Są starsze niż dinozaury, a teraz mieszkają w naszych łazienkach. Czym są rybiki, czemu nas fascynują i jak się ich pozbyć?
Pierwsze spotkanie z rybikiem ma miejsce zazwyczaj około 3 nad ranem. My, wybudzeni ze snu, półprzytomnym krokiem „doczołgujemy się” do łazienki. Tam czekają na nas wyjątkowi goście: szybkie, zwinne, malutkie robaczki przemykające po podłodze. Zastanawiamy się wtedy, czy to przypadkiem nadal nie jest sen – przecież jeszcze wieczorem ich nie było. Te nieśmiałe stworzenia to rybiki cukrowe: starożytne owady, które z jakiegoś powodu uwielbiają żyć w naszym towarzystwie. Chociaż panicznie się nas boją.
Rybiki cukrowe to nie tylko uciążliwe owady domowe. Te prymitywne stworzenia mają za sobą miliony lat historii, wyróżniają się wyjątkową biologią, długowiecznością i nietypowymi zwyczajami, które czynią je jedynymi z najciekawszych domowych współlokatorów. Dlaczego owady starsze niż dinozaury zamieszkały w naszych łazienkach, czym naprawdę są i jak się ich pozbyć? Czym są rybiki? Rybiki cukrowe (Lepisma saccharina), popularnie określane także jako srebrzyki, to niewielkie owady pozbawione skrzydeł mierzące od 10 do 12 mm. Ich ciało jest wydłużone, spłaszczone grzbietowo-brzusznie i pokryte delikatnymi, połyskującymi łuskami. Kolor tych łusek – srebrzysty lub szaro-biały – przypomina rybie i od tego właśnie wzięła się polska nazwa owada. Nazwa nawiązuje także do specyficznego poruszania się: przemieszczają się błyskawicznie zygzakiem, co dodatkowo potęguje rybi efekt. To jedne z najbardziej pierwotnych owadów na Ziemi. Prof. Stanisław Ignatowicz z SGGW wyjaśnia, że ich historia sięga czasów znacznie wcześniejszych niż epoka dinozaurów. Chociaż skamieniałości rybików są rzadkością, ich budowa ciała i cechy morfologiczne potwierdzają prastare pochodzenie. Jak żyją i rozmnażają się rybiki? Rybiki prowadzą nocny tryb życia i preferują miejsca ciemne, wilgotne oraz ciepłe – dlatego najczęściej spotykane są w domowych łazienkach, kuchniach, pralniach czy piwnicach, gdzie mają dostęp do resztek organicznych i odpowiednich warunków mikroklimatycznych. W naturalnym środowisku bytują pod korą drzew, w ściółce, gniazdach gryzoni, a nawet w mrowiskach. Rybiki odżywiają się głównie substancjami zawierającymi skrobię i cukry proste. Ich dieta obejmuje papier, tapety, resztki jedzenia, a także martwe owady. Są jedynymi owadami, które potrafią trawić celulozę bez pomocy bakterii – w ich jelitach obecny jest własny enzym: celulaza. Jak zauważa prof. Ignatowicz, termity dla trawienia celulozy potrzebują symbiotycznych bakterii, natomiast rybiki produkują własną „fabrykę enzymów”, co jest ich wyjątkową adaptacją. Długość życia i wyjątkowa zdolność linienia Jednym z najbardziej fascynujących aspektów biologii rybików jest ich zdolność do linienia przez całe życie – wymieniają oskórek wielokrotnie, nawet po osiągnięciu dojrzałości. Większość owadów linieje wyłącznie w fazie rozwojowej (larwalnej), tymczasem zarówno samce, jak i samice rybików mogą zrzucać naskórek nawet kilkadziesiąt razy. Cykl życia rybika trwa – w sprzyjających warunkach wilgotnościowych – około 4–5 miesięcy od jaja do postaci dorosłej, jednak same osobniki mogą żyć nawet 3–8 lat, co jest wyjątkowo długim okresem jak na tak małe owady. Rybiki w domu – czy są groźne? Typowe miejsca, w których natkniemy się na rybiki, to szczeliny przy wannach, podłogach, przestrzeń za listwami, pobliże rur czy spód tapet. Ich obecność to świetny marker podwyższonej wilgotności pomieszczeń. Szkodliwość rybików polega głównie na tym, że mogą uszkadzać książki, dokumenty, tapety i inne materiały organiczne: wszystko przez to, że ich pokarmem jest celuloza. Chociaż nie przenoszą chorób i nie gryzą ludzi ani zwierząt, to bywają uciążliwe, szczególnie w archiwach czy w bibliotekach. Mogą też zanieczyszczać żywność, chociaż ich obecność nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Jak pozbyć się rybików? Obecność rybików – jeśli oczywiście nie prowadzimy muzeum – warto ograniczyć głównie ze względów estetycznych. Rozwiązanie jest proste: te owady kochają wilgotność, więc wystarczy ją zmniejszyć. Skuteczne może być już nawet regularne wietrzenie, wyczyszczenie wentylacji czy używanie osuszaczy powietrza. Warto usunąć źródła pożywienia: regularne sprzątanie kuchni, łazienki i biblioteczki sprawi, że lokatorzy sami się wyniosą. Skuteczne jest także uszczelnienie szczelin i zakamarków, które umożliwiają rybikom zakładanie gniazd. Ale jest jeszcze ekologiczna metoda. Biolodzy polecają naturalny sposób na rybiki, którym są… liście miłorzębu. Te owady nie lubią ich specyficznego zapachu i skutecznie je on odstrasza. Liście można włożyć między kartki książek lub wyłożyć przy progach, by uczynić swoją przestrzeń mniej atrakcyjną dla owadów. Przypominamy jednak, że rybiki są niemal zupełnie niegroźne, a ich historia sięga milionów lat. Być może jesteśmy więc w stanie żyć w symbiozie? Źródła: naukawpolsce.pl, Agriculture & Food
Na co polują miejskie koty i jak wpływają na ekosystem? To TikTok sprawia, że wiemy o nich coraz więcej
Wydawałoby się, że największym kocim przysmakiem są myszy. Nie jest to jednak prawda: większość udomowionych wąsaczy najczęściej poluje na stawonogi: owady i pająki. Koty chodzą własnymi ścieżkami i mają swoje tajemnice, ale naukowcy postanowili wykorzystać nowatorską metodę, by lepiej poznać ich dokładną dietę. Wykorzystali… social media. Ale nie, koty nie musiały pisać komentarzy.
