Badania archeologiczne podważają dietę paleo. „Przetworzoną” żywność roślinną jemy już od bardzo dawna
Wielu zwolenników tzw. diety paleo wierzy, że opiera się ona na wiernym odwzorowaniu jadłospisu naszych paleolitycznych przodków – mieli oni rzekomo preferować mięso i unikać „przetworzonych” produktów roślinnych. Ale najnowsze badania archeologiczne chyba właśnie pogrzebały ich teorię.
Ludzie ewoluowali przez tysiące lat, a jedną z części naszego globalnego sukcesu było stanie się naprawdę elastycznymi konsumentami – jesteśmy w stanie czerpać węglowodany i tłuszcze zarówno ze źródeł roślinnych, jak i zwierzęcych. Nowe badania archeologiczne opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Research” ujawniają, że wczesnym ludziom z epoki kamienia daleko było jednak do paleolitycznych mięsożerców, jak niektórzy próbują ich przedstawiać. A pożywali oni szeroką gamę pokarmów roślinnych, które sprytnie „przetwarzali”. Czy powinniśmy zrewidować pogląd na dietę paleo? Przetwarzanie i spożywanie roślin przez ludzi epoki kamienia Dieta paleo, w jej popularnym współczesnym rozumieniu, kładzie nacisk na mięso i ogranicza spożycie produktów roślinnych, co według jej zwolenników ma być zdrowsze, bo lepiej przystosowane do naszej ewolucji. Jednak badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach wyraźnie pokazują, że nasi przodkowie byli niezwykle elastyczni pod względem wyboru pokarmów. Badacze wykazują, że już setki tysięcy lat temu ludzie nie tylko zbierali, ale i aktywnie przetwarzali rozmaite produkty roślinne: od dzikich zbóż, przez bulwy, orzechy czy pestki. Przetwarzanie to obejmowało między innymi mielenie, gotowanie oraz usuwanie toksyn, co pozwalało na pozyskiwanie większej ilości kalorii oraz składników odżywczych. – Często rozmawiamy o użytkowaniu roślin tak, jakby nabrało ono znaczenia dopiero wraz z pojawieniem się rolnictwa – zaznacza dr Anna Florin, jedna z autorek badania. Zwraca ona uwagę, że odkrycia archeologiczne z całego świata dowodzą przetwarzania „dzikiej” żywności roślinnej już tysiące lat przed rozwojem upraw. Mit mięsożernego człowieka pierwotnego Archeologiczne analizy kamienia nazębnego z jaskini Qesem (Izrael, 400–300 tys. lat temu) wykazały obecność mikroskopijnych granulek skrobi. Pochodziły one między innymi z dzikich migdałów i lilii wodnej, a także orzechów piniowych bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Skrobia odgrywała ważną rolę w dostarczaniu energii, kluczowej dla rozwoju dużego mózgu ludzkiego. Według naukowców przetwarzanie roślin (np. gotowanie bulw) ułatwiało przeżycie w różnorodnych środowiskach. Na wielu stanowiskach archeologicznych, zarówno w Europie, jak i w Azji, odkryto narzędzia służące do rozdrabniania, kruszenia i mielenia roślin. Znaleziska z Ohalo II czy stanowisk na Bliskim Wschodzie potwierdzają, że nasi przodkowie używali kamiennych żaren do produkcji mąki z dzikich zbóż już ponad 23 tysiące lat temu. Te technologiczne innowacje znacznie zwiększyły dostępność i wartość energetyczną pożywienia. Porównanie diety człowieka pierwotnego i współczesnej diety paleo Współczesna dieta paleo, promowana przez wielu zwolenników zdrowego odżywiania (a przynajmniej tak im się wydaje), zazwyczaj eliminuje zboża, rośliny strączkowe oraz produkty przetworzone. Tymczasem dowody archeologiczne wskazują, że już w paleolicie człowiek wykorzystywał przetworzone produkty roślinne – nie tylko spożywał je, ale także poddawał obróbce cieplnej i mechanicznej. To podważa ideę, jakoby naturalna dieta człowieka była głównie oparta na mięsie. Szeroki wachlarz wykorzystywanych pokarmów był raczej regułą niż wyjątkiem. W codziennym menu paleolitycznych społeczności znajdowały się zarówno mięso dużych zwierząt (np. mamuty w Ameryce Północnej), jak i liczne gatunki roślin, owoce, nasiona czy orzechy. Analizy naukowe pokazują, że to właśnie elastyczność w wyborze pokarmów była kluczowa dla przetrwania. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z orzechów i nasion uzupełniały białko zwierzęce, zapewniając zbilansowaną dietę. To elastyczność żywieniowa pozwoliła człowiekowi opanować niemal wszystkie kontynenty. Źródło: Journal of Archeological Research, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Japońskie pradzieje pełne niespodzianek. Mieszkańcy wysp zaskoczyli kuchenną innowacją
W Japonii i Chinach ludzie gotowali i przechowywali pożywienie w garnkach tysiące lat wcześniej niż w innych częściach świata. Najstarsze dzieje tego rejonu świata pełne są niespodzianek. Poznajcie je.
Spis treści: Najstarsze naczynia ceramiczne świata Kraina obfitości Japoński świt rolnictwa Rytuały i ceremonie pradawnej Japonii Jest rok 14 500 p.n.e. Gdzieś na wschodnich krańcach kontynentu azjatyckiego, w pomroce dziejów, wschodzi w lesie świt. Niektórzy ludzie zbierają chrust, inni kucają, próbując rozpalić ognisko. Jest im zimno i ściślej naciągają swoje okrycia ze zwierzęcych skór na cienkie, tkane ubrania. Część z nich ma długie luźno rozpuszczone włosy, inni spięli je za pomocą kości lub drewnianych spinek. Odkryli właśnie, że tam, gdzie palili ogniska, podłoże staje się twarde jak kamień. Gliniasta, zbita ziemia daje się ugniatać. Kobieta bierze kawałek i kształtuje, wyrabiając otwór kciukiem, zwężając brzegi w ścianki, ściskając je i wygładzając. Następnie wkłada uformowaną glinę do ognia. Wychodzi twarda i wystarczająco nieprzepuszczalna, aby można było w niej przechowywać wodę lub pokarm. Tak powstaje garnek, rewolucyj­ny wynalazek, który przeobrazi życie ludzi. Tysiące lat później kobieta ta i jej towarzysze zostaną nazwa­ni ludem okresu Jōmon, co oznacza „wzór sznurowy”, od wzo­rów przypominających skręcony sznur, które wyciskali na swoich naczyniach. Najstarsze naczynia ceramiczne świata Datowanie metodą węgla radioaktywnego pozwoliło ustalić czas powstania pierwszych wypalanych naczyń kultury Jōmon właśnie na rok 14 500 p.n.e. Bardziej na zachód globu takież na­czynia pojawiły się, w Mezopotamii, dopiero po kolejnych siedmiu tysiącach lat, a Sfinks i piramidy – po kolejnych wielu stuleciach. W Japonii i Chinach ludzie gotowali i przechowywali pożywienie w garnkach tysiące lat wcześniej niż w innych częściach świata. Na długo zaś przed tym, jak lud okresu Jōmon zaczął tworzyć swe gliniane naczynia, świat trwał w objęciach epoki lodowcowej. Znaczna część wody w oceanach zamarzła i poziom mórz spadł tak bardzo, że Azję kontynentalną, obecną Syberię i Koreę, połączy­ły z dzisiejszą Japonią ogromne przestrzenie lądu – mosty lądowe. Przodkowie tego ludu parli na wschód, ku słońcu, podążając za stadami prehistorycznych słoni o długich ciosach oraz jeleni ol­brzymich, w poszukiwaniu łownej zwierzyny i jadalnych roślin. Panowały ostre mrozy, leżał śnieg, szalały zamiecie. Trudno było znaleźć pożywienie. Gdy jednak lud kultury Jōmon nauczył się wyrabiać garnki, mógł gotować warzywa, żołędzie i kasztany, a także zabierać zapasy ze sobą w podróż. Gotowali miękkie pokar­my dla dzieci i bezzębnych starców, ci zaś żyli dzięki temu dłużej i mogli dzielić się swoją mądrością oraz doświadczeniem. Kraina obfitości Około roku 11 000 p.n.e. lodowce się roztopiły. Lód zniknął, poziom morza się podniósł, odcinając mosty lądowe i tworząc wy­spy, które obecnie znamy pod nazwą Japonii. Klimat stał się łagod­ny, ciepły i wilgotny, z obfitymi opadami deszczu. Ci łowcy-zbieracze trafili do krainy obfitości, nieomal raju. W bujnych puszczach liściastych porastających wzgórza można było zbierać orzechy, jagody, korzenie, owoce, nasiona i grzy­by oraz polować na dziki, jelenie, kozice górskie i niedźwiedzie. W wyższych partiach gór myśliwi znajdowali obsydian, twardą skałę wulkaniczną, z której wyrabiali groty strzał i ostrza oszcze­pów. Tam, gdzie dawniej rozciągały się mosty lądowe, teraz znaj­dowały się płytkie morza obfitujące w tuńczyki, morświny, foki i łososie. Ludzie ci odżywiali się skorupiakami, krabami i wodoro­stami, pozostawiając po sobie ogromne kopce wyrzuconych skorup. Ziemia była tak płodna, że w poszukiwaniu pożywienia nie musieli wędrować daleko. Większość tych łowiecko-zbierackich lu­dów nie wyrabiała naczyń, gdyż trudno było je nosić ze sobą. Lecz z czasem przyjęto osiadły tryb życia i rozwinięto bogatą i wyrafi­nowaną kulturę. Liczba ludności powoli urosła od kilku tysięcy do ćwierć miliona. Japoński świt rolnictwa Dziesięć tysięcy lat po ulepieniu pierwszego garnka – około 4000 roku p.n.e. – zaczęły powstawać społeczności. Wznoszono domostwa ziemne kryte grubą strzechą sięgającą gruntu i z pale­niskiem w części centralnej, skąd znad ognia przez okrągły otwór w dachu unosiły się kłęby dymu. Uprawiano soję, tykwę, konopie, fasolę azuki i brzoskwinie. Szczególnie duża społeczność powstała w Sannai Maruyamie na północy wyspy Honsiu. W 2900 roku p.n.e. znajdowało się tam około 700 domów, niektóre z kamienną podłogą, z krytymi strzechą spichlerzami stojącymi na słupach i wieżą obserwacyjną na grubych kolumnach. Istniały też inne społeczności, głównie na Honsiu i Kiusiu. W centralnej części wielu z takich osad znajdo­wały się owalne konstrukcje, gdzie mieszkańcy okolicy spotykali się, aby odprawiać obrzędy i święta. Rzemieślnicy zaczęli trudnić się garncarstwem, wyrabiając wspaniałe naczynia o wybujałych płomienno-falistych wzorach tańczących na rozszerzających się brzegach, używane do gotowania i podawania jedzenia. Każdy garnek był inny i każdy był dziełem sztuki; ludzie ci z pewnością cenili kunszt. Rytuały i ceremonie pradawnej Japonii Wyrabiano też dogū („gliniane figurki”) – pięknie wykona­ne figurki, jedne z wyłupiastymi oczami i misterną fryzurą lub w kształcie kobiety z widoczną ciążą, inne w formie psa lub świni. Figurki dogū pomagają nam wyobrazić sobie ludzi kultury Jōmon oraz ich obyczaje. Wyobrażamy ich sobie w ich domo­stwach, z wytatuowanymi twarzami i ciałami, w ubraniu utkanym z włókien kory morwy lub konopi, z kolczykami w uszach, naszyj­nikami i wisiorami. Wielu nie ma zębów – zostały celowo wybite podczas rytuału przejścia. Tańczą i śpiewają do dźwięku bębnów, cytr i gwizdków z rogu jelenia, a także gromadzą się, gdy szamani, spożywszy wcześniej grzyby lub alkohol, wchodzą w trans i obcują z duchami, prosząc o powodzenie w przedsięwzięciach łowieckich lub ochronę przed wybuchami wulkanów, tajfunami, powodziami czy trzęsieniami ziemi. Sannai Maruyama było ważnym ośrodkiem handlu. Ludzie podróżowali od wioski do wioski lub przepływali w wydrążonych łodziach cieśninę na wyspę Ezo (obecnie Hokkaido), a nawet do Azji kontynentalnej. Handlowali obsydianowymi grotami strzał, wyrobami z laki, ceramiką, nefrytem, bursztynem, solą, bran­soletkami z muszli, igłami z kości i rogów, haczykami na ryby i harpunami. Około 1500 roku p.n.e. klimat zaczął się ochładzać. Niemniej kiedy około 900 roku p.n.e. na wyspie Kiusiu pojawili się rolnicy, przybywający morzem z Półwyspu Koreańskiego, ludzie kultury Jōmon nie poszli za ich przykładem i nie zajęli się uprawą roli. Dla­czego mieliby pracować w pocie czoła, pieląc i orząc, gdy mogli nadal zbierać tyle żywności, ile zapragną? Klimat jednak dalej się ochładzał, żywności było coraz mniej, liczebność ludu kultury Jōmon gwałtownie się więc zmniejszyła. Zbliżały się ogromne zmiany. To jest przedruk z książki autorstwa Lesley Downer pt. „Japonia Od mitycznych początków do popkulturowej potęgi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Copernicus Center Press. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Pożary w pradziejowej Europie nie były przypadkiem. Oto, kto za nimi stał
Już ponad 100 tys. lat temu pradawni ludzie odcisnęli piętno na europejskiej przyrodzie. Dzięki symulacjom komputerowym i analizie pyłków naukowcy odtworzyli skalę tych zmian. Wyniki są zaskakujące: udział człowieka w kształtowaniu krajobrazów był silniejszy, niż sądzono.
Ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować zwierzęta w Środkowej Europie jakieś 7 tysięcy lat temu. Pojawiły się pierwsze chaty i większe budowle. Czy to oznacza, że wcześniej wielkie obszary Starego Kontynentu były nietknięte ręką człowieka? Z najnowszych badań wynika, że zmiany w ekosystemie spowodowane ręką człowieka były widoczne już nawet ponad 100 tys. lat temu. Odpowiedzialny za nie był krewny człowieka współczesnego, neandertalczyk. Pradziejowe krajobrazy pod lupą naukowców Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych, międzynarodowy zespół badawczy zbadał, jak ludzie wpłynęli na roślinność Europy w ciągu dwóch ciepłych okresów w przeszłości. Pierwszym z nich był ostatni interglacjał (cieplejszy okres między zlodowaceniami), około 125 000–116 000 lat temu, kiedy neandertalczycy byli jedynymi ludźmi w Europie. Drugim okresem jest okres tuż po ostatniej epoce lodowcowej, wczesny holocen, 12 000–8 000 lat temu. Wówczas w Europie mieszkali ludzie współcześni. Do badań wykorzystano też dane dotyczące pyłków roślin. Są one uzyskiwane w długich rur, wbijanych w tereny podmokłe czy jeziora. Z analizy uzyskanych w ten sposób rdzeni można dowiedzieć się, jakie rośliny rosły w okolicy tysiące lat temu. Można też pośrednio wywnioskować, czy dochodziło to pożarów i wypalania. Artykuł na ten temat napisali na łamach czasopisma „PLOS One” eksperci z dziedziny archeologii, geologii i ekologii. Kreatorzy krajobrazu sprzed tysiącleci? Co udało się ustalić? Wniosek jest jasny: zarówno neandertalczycy, jak i późniejsi mezolityczni łowcy-zbieracze wywarli silny wpływ na wzorce roślinności w Europie – na długo przed pojawieniem się rolnictwa. – Badanie ukazuje przeszłość z zupełnie innej perspektywy – mówi prof. Jens-Christian Svenning, profesor biologii na Uniwersytecie w Aarhus. – Stało się dla nas jasne, że same zmiany klimatu, działalność dużych zwierząt roślinożernych i naturalne pożary nie mogą wyjaśnić wyników danych dotyczących pyłków. Uwzględnienie człowieka w tym równaniu – oraz skutków pożarów wywołanych przez człowieka i polowań – dało znacznie lepsze dopasowanie – dodaje prof. Svenning. Jaki wpływ praludzi na krajobraz? Z symulacji badaczy wynika, że mezolityczni łowcy-zbieracze mogli wpływać na rozmieszczenie gatunków roślin nawet w 47%. Wpływ neandertalczyków był mniejszy i wynosił około 6% w przypadku rozmieszczenia gatunków roślin i 14% w przypadku otwartej roślinności. Wpływ człowieka na roślinność obejmował zarówno skutki pożarów – podpalania drzew i krzewów – jak i wcześniej pomijany czynnik: polowania na duże zwierzęta roślinożerne. – Neandertalczycy nie stronili od polowań i zabijania nawet gigantycznych słoni. A mówimy tu o zwierzętach ważących do 13 ton. Polowania miały również silny pośredni wpływ: mniejsza liczba zwierząt pasących się oznaczała większy rozrost, a tym samym bardziej zwartą roślinność. Jednak wpływ ten był ograniczony, ponieważ neandertalczyków było tak niewielu, że nie wyeliminowali dużych zwierząt ani ich roli ekologicznej – w przeciwieństwie do Homo sapiens w późniejszych czasach – mówi prof. Svenning. Wygląda na to, że pradawne puszcze wcale nie były tak nietknięte, jak to sobie długo wyobrażano. Już ponad 100 tys. lat temu ludzie byli, jak to określa prof. Svenning, „aktywnymi współtwórcami europejskich ekosystemów”. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzym to nie tylko cesarze. Odkrycie „prarzeźni” sprzed 400 tysięcy lat
Niepozorne miejsce w Rzymie skrywało prawdziwą archeologiczną petardę. Stanowisko Casal Lumbroso ujawniło dowody na to, że już 400 tysięcy lat temu ludzie wytwarzali narzędzia z kości słonia. To nie tylko znalezisko – to opowieść o sprycie i chęci przetrwania pradawnych społeczności.
Odkrycie stanowiska archeologicznego Casal Lumbroso, zlokalizowanego w północno-zachodnim części Rzymu w środkowych Włoszech, było zupełnie przypadkowe. Wieczne Miasto kojarzymy z reguły z Cesarstwem Rzymskim i słynnymi cesarzami. Tu jednak mamy do czynienia z czymś zupełnie innym. W 2017 roku w trakcie prac budowlanych koparka natrafiła na fragment ciosu słonia. Na miejscu natychmiast pojawili się archeolodzy, którzy działali tam przez kilka lat. Rzeźnia sprzed setek tysięcy lat Szeroko zakrojone wykopaliska ujawniły ponad 300 szczątków szkieletu jednego słonia (Palaeoloxodon antiquus) z prostymi ciosami. Obok niego znajdowało się pół tysiąca kamiennych narzędzi. Zdaniem naukowców była to „rzeźnia” sprzed 400 tysięcy lat. To, jak wyglądała naukowcy opisali na łamach „PLOS One”. Cześć kości nosi ślady świeżych złamań, powstałych wkrótce po śmierci zwierzęcia. Brak widocznych śladów nacięć na kościach wskazuje na to, że do rozbioru tkanek miękkich ludzie używali małych narzędzi. A zatem większość kamiennych narzędzi na tym stanowisku archeologicznym ma rozmiar mniejszy niż 30 mm, prawdopodobnie ze względu na niewielką dostępność dużych kamieni. Natknięto się też na kilka kości słonia obrobionych w ten sposób, by mogły być używane jako narzędzia. Z analiz izotopowych szkliwa zęba słonia wynika, że środowisko, w którym żył ten zwierz, było idealne dla takich wielkich osobników – rosło tam sporo drzew i panowała dość wysoka wilgotność. Słoń – supersurowiec dla ludzi sprzed 400 tysięcy lat Głównym celem badań było poszerzenie wiedzy na temat strategii przetrwania oraz sposobów pozyskiwania i eksploatacji dużych zwierząt przez populacje przedneandertalskie. Być może polującym był tzw. człowiek heidelberski. Ustalono, że stanowisko archeologiczne Casal Lumbroso nie było miejscem długotrwałego obozowania. Ludzie przebywali tu krótko, tylko w czasie obróbki tuszy słonia. Archeolodzy twierdzą, że słoń służył nie tylko jako źródło pożywienia, ale – co równie ważne – jako źródło surowca do produkcji narzędzi. Najbardziej unikalny dowód to szesnaście fragmentów kości słonia, które nosiły ślady celowego łamania w momencie, gdy kość była jeszcze świeża. Kilkanaście kości miało zlokalizowane ślady zużycia, co dowodzi, że były używane jako masywne narzędzia – osiągały one nawet 77 cm długości, przewyższając rozmiarami większość narzędzi kamiennych. Znaczenie odkrycia prarzeźni Zdaniem badaczy znalezisko wskazuje, że w tym regionie Europy ludzie przyjęli długotrwałą i zaawansowaną technologicznie strategię optymalnego wykorzystania zasobów. W środowisku, gdzie krzemień był dostępny jedynie w postaci małych otoczaków, musieli być niesamowicie elastyczni. I dlatego z wielkich zwierząt wykonywali niezbędne im narzędzia. – Nasze badanie pokazuje, jak 400 tysięcy lat temu w okolicach Rzymu grupy ludzkie były w stanie eksploatować niezwykłe zasoby w postaci słonia – nie tylko jako pożywienie, ale także przekształcając jego kości w narzędzia – mówią badacze. Przyszłe badania skupiają się na narzędziach kościanych. Archeolodzy przypuszczają, że mogły służyć do kopania w ziemi. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nieznana innowacja pradawnych ludzi. Transport surowców zaczął się wcześniej, niż sądzono
Już 2,6 mln lat temu pierwsi ludzie tworzyli narzędzia z otoczaków. Ale nowe odkrycie zaskoczyło naukowców. Okazuje się, że wykorzystywane przez nich surowce pochodziły z miejsc oddalonych nawet o kilkanaście kilometrów. Tak daleki transport materiałów w tak wczesnym okresie zmienia wyobrażenia badaczy o możliwościach hominidów.
Takiego ustalenia dokonali naukowcy analizujący setki rdzeni kamiennych i odłupków pochodzących ze stanowiska archeologicznego Nyayanga w Kenii. Prastare narzędzia i ich funkcja Choć jedne z najstarszych zachowanych do naszych czasów narzędzi pochodzą nawet sprzed 3,3 mln lat, to wiek tych właśnie przebadanych również jest imponujący: mają ponad 2,6 mln lat. To tzw. narzędzia oldowajskie, które służyły do rozdrabniania roślin, rozbierania tuszy i rozłupywania kości dużych zwierząt, takich jak hipopotamy. – Hominidy używały kamiennych narzędzi do różnorodnych zadań związanych z tłuczeniem i cięciem, w tym do przetwarzania żywności pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz obróbki drewna – mówi prof. Thomas W. Plummer z Queens College w Nowym Jorku, który jest jednym z autorów artykułu. – Różnorodność czynności, w których wykorzystywano kamienne narzędzia, sugeruje, że nawet na tym wczesnym etapie rozwoju kulturowego kamienne narzędzia zwiększały zdolność adaptacyjną hominidów, którzy ich używali – dodaje. W poszukiwaniu lepszych surowców Po dogłębnych badaniach eksperci doszli do wniosku, że duży zbiór narzędzi z Nyayanga w Kenii wykonano w miejscu odległym od wychodni surowców o kilkanaście kilometrów. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Science Advances”. To ustalenie jest ważne z kilku powodów. Po pierwsze, przesuwa najwcześniejsze znane dowody na transport zasobów w pradziejach na duże odległości o około 600 000 lat. – Ludzie często koncentrują się na samych narzędziach, ale prawdziwą innowacją oldowajską może być w rzeczywistości transport zasobów z jednego miejsca do drugiego – powiedział Rick Potts, główny autor badania z Katedry Pochodzenia Człowieka im. Petera Bucka w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej. Znalezienie odpowiednich skał było kluczowe. Narzędzia oldowajskie musiały być wykonane z kamieni, które były mocne, a jednocześnie wystarczająco kruche, aby łatwo dały się odłupywać – w czasie przygotowania ich do pełnienia odpowiedniej funkcji. Tymczasem lokalne skały w Nyayanga są stosunkowo miękkie. Powierzchnie tnące szybko się tępiły. Pewnie dlatego praludzie rozpoczęli poszukiwania lepszych surowców. Przewaga narzędzi wykonany z importowanych skał Z analiz fizykochemicznych wynika, że bardziej wytrzymałe narzędzia odkryte w Nyayanga wykonano ze skał wulkanicznych, takich jak ryolit oraz skał metamorficznych, takich jak kwarcyt. Fakt, że wychodnie były odległe o kilkanaście kilometrów od miejsca obróbki to spore zaskoczenie dla archeologów. Badacze sądzili, że we wczesnym okresie kultury oldowajskiej do takich praktyk jeszcze nie dochodziło. Wcześniej sądzono, że transport na większe dystanse rozpoczął się kilkaset tysięcy lat później. Ciekawostką jest fakt, że na ten moment naukowcy nie wiedzą, który gatunek był autorem tej innowacji – nie znaleziono szczątków kostnych obok artefaktów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Już wiemy, jak polowano na mamuty. Dzięki polskiemu badaczowi
Mamuty były tak groźne, że dopiero niedawno archeolodzy dowiedli, iż ludzie w ogóle na nie polowali. Polski badacz prof. Piotr Wojtal rozwiał wszelkie wątpliwości, gdy znalazł „dymiący pistolet”: mający 24 tys. lat kawałek krzemiennego grotu tkwiący w żebrze mamuta.
