuchowe miejsce! KATANIA Drugie co do wielkości miasto Sycylii. A w jego centrum katedra, będąca sztandarowym przykładem baroku sycylijskiego. SYRAKUZY Mieszkał tu filozof Archimedes. Wskocz do wody po całym dniu zwiedzania niezwykłych zabytków i przypomnij sobie jego prawo. 9 SPOSOBÓW, JAK TANIO PODRÓŻOWAĆ PO SYCYLII 1. TARGUJ SIĘ To znaczy chodź na lokalne targi. Kupisz tam najlepsze produkty za znacznie niższą cenę niż w supermarketach. Obowiązkowym punktem programu powinna być wizyta na Mercato della Vucciria w Palermo i La Pescheria w Katanii. Ze względu na wesołe usposobienie Sycylijczyków można się trochę potargować. 2. NA MIEJSCU, PROSZĘ Masz ochotę na dobre, mocne espresso? Na Sycylii co kilkadziesiąt metrów znajdziesz miejsce, gdzie z chęcią zaserwują ci ten rozbudzający napój. Pamiętaj jednak, że taniej będzie, jeżeli kawę spożyjesz na stojąco przy barze. Za stolik często trzeba dopłacić do 2 euro. 3. ROZPOZNAJ WROGA A jest nim każda knajpa, która nazywa się ristorante. Tańsza będzie trattoria, a najkorzystniej cenowo zjesz w pizzerii. Jedzenie wszędzie będzie smaczne, różnice będą w jakości obrusa i zastawy. No i kelner w tych tańszych miejscach być może rzadziej się uśmiechnie. Ale za oszczędność do 15 euro warto się „przemęczyć”. Do rachunku doliczane jest coperto, czyli opłata za obsługę. A w tej sytuacji nie ma potrzeby zostawiać sutych napiwków. 4. KULTURA ZA FRIKO Do wielu zabytków i muzeów można wejść za darmo. Między innymi do Katedry w Palermo czy Muzeum Papirusu w Syrakuzach. Przy specjalnych okazjach, takich jak Święto Zjednoczenia Włoch 17 marca, żadne muzea nie pobierają opłat. Panie wejdą też wszędzie za darmo w Dzień Kobiet. 5. „S” ROBI RÓŻNICĘ Szczególnie w najdroższym kurorcie – Taorminie. Jest tu wiele hoteli, lecz tylko jeden hostel. Dlatego jeżeli koniecznie chcesz tu spędzić noc, zarezerwuj miejsce w hostelu Taormina Odyssey. Łóżko w wieloosobowym pokoju kosztuje 20 euro, co jak na tutejsze warunki można nazwać taniochą. www.taorminaodyssey.com 6. TANIE TRANSPORTOWANIE Z międzynarodowego lotniska Falcone Borselino do Palermo można się dostać na trzy sposoby. Za taksówkę zapłacisz ok. 35 euro. Bilet na autobus firmy Prestia e Comande (kursuje co pół godziny, do dworca jedzie 50 minut) to koszt 5,60 euro. A przejazd cogodzinnym pociągiem Trinatria Express – 5 euro (50 minut). Różnice nie są małe, może więc warto się zastanowić? www.trenitalia.it 7. ZAPOMNIJ O SAMOCHODZIE Benzyna jest tu droga, miejsc do parkowania jak na lekarstwo, a sposób jazdy Sycylijczyków przyprawia o zawał serca. Dlatego lepiej poruszać się transportem publicznym. Jest wygodny i tani. W Palermo bilet na autobus publiczny, ważny przez dwie godziny, kosztuje 1,10 euro. 8. WULKAN ENERGII Biura turystyczne oferują setki wycieczek na Etnę, największy aktywny wulkan w Europie. Zignoruj je jednak i wejdź na nią sam. Dżipa zamień na autobus, który rusza rano (8.15) z dworca w Katanii i dojeżdża do Rifugio (cena: 7 euro). 9. SICILIANO, NON POLACCO Przede wszystkim jednak jedz, pij, śmiej się, baw i nie przejmuj niczym. Nawet tym, że wydałeś parę euro za dużo. Na przykład na lody w słodkiej bułce (brioche con gelato) – w końcu nigdzie na świecie takich nie ma! Niech żyje dolce vita!
Opowieści z sycylijskiej krypty. W poczekalni dla umarłych
Na wyspie nikt nie lubi rozmawiać o mafii z obcymi – to wstydliwa tajemnica „rodzinna”. A Sycylia jest miejscem pełnym tajemnic. .
Czuje się to zwłaszcza na barokowych, poczerniałych od starości ulicach Palermo, stolicy wyspy, w której do dziś nie usunięto do końca śladów po bombardowaniach aliantów z 1943 r., a pałace podzielono na mieszkania zajmowane przez uchodźców z Afryki. To piękna, lecz naznaczona smutkiem kraina małomównych mężczyzn Mieszkańcy Sycylii jeszcze w latach 50. należeli do najuboższych chłopów Zachodu. Przez stulecia ledwo wiązali koniec z końcem, żyjąc w świecie wendety, waśni między zwalczającymi się rodzinami, wyzysku, zabójstw w imię honoru i morderczych kulturowych kodów postępowania. Trudno w to uwierzyć, wdychając powietrze przesycone słodkim zapachem kwitnących mandarynek i kościelnego kadzidła. Na Sycylii od wieków za przelaną krew odpłaca się krwią. Budynek klasztoru kapucynów w Palermo znajduje się na cichym placu tuż obok cmentarza – na przeciwległym krańcu miasta od miejsca, w którym w 1992 r. mafia wyrównała rachunki z sędzią Borsellino. Przed wejściem, ale lekko na uboczu, dwaj uliczni sprzedawcy próbują wcisnąć mi pocztówki i przewodniki. W środku za stołem siedzi mnich sprzedający bilety wstępu i dewocjonalia. Dziś jest spokojny dzień i nic się nie dzieje, więc czyta gazetę. Idąc schodami w dół i mijając drewnianą figurę Matki Boskiej Bolesnej, dochodzę do drzwi katakumb, tej poczekalni umarłych. W środku jest zaskakująco dużo przestrzeni, stropy są wysokie i łukowate, a długie korytarze przecinają się pod kątem prostym. Jest chłodno i wilgotno, w powietrzu unosi się kwaśny zapach kurzu i gnijących ubrań. Wpadające przez okna światło słoneczne zamienia się w rozproszony, blady blask. Jarzeniówki migoczą, tworząc nastrój jak w kostnicy. Ze ścian zwieszają się, oparte na półkach ciała niemal dwóch tysięcy zmarłych. Mają na sobie odświętne szaty wskazujące na to, czym zajmowali się za życia. W Europie balsamowanie zwłok to tradycja przede wszystkim sycylijska. Można spotkać je również w innych rejonach Włoch, ale większość znajduje się właśnie na Sycylii, gdzie związek żywych z umarłymi jest szczególnie silny. Nikt nie wie, ile zmumifikowanych zwłok pozostało, a ile usunięto z katakumb i pochowano na cmentarzach decyzją księży, którzy przechowywanie mumii uważali za niestosowne. To zjawisko prowokuje pytanie: po co w ogóle coś takiego robić? Po co wystawiać na widok publiczny rozkładające