Bardzo trudno jest przeanalizować dokładną dietę domowych kotów. Szczególnie w środowisku miejskim znikają one w mozaice uliczek, zajmując się swoimi sprawami. Badacze postanowili wykorzystać media społecznościowe, by lepiej poznać ich zwyczaje, wykorzystać materiały wrzucane przez ich właścicieli i przeprowadzić drobiazgową analizę. Skupili się na TikToku i serwisie iStock. To obserwacja kociego życia „od środka”. Drzemy koty o social media, a one pomagają naukowcom Badacze z uniwersytetu w Campinas w Brazylii przeszukali TikToka i inne popularne social media, analizując ponad 17 000 zdjęć i filmów. Wszystko po to, by poznać „dowody rzeczowe” kocich polowań i sprawdzić, na co te słodkie drapieżniki najczęściej polują. Znaleziono setki aktów drapieżnictwa – łatwiej i szybciej, niż udałoby się wykorzystując konwencjonalne metody badawcze. Odnotowali w sumie 14 odrębnych rzędów stawonogów, które stawały się ofiarami kotów. Najczęstszym przysmakiem były prostoskrzydłe (Orthoptera, czyli rząd obejmujący świerszcze, szarańcze czy popularne w Polsce koniki polne) – stanowiły one 20,7% obserwacji. W 14,5% przypadków ofiarami były pluskwiaki (Hemiptera, takie jak piewiki, które coraz bardziej panoszą się w Polsce), a w 14,4%: karaluchy i terminy (Blattodea). Czy internet prawdę nam powie? Odkrycia naukowców wskazują na to, że koty w środowisku miejskim polują na zaskakująco zróżnicowaną gamę stawonogów. Dane zebrane z mediów społecznościowych wykazały także zarówno pewne podobieństwa, jak i różnice w porównaniu z kocimi upodobaniami opisanymi w literaturze naukowej. Materiały publikowane w internecie są bliżej ich „naturalnego” zachowania. Na co polują koty i jak zagrażają środowisku? Nasze niewinne zwierzaki to prawdziwe maszyny do zabijania. Chociaż zwalczanie owadów potrafi służyć ludziom (ale pająki powinny zostawić w spokoju), to polują także na małe ssaki: myszy, nornice, ryjówki, krety, szczury czy młode króliki. Według badań przeciętny kot żyjący na przedmieściach zjada nawet 200 ssaków rocznie. Ofiarami kotów stają się także ptaki: wróble, sikorki, mazurki, kosy czy drozdy. To szczególny problem dla ornitologów, którzy dokarmiają ptaki. Te zlatują się do karmników, a tam stają się łatwymi ofiarami dla czyhających na nie futrzastych drapieżników. Jak, posiadając kota, dbać o inne zwierzęta? Koty, jako drapieżniki, mają olbrzymi wpływ na lokalne populacje zwierząt. Tylko w Stanach Zjednoczonych koty odpowiadają za śmierć ponad 2 mld ptaków i 12 mld ssaków rocznie. Ta presja przyczynia się do zmniejszania populacji rodzimych gatunków, lokalnych wymierań i zachwiania równowagi w ekosystemach (np. śmierć ptaków owadożernych sprawia, że wzrasta liczba owadów, a koty nie są w stanie polować na robaki tak efektywnie – dla nich to zabawa). Równowaga między obecnością kotów a ochroną populacji dzikich zwierząt jest bardzo istotna z punktu widzenia ekologii. Świadomi właściciele kotów powinni znać konsekwencje swoich działań. Według naukowców warto ograniczać wypuszczanie kotów bez kontroli, szczególnie w okresie lęgowym ptaków, zakładać im specjalne dzwoneczki ostrzegające potencjalne ofiary (chociażby w tym okresie, bo na stałe przytwierdzone potrafią bardzo męczyć koty) czy zapewniać im odpowiednio atrakcyjne zabawy, by zaspokoić ich instynkt łowiecki. Źródła: Insect Conservation and Diversity, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tak nowa królowa przejęła władzę. Spryskała konkurentkę toksyczną substancją. „Natura wykracza poza fikcję”
Walka o tron nie jest jedynie domeną ludzkiej ambicji. Naukowcy udokumentowali sytuację, w której pasożytnicza królowa mrówek podstępem zmusiła robotnice do zabicia królowej matki. W konsekwencji przejęła władzę, a robotnice zaczęły jej służyć.
Życie mrówek wydaje się nam być ułożone i pozbawione większych ekscesów. Jednak pasjonaci tych zwierząt znają nieco inną prawdę. Kilka lat temu Taku Shimada, który prowadzi popularnonaukowego bloga „AntRoom”, poinformował o zagadkowym zjawisku: infiltracji kolonii mrówek przez pasożytniczą królową. Naukowcy postanowili odtworzyć w kontrolowanych warunkach taką sytuację. Wnioskami podzielili się właśnie na łamach czasopisma „Current Biology”. Pasożytnicza królowa jak mrówczana Mata Hari Matkobójstwo, czyli zachowanie polegające na tym, że potomstwo zabija lub zjada swoją matkę, jest rzadko spotykanym zjawiskiem w naturze. Na pierwszy rzut oka wydaje się ono niepraktyczne. Jednak może czasem w przyrodzie przynosić korzyści. – Do tej pory odnotowano tylko dwa rodzaje matkobójstwa, z których korzysta matka lub potomstwo. W tym nowatorskim matkobójstwie, o którym piszemy, żadna z nich nie czerpie korzyści; jedynie pasożytnicza strona trzecia – mówi dr Keyzo Takasuka z japońskiego Uniwersytetu Kyushu, autorka publikacji w „Current Biology”. Morderczy eksperyment Jak przebiegło badanie? Ponieważ bezpośrednie wprowadzenie królowej-pasożyta do gniazda kończyłoby się atakiem, badacze musieli stworzyć chemiczny kamuflaż. W tym celu królową pasożytniczą umieszczano na noc w jednej komorze z robotnicami i kokonami mrówek-żywicielek. Po jednej nocy pasożytnicza królowa nabywała specyficzny zapach kolonii, co pozwalało jej ominąć początkową obronę. Następnie naukowcy obserwowali, jak „zamaskowana” królowa pasożytnicza zlokalizowała królową żywiciela w gnieździe. Spryskała królową kwasem mrówkowym. W ten sposób zmyliła robotnice. Sama szybko się wycofała, a robotnice zaczęły postrzegać swoją królową jako zagrożenie (ze względu na zapach) i dokonały jej „egzekucji”. Kolejnym etapem było przejęcie kolonii przez pasożytniczą królową matkę i złożenie przez nią jaj. Robotnice otoczyły ją troskliwą opieką. Chemiczną manipulację udokumentowano u dwóch daleko spokrewnionych gatunków pasożytniczych mrówek i ich żywicieli: Lasius orientalis, która infiltruje gniazda Lasius flavus oraz Lasius umbratus, która atakuje kolonie Lasius japonicus. Przejęcie gniazda. Normalna sprawa? Naukowcy znają takie gatunki mrówek, które przejmują kolonię innej królowej, wykorzystując zapach jako osłonę. Istnieje wiele przykładów pasożytnictwa społecznego mrówek, gdzie po wejściu do mrowiska pasożytnicza królowa zabija królową mrowiska i przekonuje robotnice, aby jej służyły. Nowość tego badania polega na tym, że dopiero teraz zaobserwowano działania, które powodują to matkobójcze zachowanie. – To przykład [zachowania] natury wykraczającej poza to, co widzieliśmy w fikcji – komentuje dr Takasuka. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wciornastki pod lupą – fascynujące życie mikroskopijnych stworzeń
Przecinki, a właściwie wciornastki, to małe owady, które warto poznać z bliska. Choć część gatunków należących do tego rzędu owadów szkodzi roślinom, wciornastki pełnią także istotne funkcje w ekosystemach – są drapieżnikami, zapylaczami i rozkładaczami materii organicznej. Dla miłośników przyrody i ogrodników obserwacja tych drobnych stworzeń staje się okazją do nauki i zrozumienia naturalnych procesów zachodzących w przyrodzie. Wciornastki udowadniają, że nawet najmniejsze organizmy mają ogromne znaczenie i fascynujące życie, którego warto być świadomym.