Spis treści: Menu łowców i zbieraczy Czy ludzie polowali na mamuty? Dziwaczne zwierzęta epoki kamienia Grupowe polowanie to skuteczne polowanie Jak wpędzić mamuta do pułapki? Oko w oko z paleolitycznym „czołgiem” Załóżmy, że chcesz odwiedzić epokę, w której lodowce wyższe niż drapacze chmur pokrywały Kanadę, Skandynawię i północną Europę. Chcesz żyć wśród ludzi, hien, niedźwiedzi, wilków, reniferów, nosorożców włochatych, mamutów i lwów. Zamierzasz sprawdzić, czy przetrwasz w jednym z najzimniejszych rejonów świata i w jednym z najzimniejszych okresów w historii ludzkości. Cofnij się więc w czasie o 25 tysięcy lat, by zobaczyć wiosnę na rozległym, mroźnym stepie mamucim w dzisiejszej Europie Wschodniej. Menu łowców i zbieraczy Niestety, tutaj, na tych wysokich, suchych równinach dowody archeologiczne sugerują wyjątkowo ograniczone menu. W stosie śmieci znalezionym w jednym z ludzkich obozów kości mamutów stanowiły 98 procent wszystkich kości. Zła wiadomość jest więc taka, że jeśli chciałbyś tutaj jeść, musiałbyś ścigać najbardziej niebezpieczną zdobycz, na jaką ludzie kiedykolwiek polowali: wielkiego mamuta włochatego. Mamuty były tak groźne, że dopiero niedawno archeolodzy dowiedli, że ludzie w ogóle na nie polowali. Wcześniej wielu uczonych podejrzewało, że łowcy z epoki kamienia żywili się raczej padłymi mamutami, zamiast na nie polować. Jednak wiek mamutów w momencie ich śmierci sugeruje raczej działania myśliwych niż naturalną śmierć. Paleoarcheolog Piotr Wojtal rozwiał wszelkie wątpliwości, gdy znalazł „dymiący pistolet”: mający 24 tysiące lat kawałek krzemiennego grotu tkwiący głęboko w żebrze mamuta. Czy ludzie polowali na mamuty? Obecnie dowody wskazują jednoznacznie na to, że kultury stepowe epoki kamienia łupanego nie tylko polowały na mamuty, ale o mało nie doprowadziły do ich wymarcia. W dzisiejszych czasach bliski i podobnej wielkości krewny mamuta włochatego, sześciotonowy słoń afrykański, czasami zabija kłusowników uzbrojonych w broń palną. Będziesz miał do dyspozycji kij i kamienie. Niemniej gdy zgłodniejesz na mroźnym stepie, możesz mieć tylko jedną opcję: wystrzelić mały kij z zaostrzonym kamiennym czubkiem w zwierzę wielkości minibusa, uzbrojone w dwie włócznie z kości słoniowej o długości dwóch i pół metra. Zanim jednak uda ci się stanąć z bronią w pobliżu wkurzonego sześciotonowego zwierzęcia, będziesz musiał przetrwać w klimacie, który jest zupełnie inny i pod wieloma względami znacznie groźniejszy niż wszystko, czego możesz doświadczyć we współczesnym świecie. Kiedy rozglądasz się po tym nowym świecie lodu, do którego przybyłeś, i próbujesz zrozumieć jego środowisko, możesz mieć tendencję do przypominania sobie tego, co już wiesz o obecnym europejskim stepie i obniżeniu temperatury o 15 stopni. Można pomyśleć, że znalazłeś się w arktycznej tundrze, na przykład we współczesnej północnej Kanadzie lub Rosji. Ale oba przykłady są nietrafione, podobnie jak twoja próba porównania tego środowiska do czegokolwiek, co obecnie można znaleźć na Ziemi. Dziwaczne zwierzęta epoki kamienia To trudne do uniknięcia zniekształcenie poznawcze: w przeciwieństwie do epoki dinozaurów w tym przypadku wiele zwierząt będzie ci znanych, ale pojawią się one w dość dziwnym biologicznym zestawieniu. Zobaczysz zwierzęta, o których myślałeś, że żyją tylko na afrykańskiej sawannie, pasące się obok zwierząt arktycznych. Będziesz obserwować lisa polarnego, żubra i renifera – i wszystko będzie wydawać się normalne. Ale potem zobaczysz, jak goni je gepard. Nosorożec może paść się obok rosomaka. Wilk może siedzieć obok lwa. Rezultatem jest niepokojąco znajomy krajobraz, który tworzy coś w rodzaju biologicznej doliny niesamowitości. Jeśli zauważysz stado lwów ścigających renifera, nie przejmuj się. Cóż, może powinieneś być zaniepokojony. Ale przynajmniej nie jest to iluzja. Zamiast porównywać to, gdzie jesteś, z tym, co wiesz, zacznij od tego, że znajdujesz się w zimnym, suchym środowisku pełnym słonecznych dni i z bardzo małą ilością chmur lub deszczu. Roczne opady zbliżają się do poziomu pustynnego dzięki skandynawskim pokrywom lodowym odbijającym wilgoć z Atlantyku. Jednak te same lodowce wytwarzają glebę o fantastycznym potencjale produkcyjnym dzięki ciągłemu czerpaniu z osadów lodowcowych. Rezultatem jest niesamowita dychotomia fauny między nawodnionymi dolinami rzek a pustynno-suchymi wyżynami w stepie mamucim. Wyniesione płaskowyże i tarasy górskie przypominają polarne pustynie, podczas gdy nawodniona gleba dolin rzecznych eksploduje produktywnością. Tereny zalewowe bogatych gleb stepów mamucich tworzą idealne środowisko do wypasu dużych, koczowniczych zwierząt stadnych, takich jak żubry, konie, mamuty włochate, a także drapieżników zdolnych do ich zabicia. Należą do nich wilki, lwy, gepardy i oczywiście ludzie. Ludzie, których tu widzisz, są członkami społeczności, którą archeolodzy nazywają obecnie kulturą grawecką. Ich obozy położone są nad dolinami rzek. Mogą stamtąd patrzeć na rozległe łąki, obserwować pasące się na nich stada mamutów i planować polowania. Grupowe polowanie to skuteczne polowanie Polowanie na mamuty nie jest samotniczym zajęciem, a to oznacza, że gdy zgłodniejesz, będziesz musiał nawiązać przyjaźnie. To nie tak trudne, jak mogłoby się wydawać. W popkulturze często ukazuje się przedstawicieli kultury graweckiej jako niezbyt rozgarniętych osobników w tygrysich skórach i z dużymi maczugami. Ale wśród archeologów są oni znani ze swoich wyrafinowanych ubrań, dzieł sztuki i misternie wykonanych figurek z kości słoniowej przedstawiających zmysłowe postacie kobiece, zwane Wenus paleolityczną. Aby polować na mamuty, musisz najpierw wykonać oszczep z drzewcem z drewna lub kości i grotem z odłupanego krzemienia. Możesz pomyśleć, że powinieneś rzucić tym oszczepem. Nie rób tego. Twoim celem jest sześciotonowe zwierzę o skórze mającej dwa i pół centymetra grubości. Cios oszczepem tylko je rozwścieczy, a ty zginiesz. Zamiast tego musisz zbudować miotacz oszczepów. Miotacz oszczepów – zwany również atlatlem – to krótki, płaski kij z hakiem do podtrzymywania oszczepu na jednym końcu i uchwytem na drugim. Jego prosta konstrukcja kryje w sobie śmiercionośny efekt: dzięki zwiększeniu zasięgu strzału zamienia się w potężną broń na mamuty. Doświadczony miotacz może użyć atlatla do wystrzelenia oszczepu z prędkością blisko 200 kilometrów na godzinę. Wystrzelony z atlatla krzemienny grot, znaleziony przez Wojtala w żebrze mamuta, przebił dziesięciocentymetrową warstwę skóry i tłuszczu zwierzęcia, a następnie wbił się głęboko w jego kość. Po skonstruowaniu oszczepu i atlatla musisz wybrać swój obóz. Wzgórze nad doliną rzeki, z którego możesz obserwować zbliżające się stada mamutów, jest koniecznością, ale najlepiej byłoby, gdyby dolina rzeki prowadziła również do naturalnej pułapki. Jak wpędzić mamuta do pułapki? Stanowisko kultury graweckiej w południowej Polsce, gdzie Wojtal odkrył kawałek krzemiennego grotu tkwiący w żebrze mamuta, znajduje się na skalistym cyplu z widokiem na naturalną ślepą uliczkę. „Obszar ten był swego rodzaju pułapką – wyjaśnia naukowiec – odizolowaną z trzech stron. Od północy skalistym urwiskiem, a od wschodu i zachodu zagłębieniami i wąwozami”. Musisz znaleźć takie miejsce. Miejsce, do którego zapędzisz pojedynczego mamuta, by mieć szansę się z nim zmierzyć. Kiedy zapytałem Wojtala, w jaki sposób radziłby zlikwidować mamuta, zasugerował podejście stosowane przez ludzi z badanego przez niego stanowiska archeologicznego w Krakowie Spadzistej: wyizoluj mamuta z grupy – na przykład takiego, który wydaje się słaby lub ranny – i spróbuj zagnać go do zaułka. Reszta jest już prosta. Oko w oko z paleolitycznym „czołgiem” „Człowiek po prostu stawał przeciwko mamutowi” – twierdzi Wojtal. Nie ma dowodów na to, że przedstawiciele kultury graweckiej z Krakowa Spadzistej zapędzali mamuty na krawędź urwiska, używali lin, podziemnych dołów lub psów – w sumie istnieje wiele dowodów na to, że tego nie robili. Wojtal mówi mi, że walka była zarówno prosta, jak i brutalna. „Po jednej stronie wściekłe zwierzę o wadze od jednej do sześciu ton, a po drugiej myśliwy z kijem” – wyjaśnia. Z kąta rany wlotowej w kości mamuta, którą znalazł, Wojtal wywnioskował, że łowca musiał stać przed mamutem i szybko strzelać. Strzelanie w przód sześciotonowego stworzenia może wydawać się niebezpieczne – i takie jest, ale niestety nie masz wyboru. Skóra mamuta z tyłu, podobnie jak u słoni, była praktycznie nie do przebicia. Strzelanie do mamuta, gdy stoi on tyłem do ciebie, byłoby pozbawione sensu i bardzo nierozsądne. Równie dobrze mógłbyś strzelać do niego ze słomki. Musisz zadać więcej obrażeń. Musisz stanąć twarzą do mamuta, a jeśli chcesz, by oszczep miał wystarczającą prędkość przy uderzeniu, musisz być niebezpiecznie blisko. Innymi słowy, najlepszym planem jest użycie broni, która sama w sobie ma niewielkie szanse na unieszkodliwienie zwierzęcia, za to jest w stanie go rozwścieczyć z bardzo bliskiej odległości. Wojtal powiedział mi, że nie wiadomo, jak często łowcy ginęli podczas polowań na mamuty – archeolodzy nie znaleźli wystarczającej liczby ludzkich szkieletów, by wyciągnąć jakiekolwiek wnioski. Ale zapewnia, że twoje polowanie nie będzie bezpieczne. Jeśli mamut cię dopadnie, prawdopodobnie spróbuje rozszarpać cię ciosami. Jeśli mu się to nie uda, będzie usiłował cię rozdeptać. A w tych czasach jakiekolwiek obrażenia mogą zakończyć się śmiercią. Ale możesz uniknąć tego losu. To możliwe. Po prostu atakuj w grupie. Unikaj dużych stad mamutów i pojedynczych agresywnych samców. Wystrzeliwuj oszczepy w szybkim tempie, stojąc twarzą do mamuta i miej nadzieję, że zaatakuje kogoś innego z twojej grupy. Jeśli zaś to ty będziesz tym pechowcem – uciekaj. To jest przedruk z książki autorstwa Codiego Cassidiego pt. „Jak przetrwać historię”, która ukazała się nakładem wydawnictwa HI:STORY w przekładzie Piotra Grzegorzewskiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Dzięki temu wynalazkowi doszło do rewolucji w świecie mody. Igła z oczkiem kończy 40 tys. lat
Około 40 tys. lat temu ludzie zaczęli używać do szycia igieł z oczkiem. Z ich pomocą powstawała ozdabiana odzież. Był to świt mody – ubrania po raz pierwszy wyrażały tożsamość ich właścicieli.
W tym artykule: Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Tak w każdym razie sądzi zespół badaczy pod kierunkiem dr. Iana Gilligana z Uniwersytetu w Sydney w Australii. Wnioski na temat użycia kościanych igieł z oczkiem opublikowali na łamach „Science Advances”. Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Około 40 tysięcy lat temu w Europie, ale też na przykład na Syberii czy w Indonezji, doszło do prawdziwego rozkwitu kultury. Pojawiły się nieznane do tej pory innowacje w postaci różnego rodzaju narzędzi. Ludzie zaczęli produkować piękne dzieła sztuki: figurki i malowidła naskalne. Jedną z innowacji, która wydaje się dość błaha, były wówczas kościane igły z dziurką. To takie odpowiedniki dzisiejszych metalowych igieł. – Igły z dziurką są ważnym osiągnięciem w pradziejach, ponieważ dokumentują przejście funkcji odzieży od celów użytkowych do społecznych – mówi dr Gilligan. O co chodzi? Otóż wcześniejsze narzędzia były bardziej toporne. Igła z dziurką natomiast służy do prac nad detalami odzieży. Z ich pomocą można było na skórzanych kaftanach naszywać ozdoby, na przykład korale lub inne elementy dekoracyjne: zęby czy muszle. Tym samym odzienie nie pełniło tylko prostej, ochronnej funkcji. Właśnie wtedy, około 40 tys. lat temu, zaczęło być wyrazem tożsamości. Poza tym – jak dowodzą autorzy artykułu – pojawienie się takich igieł umożliwiało szycie bardziej dopasowanych ubrań i odzieży, która miała warstwy, czyli prabielizny. Chociaż dowody na to są słabe – nie możemy raczej liczyć na zachowanie takich ubrań sprzed dziesiątków tysięcy lat, bo zdążyły się rozłożyć. Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Odzież pełni w naszym życiu bardzo ważną rolę. Komunikuje, kim jesteśmy. „Wynalazek” ubrania umożliwił naszym przodkom zamieszkiwanie większej liczby zakątków świata, dostęp do różnych zasobów i środowisk. – Dlaczego nosimy ubrania? Zakładamy, że jest to część bycia człowiekiem, ale kiedy spojrzymy na różne kultury, zdajemy sobie sprawę, że ludzie istnieli i doskonale funkcjonowali w społeczeństwie bez ubrań – zauważa dr Gilligan. I dodaje: – To, co mnie intryguje, to zmiana w użytkowaniu odzieży: od konieczności jej noszenia w niektórych środowiskach [ze względu na warunki atmosferyczne – przyp. red.] do społecznej konieczności we wszystkich środowiskach. Regularne noszenie odzieży nastąpiło dopiero pod koniec epoki lodowcowej. Umożliwiło tworzenie większych i bardziej złożonych społeczeństw. Ludzie mogli przenosić się w chłodniejsze strefy klimatyczne. Jednocześnie współpracowali w ramach swojego plemienia lub społeczności w oparciu o wspólne style i symbole – a te wyrażała odpowiednio zdobiona odzież. Z kolei umiejętności związane z produkcją odzieży przyczyniły się do bardziej zrównoważonego stylu życia i zwiększyły długoterminowe przetrwanie i dobrobyt społeczności ludzkich. Sztuka prehistoryczna to nie tylko rysunki naskalne. Jak wyglądała twórczość w okresie paleolitu i neolitu? Sztuka prehistoryczna – nieważne, czy mówimy o malarstwie naskalnym, czy o rzeźbie – była dowodem na rozwój duchowości człowieka. Łączona z obrzędami religijnymi, z płodnością, a n... Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Poza względami „termicznymi”, odzież bardzo długo nie była niezbędna do funkcjonowania społeczeństwa lub kultury. Dlaczego jednak odzież stała się elementem manifestowania swojej pozycji lub tożsamości? Wszystkiemu miał być winny klimat. W drugiej części epoki lodowcowej było w Eurazji dość chłodno. Dlatego trzeba było się ubrać. Ale wcześniej manifestowano swoją odrębność różnymi metodami dekoracji ciała: malowania czerwonym, mineralnym barwnikiem ochrą, skaryfikacjami, czyli powierzchniowym nacinaniem skóry. Niskie temperatury zmusiły ludzi do zakrycia ciała. „Komunikaty” zostały w ten sposób ukryte. Ale dla ówczesnych były ważne. – Dlatego pojawienie się igieł z oczkami jest szczególnie ważne, ponieważ sygnalizuje wykorzystanie odzieży jako dekoracji – przekonuje dr Gilligan. Według niego narzędzia takie były przydatne do precyzyjnego szycia związanego ze zdobieniem odzieży. Zakrywanie ludzkiego ciała niezależnie od klimatu jest praktyką społeczną, która przetrwała do naszych czasów. – Uważamy za oczywiste, że czujemy się komfortowo w ubraniach i niekomfortowo, jeśli nie nosimy ubrań w miejscach publicznych. Ale w jaki sposób noszenie ubrań wpływa na to, jak patrzymy na siebie? – zastanawia się dr Gilligan. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie w piwniczce na wino. Kości gigantów sprzed tysiącleci
Liczne kości gigantów żyjących przed dziesiątkami tysięcy lat w Europie odkrył właściciel winnicy w pobliżu Langenlois w Austrii. Szczątki mamutów spoczywały wewnątrz piwniczki na wino.