się ciała zmarłych? Idę szpalerem nieboszczyków, próbując zrozumieć ogarniające mnie uczucia. Na Zachodzie rzadko widujemy zwłoki – spychamy śmierć poza margines świadomości. Te ciała kryją tajemnicę, niosą ze sobą cały bagaż swojego życia – przekonania, cnoty i grzechy. Przyglądając się trupom z makabrycznym zainteresowaniem („To tak wygląda śmierć!”), uświadamiam sobie, że podstawową różnicą między żywymi i zmarłymi jest to, że na tych drugich można się bezkarnie gapić z bliska. Nikt żywy by tego nie zniósł. Jeśli weźmie się pod uwagę, że zabalsamowane zwłoki przypominają tandetne efekty specjalne z kiepskiego horroru, w tle powinna się sączyć piosenka Thriller Michaela Jacksona. Z jaką komiczną powagą natura naśladuje „sztukę” masową... Szczęki zwisają otwarte w niemym krzyku, gnijące zęby szczerzą się groźnie, puste oczodoły patrzą niewidzącym wzrokiem, skrawki skóry ledwie trzymają się zapadniętych policzków i powykręcanych dłoni. Zmarli są w większości niewysocy. Ręce mają skrzyżowane na podołku, a ich ciała w pionie utrzymują druty i gwoździe. Głowy bezwładnie opadają im na bok, niczym u śpiących, podczas gdy oni osuwają się z trudem, próbując zachować pozory utraconego życia. Korytarze są podzielone między duchownych i ludzi innych profesji – głównie lekarzy i prawników, ale jest też kilku żołnierzy w strojnych mundurach carabinieri rodem z wodewilu. Kiedy mijamy korytarz ze zmarłymi kobietami, przewodnik zwraca uwagę, że można tu podziwiać dawną modę. Tyle że szkielety są odziane w podarte i brudne, zszarzałe ze starości szmaty. Niewiele jest tu do podziwiania. Boczną kaplicę poświęcono kobietom, które zmarły, będąc dziewicami. W czasach gdy tam trafiły, stanowiły symbol czystości na tle rozkładu śmierci. A oto niewielka kaplica dla dzieci. Ich ubrane w odświętne stroje zwłoki, także podparte do pionu, wyglądają jak lalki zombie. Jedna z dziewczynek siedzi na małym krzesełku, trzymając na kolanach maleńki szkielet, być może młodszego brata lub siostry. Widok budzący współczucie, a jednocześnie nieodparcie groteskowy. To nie są katakumby Rzymu, w których przeprowadzono ekshumację. Tu zwłoki od początku miały być wystawione na widok publiczny, tyle że dziś za tę przyjemność trzeba zapłacić. Tabliczki przypominają o zakazie fotografowania ze względu na szacunek dla zmarłych, lecz zdjęcia można kupić w kasie przy wejściu. Trudno powiedzieć, czy wizyta w tym miejscu to doświadczenie religijne, czy kulturalne – na pewno jest to atrakcja turystyczna. Pierwszą i najstarszą jest mumia mnicha Silvestro da Gubbio, która stoi w osobnej wnęce od 1599 r. (słowo „mumia” wywodzi się od arabskiego słowa oznaczającego bitumin przypominający sczerniałą żywicę, którego używali starożytni Egipcjanie). Jednak większość ciał pochodzi z XIX w. Początkowo balsamowano wyłącznie mnichów i księży związanych z klasztorem. Z czasem do duchownych dołączyli ludzie świeccy – darczyńcy klasztoru, dygnitarze i osobistości. Nikt dokładnie nie wie, co zapoczątkowało mumifikację zmarłych. Prawdopodobnie przypadkiem odkryto, że zwłoki pozostawione na porowatej skale wapiennej w krypcie, w której panuje specyficzny, chłodny mikroklimat, wysychają, a nie gniją. Następnie procedurę usystematyzowano. Świeże zwłoki układano w specjalnych pomieszczeniach nazywanych sitami. Leżały na płytach z terakoty, nad odpływami, którymi powoli uchodziły płyny ustrojowe, dzięki czemu ciała z czasem wysychały, jak szynka parmeńska. Po okresie 8–12 miesięcy obmywano je octem, ubierano w najlepsze stroje i składano w trumnach lub zawieszano na ścianach. Ciała przodków balsamuje się w wielu rejonach świata, ale rzadko są one wystawiane na widok publiczny. Sycylia ma bardzo różnorodną kulturę. Ludność, która napływała tu z różnych stron, zasymilowała się, lecz przywiozła też własne zwyczaje i wierzenia. Ich elementy pojawiają się co jakiś czas, mimo że nikt już nie pamięta, skąd pochodzą. Istnieje teoria, która mówi, że mumifikacja zwłok to echo starszego od chrześcijaństwa rytuału opartego na wierze w magiczną moc zmarłych, którzy pomagają przekroczyć granicę między światem żywych i swoim. Nie każde zwłoki wysychały – niektóre gniły, więc zakonserwowanie pozostałych można było uznać za wolę Boga, który zachował ich wygląd sprzed śmierci na znak, że za życia byli dobrymi ludźmi. Być może uważano, że Bóg uczynił to, by umocnić w ludziach wiarę, tak jak służyła temu cześć oddawana relikwiom świętych. A może katakumby powstały jako wielkie vanitas, memento mori – przypomnienie o nieuchronności śmierci, ulotności doczesnych pragnień, próżności nierozsądnego wysiłku włożonego w gromadzenie bogactwa na tym świecie? W późniejszych latach niektóre zwłoki zakonserwowano dodatkowo, chemicznie, zdejmując odpowiedzialność z Boga i obarczając nią przedsiębiorców pogrzebowych oraz naukę. W jednej z kaplic w trumnie spoczywa mała Rosalia Lombardo. Przykryta zbrązowiałym, przybrudzonym z wiekiem prześcieradłem wygląda, jakby spała. W przeciwieństwie do innych „odsączonych” i „wysuszonych” mumii ma włosy – związane dużą, żółtą, jedwabną kokardą loki jak u lalki zwieszają się na pożółkłe czoło. Ma zamknięte oczy z rzęsami zachowanymi w idealnym stanie. Gdyby nie otaczające ją wyszczerzone czaszki i zgnilizna tego miejsca, można by pomyśleć, że to dziecko drzemiące w drodze do domu z przyjęcia. Naturalizm i piękno tego obrazka są uderzające, a świadomość, jak cienka jest granica między życiem i śmiercią – poruszająca i niepokojąca. Rosalia miała dwa lata, gdy zachorowała na zapalenie płuc i zmarła. Jej ojciec, oszalały z rozpaczy, poprosił Alfreda Salafię, żeby zabalsamował zwłoki. Salafia był znakomitym fachowcem, a efekt jego pracy jest straszny i tragiczny – dziecko wygląda bowiem jak żywe. Rozpacz ojca zdaje