Spis treści: Jak wyglądają przecinki robaczki? Czy przecinki gryzą? Domowe sposoby na wciornastki Znaczenie wciornastków w przyrodzie Przecinki robaczki, czyli wciornastki, należą do rzędu Thysanoptera i obejmują około 6 tysięcy opisanych gatunków, z czego obecność 226 gatunków stwierdzono w Polsce. Można je spotkać na wszystkich kontynentach, od tropików po Antarktydę, są więc zwierzętami kosmopolitycznymi. Ich niewielkie rozmiary, zwykle od 1 do 2,5 mm, sprawiają, że łatwo je przeoczyć, a jednak potrafią w znaczący sposób wpływać na rośliny, na których żerują. Wciornastki występują w różnych środowiskach: na liściach, kwiatach, w ściółce leśnej, pod korą drzew, a nawet na glonach, grzybach i porostach. Niektóre gatunki są drapieżne i polują na inne małe bezkręgowce, inne zaś (fitofagi) żywią się sokami roślin, powodując ich odbarwienia, deformacje liści i pąków. Jak wyglądają przecinki robaczki? Wciornastki nie należą do najbardziej kolorowych owadów. Ich wygląd jest raczej stonowany i dyskretny, co pozwala im łatwo ukrywać się na liściach i łodygach roślin. Charakteryzują się wydłużonym ciałem z dwiema parami wąskich skrzydeł o strzępionych brzegach. Ich aparat gębowy jest asymetryczny i kłująco-ssący – prawe szczęki są zredukowane, a lewe przekształcone w sztylet, którym przebijają tkanki roślin, by wysysać sok. Na głowie znajdują się oczy złożone i przyoczka, a czułki składają się z kilku segmentów, co ułatwia owadom orientację w otoczeniu. Nie wszystkie wciornastki mają skrzydła – zdarzają się formy krótkoskrzydłe i bezskrzydłe. Ich odnóża są kroczne, zakończone pazurkami (w stadium larwalnym) lub przylgami (u dorosłych osobników). Wciornastki żyją zazwyczaj 2–4 tygodnie, a liczba pojawiających się w jednym roku pokoleń waha się od 1 do aż 15. Najłatwiej zauważyć wciornastki na liściach, gdzie pojawiają się charakterystyczne srebrzyste lub białe plamki, a czasem ciemniejsze ślady odchodów. Obserwacja ich zachowań pozwala dostrzec fascynujące aspekty życia tych owadów, np. zdolność tworzenia kolonii czy powodowania powstawania na roślinach patologicznych narośli zwanych galasami. Niektóre gatunki wciornastków mają również unikatowe ubarwienie kamuflujące, które pozwala im wtapiać się w tło liścia lub kory, co znacznie utrudnia ich wykrycie nawet przez doświadczonych hodowców roślin. Czy przecinki gryzą? Dla ludzi wciornastki nie stanowią poważnego zagrożenia. Nie gryzą w sensie bólu, choć mogą siadać na skórze i powodować lekkie podrażnienia lub uczucie mrowienia czy łaskotania. Problem pojawia się głównie w przypadku roślin – zarówno w uprawach polowych, szklarniowych, jak i w domowych doniczkach – gdy masowo żerują na liściach i pąkach, powodując ich uszkodzenia. Obserwacja wciornastków jest fascynującym doświadczeniem. Warto podejść do nich z ciekawością i zrozumieniem, zamiast od razu traktować jako szkodniki wymagające agresywnej interwencji chemicznej. Wciornastki mogą być wskaźnikami stanu zdrowia roślin. Wzrost ich populacji często sugeruje zaburzenia w mikroklimacie liści, nadmierną wilgotność lub stres roślinny. Zrozumienie tego sygnału pozwala roślinomaniakom reagować w sposób przemyślany, np. przez zmianę podlewania, zwiększenie cyrkulacji powietrza lub wprowadzenie naturalnych wrogów wciornastków. Domowe sposoby na wciornastki Dla osób ceniących naturalne metody zwalczania szkodników istnieją bezpieczne rozwiązania. Populację wciornastków można ograniczać ekologicznymi metodami poprzez: regularne przemywanie liści letnią wodą, co mechanicznie usuwa dorosłe osobniki i larwy; przemywanie roślin roztworem wody z szarym mydłem, mydłem potasowym czy płynem do naczyń. Doskonałym pomysłem jest także zastosowanie wyciągu z czosnku lub cebuli, które działają odstraszająco i kontaktowo na owady; roztocza drapieżne (np. dobroczynek wielożerny), które żywią się wciornastkami, ale są całkowicie bezpieczne dla ludzi, roślin i zwierząt domowych. Takie metody pozwalają zachować równowagę w ekosystemie domowym lub ogrodowym, jednocześnie chroniąc rośliny przed nadmiernym uszkodzeniem. Obserwacja wciornastków i kontrola populacji w naturalny sposób pozwala lepiej zrozumieć ich rolę w przyrodzie i znaczenie dla lokalnych ekosystemów. Znaczenie wciornastków w przyrodzie Wciornastki odgrywają wiele istotnych ról ekologicznych. Choć część gatunków jest szkodnikami roślin uprawnych, inne: uczestniczą w zapylaniu kwiatów, szczególnie w przypadku roślin drobnoowocowych lub polnych, regulują populacje drobnych owadów i larw, będąc naturalnymi drapieżnikami, wpływają na procesy rozkładu materii organicznej, żywiąc się martwą roślinnością i grzybami. Dzięki temu są istotnym elementem równowagi biologicznej w ekosystemach lądowych. Dla miłośników przyrody stanowią ciekawy obiekt badań i obserwacji, a ich różnorodność zachwyca nawet doświadczonych entomologów. Ponadto wciornastki w perspektywie długoterminowej mają wpływ na ewolucję roślin. Ciągłe żerowanie stymuluje rozwój mechanizmów obronnych liści, woskowych powłok czy wydzielania związków chemicznych odstraszających owady. Warto więc pamiętać, że wciornastki nie są tylko szkodnikami – są integralnym elementem sieci ekologicznej. Obserwacja ich życia uczy szacunku dla mikroświata, który zwykle umyka naszej uwadze. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć procesy zachodzące w roślinach i przyrodzie, co przekłada się na zdrowsze uprawy i bardziej zrównoważone ogrodnictwo. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Trzmiele potrafią zaskoczyć. Dość powiedzieć, że naukowcy nauczyli je rozumieć prostą odmianę kodu Morse’a!
Okrąglutkie i gęsto owłosione pszczoły z rodzaju Bombus, czyli trzmiele, stały się obiektem badań naukowców z Queen Mary University of London (QMUL). Badacze chcieli sprawdzić inteligencję tych stworzeń oraz ich zdolność do uczenia się i oceny czasu. Wyniki uzyskane przez owady przewyższyły oczekiwania ekspertów.