W tym artykule: Odkrycie szczątków mamutów w Austrii Klęska urodzaju, czyli mnóstwo mamutów Kości mamutów. Rzadkie znaleziska? Mamuty to olbrzymie wymarłe zwierzęta, które przywodzą na myśl żyjące do dzisiaj słonie. Pojawiły się w Europie około pół miliona lat temu. Osiągały ponad 3 m wysokości i ważyły do 6 ton, czyli tyle, ile 2–3 samochody osobowe. Populacja mamutów zaczęła się gwałtownie zmniejszać kilkanaście tysięcy lat temu. Ostatnie osobniki przetrwały na Alasce i w północno-wschodniej Rosji na Wyspie Wrangla. Tam żyły jeszcze do połowy III tysiąclecia p.n.e., czyli do czasów, w których w Egipcie wznoszono piramidy. Odkrycie szczątków mamutów w Austrii Odkrycie kości tych wielkich zwierząt jest dla badaczy przeszłości zawsze wielką gratką, bo nadal wiele pytań na ich temat pozostaje bez odpowiedzi. Podczas prac remontowych prowadzonych w piwniczce do przechowywania wina plantator winorośli z Dolnej Austrii niedaleko miejscowości Langenlois, Andreas Pernestorfer niespodziewanie natknął się na duże kości. Mężczyzna natychmiast zgłosił znalezisko do Federalnego Urzędu Ochrony Zabytków. Urzędnicy wysłali na miejsce naukowców z Austriackiego Instytutu Archeologicznego (OeAI), z grupy badawczej „Archeologia czwartorzędu”. Badaniami kieruje dr Hannah Parow-Souchon. Klęska urodzaju, czyli mnóstwo mamutów – To, co początkowo wyglądało na kilka pojedynczych kości mamuta, okazało się grubą warstwą kości z co najmniej trzech różnych zwierząt – czytamy na stronie Austriackiej Akademii Nauk. Piwnica, w której znaleziono szczątki pradziejowych gigantów jest bardzo głęboka, bo ma nawet 17 m głębokości. Lokalne media donoszą, że wśród licznych kości znaleziono również narzędzia kamienne. Można je wstępnie datować na około 40–30 tysięcy lat. Planowane jest wykonanie datowania kości metodą radiowęglową. Postawi to kropkę nad i w kwestii precyzyjnego określenia wieku znaleziska. Nie jest to pierwsze tego typu odkrycie w okolicy. Sto lat temu hrabia von Wurmbrand i Hugo Obermaier badali w jednej z sąsiednich piwniczek na wino podobne nagromadzenie kości tych prahistorycznych zwierząt. Obszar Dolnej Austrii jest bardzo bogaty w znaleziska archeologiczne z okresu paleolitu. Niecało 30 km na południowy-wschód od właśnie odkrytego nagromadzenia kości, w 1908 roku odkryto w wiosce Willendorf słynną kobiecą figurkę sprzed około 30 tysięcy lat. Nazwano ją Wenus z Willendorfu. Kości mamutów. Rzadkie znaleziska? Z terenu Europy znanych jest mnóstwo miejsc, w których odkryto szczątki mamutów. Są to jednak najczęściej przypadkowe odkrycia pojedynczych kości, dokonane w czasie prac budowlanych czy ziemnych. Naukowcy bardziej cenią sobie znaleziska w postaci większych nagromadzeń kości, które sami mogą przebadać w sposób metodyczny. Dlatego tak ważne jest nowe znalezisko z Austrii. Tutaj mamy do czynienia najprawdopodobniej z miejscem, w którym przed dziesiątkami tysięcy lat człowiek oprawiał mamuty, o czym świadczą leżące obok narzędzia krzemienne. Spektakularnym stanowiskiem archeologicznym, na którym odkryto szczątki ponad 100 mamutów i przebadano w bardzo metodyczny sposób jest Kraków Spadzista u podnóża kopca Kościuszki w Krakowie. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. To stanowisko archeologiczne jest jednym z największych w Europie nagromadzeń kości i zębów mamuta zarówno jeśli chodzi o liczbę szczątków kostnych, jak i liczbę opisanych osobników. Stąd też pochodzi pierwszy bezpośredni dowód z Europy na polowanie ludzi na mamuty. Jest to fragment krzemiennego grotu sprzed 25 tys. lat, wbity w żebro mamuta. To odkrycie ogłosili w 2019 roku dr hab. Piotr Wojtal i dr hab. Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Nowo odkryte nagromadzenie z austriackiego Langenlois wygląda na dużo mniejsze, ale może przynieść równie ważne dane. Archeolodzy planują kontynuować badania wykopaliskowe w austriackiej piwniczce. Źródła: OEAI, noen.at. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Ludzka rewolucja” 45 tys. lat temu w Europie wyjaśniona. Odpowiedź zaskakuje
W latach 80. i 90. XX wieku zakładano, że 45 tysięcy lat temu w Europie wydarzyło się coś doniosłego, jakiś nagły twórczy rozkwit nazywany „ludzką rewolucją”. Nowe badania dały jednak inną, zaskakującą odpowiedź.
W tym artykule: Symboliczne zachowania człowieka. Początki kultury „Ludzka rewolucja” w Europie. Prawda czy mit? Europejczycy nie byli wyjątkowi Dzisiaj istoty ludzkie są dość jednolitym gatunkiem. Ta jednolitość z perspektywy ewolucyjnej nie jest szczególnie stara. Jej genetyczne podstawy zostały ustalone około pół miliona lat temu. Ale niemal na pewno błędem jest sądzić, że potrafilibyśmy wskazać pojedynczy punkt w czasie, w którym „powstał” Homo sapiens. Czyli kiedy różne cechy współczesnego człowieka zbiegły się w zdumiewającym akcie stworzenia. Symboliczne zachowania człowieka. Początki kultury Rozważmy pierwszy bezpośredni dowód czegoś, co moglibyśmy teraz nazwać złożonym, symbolicznym zachowaniem człowieka albo po prostu „kulturą”. Według aktualnej wiedzy powstała ona nie dalej niż 100 tysięcy lat temu. Znalezienie dowodów istnienia kultury na kontynencie afrykańskim zależy głównie od warunków ich konserwacji i od dostępności krajów dla archeologów. Głównym źródłem są skaliste schronienia wokół wybrzeży Afryki Południowej, skrywające prehistoryczne osady z dowodami na wykorzystanie narzędzi oraz skorup i ochry około 80 000 roku p.n.e. Na starożytne znaleziska natrafiano także w innych częściach Afryki. Ale dopiero później, około 45 tysięcy lat temu (kiedy nasz gatunek kolonizował już Eurazję), podobne dowody stają się coraz powszechniejsze i dostępne w większych ilościach. „Ludzka rewolucja” w Europie. Prawda czy mit? W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku zakładano, że 45 tysięcy lat temu wydarzyło się coś doniosłego. Jakiś nagły, twórczy rozkwit, nazywany w literaturze „rewolucją górnego paleolitu”, a nawet „ludzką rewolucją”. Ale w ostatnich dwóch dekadach coraz jaśniej dostrzegamy, że jest to raczej iluzja wynikająca z niekompletności naszych dowodów. Wyjaśniamy, dlaczego tak jest. Większość dowodów tej „rewolucji” pochodzi z jednego miejsca na świecie – z Europy, gdzie uważa się, że około 40 tysięcy lat temu Homo sapiens wyparł neandertalczyków. Wśród dowodów są: bardziej zaawansowane narzędzia łowieckie i rękodzielnicze, pierwsze niepodważalne przykłady tworzenia wizerunków z kości, kości słoniowej i gliny (w tym słynne figurki kobiet), malowane i wyryte na ścianach jaskini obrazy zwierząt, często uchwyconych z zapierającą dech w piersi dokładnością, bardziej wyrafinowane stroje i dekoracje ciała, pierwszy potwierdzony przypadek stosowania instrumentów muzycznych, na przykład fletów z kości, regularna wymiana surowców na duże odległości, a także coś, co często uznaje się za najwcześniejszy dowód nierówności społecznej, czyli wytworne pogrzeby. Tak wyglądał neandertalski „starzec”. Niesamowita rekonstrukcja twarzy sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat W jednej z francuskich jaskiń przed laty naukowcy odnaleźli szkielet neandertalczyka. Nowa rekonstrukcja rzuca światło na to, jak wyglądali nasi historyczni kuzyni w konkretnym wieku. Wszystko to robi wrażenie i daje poczucie braku synchronizacji między naszym zegarem genetycznym a kulturowym. Można zapytać: dlaczego dziesiątki tysięcy lat dzielą biologiczne źródła człowieka od powszechnych ludzkich zachowań, moment, w którym zdolni byliśmy tworzyć kulturę, od chwili, kiedy zaczęliśmy to robić? Co robiliśmy w czasie pomiędzy tymi etapami? Wielu badaczy głowiło się nad tym tematem i stworzyło nawet dla niego termin: „paradoks rozumnego” (sapient paradox). Niektórzy twierdzą nawet, że doszło do jakiejś późnej mutacji w mózgu, żeby wyjaśnić większe kulturowe zdolności Europejczyków górnego paleolitu. Jednak takich poglądów nie można brać na poważnie. Europejczycy nie byli wyjątkowi Coraz bardziej oczywiste staje się, że cały ten problem jest iluzją. Powodem istnienia tak wielu dowodów z Europy jest to, że europejskie kraje są raczej bogate, a europejskie instytucje, towarzystwa naukowe i uniwersytety dłużej badają prehistorię u siebie, niż dzieje się to w innych częściach świata. Każdy rok przynosi nowe dowody na złożoność wczesnych zachowań w innych obszarach. Nie tylko w Afryce, ale też na Półwyspie Arabskim, w południowo-wschodniej Azji i na subkontynencie indyjskim. Nawet gdy piszemy te słowa, archeologiczne stanowisko w jaskini u wybrzeży Kenii zwane Panga ya Saidi odkrywa dowody paciorków z muszli i pigmentów sięgających 60 tysięcy lat wstecz. A badania na wyspach Borneo i Sulawesi dowodzą istnienia niespodziewanego świata jaskiniowej sztuki, o wiele tysięcy lat starszej niż słynne rysunki z Lascaux i Altamiry z drugiego krańca Eurazji. Bez wątpienia pewnego dnia odkryte zostaną jeszcze starsze przykłady rysunków gdzieś w Afryce. Europa na tej mapie znalazła się późno. Nawet po wczesnym etapie kolonizacji przez współczesnego człowieka, który rozpoczął się około 45 000 roku p.n.e., kontynent ten wciąż był słabo zaludniony. Nowi przybysze koegzystowali (choć krótko) z mocniej zakorzenionymi populacjami neandertalczyków (którzy sami angażowali się w różnego rodzaju złożone czynności kulturowe). Nagły rozkwit kultury tuż po ich przybyciu może mieć związek z klimatem i demografią. Mówiąc w skrócie: ruch pokryw lodowych sprawił, że populacje człowieka w Europie zamieszkiwały surowsze i mniejsze przestrzenie niż wcześniej. Bogate w zwierzynę doliny i stepy otoczone były tundrą z północy i gęstymi lasami z południa. Nasi przodkowie musieli się poruszać po stosunkowo ograniczonych terenach w poszukiwaniu żywności, tropiąc równocześnie sezonowe przemieszczanie się stad mamutów, bizonów i jeleni. O ile łączna liczba ludzi wciąż pozostawała zdumiewająco niska, gęstość interakcji międzyludzkich radykalnie wzrosła, zwłaszcza w pewnych porach roku. A wraz z nią nastąpiły niezwykłe eksplozje kulturowej ekspresji. To jest przedruk z książki „Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości” autorstwa Davida Graebera i Davida Wengrowa w przekładzie Roberta Filipowskiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
W Izraelu znaleziono prehistoryczne kamieniołomy, w pobliżu których Homo erectus polował na słonie
Praludzie przez setki lat wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pewnych konkretnych miejscach. Jak się okazało, chętnie korzystali z tych kamieniołomów, w pobliżu których przechodziły słonie.