się wciąż unosić nad główką w aureoli blond loków. W Palermo Rosalia zyskała status półboginki, stała się zaczarowanym aniołkiem. Pewien taksówkarz zapytał mnie: – Widziałeś małą Rosalię? Bella. Savoca to spokojne miasteczko położone na stoku wzgórza, z widokiem na wschodni kraniec wyspy i morze. Jego mieszkańcy nie lubią otwierać się przed obcymi. To tu Francis Ford Coppola nakręcił Ojca chrzestnego. Bar, w którym odbywało się wesele filmowego Michaela i jego żony, znajduje się na małym placyku i wygląda dokładnie tak samo jak 37 lat temu na ekranie. Miasteczko wcale nie chwali się swoim związkiem z filmem o mafii. Większość Sycylijczyków, z którymi rozmawiałem, utrzymywała, że nie widziała słynnego dzieła Coppoli. Na szczycie wzgórza stoi klasztor, który bardziej przypomina studenckie schronisko niż średniowieczną instytucję o gotyckiej architekturze. Mieszkają tu tylko dwie zakonnice, Hinduski z Jharkhandu. Spod ich wełnianych swetrów i kurtek wystają tradycyjne sari. W bocznym pokoju w skrzyniach ze sklejki rozłożono ponad 20 trupów, przedmiot badań trzech naukowców. W skład tego specyficznego zespołu wchodzą: Arthur Aufderheide, 80-letni Amerykanin, który zaczynał jako patolog, a dziś jest jednym z największych na świecie ekspertów od mumii; Albert Zink, Niemiec, dyrektor mieszczącego się w północnych Włoszech Instytutu Badań nad Mumiami i Człowiekiem Lodu; wreszcie młody Sycylijczyk Dario Piombino-Mascali z kolczykiem w przekłutej skroni – wiecznie podekscytowany, pełen energii. Kiedy wszedłem, Dario pochylał się właśnie nad zwłokami i unosił komżę XIX-wiecznego księdza. Przymierzał się do pobrania próbki. Ktoś spytał: – Czy to jest to, co myślę? Zajrzeliśmy wielebnemu pod ubranie i zgodziliśmy się, że najwyraźniej tak. Cieniutki worek z wyschniętej skóry rozpadał się naukowcowi w dłoni. Półcentymetrowa próbka została starannie opisana i zabezpieczona. Zmarłemu moszna i tak by się już nie przydała. Ciała zmarłych zawierają mnóstwo informacji na temat codziennego życia naszych przodków – ich diety, chorób i wieku, którego dożywali. Wiedząc więcej o przebiegu takich chorób jak syfilis, malaria, cholera czy gruźlica przed wiekami, możemy lepiej radzić sobie z nimi dzisiaj. Naukowcy są bardzo metodyczni – sprawdzają wzrost i wiek zmarłych, badają czaszki i zęby, szukając pęknięć na szkliwie znamionujących lata niewłaściwego odżywiania lub niedożywienia. Dwie mumie mają objawy podagry, pięć zwyrodniałe stawy. Niemal wszyscy zmarli za życia cierpieli z powodu stanu swoich zębów – mieli kamień nazębny, cofnięte dziąsła, próchnicę, ropnie. Uczeni sprawdzają, czy nie brakuje organów wewnętrznych. Jedna z mumii została całkowicie pozbawiona tkanki miękkiej, inne wypchano szmatami i liśćmi, w tym wawrzynem – możliwe, że po to, by zneutralizować nieprzyjemny zapach albo z powodu jego rzekomych właściwości konserwujących. „Wypełnienie” skurczonych ciał nadawało im pozory życia. Skóra jest jak pergamin, ubrania są lepkie i wilgotne, spuchnięte twarze wydają się ziewać, rozwarte usta odsłaniają pomarszczone krtanie i wyschnięte języki, dobrowolnie poddając się badaniu. Badacze traktują zmarłych z szacunkiem, nawet na moment nie zapominając, że kiedyś to byli ludzie jak my, ale żeby zachować pewien dystans i nie angażować się uczuciowo, mówią o mumiach per „to”, gdy na przykład usuwają zepsuty ząb. Kilka lat temu zwłoki i krypta zostały zbezczeszczone. Włamywacze oblali mumie jaskrawą zieloną farbą. Spływa po ich twarzach, ubraniach i butach, odbierając godność. Zmarli wyglądają jak postaci z pałacu strachów w wesołym miasteczku. Zakonnice, które pełnią funkcję strażników tego dziwacznego zgromadzenia, przyglądają się im z litością i niesmakiem. Mówią, że zwłoki powinno się z respektem składać w ziemi, że należy pozwolić im obrócić się w pył. Jedna zauważyła, że w mumifikacji i wystawianiu zmarłych na widok publiczny nie ma nic duchowego ani podnoszącego na duchu. Pochlapane farbą, wypełnione szmatami zwłoki wkrótce wrócą do pustych nisz, w których w tej chwili można znaleźć tylko setki martwych, zasuszonych stonóg. Wielu zmarłych wciąż spoczywa w swoich ozdobnych trumnach. Ostrożnie podnoszę ciężkie wieko, które nie było pewnie ruszane od ponad stu lat. Uwalniam powietrze, które uchodzi z głębokim świstem, a smród ściska mnie za gardło – nie czuć zgnilizny, lecz zapach bulionu zmieszany z zapierającym dech odorem pleśni i cienką warstwą pyłu z rozsypujących się zwłok. To zapach, którego nie da się zapomnieć, naznaczony nutą ciszy i smutku, wybrzmiewający echem modlitw dochodzących z oddali, pełen żalu i wyrzutów sumienia; zapach odpychający, a zarazem swojski. Nawet wtedy, gdy czuje się go po raz pierwszy, wywołuje wrażenie déjà vu. Nigdy się nie dowiemy, co ci zmarli znaczyli w społecznościach, których członkowie pochowali ich w ten sposób, ubierając w odświętne szaty. Do dziś stanowią jedną z największych tajemnic Sycylii. Wobec tej tragicznej i komicznej jednocześnie wizji śmierci zostajemy sami z własnymi obawami, myślami i wątpliwościami. Trudno poradzić sobie z uczuciami, które wywołują ci zmarli zatrzymani w pół kroku w podróży między marnością a marnością – pojąć tajemnice, obawy i nadzieje, odwieczne, uniwersalne zmaganie się życia i śmierci. Lotnisko w Palermo nosi nazwę Falcone-Borsellino, co brzmi trochę jak tytuł amerykańskiego serialu policyjnego z lat 70. Jednak to nie nazwiska fikcyjnych detektywów, lecz dwóch sędziów śledczych, którzy śmiercią przypłacili próbę wyrwania Sycylii z uścisku mafii. Obu zamordowano. A. A. Gill, 2009
To miejsce wybrała znana wokalistka. Sycylia jak lawa gorąca
Sycylia jest jak Etna. Z pozoru senna, leniwa, jakby znudzona światem i ludźmi. Ale wystarczy dać jej trochę czasu, a zadziwi energią i witalnością.