Czy wszystkie zwierzęta odbierają upływ czasu i potrafią uwzględniać go w swoich codziennych wyborach? Wiemy, że kolibry i pszczoły planują swoje podróże po danym obszarze zgodnie z tempem odnawiania się nektaru w poszczególnych gatunkach roślin. Ale naprawdę skuteczna komunikacja wymaga też kodowania i dekodowania przerw czasowych. Widzimy, że wykorzystywane jest to m.in. w charakterystycznym tańcu pszczół czy w sygnałach godowych świerszczy. Mamy też potwierdzone dane o tym, że różna długość trwania wydawanych dźwięków odpowiada różnym odległościom i jest charakterystyczna dla konkretnych gatunków. Słodki jak kropka Ale czy owady mogą podejmować decyzje o tym, gdzie się udać, na podstawie tego, czy zobaczą krótkotrwały błysk oznaczający „kropkę”, czy długotrwałą „kreskę”? Zdolność ta znana była do tej pory jedynie u ludzi i innych kręgowców, takich jak makaki czy gołębie. Jednak eksperci z Queen Mary University of London (QMUL) uznali, że pszczoły, a konkretnie trzmiele, również mogą to robić. „W pracy skupiamy się na zdolności trzmiela Bombus terrestris do rozróżniania wizualnych przedziałów czasowych w zakresie 0,5–5 sekund w zadaniu wolnego żerowania. Ich umiejętność rozróżniania czasów trwania błysków może sugerować elastyczność układu wzrokowego oraz zdolność uczenia się arbitralnych wskazówek czasowych” – napisali badacze we wstępie do artykułu opublikowanego na łamach „Biology Letters”. Pszczeli Morse Aby trenować pojedyncze osobniki do odnajdywania nagrody w formie cukrowego roztworu umieszczonego przy jednym z dwóch błyskających kółek, zespół zbudował specjalny labirynt. W drugim błyskającym kółku umieszczono substancję gorzką, której trzmiele nie lubią. Świetlne kółka błyskały krótko („kropka”) lub długo („kreska”). Miało to zbudować odpowiednie skojarzenia: krótki błysk – cukier; długi błysk – nieprzyjemna, gorzka substancja. Pozycje błyskających kółek były zmieniane, tak by pszczoły nie mogły polegać na otoczeniu czy stałych wskazówkach przestrzennych. Owady nauczyły się kierować sygnałami świetlnymi wyjątkowo szybko. W dalszej fazie eksperymentu naukowcy usunęli słodką nagrodę, a mimo to trzmiele poruszały się wyłącznie poprzez błyski światła. Kodujące trzmiele Okazało się, że większość owadów od razu kierowała się ku „poprawnemu” błyskowi – temu, który wcześniej był skojarzony z cukrem – niezależnie od położenia kółka. To jasno wskazuje, że nauczyły się rozróżniać długość błysku. Innymi słowy, nauczyły się odczytywać sygnały „kropki” i „kreski”. – Ponieważ w naturalnym środowisku trzmiele nie stykają się z migającymi bodźcami, to naprawdę niezwykłe, że tak świetnie poradziły sobie z zadaniem. Fakt, że potrafiły śledzić czas trwania błysku, można przypisać ich „zdolności przetwarzania czasu”, która wyewoluowała do innych celów, takich jak śledzenie ruchu w przestrzeni lub komunikacja – wyjaśnia kierujący badaniem Alex Davidson. – Alternatywnie, ta zaskakująca zdolność kodowania i przetwarzania czasu może być podstawowym składnikiem układu nerwowego, który jest immanentną właściwością neuronów — dodaje ekspert. Źródło: phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tarczówka marmurkowata – inwazyjny owad, który podbija Europę
Tarczówka marmurkowata to owad, który w ciągu ostatnich lat zyskał miano jednego z najbardziej uciążliwych gatunków inwazyjnych. Choć jeszcze niedawno był znany wyłącznie w Azji Wschodniej, dziś można go spotkać w wielu częściach świata, w tym także w Polsce. Często wzbudza zainteresowanie osób, które nagle odkrywają go w swoim ogrodzie czy nawet w domu. Co warto o nim wiedzieć, jakie zagrożenie stanowi i jak go rozpoznać?
Spis treści: Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Gdzie występuje? Co je tarczówka marmurkowata? Rozmnażanie i stadia rozwojowe Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Dorosła tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) to pluskwiak osiągający 12–17 mm długości i 7–10 mm szerokości. Jej ciało ma typowy dla tej rodziny pluskwiaków kształt tarczki – szerokie, nieco spłaszczone, z wyraźnym, trójkątnym przedpleczem. Ubarwienie jest zmienne, ale najczęściej brązowo-zielone z marmurkowymi plamami. Charakterystycznym elementem są pięcioczłonowe czułki oraz odnóża ozdobione jasnymi i ciemnymi obrączkami. Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Na brzegach odwłoka widoczne są naprzemiennie ułożone jasne i ciemne pasy, które dodatkowo ułatwiają rozpoznanie owada. Kolor spodu tułowia i odwłoka zależy m.in. od rodzaju pobieranego pokarmu i może mieć barwę jasnobrązową z połyskiem rudym lub różowym. Warto podkreślić, że tarczówka marmurkowata lata. Wbrew obiegowej opinii, nie jest owadem ograniczonym wyłącznie do pełzania po roślinach. Jej loty nie należą jednak do szczególnie dynamicznych. Gdzie występuje? Rodzimym obszarem występowania tarczówki marmurkowatej jest wschodnia część Azji – Japonia, Korea Północna, Korea Południowa, Tajwan, północny Wietnam oraz częściowo także Chiny. Jednak od lat 90. XX wieku owad ten rozpoczął swoją ekspansję na inne kontynenty. Pod koniec XX wieku pojawił się w Ameryce Północnej, a kilka lat później zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać. W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 2004 roku w Liechtensteinie i w 2007 roku w Szwajcarii. Od tego czasu populacje pojawiły się w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Niemczech, Francji, na Węgrzech i w Grecji. Tarczówkę marmurkowatą w Polsce po raz pierwszy stwierdzono w 2018 roku w Dobczycach (woj. małopolskie). Kolejne obserwacje miały miejsce w Cieszynie i Warszawie. Od tego czasu liczba zgłoszeń stopniowo rośnie, co wskazuje, że owad zadomawia się także u nas. Najczęściej zauważa się go w miastach – przy oknach, na balkonach, a nawet wewnątrz mieszkań, gdzie szuka schronienia na zimę (podobnie jak inny gatunek inwazyjny pluskwiaka występujący w naszym kraju, wtyk amerykański). Co je tarczówka marmurkowata? Tarczówka marmurkowata to fitofag, czyli owad odżywiający roślinami. Jest przy tym gatunkiem wyjątkowo polifagicznym – oznacza to, że nie ogranicza się do jednego typu roślin. W USA stwierdzono żerowanie tego pluskwiaka na ponad 175 gatunkach! Atakuje zarówno drzewa i krzewy owocowe, jak i warzywa czy kukurydzę. W menu tego owada znajdują się m.in.: jabłoń, grusza, śliwa, czereśnia, brzoskwinia i morela, winorośl i malina, jesion, klon, leszczyna, paulownia omszona, pomidor, ogórek, papryka, fasola, kukurydza, rośliny ozdobne, jak budleja Davida czy róże. Żerowanie polega na nakłuwaniu tkanek roślin i wysysaniu soków. Efektem są deformacje liści i owoców, opóźnienie wzrostu, a w przypadku owoców – przebarwienia, spadek jakości i gorszy smak. To sprawia, że tarczówka marmurkowata jest traktowana jako groźny szkodnik gospodarczy. Rozmnażanie i stadia rozwojowe Samice składają jaja w klastrach liczących 20–30 sztuk, najczęściej na spodniej stronie liści. Cykl życiowy tarczówki marmurkowatej jest dość złożony i obejmuje pięć stadiów. Pierwsze stadium larwalne (ok. 2,4 mm długości) wyróżnia się kontrastowym czarno-czerwonym ubarwieniem. Nimfy pozostają początkowo blisko miejsca wylęgu. W kolejnych stadiach larwy stopniowo rosną, nabierają bardziej stonowanych barw i obrączkowania na odnóżach i czułkach. W ostatnim, piątym stadium można już rozpoznać płeć – u samic pojawia się charakterystyczna bruzda na spodzie odwłoka. Liczba pokoleń w ciągu roku zależy od klimatu: w środkowej części USA zwykle są dwa, w południowych Chinach nawet pięć. W Europie, w tym w Polsce, owady rozwijają się głównie w okresie od lipca do września, co pokrywa się z czasem dojrzewania wielu owoców. Jaja tarczówki marmurkowatej mogą być atakowane przez naturalnych wrogów – m.in. błonkówki z rodzaju Telenomus. Dorosłe osobniki są z kolei atakowane przez muchówki Trichopoda pennipes. Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Jednym z najbardziej dokuczliwych aspektów jest to, że owady te jesienią masowo szukają schronienia przed zimnem. Często dorosłe osobniki wchodzą do domów i budynków gospodarczych. Zdarza się, że zimą można znaleźć je w dużych skupiskach za meblami, w szczelinach okien, w piwnicach i na strychach. Choć są niegroźne dla ludzi i nie gryzą, ich obecność bywa uciążliwa ze względu na specyficzny zapach, który wydzielają, gdy zostaną zaniepokojone (podobnie jak nasz rodzimy odorek zieleniak). To właśnie od tej cechy pochodzi angielska nazwa – stink bug. Zapach wydzielany przez tarczówki marmurkowate jest opisywany jako ostry, przypominający kolendrę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy zła sława strzyżaka sarniego jest uzasadniona? Podpowiadamy, jak uniknąć ataku latającego „kleszcza
Na sam dźwięk jego nazwy wielu miłośników lasu odczuwa niepokój. Strzyżak sarni, zwany też „latającym kleszczem”, dorobił się opinii jednego z najbardziej nielubianych owadów w Polsce. Choć jego ukąszenia bywają bolesne, a kontakt z nim nie należy do przyjemnych, ten mały pasożyt jest też fascynującym przykładem przyrodniczej specjalizacji. Przystosował się do życia w sierści jeleniowatych oraz potrafi błyskawicznie zmieniać zachowanie i formę po znalezieniu gospodarza. Czy rzeczywiście zasłużył na swoją złą sławę, czy może jego rola w przyrodzie jest bardziej złożona, niż sądzimy?