W tym artykule: Czego Homo erectus potrzebował do życia Zagadka z Górnej Galilei Szlaki wędrówek słoni Święta trójca paleolitu Kto jako pierwszy opanował ogień? To wcale nie był Homo sapiens. Tę umiejętność posiadał już Homo erectus, człowiek wyprostowany. Pojawił się na Ziemi około 1,8 mln lat temu i przetrwał ponad półtora miliona lat – co najmniej pięć dłużej niż istnieje nasz gatunek. Skąd ten sukces? Homo erectus zdobył umiejętności, których nie posiadały wcześniejsze homininy. Poza opanowaniem ognia przypisuje mu się jako pierwszemu wykuwanie pięściaków – charakterystycznych wielofunkcyjnych narzędzi epoki kamienia. Człowiek wyprostowany był nie tylko wytrawnym kamieniarzem, ale i myśliwym. Nie ograniczał się do drobnej zwierzyny, jak gryzonie czy żółwie. Polował także na większą zdobycz. Badania naukowców z Uniwersytetu Telawiwskiego wskazują, że były nią słonie. Archeolodzy odkryli, że praludzie regularnie korzystali wyłącznie z tych kamieniołomów, w pobliżu których przebiegały szlaki wędrówek słoni. Czego Homo erectus potrzebował do życia Naukowcy prowadzili badania w Górnej Galilei. W tym regionie znajduje się bardzo wiele prehistorycznych wychodni. Zlokalizowane są w pobliżu głównych stanowisk paleolitycznych w dolinie Emek ha-Chula: Gesher Benot Ya'akov i Ma'ayan Baruch. Od dwudziestu lat kamieniołomy Homo erectus analizuje prof. Ran Barkai. – Praludzie potrzebowali do życia trzech rzeczy: wody, żywności i kamienia – mówi. – Woda i pożywanie są niezbędne każdemu żyjącemu stworzeniu. Jednak ludzie musieli mieć jeszcze kamienne narzędzia, by zabijać i szlachtować zwierzęta. Brakowało im bowiem ostrych pazurów i kłów innych drapieżników – dodaje. Zagadka z Górnej Galilei Przez lata pracy prof. Barkai zauważył zastanawiającą prawidłowość. Wraz z innymi archeologami natrafiał na liczne kamienne wychodnie, używane przez praludzi do wytwarzania narzędzi z krzemienia. Tuż obok często znajdowały się inne miejsca z krzemiennymi konkrecjami, dogodnie położone i dostępne. Nie było tam jednak żadnych śladów ludzkiej działalności. Pytanie brzmiało: dlaczego Homo erectus upodobał sobie pewne miejsca – i wracał do nich regularnie, pokolenie po pokoleniu – podczas gdy inne omijał? Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać Nowe metoda analizy danych genetycznych doprowadziła do zaskakującego odkrycia. Niecały milion lat temu nieznany gatunek praludzi, od którego najprawdopodobniej pochodzą nasi poprzednicy, niem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/przodkowie-ludzi-prawie-wymarli-900-tys-lat-temu-zostalo-tylko-1300-osob-ktore-mogly-sie-rozmnazac-fot-getty-images-952d432.jpg" width="938" height="628" alt="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" title="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" /> Szlaki wędrówek słoni Odpowiedź przyniosła baza danych zawierająca informacje o prehistorycznych drogach migracji słoni. Kiedy naukowcy zestawili ją z mapą kamieniołomów używanych w dolnym paleolicie, tajemnica się wyjaśniła. Praludzie wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pobliżu ścieżek, którymi do wodopoju wędrowały słonie. – Słoń wypija średnio 400 litrów wody dziennie – mówi dr Meir Finkel, współautor badań. – Dlatego właśnie trzyma się stałych ścieżek. Zwierzęta te są zależne od codziennej porcji wody, a przez to od jej źródeł: brzegów jezior, rzek i strumieni. W rezultacie w wielu przypadkach miejsca polowań i oprawiania słoni naukowcy znajdowali w „wąskich gardłach”. Np. tam, gdzie rzeka przepływała przez stromy wąwóz. Albo gdzie ścieżka ciągnąca się wzdłuż brzegu jeziora zajmowała całą przestrzeń między brzegiem a pasmem górskim. W takim terenie zwierzę łatwiej było osaczyć i zabić. Po udanym polowaniu zaś – prędko poszlachtować, tak by ofiara nie padła łupem czających się w pobliżu drapieżników. Święta trójca paleolitu By potwierdzić uzyskane wyniki, naukowcy przyjrzeli się też bliżej wczesnym paleolitycznym stanowiskom z Azji, Europy i Afryki ze skamieniałościami upolowanych słoni i mamutów. Oraz późniejszym, ze szczątkami hipopotamów, wielbłądów i koni. – Wydaje się, że „święta trójca paleolitu” jest uniwersalna. Gdziekolwiek była woda, były słonie. A gdziekolwiek były słonie, ludzie musieli znaleźć odpowiednie wychodnie, aby wydobywać kamień i wytwarzać narzędzia do polowania – mówi prof. Barkai. – To była tradycja: przez setki tysięcy lat słonie wędrowały tymi samymi trasami, podczas gdy w pobliżu ludzie produkowali kamienne narzędzia. Ostatecznie zwierzęta te wyginęły, a świat zmienił się na zawsze – dodaje badacz. Źródło: Phys.org, Archaeologies, Live Science, Human Origins. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Powstał ponad 1,5 miliarda lat temu. Zagadkowy obiekt z Zachodniopomorskiego zdradza tajemnice
Waży blisko 40 ton i przybył na obecne tereny Zachodniopomorskiego 14 tysięcy lat temu. Niedawno odkryty gigantyczny głaz nosi wyraźne ślady obróbki przez człowieka. Jakie było jego przeznaczenie? Dotarliśmy do szczegółowej analizy.
W tym artykule: Naukowcy na tropie giganta z Zachodniopomorskiego Staruszek z północy – głaz sprzed 1,5 mld lat Co widać na powierzchni głazu? Co dalej z Głazem Jarosikowym? W lutym w okolicach Kamienia Pomorskiego, w rejonie wsi Grabowo na terenie woj. zachodniopomorskiego, Robert Jarosik, jeden z jej mieszkańców, natknął się w czasie prac polowych na olbrzymi kamień. Ten jednak był inny niż wszystkie inne, które do tej pory widział na swoim polu. Był bowiem absolutnie gigantyczny i nie dało się go po prostu przesunąć. Naukowcy na tropie giganta z Zachodniopomorskiego Zaalarmowane zostały odpowiednie służby, bo tego typu odkrycia bywają związane z odległą przeszłością człowieka. Pojawiły się przypuszczenia, że głaz ten mógł być miejscem kultu sprzed tysiącleci. Na pole przybyli pracownicy Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej. Już wstępne obserwacje były interesujące. Eksperci stwierdzili, że na płaskim, szczerym polu tak gigantyczny głaz musiał się wyróżniać. Dla ludności pradziejowej mógł stanowi jakieś miejsce szczególne, być może odprawiano przy nim jakieś rytuały. Za taką koncepcją przemawiał fakt, że kamień jest dość regularny, ma płaską górną powierzchnię i nosi ślady obróbki wykonanej przez człowieka. To było jednak tylko wstępne oględziny. Do akcji przystąpiła ekspertka, prof. Maria Górska-Zabielska z Instytutu Geografii i Nauk o Środowisku z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Staruszek z północy – głaz sprzed 1,5 mld lat Granitowy Głaz Jarosikowy, bo takie imię nadano niezwykłemu znalezisku od nazwiska jego odkrywcy Roberta Jarosika, powstał ok. 1,85–1,5 miliarda lat temu – wynika z analizy prof. Górskiej-Zabielskiej. Dokument udostępnił National Geographic Polska dyrektor Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej, Grzegorz Kurka. Głaz mierzy 4,7 m długości i 3,9 m szerokości oraz 1,4 m wysokości. Wiemy już, że nie jest tutejszy. Trafił na nasze tereny ze Szwecji. Został naniesiony przez lądolód, który zalegał przez długą część pradziejów na większych obszarach obecnej Polski. Wycofał się ostatecznie kilkanaście tysięcy lat temu. I wówczas zsuwały się z niego liczne głazy naniesione z terenów Skandynawii. Wśród nich był Głaz Jarosikowy. Stało się to 15–14 tysięcy lat temu. Co widać na powierzchni głazu? Głaz Jarosikowy to granitowa skała magmowa. Eksperci są w stanie dostrzec to, w jaki sposób kamień powstawał, a płynna magma krzepła i krystalizowała się. Najciekawsze dla nas są jednak nowsze dzieje kamienia. Ekspertka dostrzegła na jego powierzchni ślady „ciągnięcia” w postaci zniszczenia i wygładzenia obecnie górnej powierzchni bloku skalnego przez lodowiec. Widać też taką naturalna obróbkę naroży i krawędzi głazu. Zdaniem naukowców przez długą cześć „pobytu” głazu na naszych ziemiach był on widoczny na powierzchni ziemi. I z pewnością budził zainteresowanie ludzi. Czy faktycznie służył jako ołtarz dla ludzi żyjących tutaj w pradziejach? Prof. Górska-Zabielska stwierdziła w swojej analizie, że od momentu „porzucenia” głazy przez lodowiec 15–14 tysięcy lat temu, nie był on przemieszczany przez człowieka. Zapewne z powodu dużych gabarytów. „Te wymiary były jednak zachęcające do wykorzystania skały do celów użytkowych. Śladami antropogenicznego [wykonanego przez człowieka – przyp. red.] zniszczenia są niewielkie ostrokrawędziste zagłębienia (5 x 3 cm z ostrym zakończeniem z jednej strony), tego samego kształtu, w równych odstępach od siebie, ułożone w jednej linii ok. 15 cm od pn. krawędzi głazu” – pisze w raporcie ekspertka. W jej ocenie mogą być to ślady po nieudanej próbie odłamania płaskiego fragmentu bloku skalnego na potrzeby „kamieniarki cmentarnej”, na przykład budowy konstrukcji megalitycznej w pradziejach lub później. „Kto i kiedy bezpowrotnie zniszczył w ten sposób górną powierzchnię głazu narzutowego – tego dziś nie jesteśmy w stanie określić. Możemy jednak ponad wszelką wątpliwość założyć, że dość spora część głazu wystawała wcześniej ponad powierzchnię terenu – stąd zainteresowanie jego praktycznym wykorzystaniem” – stwierdziła badaczka. Co dalej z Głazem Jarosikowym? Głaz narzutowy znaleziony niedaleko Grabowa jest ważną częścią dziedzictwa geologicznego. Posiada też walor naukowy – od momentu jego zdeponowania przez lądolód nie był przemieszczany. Dlatego można go wykorzystać w analizach statystycznych do określenia głównego kierunku transportu przez lądolód i procesów związanych z wycofaniem lądolodu – zauważa ekspertka. Ze względu na prowadzone prace polowe, głaz obecnie jest zasypany. „Obecność tego wyjątkowego szwedzkiego ambasadora w najbliższej okolicy Grabowa pozostanie jednak w świadomości lokalnego społeczeństwa” – zauważa naukowczyni. Wyraziła też nadzieję, że zostanie objęty ochroną i w przyszłości powstanie na pobliskiej miedzy tablica informacyjna na jego temat. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Śladami pierwszego Homo sapiens w Chinach. Jaskinia Tianyuan pełna zagadkowych kości
To jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych Chin. Odkryto tu kości jednego z pierwszych Homo sapiens, który dotarł do dzisiejszego Państwa Środka. Ze szczątków człowieka można wywnioskować, że nosił buty – pisze dla National Geographic z Chin Paul Salopek.