Tym razem Traveler udał się w podróż z piosenkarką Kasią Cerekwicką. Ankieta Travelera Przed podróżą Sycylia kojarzyła mi się z... przede wszystkim z filmami o mafii. Pierwsze wrażenie... raczej zaskoczenie: gdzie jest upał? Odwiedziłam Sycylię na początku czerwca i przyznam, że nie skarżyłam się na nadmiar gorąca… Urzekło mnie… Taormina – elegancki, znany na całym świecie kurort, oraz miasteczko Cefalu, w którym panuje niezwykły klimat: wąskieuliczki, niewielkie kamieniczki i knajpki z wyśmienitą włoską kuchnią. Każdy, kto kocha makarony i pizze, znajdzie tu kulinarne niebo. Szalenie podobało mi się również Palermo. O 13, z powodu sjesty, miasto zamiera, by o 16.30 ponownie obudzić się do życia Denerwowało mnie… samochody stojące w wiecznych korkach. Tak jak wszędzie. Miejscowi ludzie są… bardzo pomocni i przyjaźni. Stwarzają fajny, pozytywny klimat. W trakcie całego pobytu nie zauważyłam tutaj nikogo, kto sprawiałby wrażenie obrażonego lub niezadowolonego. Nie mogłam zrozumieć… pewnej przewodniczki mówiącej w ojczystym języku. Niebo w gębie poczułam, gdy… zjadłam prawdziwą włoską pizzę z rukolą i doskonałą szynką parmeńską. Mniam... Niezapomniane miejsce... malutka, urocza restauracyjka położona nad brzegiem morza w Cefalu. Z podróży przywiozłam… wspaniałą torebkę. Po powrocie tęsknię za… hmmmm!!! Turystyczny podbój Sycylii zaczynam od Palermo. Z dwiema koleżankami z Piazza Marina idę jedną z głównych i najstarszych arterii miasta – Via Vittorio Emanuele. Po obu stronach ulicy co krok wyłaniają się bogato zdobione kamienice, do których przyklejone są kościelne mury. Z ciekawością zaglądam w wąskie uliczki, co kilka metrów odchodzące od Via Emanuele. Szerokie na metr lub dwa, prowadzą w głąb starego miasta, kusząc prawdziwą przygodą. Idąc w stronę katedry, mijamy Piazza Pretoria, nazywany niegdyś placem Wstydu. Skąd taka nazwa? W XVI wieku postawiono tu fontannę Pretoria. Piękne, ale nagie figury w otoczeniu trzech kościołów wywoływały skandal. Jak mówi legenda, krążące po zaułkach Palermo siostry zakonne były tak zniesmaczone ich widokiem, że pewnej nocy postanowiły pozbawić marmurowe figury ich seksualnych atrybutów. Ze szczelnie zasłoniętymi oczami (by nie kalać zmysłów nagością) podeszły do fontanny z młotkami i poobtłukiwały figurom… nosy. Dzisiaj po dawnym akcie wandalizmu nie ma śladu, gdyż tę piękną fontannę odrestaurowano w 2004 roku. Tuż za fontanną rozciąga się wspaniały Piazza Bellini. Ten niezwykły plac otaczają wtopione w kamienice barokowe pomniki, bogato zdobione fontanny i posągi. Stoję oczarowana i dopiero po kilku chwilach dostrzegam, że ubrany w słomkowy kapelusz z czerwonymi pomponami gniady koń łakomie skubie pasek mojego aparatu fotograficznego. – Za 40 euro obwiozę was po całym Palermo! – krzyczy do nas stangret. Dziękujemy grzecznie i już po kilku minutach stajemy przed prawdziwą chlubą stolicy Sycylii. Katedrę w Palermo wybudowano w 1185 r. w miejscu meczetu, który wyparł z kolei bizantyjski kościół. Budowla utrzymana w romańskim stylu prezentuje się iście królewsko. Potężne mury złocistego koloru zajmują znaczną powierzchnię. Katedra w Palermo jest doskonałym przykładem mieszaniny różnych stylów architektonicznych. Wśród chrześcijańskich symboli widać kolumny z wyrytymi inskrypcjami z Koranu – to pozostałość po dawnym meczecie. Nie wszystko na sprzedaż W pobliżu Corso Calatafimi odwiedzamy Palazzo dei Normanni, dawną twierdzę i rezydencję królewską władców Sycylii. Jednak prawdziwa przygoda z Palermo rozpoczyna się wraz z decyzją, by odbić z Villa Bonanno gdzieś w bok. Wędrując labiryntem wąskich uliczek, mijamy pozornie wyludnione domy, pozbawione pięknych fasad i malutkich balkonów. Przez otwarte drzwi zaglądam do środka. Jeden pokój z kuchnią, kanapa, telewizor i obraz Matki Boskiej. Nic więcej. Są jeszcze starzy ludzie. Babcie spowite czernią, które skostniałymi palcami rozwieszają na rozciągniętych pomiędzy oknami sznurkach pachnące świeżością pranie, i niechętnie spoglądający na intruzów starsi panowie, siedzący przed domami na zniszczonych krzesłach. We wciśniętym pomiędzy dwie kamienice drewnianym garażu stoją trzy konie leniwie przeżuwające siano. W oddali majaczy zachwycająca kopuła starego kościoła. Tuż za rogiem znajduje się targ Ballaro ze straganami przyklejonymi do obdrapanych fasad kamienic. Ponad kolorowymi płóciennymi dachami majaczą dachy i kopuły kościołów Palermo. Jest pora sjesty, więc ludzi niewiele. Niektórzy handlarze śpią na zapleczu kramików, inni grają w karty lub czytają gazety. Na ziemi walają się zgniłe owoce, resztki ryb i warzyw. Z dość dużą prędkością mija mnie skuter z trzema ogromnymi workami ślimaków. Dopiero po chwili dostrzegam kierującego nim chuderlaka. Na straganach z owocami kuszą winogrona, brzoskwinie i wiśnie. – Poproszę kilogram moreli – zwracam się z uśmiechem do sprzedawcy. – Jest sjesta! – burczy pod nosem. Stambuł pod Palermo Około