Spis treści: Strzyżak sarni – występowanie Czy strzyżak gryzie? Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Znaczenie ekologiczne strzyżaków Strzyżak sarni (Lipoptena cervi), znany również jako strzyżak jeleni lub potocznie „latający kleszcz”, jest owadem z rzędu muchówek. Dorosłe osobniki osiągają długość od 5 do 6 mm (bez skrzydeł) i mają charakterystycznie spłaszczone ciało o brunatnym kolorze opatrzone długimi na 5,5–6 mm skrzydłami. Głowa strzyżaka jest szeroka, z małymi oczami i wyraźnie zredukowaną płytką zacieminiową. Odnóża zakończone pazurkami czepnymi pozwalają owadowi pewnie trzymać się sierści zwierzęcia. Twardy, chitynowy pancerzyk utrudnia ich zgniecenie. Samice, po zapłodnieniu, rodzą larwy bezpośrednio w futrze żywiciela. Strzyżaki odrzucają skrzydła po znalezieniu żywiciela. Dzięki temu strzyżaki pozostają przyczepione do futra swojego żywiciela na stałe, co ułatwia im pobieranie krwi. To właśnie ta cecha spowodowała, że owady te są nazywane „latającymi kleszczami”. Strzyżak sarni – występowanie Strzyżaki są szeroko rozpowszechnione na obszarach o klimacie umiarkowanym. W Europie spotykane są w lasach i na ich obrzeżach, od Skandynawii po kraje południowej Europy, a także w północnych Chinach i na Syberii. Gatunek został również przeniesiony do Ameryki Północnej. Najczęściej obserwuje się je od czerwca do września, choć w ciepłe i suche jesienie mogą aktywnie polować nawet do października. Strzyżaki pasożytują głównie na ssakach leśnych – sarnach, jeleniach, łosiach, a sporadycznie na borsukach . Ich obecność jest szczególnie zauważalna w pobliżu uczęszczanych przez zwierzęta ścieżek czy polan. Dzięki niewielkim rozmiarom i zdolności do lotu strzyżaki mogą w krótkim czasie opanować spory obszar lasu, a także znaleźć żywicieli. Stanowią istotny element ekosystemu, będąc pożywieniem dla drapieżników żywiących się owadami. Czy strzyżak gryzie? Tak, strzyżaki gryzą. Ich ukąszenia są zazwyczaj niegroźne dla życia człowieka. Owady te nie rozmnażają się na ludziach, a człowiek jest dla nich przypadkowym żywicielem. Jednak ukąszenie strzyżaka sarniego jest bolesne i może wywołać reakcję alergiczną. Po ugryzieniu na skórze pojawia się swędząca grudka, która może utrzymywać się od 2 do 3 tygodni, a w niektórych przypadkach nawet do roku. U osób szczególnie wrażliwych może rozwinąć się wtórna reakcja alergiczna, objawiająca się rumieniem i silnym świądem, trwającym nawet kilka miesięcy. Strzyżaki mogą dostać się w trudno dostępne miejsca – pod powieki, do uszu czy między włosy, a ich nóżki z haczykami utrudniają ich usunięcie. Mimo że ugryzienia są bolesne i mogą powodować dyskomfort, nie udowodniono, że strzyżaki przenoszą boreliozę. Mogą natomiast, w rzadkich przypadkach, przenosić drobnoustroje powodujące zmiany skórne u zwierząt, na których pasożytują. Strzyżak a kleszcz Choć w wyglądzie strzyżak jeleni przypomina kleszcza, biologicznie są to zupełnie różne organizmy. Strzyżaki należą do muchówek, a kleszcze do pajęczaków. Różni je także sposób pasożytowania: kleszcze wgryzają się w skórę, żerując przez dłuższy czas, natomiast strzyżaki po odnalezieniu żywiciela tracą skrzydła i pozostają w sierści zwierzęcia, pobierając krew w sposób ciągły. Inną istotną różnicą jest cykl życia. Strzyżaki są jajożyworodne – samice rodzą larwy, które po spadnięciu na ziemię czekają na kolejny sezon żeru. Kleszcze natomiast rozmnażają się poprzez składanie jaj. Pomimo podobieństw niektórych cech morfologicznych, strzyżaki i kleszcze należą do dwóch różnych gromad i mają różne znaczenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Nie istnieją sprawdzone środki chemiczne czy domowe sposoby, które skutecznie odstraszają strzyżaki. Popularne preparaty przeciw kleszczom czy komarom zazwyczaj nie działają na te muchówki. Najlepszą formą ochrony jest profilaktyka podczas przebywania w lesie. Kilka praktycznych wskazówek: wybieraj jasną odzież, gdyż strzyżaki preferują ciemno ubarwione ofiary; postaw na gładkie materiały, które mogą utrudniać owadom przylgnięcie; unikaj wchodzenia w gęstą roślinność, zwłaszcza w miejscach uczęszczanych przez sarny i jelenie; dokładnie obejrzyj ciało i włosy po powrocie z lasu, aby w porę usunąć ewentualne owady. Strzyżaki boleśnie gryzą, jednak są doskonałym przykładem fascynujących organizmów o wyspecjalizowanej biologii i interesującym cyklu życiowym. Stanowią przykład przystosowania do życia pasożytniczego, zachowując zdolność do lotu, a jednocześnie zmieniając swój tryb życia po znalezieniu żywiciela. Znaczenie ekologiczne strzyżaków Choć dla ludzi strzyżaki mogą być uciążliwe, w ekosystemie pełnią ważną rolę. Przede wszystkim stanowią pokarm dla gatunków żywiących się owadami. Obserwacja strzyżaków pozwala zrozumieć, jak bardzo złożone są interakcje między pasożytami a ich gospodarzami w naturalnych lasach. Ich obecność wskazuje również na bogactwo fauny w danym obszarze – tam, gdzie są strzyżaki, zazwyczaj występują zdrowe populacje saren, jeleni i łosi. Z tego powodu naukowcy i przyrodnicy często wykorzystują strzyżaki jako wskaźnik jakości ekosystemów leśnych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W Afryce żyje jeden z najpiękniejszych owadów świata. Jego pancerz przypomina dzieła Pabla Picassa
Natura potrafi tworzyć nie tylko spektakularne krajobrazy, lecz także organizmy zachwycające precyzją barw i wzorów. Zdarza się, że nawet niewielki pluskwiak może wyglądać jak miniaturowe dzieło sztuki, przyciągając uwagę intensywnością kolorów i misterną geometrią swojego pancerza.