W tym artykule: Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Człowiek z Tianyuan – kim był? Pradziejowe obuwie made in China W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Widok z jaskini Tianyuan Jaskinia Tianyuan, Chiny: 39° 39’ 28” N, 115° 52’ 17” E Pniemy się po zielonych wzgórzach na zachód od Pekinu. Porastają je dzikie morele i orzechy włoskie. Ich owoce są małe, twarde, gorzkawe. Wśród zieleni jak szalone ćwierkają chmary mazurków. Na dnie doliny w promieniach słońca lśni pogrążona w ciszy wieś. Jakim cudem ten rajski zakątek uchował się na obrzeżach 22-milionowej metropolii? Wygląda to jak sen, z pewnością jest zagadką. Pylistą, wspinającą się zakosami ścieżką dla kóz maszeruje przede mną profesor Gao Xing. Zmierzamy ku wejściu do jaskini, przegrodzonemu żelazną kratą z napisem „Tianyuan”. W środku znaleziono jedne z najstarszych szczątków Homo sapiens w Chinach. – Sprzed jakichś 40 tys. lat – mówi Gao, krępy, małomówny mężczyzna o pewnym kroku kogoś, kto pół życia spędził na wykopaliskach. Jest specjalistą od kamiennych narzędzi z Instytutu Paleontologii Kręgowców i Paleoantropologii Chińskiej Akademii Nauk. Przed kosmicznym promieniowaniem chroni go kapelusz z szerokim rondem i bluzka z długimi rękawami. – No i jak? – uśmiecha się. Wspaniale. Czuję radość i wzruszenie. Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Od kilkunastu lat maszerowałem w kierunku jaskini Tianyuan – miejsca szczególnego dla antropologów badających wędrówki pierwszych ludzi i ich rozprzestrzenianie się po świecie. Od 2013 r. wędruję z Afryki, podążając śladami najdawniejszych współczesnych mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy w epoce kamienia eksplorowali naszą planetę. Opisuję historię miejsc na trasie i rozgrywające się tam obecnie wydarzenia. Rozmawiam z poszukiwaczami skamieniałości i poetami. A teraz, o ledwie dzień spaceru ze stolicy Chin, spotykam wreszcie jednego z tych pradawnych pionierów. Odczuwam wyjątkową więź z Człowiekiem z Tianyuan. Wędrowcem, który złożył tu swe kości – i już nie powstał – u zarania naszych dziejów, gdy cała Ziemia była dla nas nowa. Znaleziska szczątków wczesnych Homo sapiens są niezwykle rzadkie. Gdyby wszystkie skamieliny – pogruchotane kości palców, zęby, skorupy czaszek – zebrać w jednym miejscu, zmieściłyby się w sporej szopie. View Ediplayer on the source website Jak to często bywa, na Człowieka z Tianyuan natrafiono przypadkiem. Jego szkielet, a także kości wymarłych już jeleni i jeży, znaleźli chłopi. Ryli w jaskini w poszukiwaniu źródła. – Kompletnie zaburzyli stratygrafię – wzdycha Gao. – Mógł to być pochówek, ale równie dobrze scena zbrodni. Nie wiemy. Nie znaleźliśmy żadnych artefaktów, żadnych śladów ognia. Pieczara jest zbyt mała, by w niej zamieszkać. Fakt, bardzo tu ciasno – trzeba zgiąć się wpół i trzymać łokcie przy ciele, jak w kawalerce na Manhattanie. Maleńka wapienna grota wcina się w zbocze wzgórza może na 20 kroków. Gao przypuszcza, że Człowiek z Tianyuan mógł zostać zamordowany, a jego zwłoki wrzucono w szczelinę. A może sam się tu wczołgał, szukając schronienia, i zmarł – chory lub ranny. Nie znaleziono jego czaszki. Możliwe, że porwał ją jakiś drapieżnik – albo zabrali współcześni wieśniacy. Co wiemy na pewno? Człowiek z Tianyuan – kim był? Był mężczyzną. Zmarł od 39 do 42 tys. lat temu. Na podstawie stanu uzębienia jego wiek szacuje się na jakieś 40–50 lat. Jak na epokę kamienia był sędziwym starcem. Mieszkał w okolicy o umiarkowanym klimacie, obfitującej w zbiorniki wody. W krainie lesistych wzgórz, mokradeł, jezior i rzek. Badania jego skamieniałych kości wykazały obecność izotopów wskazujących na dietę bogatą w białko ryb słodkowodnych. Niekiedy jadał też pewnie mięso bizonów i dzikich świń. Badania genetyczne sugerują, że Człowiek z Tianyuan należał do wytrzymałych azjatyckich osadników – nomadów, którzy wywędrowali z Afryki i zdążyli się już nieco zróżnicować względem swych europejskich pobratymców. W jego DNA zidentyfikowano markery genetyczne typowe dla współczesnych Azjatów oraz rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Są to jednak ślady bardzo mglistego i dawnego pokrewieństwa. Wątpliwe, by był bezpośrednim przodkiem kogokolwiek z żyjących dziś ludzi. To raczej jeden z pionierów z prapoczątków ludzkości. Zbieracz i łowca z linii, która rozwidlała się, gmatwała, krzyżowała z innymi – aż w końcu wygasła. Możliwe też, że nosił buty. Pradziejowe obuwie made in China Erik Trinkaus, antropolog z Washington University w St. Louis, przebadał kości palucha Człowieka z Tianyuan. Jak wyjaśnił dziennikarzom brytyjskiej gazety „Telegraph”, paluchy współczesnych ludzi – ze względu na używanie obuwia – są „małe i słabowite”. Jeśli całe życie chodzi się boso, ma się grubsze, solidniejsze kości. Analiza porównawcza budowy stopy Człowieka z Tianyuan i współczesnych ludzi doprowadziła Trinkausa do wniosku, że nasz praprzodek nosił zapewne buty ze skór zwierząt, tak jak dziś robią to wierni tradycji Inuici z Arktyki. Jeśli to prawda, prapoczątki haluksów i innych zwyrodnień stóp należałoby datować na zadziwiające 30 tys. lat temu. Wiek najstarszego znanego nam obuwia, ustalony za pomocą datowania radiowęglowego, szacowany jest na zaledwie 10,5 tys. lat. To kilkadziesiąt par wyplatanych z trawy sandałów, znalezionych w jaskini wulkanicznej w Oregonie. – To tylko hipoteza – zastrzega profesor Gao, zaprowadziwszy mnie do pobliskiego muzeum. Obuwniczy prymat jaskini Tianyuan ogłasza tu tabliczka ustawiona na typowej wystawie prezentującej życie jaskiniowców. W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Muzeum urządzono ponad znacznie starszym i bardziej znanym kompleksem jaskiń Zhoukoudian, wchłoniętym przez przedmieścia rozrastającego się Pekinu. Przedstawiciele Homo erectus – naszych praprzodków, którzy wywędrowali z Afryki zawrotne 2 miliony lat temu – zamieszkiwali w tych grotach przez co najmniej 700 tys. lat, na długo przed pojawieniem się Homo sapiens. Gigantyczna, odlana z brązu głowa jednego z nich – nazywanego człowiekiem pekińskim – beznamiętnie spogląda w dal przy wejściu do muzeum. Ma zadziwiająco współczesne rysy. Mężczyzna ten wygląda jak typowy, dobrze zbudowany mieszkaniec obrzeży chińskiego miasta. Przywodzi to na myśl historię człowieka z Piltdown. Patriotycznie usposobieni angielscy paleontolodzy obwołali go niegdyś brakującym ogniwem i „najdawniejszym Anglikiem”. Aż w 1953 r. wyszło na jaw, że owo rzekome znalezisko jest spreparowanym przez nacjonalistów falsyfikatem. Swoją drogą, bardzo to wszystko ludzkie. Każdy z nas chce okazać się w jakiś sposób wyjątkowy i niepowtarzalny – choćby i w prehistorii. Pragniemy odróżnić się (i wyróżnić!) z grona naszych braci i sióstr z drugiej strony ulicy – albo z drugiej strony miasteczka, gór czy oceanu. Tyle, że wcale różni nie jesteśmy. Widok z jaskini Tianyuan Z wejścia do jaskini Tianyuan widzę strome, pomarszczone wzgórza, skąpane w złocistym blasku słońca. – To fragment dłuższego łańcucha – wyjaśnia profesor Gao. – Zbudowany jest w większości z wapienia. Jest tam więc pewnie mnóstwo jaskiń do przebadania. A wśród nich może być wiele innych Tianyuanów i Zhoukoudianów. A potem żali się, że społeczeństwo nie docenia badaczy z jego działki. – Kamienne narzędzia? – narzeka. – Gdy pokazuje je ludziom, mówią: „Przecież to tylko kamyk!”. Nie dowierzają nam, ekspertom. To ciężki kawałek chleba. Kładę mu dłoń na ramieniu, odzianym w tkaninę w kolorze khaki. – Spróbuj zostać pisarzem – radzę mu. Gao ze śmiechem kiwa głową. O czym marzył Człowiek z Tianyuan? Na co się skarżył? Że nie był dość kochany? Że czuł się, jakby nie mógł wyrwać się z zaklętego kręgu? Że powodowały nim nielitościwe odruchy serca lub żołądka? Czas opuścić jaskinię. Profesor Gao zamyka kratę. Podążam za nim wyboistym duktem, spływającym do zalanej światłem doliny. Dwaj panowie w słusznym wieku dziarsko wywijający ramionami. Idziemy tak sobie z powrotem ku naszym własnym życiom – i grobom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Najstarsze narzędzia praludzi w Europie pochodzą z Ukrainy. Mają 1,4 mln lat
Naukowcy zweryfikowali wiek narzędzi używanych przez praludzi, które odkryto w zachodniej Ukrainie. Okazało się, że mają aż 1,4 mln lat. To archeologiczna sensacja.
W tym artykule: Korołewo – bogate stanowisko archeologiczne z epoki kamienia Datowanie zabytków rzuca nowe światło na przybycie homininów Kiedy przodkowie człowieka współczesnego przybyli do Europy? Ślady po pierwszych homininach w Europie, czyli naszych bezpośrednich przodkach, nikną w mroku pradziejów. Są odnajdywane bardzo rzadko. A naukowcy mają wielkie problemy z precyzyjnym określeniem ich wieku. Międzynarodowy zespół naukowców opublikował właśnie w prestiżowym periodyku naukowym „Nature” wyniki analiz dotyczących wieku narzędzi kamiennych odkrytych w zachodniej Ukrainie. Śmiało można napisać, że są archeologiczną sensacją. Korołewo – bogate stanowisko archeologiczne z epoki kamienia Badacze z Instytutu Archeologii Ukraińskiej Akademii Nauki odkryli pierwsze zabytki w Korołewie w obwodzie zakarpackim już w 1974 roku. Wieloletnie badania ujawniły, że człowiek współczesny i jego przodkowie zasiedlali to miejsce przez setki tysięcy lat aż do czasów neolitu, czyli nadejścia rolnictwa i uprawy roli. Świadectwem tego jest ponad 100 tysięcy odkrytych artefaktów w warstwach mających wiele metrów. Korołewo jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ stanowisk ze wczesnego paleolitu. Do tej pory najstarsze narzędzia odkryte na stanowisku datowano na około 950 tysięcy lat. Niektórzy badacze kwestionowali jednak tak odległą ich metrykę. Inna grupa zabytków miała mieć około 550 tysięcy lat. Niestety, do tej pory w Korołewie nie udało się znaleźć szczątków homininów, więc nie da się jednoznacznie przypisać wytworów do konkretnego gatunku człowieka. Datowanie zabytków rzuca nowe światło na przybycie homininów Tym razem naukowcy postanowili zastosować nowatorską metodę pomiaru ziemskich izotopów kosmogenicznych do analizy wieku narzędzi. Jest ona stosowana z powodzeniem w naukach o ziemi, na przykład przy określaniu wieku glin lodowcowych. Z jej pomocą określono wiek nie samych narzędzi, ale warstw, z których je pozyskano. Badacze uzyskali wynik: około 1,4 mln lat. Wczesne homininy pojawiły się na tym obszarze najprawdopodobniej w momentach, gdy klimat był cieplejszy. Czyli w interglacjałach gdy lodowiec wycofywał się na północ. Tak wczesne datowanie zabytków ma, zdaniem autorów publikacji, dowodzić, że Europa została skolonizowana ze wschodu na zachód. Taka hipoteza była do tej pory niepotwierdzona. Co jeszcze ją potwierdza? Obecność praludzi w Europie udowodniono około 1,2–1,2 mln lat temu. A z Kaukazu znane są stanowiska sprzed 1,85–1,78 miliona lat. Korołewo miało być w połowie drogi, a jego datowanie wpisuje się w taką wizję. Znaleziska te nie świadczą jednak o tym, że współcześni Europejczycy są ich bezpośrednimi potomkami. Człowiek współczesny przybył z Afryki na nasz kontynent dopiero kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Kiedy przodkowie człowieka współczesnego przybyli do Europy? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Uważa się, że homininy przybyły do Eurazji między dwoma milionami a milionem lat temu. Dokładne datowanie jest wyzwaniem ze względu na niewielką liczbę stanowisk archeologicznych z tego okresu. Do najstarszych stanowisk należy między innymi Sima del Elefante w Hiszpanii. W sprawie najwcześniejszych praludzi w Starym Świecie swoje słowo powiedział też polski badacz. W 2017 roku dr Gerard Gierliński ogłosił, że odkrył najstarsze znane odciski stóp istot będących krewnymi lub przodkami człowieka. Zachowały się na Krecie. Są to dwa szlaki śladów dwóch osobników, mniejszego i większego, które szły wyprostowane. Mają prawie 6 mln lat. Ciekawe są okoliczności znaleziska – badacz był na urlopie. Najstarsze tropy praludzi pochodziły do tamtej pory ze stanowiska Laetoli w Tanzanii. Tam w skamieniałym popiele wulkanicznym odkryto odciski należące do gatunku Australopithecus afarensis sprzed 3,6 mln lat. Odkrycie Polaka na Krecie nie jest zupełnym zaskoczeniem. Wcześniej naukowcy odkryli ślady bytności Graecopithecusa na terenie Grecji i Bułgarii sprzed 7,2 mln lat. Należy jednak pamiętać, że ślady sprzed 6–7 mln lat w Europie należały do przedstawicieli innych gatunków wczesnych praludzi (człowiekowatych), a nie tych z rodzaju Homo (człowiek). Najstarsze narzędzia z Korołewa wykonać miał – w opinii naukowców – Homo erectus. Z kolei Homo sapiens sapiens (człowiek współczesny) przybył z Afryki do Europy dopiero kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Źródło: Nature. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce
Najstarszy paciorek odkryty w Ameryce ma blisko 13 tysięcy lat. Pierwsi ludzie, którzy dotarli na ten kontynent wykonali go z maleńkiej kości zająca. Zdobił ciało lub odzienie.