dziesięciu kilometrów od Palermo znajduje się Conca d’Oro, otoczona łańcuchem gór wiecznie zielona dolina, której główną atrakcją jest Monreale. Tutejszy ośrodek miejski powstał w XI w. wokół opactwa benedyktyńskiego. Największą atrakcją jest tu dwunastowieczna katedra wraz z klasztorem, wybudowana w stylu romańskim. Uwagę przykuwa bizantyjska mozaika, zajmująca powierzchnię ponad sześciu tysięcy metrów. Jej misterne piękno przedstawia sceny ze Starego i Nowego Testamentu, a wielbiciele tego rodzaju sztuki podkreślają, że więcej mozaik zebranych w jednym miejscu zobaczyć można tylko w Stambule, w świątyni Hagia Sophia. W ciągu czterech godzin z Cefalu docieramy do podnóża Etny. Majestatyczny, ciągle aktywny wulkan pokryty jest czarną, zastygłą lawą, spomiędzy której tu i ówdzie wyzierają zielone kępy drzew i krzaków, a także spore warstwy unoszących się na wietrze śmieci. Aby zobaczyć kipiący kocioł gorącej lawy, trzeba uiścić opłatę 51 euro za wjazd na szczyt wulkanu kolejką, a następnie kilkuminutową jazdę jeepami. Życie na Etnie jest dla odważnych, przypomina egzystencję na tykającej bombie z opóźnionym zapłonem. Nie odstrasza to jednak rolników, którzy ślepą miłością kochają żyzną, nawożoną lawowym pyłem glebę. Dzięki niej tu, jak nigdzie indziej, rosną słodkie, winne latorośle. Wizyta w Taorminie, niewielkim miasteczku położonym u stóp Etny, przypomina audiencję na królewskim dworze. Tu wszystko jest piękne, począwszy od niewysokich domów przyklejonych do zbocza, a skończywszy na cudownych widokach. Trudno uwierzyć, ale jeszcze w pierwszej połowie XX w. było to ulubione miejsce odpoczynku Grety Garbo, która szukała tu samotności i ciszy. Dzisiaj, gdy patrzę na morze czerwonych dachów oplatanych przez smukłe zielone cyprysy, trudno mi uwierzyć, że było to wtedy mało znaczące miasteczko, które czekało na „odkrycie” przez wielkich artystów. Bombowy spektakl Pora na morską wyprawę w słoneczny dzień. Wyspy Eolskie, których nazwa wywodzi się od imienia Eola, rzymskiego boga wiatru, zachwycają swym naturalnym pięknem nawet najbardziej wybrednego podróżnika. Statek płynie szybko, pozostawiając za sobą białe bałwany spienionych fal. Pierwszy przystanek to wyspa Lipari, która swym krajobrazem przypomina portugalską Maderę. Zielona i górzysta, pozbawiona słodkiej wody, którą dwa razy dziennie sprowadza się z Neapolu, Messyny i innych portów. Najmniejszą, a tym samym najbardziej elitarną wyspą archipelagu jest Panarea, oaza bogaczy i przystań dla najwspanialszych jachtów świata. Z jej brzegów roztacza się wspaniały widok na wyspę Stromboli, nazywaną przez mieszkańców „czarnym olbrzymem”. Znajdują się tu zaledwie dwie wioski, rozdzielone jęzorem zastygłej lawy. Wulkan Stromboli, podobnie jak Etna, do dziś jest aktywny i co kilka minut zaprasza na niezwykły spektakl, polegający na wyrzucaniu w powietrze dymiących, rozgrzanych kul, zwanych „bombami chlebowymi”. Wyspa Vulcano wita natomiast wszystkich przybywających smrodem zgniłych jaj. Słynie z wulkanicznej plaży i siarkowych basenów. Plaża jest wąska i pełna turystów, masowo przywożonych tu na jednodniowe wycieczki. Kilka metrów od brzegu cumują łodzie, z których rozgrzani słońcem cudzoziemcy skaczą do wody. Z podziwem patrzę na tych „bohaterów”, mimo smrodu zażywających zdrowotnych kąpieli. Cefalu, w pobliżu którego znajduje się mój hotel, to niewielkie sycylijskie miasteczko stanowiące kwintesencję wyspy. Przyklejone do olbrzymiej skały, zdaje się zsuwać do lazurowego morza. Wąskie uliczki, kolorowe kamienice, suszące się tuż nad głowami przechodniów pranie, kawiarnie i sklepiki. Jest pora sjesty, ulice są więc puste i tylko na głównym placu, tuż obok pięknej normandzkiej katedry, siedzą na ławkach starsi panowie. Kobiet prawie nie widać. Wszystkie sklepy i restauracje są zamknięte. Jedynie lodziarnie zapraszają szeroko otwartymi drzwiami. Lody na Sycylii to prawdziwe niebo w gębie, szczególnie brioches gelato, czyli dwie kule smakowe podawane w maślanej bułce. W gorące dni pragnienie najlepiej jednak gaszą sorbety, zwłaszcza o smaku cytrynowym lub migdałowym. Dziś na samo wspomnienie cassata siciliana cieknie mi ślinka.
Szukasz pracy? Na Sycylii czeka angaż dla... pucybutów
Palermo chce podtrzymać starą tradycję czyszczenia butów na ulicach.
"Pucybucie, wróć! " - wołają władze Palermo. Chcą podtrzymać starą tradycję czyszczenia butów na ulicach i oferują pracę dla dziesięciu pucybutów. Zadanie okazuje się nie takie proste: w miasteczku nie ma już żadnego takiego fachowca. Ostatni pucybut opuścił plac w centrum Palermo pod koniec lat 80. ubiegłego wieku. By zachęcić specjalistów do pracy na sycylijskich ulicach, miasto planuje stworzyć spółdzielnię. Przyszłych pucybutów przeszkolą bezpłatnie lokalni szewcy. W całych Włoszech, jak wylicza dziennik La Repubblica, czyszczeniem i polerowaniem butów na ulicach zajmuje się około 20 osób. Są m.in. w Rzymie i Neapolu.