Afryka przyciąga podróżników przede wszystkim obietnicą spotkań ze zwierzętami, które znamy z atlasów i dokumentów przyrodniczych. Lwy, słonie, żyrafy czy gepardy budzą zachwyt i respekt, a safari stało się synonimem kontaktu z naturą w jej najbardziej widowiskowej formie. Tymczasem niezwykłość tego kontynentu objawia się także w skali dużo mniejszej, często niedostrzegalnej na pierwszy rzut oka. Wśród traw, na liściach i pniach roślin żyją organizmy tak drobne, że mogłyby zmieścić się na palcu, a mimo to robią ogromne wrażenie. Owad, który wygląda jak dzieło sztuki Owad potocznie nazywany „robakiem Picassa” to Sphaerocoris annulus, pluskwiak z rodziny tarczówkowatych, który osiąga zwykle około 15 milimetrów długości i występuje przede wszystkim w Afryce Środkowej oraz Wschodniej. Zaobserwowano go m.in. w Etiopii, Kenii, Kamerunie, Namibii, Republice Południowej Afryki, Tanzanii oraz Zimbabwe. Żyje na terenach trawiastych, wśród krzewów oraz niskiej roślinności, gdzie jego barwy szczególnie wyraźnie odcinają się od stonowanego tła sawanny. Jego potoczna nazwa nawiązuje do niezwykłego wyglądu pancerza, pokrytego kontrastowymi plamami w odcieniach czerwieni, żółci, czerni i bieli, które układają się w nieregularne wzory przypominające abstrakcyjne obrazy Pabla Picassa. Wygląd ten wydaje się dekoracyjny, lecz pełni istotną funkcję biologiczną. W świecie zwierząt intensywne barwy najczęściej oznaczają zagrożenie i stanowią sygnał dla drapieżników, że dany organizm może być toksyczny lub niejadalny. U Sphaerocoris annulus ten rodzaj ubarwienia jest więc formą ostrzeżenia, dzięki któremu owad unika bezpośredniej konfrontacji. Nawet tak niewielki organizm może w ten sposób skutecznie odstraszyć ptaki, jaszczurki czy drobne ssaki, które w przeciwnym razie uznałyby go za łatwy i pozbawiony ryzyka pokarm. Mechanizmy przetrwania „robaka Picassa” Choć to wygląd „robaka Picassa” przyciąga największą uwagę, równie istotne są jego zwyczaje i sposoby na obronę. Sphaerocoris annulus żywi się głównie sokami roślinnymi, nakłuwając liście oraz młode pędy, a wśród jego przysmaków znajdują się m.in. gatunki hibiskusa. Z tego powodu owad pojawia się również na plantacjach, gdzie uchodzi za szkodnika, ponieważ osłabia rośliny i spowalnia ich wzrost. W miejscach, gdzie występuje w większej liczbie, bywa odstraszany wyciągami z czosnku i cebuli lub ręcznie zbierany. Co istotne, dieta wpływa na chemiczne właściwości jego ciała, czyniąc je mało atrakcyjnym dla drapieżników. Owady te bowiem posiadają gruczoły wydzielające substancje toksyczne i w chwili zagrożenia uwalniają intensywny, nieprzyjemny oraz drażniący zapach, który wzmacnia przekaz zakodowany w jaskrawych barwach. W rezultacie drapieżnik otrzymuje sygnał ostrzegawczy zanim podejmie próbę ataku, że kontakt z takim owadem może być nieprzyjemny lub szkodliwy. Barwa i zapach „robaka Picassa” tworzą zatem czytelny komunikat, dzięki któremu owad unika konfrontacji z przeciwnikami wielokrotnie większymi od siebie. Źródła: Our Breathing Planet, IFL Science, Hub Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Mrówki robią coś, czego nikt się nie spodziewał. Również stosują „lockdown w pandemii”
Mrówki modyfikują strukturę swoich gniazd, by ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób. Odkrycie naukowców z Uniwersytetu w Bristolu rzuca nowe światło na „medyczną wiedzę” tych owadów.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazuje, że mrówki potrafią nie tylko dostosowywać swoje gniazda do warunków środowiskowych, ale także do zagrożeń epidemiologicznych. Zmieniona architektura wnętrza ich gniazd może działać jak naturalny lockdown, ograniczając transmisję patogenów między różnymi częściami kolonii. Mrówcze sposoby na choroby Główny autor badania, Luke Leckie, doktorant nauk biologicznych na Uniwersytecie w Bristolu (Wielka Brytania), opowiada: – Wiedzieliśmy już, że mrówki dostosowują budowę gniazd do temperatury i składu gleby. Teraz po raz pierwszy wykazaliśmy, że modyfikują otoczenie, aby ograniczyć transmisję chorób. Naukowiec podkreśla, że to pierwsza taka obserwacja w świecie zwierząt. Od dawna wiadomo było, że mrówki mają cały zestaw sposobów na choroby, żeby zmaksymalizować odporność stada. Na przykład usuwają zarodniki chorobotwórczych grzybów, spryskują chorych członków kolonii odkażającą trucizną, lub izolują zarażone osobniki. Jak badano gniazda mrówek? Teraz naukowcy zastosowali zaawansowaną tomografię komputerową, aby sprawdzić, czy mrówki narażone na patogeny przerabiają swoje gniazda. Kolonie mrówek to skomplikowane, trójwymiarowe konstrukcje z tunelami i komorami pełniącymi różne funkcje, takie jak magazynowanie pożywienia czy ochrona potomstwa. Tomografia pozwoliła dokładnie je prześwietlić. Badacze analizowali dwie grupy po 180 robotnic każda, które umieszczono w dwóch pojemnikach wypełnionych glebą. Pracowite mrówki od razu zaczęły kopać gniazda. Po 24 godzinach do każdego z nich dodano po 20 kolejnych mrówek, z czego jedną wystawiono na działanie zarodników grzybów. Następnie mrówkom pozwolono na dalszą budowę gniazd przez 6 dni. W międzyczasie okresowo wykonywano skany tomografem. „Lockdown” w koloniach mrówek Gdy naukowcy mieli już trójwymiarowe modele gniazd, przeprowadzili symulacje rozprzestrzeniania się choroby. Pokazały one, że zmodyfikowane gniazda zmniejszały ryzyko narażenia na patogeny. Dzięki tym ulepszeniom architektury, mrówki chronią najważniejsze części kolonii, w których znajdują się zapasy żywności i młode. – Jednym z naszych najbardziej zaskakujących odkryć było to, że gdy włączyliśmy do symulacji samoizolację mrówek, efekt ograniczania transmisji choroby był jeszcze silniejszy – dodaje Leckie. Gniazda mrówek, podobnie jak nasze miasta, są złożoną siecią struktur. Okazuje się, że mrówki zarządzają przestrzenią i ryzykiem równie dobrze, jak ludzie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gdy samica przestaje pachnieć – jak genetycznie zmodyfikowane ćmy mogą uratować nasze sady
Chemiczne pestycydy, mające chronić zbiory przed szkodnikami, zabijają niezbędne do trwania życia zapylacze. Co w takim razie zrobić, by zapylacze przetrwały, a szkodniki nie niszczyły zbiorów? Prowadzona przez d Marie Inger Dam z Uniwersytetu w Lund grupa badawcza znalazła na ten problem zaskakujące rozwiązanie.