W tym artykule: Zaskakujące znalezisko w obozowisku Z czego wykonano paciorek? Funkcja ozdoby Naukowcy od dekad spierają się i dyskutują na temat zasiedlenia przez ludzi Ameryki. Wraz z postępem badań i coraz to nowymi wykopaliskami moment ten cofa się coraz bardziej w przeszłość. Obecnie przyjmuje się, że pierwsi ludzie z Azji dotarli do Nowego Świata kilkanaście tysięcy lat temu. Ludzie przedostali się z Azji przez pas lądu określany Beringią. Łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Zaskakujące znalezisko w obozowisku Do zaskakującego znaleziska z wczesnego okresu pobytu człowieka w Ameryce doszło na stanowisku archeologicznym La Prele Mammoth w hrabstwie Converse w stanie Wyoming. To stan w środkowo-zachodniej części USA znany z pięknych gór. Wśród pozostałości po pradziejowym obozowisku archeolodzy natknęli się na miniaturowych rozmiarów zabytek, który wprawił ich w osłupienie. To kościana rurka o długości zaledwie 7 mm i szerokości prawie 3 mm. Zdaniem odkrywców jest to najstarszy paciorek znaleziony do tej pory na kontynencie amerykańskim i ma około 12 940 lat. Badacze opublikowali właśnie na ten temat artykuł na łamach prestiżowego czasopisma „Scientific Reports”. Szefem badań był prof. Todd A. Surovell z Uniwersytetu w Wyoming. Paciorek znajdował się niedaleko szczątków młodego mamuta. Na kościach zwierzęcia zachowały się nawet ślady pokonsumpcyjne, dlatego badacze wiedzą, że go upolowano i zjedzono. Centralną część obozowiska stanowiło palenisko. Widoczne są też ślady wykorzystania czerwonego mineralnego barwnika, ochry. Stosowano go szeroko w pradziejach na całym świecie, zarówno zdobienia ciała, ale też wykonywania sztuki naskalnej w jaskiniach. Barwnik ten wsypywano też do grobów. Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń ora... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polacy-odkryli-w-usa-tajemnicze-ryty-naskalne-sprzed-setek-lat-znaki-sluzyly-do-obserwacji-astronomicznych-b12997c.jpg" width="933" height="700" alt="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" title="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" /> Z czego wykonano paciorek? Znalezienie tak drobnego przedmiotu jak kilkumilimetrowy paciorek było sporym sukcesem. Ale to był dopiero początek pracy nad nietypowym zabytkiem. Eksperci postanowili przeprowadzić szereg analiz specjalistycznych. W ten sposób wykluczyli, że kostka ta uzyskała taką, a nie inną formę na skutek trawienia przez drapieżniki. Ustalono, że drapieżniki nie były częstymi gośćmi w obozowisku. Pod mikroskopem naukowcy dostrzegli wyryte rowki na koraliku. Wyglądają dokładnie tak, jakby wykonał je człowiek z pomocą narzędzia kamiennego. Przedmiot wykonano z maleńkiej kości jednej z kończyn zająca wielkouchego, polarnego lub północnoamerykańskiego. Analizy kolagenu, czyli głównego składnika tkanki łącznej, były mocno utrudnione, dlatego odpowiedź nie jest jasna. Funkcja ozdoby Archeolodzy przypuszczają, że paciorek był prawdopodobnie używany do ozdabiania ciała lub odzienia w postaci skór. Ale skąd wziął się pomysł na jego stworzenie? Produkcja i używanie są ważnymi wskaźnikami rosnącej złożoności kulturowej i społecznej człowieka. Eksperci uważają, że w ten sposób ówcześni ludzie chcieli się odróżnić od innych grup ludzkich. Pojawienie się koralików w górnym paleolicie kilkadziesiąt tysięcy lat temu w Europie wiązano z większą gęstością zaludnienia. Ludzie mieli spotykać przedstawicieli swojego gatunki z innych, obcych grup. A ozdoby miały ich odróżniać od siebie. W tym kontekście odkrycie ozdoby w Ameryce w okresie, gdy ludzi było bardzo niewielu, jest dość zaskakujące i każe archeologom zrewidować wcześniejsze koncepcje. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Analiza prehistorycznych artefaktów sugeruje istnienie 9 nowych kultur. Kwitły w Europie 30 tys. lat temu
Badania ponad 100 artefaktów sprzed 34–24 tysięcy lat wykazały, że w Europie istniało 9 niezidentyfikowanych wcześniej kultur. Naukowcy porównali charakterystyczne cechy poszczególnych zabytków.
W tym artykule: 9 nowych kultur w Europie Analiza obszernej bazy danych Różnice w ozdobach i przedmiotach osobistych Czy rzeczywiście możemy mówić o istnieniu nowych kultur? Zespół naukowców z Uniwersytetu w Bordeaux dokonał interesującego odkrycia. Badacze postanowili zbadać 134 artefakty z okresu paleolitu, które pochodziły ze 112 stanowisk w Europie. To głównie przedmioty osobiste i ozdoby. Analiza wykazała, że w tym czasie istniało co najmniej 9 odrębnych grup kulturowych na naszym kontynencie, których wcześniej nie znano. 9 nowych kultur w Europie Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behaviour”. W artykule autorzy opisali, jak stworzyli obszerną bazę danych zabytków i artefaktów, które następnie analizowali w kontekście geograficznym. Wszystkie przedmioty pochodziły z okresu od 34 do 24 tysięcy lat p.n.e. To epoka tzw. technokompleksu graweckiego. W archeologii jest to grupa kultur archeologicznych podobnych do siebie pod względem występujących w nich rodzajów i form narzędzi oraz technik stosowanych do ich wytwarzania. Z kolei kultura grawecka, znana również jako grawetien, to kultura, która już w przeszłości często interpretowana była jako zbiór wielu kultur archeologicznych. Jej nazwa pochodzi od znalezisk w La Gravette w południowo-zachodniej Francji. – Mechanizmy regulujące związek między ewolucją genetyczną i kulturową są przedmiotem debaty, analizy danych i wysiłków w zakresie modelowania. Stworzyliśmy zbiór informacji na temat ozdób osobistych noszonych przez europejskich łowców-zbieraczy w okresie tzw. technokompleksu graweckiego (34 000–24 000 lat temu) – czytamy w artykule. Analiza obszernej bazy danych Naukowcy opisali, że w badaniu przeanalizowali zbiór danych za pomocą „wielowymiarowej i geoprzestrzennej statystyki”. Zbadano również wpływ odległości na różnorodność kulturową, a także porównano wyniki analiz z aktualnymi danymi paleogenetycznymi. – Różnorodność ozdób graweckich nie można wyjaśnić wyłącznie izolacją poszczególnych społeczności i odległością. Analiza przedmiotów osobistych z grawetienu pozwoliła zidentyfikować dziewięć odrębnych geograficznie jednostek kulturowych w całej Europie – wyjaśnili badacze z Francji. Naukowcy przeanalizowali dzieje naszych przodków. Tak poradzili sobie z epoką lodowcową Naukowcy przeprowadzili analizę genomów prehistorycznych łowców-zbieraczy, którzy żyli w Europie w okresie 35 000–5000 lat temu. Badacze odkryli, jak udało im się przetrwać ostatnią ep... Naukowcy przyznali, że chociaż nowo wyodrębnione kultury zgadzają się z danymi paleogenetycznymi, wyniki najnowszych badań wykazały bardziej złożony wzorzec poszczególnych społeczności. – Integracja ozdób osobistych i danych biologicznych z innych kultur paleolitu wyjaśni złożoną narrację o dynamice rozwoju populacji w Europie górnego paleolitu – twierdzą uczeni. Różnice w ozdobach i przedmiotach osobistych Artefakty z grawetienu to m.in. wisiorki wykonane z bursztynu, bransoletki z kości słoniowej i koraliki z zębów lisa. Naukowcy uważają, że poszczególne przedmioty mogły oznaczać przynależność do określonej kultury archeologicznej. I tak np. społeczności ze wschodniej części Europy, a dokładnie ze stanowiska Kostenki-Strieleckaja nad Donem w Rosji, używały ozdób wykonanych z kamienia i kłów jelenia. Z kolei mieszkańcy północno-zachodniej Europy koraliki wykonywali z muszli mięczaków z gromady łódkonogów. Wcześniej wszystkie te przedmioty osobiste były zaklasyfikowane jako należące do jednej kultury – graweckiej. – Zaczęliśmy zauważać różnice podczas tworzenia bazy danych. Okazuje się, że istnieje olbrzymia różnica w wytwarzanych przedmiotach, szczególnie między zachodem a wschodem Europy – mówi główny autor badania Jack Baker, doktor prehistorii na Uniwersytecie w Bordeaux. Co ciekawe, większość analizowanych przedmiotów pochodziła z osad, w których zamieszkiwali przedstawiciele grawetienu. Jednak niektóre artefakty wydobyto z kurhanów i miejsc pochówków, z których pobrano również próbki DNA. Naukowcy odkryli, że niektóre kultury wykazywały wyraźne różnice genetyczne. Czy rzeczywiście możemy mówić o istnieniu nowych kultur? Podstawowe pytanie brzmi, czy te 9 zidentyfikowanych grup, rzeczywiście było odrębnymi kulturami? Różnice w wytwarzanych przedmiotach są znaczące i świadczą o własnej tradycji i praktykach. Zespół zwrócił uwagę na to, że poszczególne grupy spotykały się i wymieniały doświadczeniami. – Symulacje komputerowe sugerują, że wzorce różnic w koralikach najbardziej przypominają scenariusz, w którym sąsiednie grupy od czasu do czasu zamieniają się stylami lub terytoriami zamieszkania – twierdzi dr Baker. Co ważne, autorzy badania podkreślili również, że największe różnice zauważyć można w praktykach pogrzebowych. W badaniu da się jednak zauważyć widoczny brak jednoznacznych dowodów, które mogłyby potwierdzić istnienie 9 nowych kultur. Bezpieczniej byłoby na razie mówić o kręgach lub grupach kulturowych. Źródło: Nature Human Behaviour. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niezwykłe odkrycie w Chinach. Archeolodzy odnaleźli ślady zaawansowanej kultury sprzed 45 tys. lat
Międzynarodowy zespół naukowców odkrył dowody na istnienie kultury materialnej, której historia sięga nawet 45 tys. lat. Ślady odkryto w prowincji Shanxi w środkowych Chinach.
W tym artykule: Archeolodzy odnaleźli dowody na zaawansowaną kulturę sprzed 45 tys. lat Ludzie z Shiyu wykształcili bogatą kulturę, która opierała się na migracji Odkrycie rzuca światło na ekspansję Homo sapiens w Azji Historia człowieka w Chinach sięga epoki kamienia. Ludzie po raz pierwszy pojawili się na terenie Państwa Środka w formie Homo erectus. Świadczą o tym odkrycia m.in. człowieka z Yuanmou i człowieka pekińskiego. Jednak kultury, o których możemy mówić, że są swoistym początkiem historii Chin, pojawiły się dopiero w neolicie. Archeolodzy odnaleźli dowody na zaawansowaną kulturę sprzed 45 tys. lat Najnowsze odkrycie międzynarodowego zespołu naukowców rzuca nowe światło na dzieje Chin. Badacze z Chin, Australii, Francji, Hiszpanii i Niemiec odkryli ślady zaawansowanej kultury materialnej sprzed 45 tys. lat. Znaleziska dokonano na stanowisku archeologicznym Shiyu w prowincji Shanxi. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „Nature Ecology & Evolution”. – Ekspansja geograficzna populacji Homo sapiens do południowo-wschodniej Europy nastąpiła ok. 47 tys. lat temu. Naznaczona była technologią początkowego górnego paleolitu. Człowiek rozumny był obecny w zachodniej Syberii około 45 tys. lat temu. H. sapiens przebywał w północno-wschodniej Azji około 40 tys. Lat p.n.e., a w Chinach mógł być obecny ok. 43–41 tys. Lat temu – napisali naukowcy w artykule. Ludzie z Shiyu wykształcili bogatą kulturę, która opierała się na migracji W badaniu opisano zbiór znalezisk z Shiyu w północnych Chinach, datowany na okres sprzed 45 tys. Lat. Na stanowisku odkryto wiele narzędzi kamiennych wyprodukowanych m.in. techniką lewaluaską. To sposób obróbki kamienia i wytwarzania narzędzi w epoce środkowego paleolitu. Naukowcy odkryli również, że niektóre narzędzia były wykonane z produktów, które pochodziły z regionów oddalonych nawet o 1000 km. Oznacza to, że przedstawiciele tej kultury mieli zaawansowaną strategię zaopatrywania się w potrzebne zasoby, aby zapewnić sobie przewagę technologiczną. To również dowód na ich możliwości migracji. Mężczyźni byli łowcami, a kobiety zbieraczami? Badania wykazały, że to mit Naukowcy, którzy badali społeczeństwa zbieracko-łowieckie, odkryli, że odwieczny pogląd o roli mężczyzn i kobiet był błędny. Uczeni przyznali, że grupy te cechowało równouprawnienie w... – Nasze nowe badanie zidentyfikowało zespół archeologiczny obejmujący technologię broni, transfer obsydianu na duże odległości oraz zastosowanie perforowanego dysku grafitowego – prof. Yang Shixia, główny autor badania oraz badacz z Chińskiej Akademii Nauk. To pokazuje, że pierwsi ludzie rozumni w Chinach wykształcili naprawdę bogatą kulturę. Odkrycie rzuca światło na ekspansję Homo sapiens w Azji Wśród odkryć z Shiyu wyróżnić należy ponad 15 tys. narzędzi kamiennych, liczne szczątki zwierzęce, a także fragment czaszki człowiekowatego. Zidentyfikowano go jako hominida należącego do gatunku Homo sapiens. – Odkrycie dostarcza nowych informacji, które pozwalają zrozumieć ekspansję Homo sapiens na kontynencie azjatyckim i przybycie pierwszych współczesnych ludzi do północnych Chin. Ponadto odkrycie rzuca światło na rodzaj kultury materialnej, jaką posługiwali się pierwsi osadnicy – twierdzą naukowcy. Naukowcy przeprowadzili również datowanie trzech próbek kości zwierzęcych, odnalezionych podczas wykopalisk z 1963 roku. Badanie wykazało, że zostały one poddane obróbce przez człowieka, co wykazują ślady nacięć. Analiza wykazała, że nacięcia powstały w okresie od 45 800 do 43 200 lat temu. Co ciekawe, analiza tafonomiczna skamieniałości ssaków, w połączeniu z analizą zużycia narzędzi kamiennych, wykazała, że członkowie kultury materialnej z Shiyu byli zręcznymi myśliwymi i „łowcami koni”. Byli wyposażeni w ostrza z chwytem i trzonkiem, dzięki czemu mogli polować na dorosłe osobniki. Źródło: Nature Ecology & Evolution. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Pierwsi Amerykanie mieszkali obok gigantycznych mamutów. Wskazują na to dowody sprzed 14 tys. lat
Obozowiska pierwszych Amerykanów, zasiedlających Alaskę 14 tysięcy lat temu, znajdowały się w sąsiedztwie stad mamutów. Zwierzęta te były nie tylko bardzo kalorycznym źródłem pożywienia.