O sztuce wpisanej na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO pisze jedna z naszych czytelniczek
Witajcie, drodzy Przyjaciele, na uliczce Collegio di Maria – małej i dość obskurnej, mimo że położonej niezbyt daleko od centrum Palermo (Sycylia, Włochy). Witajcie na uliczce małej, ale jakże niepozornej! Tu powrócicie do czasów swego dzieciństwa, będziecie śledzić losy wielkich bohaterów i dacie świadectwo ginącej tradycji! Wejdźcie, wejdźcie przez tamte drzwi. To nie jest bowiem zwyczajny garaż. W nim drzemie magia dawnej sztuki: opera dei pupi – teatru lalek - i dzisiaj będziecie świadkami jej przebudzenia. Rozejrzyjcie się po ścianach: kiedyś takie rysunki zdobiły carretti siciliani – wozy sycylijskie, na których podstawie wędrowni bajarze pobudzali wyobraźnię widzów opowiadając o czynach dzielnego Ruggiero, walecznego Rinaldo i słynnego Orlando broniących honoru króla Karola Wielkiego i pięknych dam. Pełno w nich pojedynków, zabójstw i potworów, ale przecież na tym właśnie polegały wzniosłe czyny bohaterów. Z carretti opowieści przeniesiono do teatru, gdzie za chwilę będzie mogli poznać jedną z nich. A cóż to za Malec bawiący się pod sceną? Nie ruszaj tych lalek! Bo zepsujesz! Te miecze nie są do zabawy! Zaraz zawołam… Szzzzz, cicho sza, drodzy Przyjaciele! Zaczyna się przedstawienie! Gasną światła. Przygrywa katarynka nakręcana korbką przez naszego Malca, czasami wspomaganego przez dorosłego Kataryniarza. Unosi się kolorowa kurtyna, ukazując jeszcze barwniejsze dekoracje. Oto na scenie zaczynają przesuwać się postacie i miejsca tworzące historię dzielnego Ruggiero. Oto jesteśmy w pałacu, za chwilę z leśnych ostępów wyłania się wielkie gad, tu znów piękna dama woła o pomoc. W piekle straszy diabeł i grzechoczą szkielety, to znów anioł wznosi dusze do nieba. Szczęk dobywanych miedzy, odgłosy pojedynków, upadające głowy pokonanych zdrajców. Ileż głosów, ileż zdarzeń, ileż emocji! Oh, światła się zapalają i rozbrzmiewają oklaski. To już? Ani się obejrzeliśmy, a godzina minęła i spektakl dobiegł końca. Spójrzcie! Oto na scenie, wśród porzuconych „trupów” zdrajców i poległych w bitwie pojawiają się żywe postaci. Ukazuje się Puparo (tak się potocznie nazywają marionettisti dei Pupi siciliani) - Lalkarz, zlany potem po wysiłkach przedstawienia, uśmiecha się do publiczności i odpowiada na pytania. A obok, za porzuconą tarczą przycupnął nasz Malec i uważnie wpatruje się w Mistrza. Ah, to kontynuator rodzinnej tradycji! Baw się, chłopcze, baw tymi lalkami jak najdłużej! Wychodzą pozostali lalkarze. Każde przedstawienie to wspólna praca 3 lalkarzy i kataryniarza. Oczywiście, można by puścić muzykę z nagrania, ale to już nie byłoby wierne tradycji. Podejdźcie bliżej, drodzy Przyjaciele! Macie niepowtarzalną okazję samemu zabawić się w lalkarza. O rety! Jaka ta marionetka ciężka! Waży aż 12 kg! Nic dziwnego, że Puparo taki zmachany. Patrzcie, patrzcie! Mistrz demonstruje jak ją animować. Ojej, a ja się przez cały spektakl zastanawiałem jak Ruggiero dobywa swój miecz z pochwy. Wasza ciekawość pozostaje niezaspokojona? Wejdźcie tu obok, do warsztaty – Królestwa Lalkarza. Odsłoni tu przed Wami jeszcze więcej tajemnic. Spójrzcie, ile tu lalek! Część ukończona, część jeszcze nie. Wszystko ręcznie robione. Tak, zbroja i jej detale również. Ta lalka jest nowa, ale nie jej głowa – tę wykonał dziadek naszego Mistrza. Puparo dumnie rozgląda się po warsztacie i opowiada. Słyszycie? W jego głosie słychać prawdziwą pasję i miłość, gdy mówi, że zmienia przedstawienie co kilka tygodni, bo, mimo że widownia się zmienia, to on pozostaje ten sam. Kto pisze scenariusze pytacie? Na podstawie historii o paladynach Karola Wielkiego stworzono wiele krótszych historii na potrzeby teatru marionetek. Zapewne myślicie, że to, co słyszeliście podczas przedstawienia było słowo w słowo zapisane w scenariuszu? Grubo się mylicie, Przyjaciele. Spójrzcie. Tak, ta jedna jedyna stroniczka to cały scenariusz dzisiejszego spektaklu. Słuszne spostrzeżenie. Tu nie ma żadnych dialogów. Są tylko opisy scen. Niektóre bardzo krótkie. Widzicie scenę 5? Opis ma zaledwie 3 linijki, a scena trwała prawie 10 min! Spójrzcie na tego dumnego Puparo! To właśnie w tym ujawnia się jego kunszt i mistrzostwo. W tym ujawnia się magia teatru lalek! To on improwizuje wszystkie dialogi. Myśleliście, że skoro słyszeliście tyle głosów, to za kurtyną było wielu ludzi? To ten jeden Lalkarz wydaje te wszystkie głosy i odgłosy jak np. stukot końskich kopyt. Jego asystenci pomagają w animowaniu wielu lalek i zmianach dekoracji. UNESCO wpisało Opera dei Pupi na listę Światowego Dziedzictwa nie ze względu na lalki! Tylko ze względu na kunszt Lalkarzy! Macie przed sobą żywą tradycję! Czy w takim razie potrzeba wielu prób przed spektaklem? – pytacie. Nasz Puparo się uśmiecha. On nie potrzebuje żadnych. Robi to od dziecka. Jego dziadek uczył jego ojca, ojciec uczył jego, a teraz on uczy swojego Malca. Spójrzcie tam, na ścianę. To zdjęcie teatru jego dziadka. Wtedy Opera dei Pupi cieszyła się znacznie większą popularnością i przodek obecnego Puparo mógł sobie pozwolić na siedzibę w centrum, obok teatru Politeama. Wraz z nadejściem telewizji coraz mniej osób interesuje teatr marionetek. Dlatego Puparo tak się cieszy z obecności każdego z Was, Przyjaciele! On nie robi tego dla pieniędzy. Gdzie tam! Ledwo wiąże koniec z końcem. Mało komu teraz na tych lalkarz zależy, Państwo Włoskie również nie chce pomóc. A on to robi z miłości do tej tradycji, żeby ona nie zginęła, żeby to dziedzictwo sycylijskiej ziemi przetrwało mimo przeciwności losu. Słyszycie tę melancholię w jego głosie, gdy o tym opowiada? Ale stara się jak może promować tradycję swych przodków: jeździ za granicę, na festiwale. Jest nadziej! Bo Opera dei Pupi to zjawisko unikatowe w skali światowej. Ah, jak piękne jest marzenie Lalkarza, by tę uliczkę uczynić centrum kulturalnym. Myślicie, że Teatro Mancuso to jedyna tajemnica tego miejsca? Jakże się mylicie! Naprzeciwko Nas, tam, gdzie stoi ten wielki budynek, znajdował się teatr Mistrza, który uczył dziadka naszego Puparo. Na całej długości ulicy znajdowały się domki, takie jak po tej stronie. A tam, niedaleko, gdzie znajdują się ściany konwentu, widzicie? Tam urodził się sam Giuseppe Pitré! Pisarz, literat, antropolog, lekarz, folklorysta. Aż dziw, że ta uliczka jest taka zapomniana. Ale nie pozwólcie na to, drodzy Przyjaciele! Idźcie i opowiedzcie innym coście widzieli. Jakie cuda, jakie dziwy! Bądźcie tej siły cząstką małą, co dobro sprawia i nie pozwala zginąć niezwykłej tradycji. Do zobaczenia na kolejnych przedstawieniu! Arrivederci, Przyjaciele! Tekst: Aleksandra Galert
Od początku XVIII w. zadziwienie nie schodzi z twarzy turystów oglądających mumie Sycylijczyków w krypcie klasztoru Kapucynów w Palermo.