Spis treści: Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? Jeśli lubisz obserwować tańczące wokół żarówki ćmy, już zetknąłeś się z jednymi z najbardziej destrukcyjnych szkodników niszczących sady. Wszystko dlatego, że właśnie te owady w swoim stadium larwalnym drążą korytarze w jabłkach, brzoskwiniach i innych owocach. Rolnicy bronią się przed ćmami używając pestycydów. Ale te nie dość, że nie są obojętne dla innych owadów, ze szczególnym uwzględnieniem pszczół, to w dodatku ich nadużywanie doprowadziło do rozwinięcia się odporności na pestycydy u dużej grupy szkodników. Konieczna jest inna, bardziej zielona metoda. Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy I tutaj na scenę wkracza dr Marie Inger Dam, szwedzka ekspertka od biotechnologii z Uniwersytetu w Lund. Wraz ze swoim zespołem badawczym usunęła u samic ciem konkretny gen, przez co nie były one w stanie produkować feromonów przyciągających samce. A tam, gdzie nie dochodzi do kopulacji — nie ma potomstwa. Choć rozwiązanie wydaje się zaskakująco proste, stworzenie „nieatrakcyjnej” ćmy okazało się prawdziwym wyzwaniem. – Usuwając gen, który pozwala samicom ciem wytwarzać zapach przyciągający partnerów, moi współpracownicy i ja stworzyliśmy „nieatrakcyjnego” motyla — i pokazaliśmy, jak można wykorzystać naturalne instynkty owadów do skuteczniejszej i bardziej ekologicznej ochrony upraw – napisała badaczka w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation”. Dodała, że potrzebujemy nowych, bardziej zrównoważonych metod ochrony roślin, takich jak jabłka, kukurydza, pomidory czy ryż — które często padają ofiarą gąsienic motyli. Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Motyle odnajdują partnerów dzięki wydzielanym przez samice feromonom. Ta forma komunikacji chemicznej jest wyjątkowo popularna w świecie owadów. Wykorzystują ją m.in. pszczoły, trzmiele, a nawet muszki owocówki. Każdy gatunek wytwarza jednak feromon charakterystyczny tylko dla siebie. Samce ciem potrafią wyczuć zapach samicy z odległości 3–4 kilometrów. Gdy uda im się ją zlokalizować, dochodzi do kopulacji. Samiec przekazuje jej tzw. spermatofor — woreczek zawierający nasienie i substancje odżywcze. Po zapłodnieniu samica składa setki, a nawet tysiące jaj. Umieszcza je na liściach, owocach lub łodygach roślin, które będą odpowiednim pokarmem dla larw po wykluciu. Gąsienice wylęgają się już po kilku dniach, a ponieważ w tym stadium są wyjątkowo żarłoczne, drążą tunele w owocach, niszcząc plony. Rolnicy od lat stosują syntetyczne feromony, by wywabiać samce z dala od samic i w ten sposób ograniczać ich rozmnażanie. Problem polega na tym, że każdy gatunek tworzy unikatową mieszaninę feromonów, a jej sztuczne odtworzenie w laboratorium jest często kosztowne i skomplikowane. Aby lepiej zrozumieć ten mechanizm, badacze musieli najpierw określić, w jaki sposób organizm ćmy wytwarza właściwe substancje. Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? – Nasze badanie dotyczyło owocówki wschodniej (Grapholita molesta), poważnego szkodnika brzoskwiń, jabłek i innych owoców. Celem było znalezienie genu odpowiedzialnego za produkcję jej feromonu – napisała Marie Inger Dam. Feromony powstają z kwasów tłuszczowych dzięki działaniu określonych enzymów. Aby zidentyfikować właściwy gen, badacze musieli najpierw ustalić, jaki kwas tłuszczowy jest materiałem wyjściowym, a następnie odkryć enzym, który przekształca go w feromon. Ostatnim krokiem było znalezienie genu kodującego ten enzym. – Korzystając z techniki chromatografii gazowej, udało nam się zidentyfikować mały kwas tłuszczowy, który stanowił surowiec dla zapachu samic. Gdy umieściliśmy tę substancję na gruczole feromonowym ćmy, została przekształcona w feromon – mieliśmy więc punkt wyjścia – wyjaśnia badaczka. Następnie badacze musieli znaleźć enzym odpowiedzialny za tę przemianę. Analizując DNA ćmy, udało się wyodrębnić gen desaturazy – kluczowy element całego procesu. Wówczas do akcji wkroczyła technologia CRISPR, czyli precyzyjne nożyczki genetyczne, nagrodzone Nagrodą Nobla. Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? – Usunęliśmy wskazany gen bezpośrednio z jaj motyla. Kiedy owady dorosły, samice pozbawione genu nie potrafiły już wytwarzać feromonu. To potwierdziło, że odkryliśmy kluczowy element komunikacji płciowej ciem – napisała biotechnolożka. Badacze podkreślają, że ta metoda może być skuteczna także w przypadku innych gatunków szkodliwych motyli, które posiadają podobny system feromonowy. – Znając już odpowiedni gen, możemy produkować feromony poza organizmem owada – na przykład w drożdżach lub roślinach, zaprojektowanych jako biologiczne „fabryki”. Takie organizmy mogłyby w naturalny sposób wytwarzać feromony, tanio i bez szkody dla środowiska – podobnie jak dziś drożdże GMO produkują leki, np. insulinę – podsumowuje dr Marie Inger Dam. To przełomowe podejście może zmienić sposób, w jaki chronimy rośliny – skutecznie, ekologicznie i bez użycia szkodliwych chemikaliów. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dzikie pszczoły miodne wpisane na listę zagrożonych gatunków w UE. Powoli znikają z Europy
Małe, rodzinne pasieki rosną jak grzyby po deszczu, a coraz więcej osób interesuje się pszczelarstwem – pokazuje to chociażby rozwój kanałów w social mediach poświęconych hodowli miododajnych owadów. Mogłoby się wydawać, że pszczoły są rozkwicie. Nic bardziej mylnego: dzikie pszczoły mogą wkrótce zniknąć z Europy, pozostawiając jedynie swoich pracujących dla naszej uciechy kuzynów. Do czasu.
Pszczoły to nie tylko wielkie pasieki, z których pszczelarze pozyskują miód: ważną rolę w ekosystemie pełnią także pszczoły mieszkające nie w pielęgnowanych ulach, ale na wolności. Tzw. dzikie pszczoły miodne, czyli zasiedlające m. in. dziuple drzew, przeżywają ogromny kryzys. Pszczoły na liście gatunków zagrożonych wyginięciem Populacje dzikich pszczół miodnych zostały w najnowszej aktualizacji Czerwonej Listy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody uznane za zagrożone wyginięciem w Unii Europejskiej. Zwrócono uwagę na owady zamieszkujące nie ule, ale naturalne środowisko. Chociaż pszczoły żyły w związku z człowiekiem od tysięcy lat – pierwsi prawdopodobnie „udomowili” je starożytni Egipcjanie – to dopiero współczesne pszczelarstwo związane z mobilnymi ulami i komercyjnym zapylaniem miało największy wpływ na gatunek. W związku z działalnością pszczelarzy pszczoła miodna funkcjonuje obecnie w dwóch formach: hodowlanej i dzikiej. Pszczoła pszczole nierówna To właśnie przede wszystkim dzikie pszczoły miodne znajdują się dzisiaj w kryzysie, chociaż obu formom nie wiedzie się szczególnie dobrze – w ulach stale notuje się straty związane ze zmieniającym się klimatem. Chociaż pszczoły należą do tego samego gatunku (Apis mellifera) co mieszkańcy uli, to ich życie i wpływ na środowisko jest radykalnie różny. Skoro nie odróżnia się osobnych gatunków, to jak rozpoznać dziką pszczołę? Unia Ochrony Przyrody uznała, że wyróżniają ją dwa kryteria: żyje swobodnie, bez nadzoru i może samodzielnie utrzymać swoją liczebność, nie polegając na wprowadzeniu nowych kolonii (np. pszczół, które uciekły z komercyjnych uli). Dzikie pszczoły zagrożone w UE Europa ma najniższe zagęszczenie wolno żyjących kolonii na świecie – popularność pasiek sprawia, że liczba zarządzanych przez człowieka uli znacząco przewyższa ilość dzikich gniazd. Zdobyte przez badaczy i udokumentowane w ramach akcji „Honey Bee Watch” dane pokazują, że ich liczba dramatycznie spada. Związane jest to jednocześnie z utratą siedlisk, inwazyjnymi pasożytami, nowymi chorobami i krzyżującymi się w wyniku działalności człowieka gatunkami owadów. Pszczoły rzeczywiście mają kłopoty. Czerwona lista zagrożonych gatunków ostrzega Właśnie z tego powodu dziko żyjące pszczoły miodne zostały sklasyfikowane na Czerwonej Liście jako gatunek „zagrożony wyginięciem w Unii Europejskiej”. Jego ochrona powinna być priorytetem: nie tylko z powodu swojej kultowości jako symbolu Europy. Obecność dzikich pszczół to zapewnienie bioróżnorodności, bezpieczeństwa żywnościowego i ochrona ekosystemów dla kolejnych pokoleń. Dzikie pszczoły – w odróżnieniu od hodowlanych – to te, które wykształciły w sobie największą odporność na choroby, pasożyty czy trudne warunki, które w trymiga mogą zniszczyć ule hodowlane. To cenny rezerwuar genetyczny, od którego może zależeć bezpieczeństwo naszej planety. Nie możemy sobie pozwolić, by pozostały one niedostatecznie zbadane i bez ochrony. Źródła: Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody, Czerwona Lista IUCN, Honey Bee Watch Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak radzić sobie z komarami? Naukowcy ze Stanów znaleźli wyjątkowy sposób, który naprawdę działa
Czy jesteśmy świadkami przełamania frontu na wojnie z komarami? Te uciążliwe owady są bardzo niebezpieczne. Chociaż w naszej szerokości geograficznej powodują zazwyczaj jedynie swędzące ukąszenia, to w innych częściach świata przenoszą niebezpieczne wirusy Zika, dengi czy malarii. Odkrycie naukowców z Virginia Tech może pomóc nam raz na zawsze uporać się z tym problemem. Czy to koniec rządów komarów?