W tym artykule: Pierwsi Amerykanie obok mamutów Zmiana klimatu niebezpieczna dla mamutów Mamut – cenna zdobycz Od wielu dekad uwagę archeologów przykuwa kwestia pojawienia się ludzi na kontynencie amerykańskim. Moment ten stale oddala się w czasie. Teraz przyjmuje się, że pierwsi migranci z Azji dotarli do Nowego Świata kilkanaście tysięcy lat temu. Badania naukowców z Alaski i Kanady rzucają na ten intrygujący moment nowe światło. Swoje analizy opublikowali oni na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science Advances”. Pierwsi Amerykanie obok mamutów Naukowcy ustalili, że kilkanaście tysięcy lat temu miejsca pobytu mamutów włochatych pokrywały się z siatką obozowisk ludzi na Alasce przez około tysiąc lat. Długotrwała i przewidywalna obecność mamutów włochatych mogła przyciągnąć ludzi na ten obszar. Taki wniosek umożliwiła m.in. analiza izotopowa ciosu samicy mamuta przez radę wioski Healy Lake nazwanej Élmayųujey'eh. Dzięki analizie można uzyskać wgląd w dietę i miejsca pobytu zwierzęcia. Cios odkryto na stanowisku archeologicznym Swan Point w interiorze Alaski. Obok leżały kości dwóch spokrewnionych młodych mamutów i innych zwierząt. Wygląda na to, że zwierzęta zostały upolowane, bo ich szczątki spoczywały obok ognisk i kamiennych narzędzi używanych przez ludzi zapewne do sprawiania tusz. – Samica wędrowała po najgęstszym regionie stanowisk archeologicznych na Alasce – powiedziała Audrey Rowe, doktorantka University of Alaska Fairbanks i główna autorka artykułu. – Wygląda na to, że ci pierwsi ludzie zakładali obozowiska na obszarach, które były odwiedzane przez mamuty. Czego jeszcze naukowcy dowiedzieli się o samicy mamuta z analiz izotopowych? Znaczna część wędrówki Elmy pokrywała się z podróżą wcześniej badanego samca mamuta, który żył 3000 lat wcześniej. Oznacza to, że istniały stałe wzorce migracji tych wielkich zwierząt. Elma w momencie śmierci miała około 20 lat i była zdrowa. – Badania izotopowe wykazały, że nie była niedożywiona i że jej śmierć zbiegła się w czasie z funkcjonowaniem sezonowego obozu w Swan Point, gdzie znaleziono jej ciosy – dodał Matthew Wooller, który jest dyrektorem Alaska Stable Isotope Facility i profesorem w College of Fisheries and Ocean Sciences. Zmiana klimatu niebezpieczna dla mamutów Kilkanaście tysięcy lat temu krajobraz północnej Ameryki zmieniał się wraz ze zmianami klimatu. Stepy zdominowane przez trawy i krzewy, tak powszechne w alaskańskim interiorze, zaczęły stopniowo porastać drzewa. Być może te zmiany zbiegały się w czasie z wędrówką mamutów na północ. Ludzie szli na południe z Azji, a mamuty z Ameryki na północ, tam gdzie klimat był dla nich bardziej odpowiedni. Oba gatunki spotkały się w połowie drogi. – Zmiana klimatu pod koniec epoki lodowcowej spowodowała fragmentację preferowanego przez mamuty otwartego siedliska, potencjalnie zmniejszając ich mobilność i czyniąc je bardziej podatnymi na polowania organizowane przez ludzi – zauważył archeolog Ben Potter z University of Alaska Fairbanks, jeden z autorów publikacji. Mamut – cenna zdobycz Polowanie na mamuty było sporym wyzwaniem. Wymagało skoordynowanych działań kilkunastu osób. Pradziejowi myśliwi często unikali bezpośredniego starcia. Woleli zagonić mamuty w pułapki. Tak było na przykład w przypadku stanowiska Kraków-Spadzista w Polsce. Gdy mamuta udało się w końcu upolować, stawał się obfitym źródłem tłuszczu i mięsa, z którego można było czerpać przez wiele miesięcy. Ale używano też skór i kości tych zwierząt. Skóry wykorzystywano na odzienia ludzi. Z kości wykonywano m.in. szałasy. Żadna część mamuta się nie marnowała. W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. To właśnie w czasach, gdy ludzie zaczęli przedzierać się z Azji do Ameryki, mamuty zaczęły na całym świecie masowo wymierać. Na Alasce przetrwały dłużej, a najdłużej w północno-wschodniej Rosji, na Wyspie Wrangla, bo aż do III tysiąclecia p.n.e. Dlaczego mamuty zniknęły z powierzchni Ziemi? Podstawowym powodem były zmieniające się warunki klimatyczne związane z końcem epoki lodowcowej. Wskazuje się też na działalność człowieka jako jedną z przyczyn ich końca. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kiedy pierwsi ludzie pojawili się na terenie Polski? Szkieletów brak, ale archeolodzy znają odpowiedź
Wiemy, że mniej więcej pół miliona lat temu pierwsi ludzie wkroczyli na obecnie ziemie Polski. Ślady są bardzo nieliczne. Jak dotąd nie odkryto fragmentów ich szkieletów. Skąd zatem o tym wiemy?
W tym artykule: Najstarsze ślady ludzi w Polsce: Trzebnica i Rusko Co wiemy o pierwszych osadnikach? Przetrwało mało śladów Na jakie pytania szukamy odpowiedzi Kiedy pierwsi ludzie dotarli do ziem polskich? Badania przynoszą coraz to nowe odkrycia. Przez długi czas powszechnie sądzono, że ten ważny dla naszych dziejów moment nastąpił około 200 tysięcy lat temu. Jednak badania Jana Burdukiewicza w Trzebnicy koło Wrocławia przesunęły te wydarzenia daleko wstecz. Najstarsze ślady ludzi w Polsce: Trzebnica i Rusko W jednym z cieplejszych interstadiałów zlodowacenia Elstery, na wzgórzach dzisiejszej Trzebnicy pojawiła się grupka pitekantropów (Homo erectus – przyp. red.). Czuli się dobrze w ówczesnym lesisto-stepowym otoczeniu, gdyż sądząc z dużej liczby pozostawionych przez nich wyrobów krzemiennych, przebywali tu przez dłuższy czas lub też wielokrotnie wracali w to samo miejsce. Polowali na wielkie ssaki – bizony, nosorożce, konie, dziki, łapali też szczupaki; szczątki tych zwierząt przetrwały do dziś na miejscu obozowiska. Podobnie datowane jest stanowisko z dolnego paleolitu w Rusku koło Strzegomia na Dolnym Śląsku. A więc jednak 500 tysięcy lat! Okazja do niezłego jubileuszu, aktualna w każdej chwili, bo możliwości badawcze jeszcze długo nie pozwolą dokładnie określić daty przybycia pierwszych istot ludzkich na nasze ziemie. Mamy jednak pewność, że mniej więcej w tym czasie grupy pierwotnej ludności po raz pierwszy tu wkroczyły. Ślady ich w Polsce są bardzo nieliczne i jak dotąd nie odkryto nawet fragmentów ich szkieletów. Oprócz wspomnianych wyżej Trzebnicy i Ruska znamy dotychczas kilka bardzo ubogich stanowisk archeologicznych, które można by łączyć z pitekantropem. Co wiemy o pierwszych osadnikach? Na tym kończy się lista śladów człowieka w Polsce u schyłku środkowego plejstocenu. Na ich podstawie niewiele możemy w tej chwili powiedzieć o tym, czym się żywił, jak dawał sobie radę w trudnym klimacie. Tryb życia i organizacja „naszych” pitekantropów były prawdopodobnie takie same jak tych, które zamieszkiwały tereny południowe. Nielicznym młodszym zabytkom środkowopaleolitycznej kultury mikocko-prądnickiej z Jaskini Ciemnej w Ojcowie towarzyszą kości zwierząt zimnolubnych, czujących się dobrze w chłodnym klimacie, a więc zamieszkujących strefę arktyczną; wskazuje na to łowiectwo jako źródło utrzymania ludzkiej gromady. Najciekawsze jednak jest to, że grupa ta zamieszkiwała na samej krawędzi dostępnych ludziom terenów, już w pobliżu jałowej pustyni arktycznej. Byli to więc pionierzy, którzy pierwsi potrafili przystosować się do nowo opanowanych północnych rewirów. Istnieje też interesująca, choć na razie trudna do sprawdzenia hipoteza, że nieliczne, ubogie w narzędzia stanowiska z tego okresu znajdowane w Europie Środkowej, także w Polsce, są pozostałością wędrówek grup ludzkich łączących dwa bogato rozwijające się i stosunkowo gęsto zaludnione „centra” kultury aszelskiej – wschodnie na wybrzeżu czarnomorskim i zachodnie w basenie Sekwany. To możliwe. Przecież ci „emigranci” z jednej strefy do drugiej nie zdawali sobie sprawy z tego, że emigrują, po prostu posuwali się coraz dalej, szukając najdogodniejszych warunków egzystencji. Wędrówka ich była tak długa, że w czasie jej trwania mogli przystosować się do życia w chłodniejszym klimacie środkowej Europy. Przetrwało mało śladów Nieprędko poznamy bliżej prawdę o najodleglejszym odcinku naszych pradziejów, zwanym przez archeologów starszym paleolitem. Powodem tego jest zarówno mała liczba śladów ludzkiej działalności, jak i to, że poza kamiennymi do naszych czasów przetrwały tylko nieliczne przedmioty wykonane z innych surowców. Zbyt mało też znaleziono szczątków pitekantropów, aby móc określić, jak długo żyli. Zapewne średnia wieku była bardzo niska, głównie na skutek ogromnej śmiertelności wśród niemowląt i dzieci. Kto jednak przeżył szczęśliwie młodość, dowodząc tym odporności organizmu oraz wszechstronnej sprawności umysłowej i fizycznej, ten miał szansę dożycia sędziwego wieku, może nawet przekroczenia sześćdziesięciu lat. Naukowcy spierają się o to, jak są przedstawiani praludzie. Wygląd wielu rekonstrukcji jest mylący Jak naprawdę wyglądali praludzie? Wygląd rekonstrukcji znanych z książek czy muzeów często nie ma nic wspólnego z obecnym stanem wiedzy naukowej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rekonstrukcja-wygladu-lucy-po-lewej-i-dziecka-z-taung-po-prawej-kazdemu-przypisano-inny-odcien-skory-i-grubosc-tkanek-miekkich-image-credit-r-campbell-g-vinas-m-henneberg-r-diogo-bb06fc8.jpeg" width="938" height="528" alt="Rekonstrukcja wyglądu Lucy (po lewej) i dziecka z Taung (po prawej). Każdemu przypisano inny odcień skóry i grubość tkanek miękkich (Image credit: R. Campbell, G. Vinas, M. Henneberg, R. Diogo)" title="Rekonstrukcja wyglądu Lucy (po lewej) i dziecka z Taung (po prawej). Każdemu przypisano inny odcień skóry i grubość tkanek miękkich (Image credit: R. Campbell, G. Vinas, M. Henneberg, R. Diogo)" /> Na jakie pytania szukamy odpowiedzi Z naszej niewiedzy wynika wiele pytań. Czy już wówczas zaczęto chronić się przed zimnem za pomocą ubiorów, na przykład ze skór zwierzęcych? Czy rodzina pitekantropów była trwała? Jak liczne były ich grupy? Czy istniał podział pracy, czyli wykonywanych w ramach grupy obowiązków dnia codziennego, czy też ludzie współdziałali tylko przy okazji wielkich polowań, a później każdy działał na własną rękę? Czy istniały już ślady filozoficznej refleksji? Co myślał praczłowiek siedzący przed wejściem do Jaskini Ciemnej w Ojcowie? Czy martwił się, że zginęło mu dobre zgrzebło kamienne i ze sporządzeniem nowego będą kłopoty, czy też zguba przestała go interesować, bo właśnie skończył jeść pieczeń niedźwiedzią i nasycony nie widział potrzeby martwienia się odległymi sprawami dnia jutrzejszego? A może w ogóle zapomniał, że takie narzędzie przed kilku godzinami posiadał? Grzał się po prostu, korzystając z rzadkiej chwili słonecznego ciepła. Czuł się syty i bezpieczny. Za plecami miał wygodną jaskinię z takimi jak on, przyjaznymi istotami, a przed sobą przymrużonymi w południowym słońcu oczami widział jak na dłoni głęboką dolinę i stromą ścieżkę pnącą się w górę z dna wąwozu, jedyną drogę, skąd mogło nadejść niebezpieczeństwo. Mimo morzącej senności co jakiś czas odruchowo sprawdzał, czy ścieżka pozostaje pusta. Może nawet przyśniło mu się zgubione zgrzebło? Ale na pewno nie przeczuwał, że gdy śnieg jeszcze więcej niż sto tysięcy razy spadnie i stopnieje, tą samą ścieżką wspinać się będzie do jaskini objuczony sprzętem archeolog, żeby zgubione narzędzie odnaleźć i wziąć je do ręki z myślą, że ostatnia dłoń, która ten przedmiot przed nim trzymała, była jeszcze mocno kosmatą ręką praczłowieka. Jest to fragment książki autorstwa prof. Michała Kobusiewicza pt. „500 000 najtrudniejszych lat” Wydawnictwa Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2023 (wydanie drugie, zaktualizowane).