Pokazany na fotografii mnich był przez wiele lat przewodnikiem po katakumbach. To zdjęcie nigdy nie zostało opublikowane w naszym magazynie, ale inne, bardzo podobne, ukazało się w numerze National Geographic z września 1924 r. z podpisem, że każda mumia ma swoją kartę identyfikacyjną. Tradycja wycieczek do krypty przetrwała i dziś przychody z biletów wstępu do podziemnego cmentarzyska oraz ze sprzedaży pocztówek i książek zasilają konto kapucynów. Część tych dochodów mnisi przeznaczają na pomoc potrzebującym.
„... a szóstego dnia, BÓG zakończył swe dzieło i rad, iż udało mu się ono tak pięknie, wziął je w obie ręce i pocałował. To miejsce właśnie, co ustami dotknął, To Sycylia”
Na Sycylii słońca jest w nadmiarze, a mieszkańcy cieszą się, że wakacje trwają tu przez cały rok. Bliskości morza zawdzięczają wilgotną bryzę, która zapewnia regionowi Palermo łagodny klimat, zaś tutejszej roślinności nadaje barwę soczystej zieleni. Już w czasach starożytnych z tej urodzajnej wyspy korzystali Rzymianie, zamieniając ją w spichlerz Imperium. Do dziś wzgórza obsadzone równymi rządkami winorośli, drzew migdałowych, oliwek, pistacji, granatów, cytrusów są nieodłącznym elementem tutejszego pejzażu, w który wkomponowane są małe miasteczka, wybudowane często na szczytach gór albo, jak w przypadku Palermo, w dolinie przypominającej kształtem gigantyczną muszlę ukrytą między górskimi masywami i otwierającą się na morze. Nie należę do osób, które przez odpoczynek rozumieją wylegiwanie się na plaży i cykliczne spożywanie posiłków w hotelowych restauracjach, ale muszę przyznać, że Sycylia jest wyśmienicie przygotowana na takie tradycyjne rodzinne wakacje. Można spędzić tu czas, nie opuszczając hotelu ani na krok. Wiele ośrodków wybudowanych jest nad samym morzem, dzięki czemu zejść na plażę można wprost z własnej łazienki. Natomiast ci, którzy nie lubią rekreacyjnych kombajnów, powinni zakosztować tutejszej agroturystyki. Dofinansowana ze środków unijnych (wyspa wciąż pozostaje jednym z biedniejszych rejonów we Włoszech), nastawiona jest co prawda na klienta, co tu dużo mówić – zamożnego, ale w zamian za to gospodarz zapewni nam niepowtarzalne wrażenia rodem z romansu Danielle Steel. Na przykład w ukwieconym hotelu przebudowanym ze średniowiecznego klasztoru dostaniemy pokój, z którego roztacza się widok na romantyczne wzgórza porośnięte winoroślą lub oliwnymi gajami, a elegancki kelner poda nam jedno z produkowanych w gospodarstwie win. Codzienną dawkę kalorii zapewnią tradycyjne wielodaniowe posiłki serwowane w byłym refektarzu, a dużą odległość od morza zrekompensuje basen o fikuśnym kształcie otoczony pomarańczowymi drzewami, które odurzają intensywnym zapachem, i których owoce możemy zrywać prosto z gałęzi. Tak jest w Santa Anastasia. Z kolei w Azienda Bergi w budynkach gospodarstwa rolnego też urządzono hotel. Można wziąć udział w zbiorach miodu, cytrusów, kwiatów opuncji, a potem własnoręcznie robić z nich przetwory. Gdy myślimy o Sycylii, pierwsze, co nam przychodzi do głowy, to oczywiście mafia. Uważni widzowie filmów poświęconych mafii na pewno jednak zorientowali się, że właściwością tej organizacji jest niejawność. A jak coś nie jest jawne, to trudno to zauważyć. Tak jest z mafią na Sycylii. Nie zauważyłam, ale nie potrafiłabym powiedzieć, czy jest, czy też jej nie ma. Wizerunek mafioza w czarnym garniturze i z ciemnymi okularami jest tak utrwalony w naszej świadomości, że chodząc ulicami Palermo, ma się wrażenie, że wokoło są sami cappi di tutti cappi. Ale to chyba raczej wynika z klimatu, wrodzonej elegancji Sycylijczyków i tradycji. Słońce operuje tu intensywnie, więc ciemne okulary są koniecznością. Co do elegancji, to sycylijski kierowca autobusu ma lepiej skrojony garnitur niż niejeden nasz minister. Wreszcie – kolor czarny jest kolorem typowo sycylijskim. Podczas zwiedzania katedry w Cefalu wycofałam się szybko, gdy zobaczyłam tłum ludzi ubranych na czarno. Przewodnik wytłumaczył, że to „matrimonio”, a ja uznałam, że chyba się pomylił i miał na myśli „funerale”. Okazało się, że to jednak ślub. Panna młoda jako jedyna wystąpiła w nieczarnym stroju, choć nie białym, a kremowym. Co kraj to obyczaj. Antidotum na lekką paranoję zrodzoną pod wpływem lektury książek Ma- rio Puzo lub filmów Coppoli (notabene coppola to nazwa popularnej tu czapeczki, którą nosił m.in. Mi-chael Corleone podczas ukrywania się na Sycylii) jest nocna wycieczka po owianej złą sławą stolicy regionu. Nocny puls 700-tysięcznego Palermo tętni setkami klubów, pubów, knajpek i dyskotek. Tysiące ludzi oddają się typowym wielkomiejskim rozrywkom. Jako że we Włoszech nie wolno palić wewnątrz budynków publicznych, ulice i uliczki zatłoczone są rozgadanym, gestykulującym towarzystwem. A co najważniejsze, w tym zgiełku czuję się bezpiecznie. Wszyscy są życzliwi, przyjaźni i po śródziemnomorsku otwarci. Pary namiętnie całujące się na oczach innych to częsty widok. Mężczyźni zaczepiający kobiety też nie należą do rzadkości. Hałaśliwi skuterzyści przedzierający się między stolikami upakowanymi wzdłuż średniowiecznych uliczek zapewniają dodatkowy koloryt. Do którego należy dodać wesołość i spontaniczność wcale nie wynikającą z ilości wypitych trunków. I restauratorów, którzy zwykli witać gości w drzwiach lokali i osobiście kompletować dla nich menu. W zmianie klimatu na bardziej spokojny pomogła mi Hanna Pupek z Casa Polonia. Dzięki niej odkryłam kameralny lokal, wprost wymarzone dla mnie – nocną bibliotekę o pełnej nazwie Caffe-Enoteca-Ksiegarnia Kursaal Kalhesa. W ogromnej, podzielonej na intymne zakamarki przestrzeni tego dawnego kamiennego magazynu, leniwie rozciągnięta na kanapach lub poszukująca prywatności, młodzież popija drinki, słucha sączącej się z głośników muzyki, zatapia się w lekturach, ogląda albumy lub komentuje ostatnie fryzury znajomych. Jakże inna od tego obrazu jest sycylijska prowincja, której senną wyjątkowość poznałam w miasteczku Castelbuono u stóp gór Madonie. Oprowadzał mnie po nim sam burmistrz, który zanim dotarliśmy do centrum, zdążył pozdrowić z imienia i nazwiska i porozmawiać ze znaczną częścią swojego elektoratu. Główny jego trzon stanowi zapewne płeć mniej piękna, która po zakończeniu codziennych prac i spożyciu domowego obiadu oraz oddelegowaniu kobiet na popołudniową mszę zbiera się na tutejszym Piazza Margherita i spędza czas we własnym towarzystwie. Pootwierane są wówczas cukiernie i bary. Mężczyźni grupują się, rozmawiając na styl włoski, czyli jednocześnie, rozgrywają partię szachów lub po prostu siedzą na wystawionych z barów krzesłach, obserwując domy naprzeciwko i pojawiających się nie wiadomo skąd i dlaczego o tej porze turystów. Aby dobrze się bawić, nie potrzebują wiele: papierosy, lody w maślanej bułce i akompaniament akordeonisty to recepta na udany wieczór. Być może to wpływ słońca sprawia, że nie czuję na Sycylii tak charakterystycznej dla nas nerwowości. Nie ma tu syndromu wiecznego niezadowolenia czy wściekłego kierowcy. To najbardziej osobliwa rzecz, jakiej doświadczyłam na wyspie. Przyzwyczajona do ryczących klaksonów naciskanych pod byle pretekstem, nie mogłam rozgryźć zasad kierujących ruchem drogowym na Sycylii. Cóż to za dziwni ludzie – pomyślałam, gdy zobaczyłam, jak wszyscy kierowcy ruszają na czerwonym świetle, jakiś samochód jedzie pod prąd lub wykonuje skręt w lewo tuż przed maską pojazdu jadącego z naprzeciwka. Efekty sycylijskiego pojmowania ruchu drogowego widać po karoseriach. Auta są poobtłukiwane, powgniatane, z wybitymi światłami. Prawdę mówiąc, nie przypominam sobie, bym widziała jakiś samochód bez oznak ulicznych bojów. A mimo to czuję się bezpiecznie, przechodząc na czerwonym świetle, gdyż jak mi wyjaśnił znajomy Włoch tylko wtedy nic mi się nie stanie. Różnorodność architektury miast i miasteczek w rejonie Palermo odzwierciedla burzliwe dzieje tej największej wyspy Morza Śródziemnego.W Museo Mandralisca w Cefalu oglądałam starożytne fenickie monety obok greckich waz i rzymskich katafalków, by w sali obok podziwiać bizantyjskie ikony i romańskie rzeźby. Bogactwo obcych wpływów odczuwalne jest też w atmosferze na ulicach. Spacerując wąskimi uliczkami targowych dzielnic Palermo, gdzie kamienice często mają partery średniowieczne, a piętra klasycystyczne, czułam się jak na arabskim suku, gdzie handluje się wszystkim, co ziemia jest w stanie urodzić. 200 lat panowania Arabów robi swoje. Zjeżdżając z dominującego nad Palermo wzgórza Monte Pellegrino, nie sposób nie zauważyć zapierającego dech widoku błękitnej laguny Mondello. Znajdziemy tu dwa kilometry piaszczystego brzegu, deptak zastawiony pamiątkarskimi straganami i niezliczoną ilość restauracji gotowych nas gościć najbardziej wymyślnymi potrawami tutejszej kuchni. Frutti di mare, szmaragdowa woda, delikatna bryza – czegóż chcieć więcej? No to w drogę - Sycylia Podróż na Wyspę Słońca Sycylia – z jej krajobrazową różnorodnością i bogactwem kulturowych pamiątek – jest jednym z tych miejsc, które trzeba odwiedzić, niezależnie od mitów, którymi obrosły. Samolotem – tanimi liniami Centralwings do Palermo – ok. 1240 zł w dwie strony, liniami Alitalia – z przesiadką w Mediolanie – 1250 zł. Pociągiem – przez Wiedeń, Wenecję i Rzym – ok. 35 godzin; Autobusem – od 410/770 zł w jedną/dwie strony; samochodem ok. 2300 km od granicy w Cieszynie. Lotnisko Falcone Bosellino jest w Punta Raisi, 30 km na zachód od Palermo, auto-busy co 30 minut łączą lotnisko z centrum Palermo, 45 minut, taksówka – ok. 40 euro, pociągi kończą bieg na Stazione Centrale, autobusy dalekobieżne odjeżdżają z Via Paolo Balsamo przy stacji kolejowej, promy i wodo loty – Stazione Marittima przy Via Francisco Crispi, komunikacja miejska działa bez zarzutu – bilet całodzienny na wszystkie linie – 2,60 euro. www.gesap.it,www.amat.pa.it Baia del Corallo – schronisko młodzieżowe, Via Plauto, 12 km za Palermo, 17 euro, palermo@ostellionline.org Kempingi Trinacria (Via Barcarelo) i Ulivi (Via Pegaso) – 13 km na pn.-zach. od Palermo, od 5 euro www.campingtrinacria.it Hotel Letizia – każdy pokój w innym kolorze, Vie Dei Bottai, Palermo, dwójka od 85 euro, www.hotelletizia.com Hotel Orientale – świetna atmosfera, Via Maqueda 26, dwójka 60 euro. PRZYDATNY ADRES Stowarzyszenie polsko-włoskie Casa Polonia, +39 09 16817672, www.casapolonia.it