Amerykańscy naukowcy z wirginijskiego Instytutu Politechnicznego i Uniwersytetu Stanowego właśnie sprawili, że walka z komarami staje się dużo prostsza. Udoskonalili oni znaną technikę wypuszczania na wolność bezpłodnych samców. Jak to działa? Kontrolowanie populacji komarów kluczem do sukcesu Obecnie największą nadzieją na powstrzymanie komarów jest biologiczne kontrolowanie ich populacji: udaje się to dzięki przenoszącym specyficzne geny samcom hodowanym w laboratoriach. Takie samce łączą się następnie z samicami, jednak z ich uniesień nie powstaje gryzące potomstwo. To zaś zmniejsza populację bez konieczności stosowania środków chemicznych. Brzmi to jak rewolucyjne rozwiązanie, prawda? Aż ciśnie się na usta pytanie, czemu jeszcze – skoro mamy takie dobre metody – nie rozwiązaliśmy problemu komarów. Odpowiedź jest prosta: chodzi o pieniądze. Kosztowna wojna przeciwko owadom Naukowcy w swoim badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” zaprezentowali DeMark, czyli system genetyczny, który czyni znany sposób dużo mniej kosztownym. Do tej pory metoda walki z komarami – szczególnie roznoszącymi m.in. wirusa Zika owadami z gatunku Aedes aegypti – była skomplikowana technicznie, pracochłonna i kosztowna. To ograniczało jej skuteczność. Nowy system eliminuje problem ręcznego sortowania, czyniąc produkcję dużych partii niegryzących samców komarów banalnie prostą. – To potężne nowe narzędzie do globalnych działań na rzecz zwalczania komarów – twierdzi Austin Compton, jeden z autorów badania. Dodaje, że jest łatwe do wdrożenia i skalowalne zależnie od potrzeb. Jak działa system DeMark? Dzięki systemowi udaje się odizolować niechciane komary, zanim osiągną dorosłość, za pomocą markerów genetycznych. Pozostaje jedynie partia niegryzących owadów, a to wszystko bez konieczności wykonywania modyfikacji genetycznych. Przekazują one dalej allele – wersje genów komarów – które w określonych kombinacjach powodują przedwczesną śmierć niektórych owadów. Ale nie wszystkich, bo komary są potrzebne. Naukowcy mieli jedną obawę: czy komary wyhodowane w laboratorium będą mogły konkurować z dzikimi w zakresie kopulacji. Na szczęście się to udało, a było to główne ograniczenie zastosowania metody poza laboratorium. – Ta metoda może współgrać z innymi strategiami zwalczania komarów. Naszym celem jest bowiem rozszerzenie rosnącego zestawu dostępnych narzędzi do walki z chorobami przenoszonymi przez komary w sposób, który będzie odpowiedni dla poszczególnych regionów i społeczności na całym świecie – mówi Zhijian „Jake” Tu, wybitny profesor entomologii i główny autor badania. Najgroźniejsze zwierzęta na świecie Komary uważa się najgroźniejsze zwierzęta na świecie. WHO szacuje, że rocznie odpowiadają one za śmierć ponad 700 000 osób. Zgony wywołuje głównie roznoszona przez te owady malaria. Groźne są także węże: te zbiorczo zabijają około 138 000 ludzi rocznie, psy – 58 000 oraz krokodyle uśmiercające około tysiąca ludzi. Bardzo groźnym zwierzęciem jest także gatunek znany jako Homo sapiens – ten bezpośrednio odpowiada za śmierć przynajmniej 400 000 pobratymców rocznie. Źródło: PNAS, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Archeolodzy odkryli ozdoby z chrząszczy w pradziejowym grobie w Polsce. Błyszczały jak szkło
Ozdoby wykonane z części pancerzy chrząszczy złożyli żałobnicy do grobu dziecka ponad 2500 lat temu. To pierwsze potwierdzone wykorzystanie tych drobnych zwierząt jako elementów dekoracyjnych wśród pradziejowych społeczności. Znalezisko pochodzi z woj. dolnośląskiego.
Spis treści: Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Naliściaki w urnie Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Magia w polskich pradziejach? W przeważającej większości grobów odkrywanych przez archeologów w Europie znajdowane są naczynia ceramiczne, narzędzia kamienne lub niewielkie przedmioty z metalu. Tym razem archeologów czekało zaskoczenie. Badając nekropolę z wczesnej epoki żelaza, natknęli się w jednym z grobów na coś, co ich zdziwiło. Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nekropolę w Domasławiu naukowcy badali w latach 2006–2008 w związku z planowaną budową obwodnicy Wrocławia. Archeolodzy wkroczyli na ten teren przed budowlańcami. Wiele cennych odkryć dokonywanych jest w naszym kraju w czasie tzw. badań ratowniczych, które poprzedzają wielkie inwestycje. W Domasławiu dokonano wielu cennych odkryć z różnych epok. Była też nekropola funkcjonująca około 850–400 p.n.e. z ponad 800 grobami ciałopalnymi. W grobach znaleziono liczne importowane przedmioty, do których należały miecze, naczynia z brązu i ozdoby. Zaświadczają o intensywnych kontaktach społeczności pochowanej w Domasławiu z ludami z regionów podalpejskich, a nawet śródziemnomorskich. Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Grób, któremu nadano numer 543 był pod wieloma względami wyjątkowy. Był bardzo głęboki i obudowany drewnianymi balami. Wewnątrz znajdowały się trzy ceramiczne urny, w których znaleziono spopielone ludzkie kości. W przypadku jednego z naczyń szczątki należały do osoby w wieku 20–25 lat, w drugiej było ich za mało, by powiedzieć coś więcej o zmarłym. A w trzeciej były to kostki należące do dziecka w wieku 9–10 przemieszane ze szczątkami owcy lub kozy. To w urnie dziecięcej było też coś, co przykuło uwagę badaczy. – W momencie odkrycia pewne elementy wyposażenia wyglądały jak wykonane ze szkła. Tymczasem okazało się, że były to przedplecza owadów, czyli części ich pancerza – relacjonuje dr Agata Hałuszko z Fundacji Archeolodzy.org i Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Jest ona współautorką artykułu na temat tych zagadkowych przedmiotów, który właśnie ukazał się na łamach czasopisma „Antiquity”. Pracowali nad nim też dr Anna Józefowska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN i prof. Marcin Kadej w Wydziału Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego dzięki środkom z Narodowego Centrum Nauki. Naliściaki w urnie Dr Hałuszko, która jest antropologiem fizycznym i badała kości z urny, dopiero w czasie szczegółowej analizy ustaliła, że te części pancerzy należały do naliściaków wielożerków, czyli chrząszczy Phyllobius viridicollis. Występują do dziś i są one szkodnikami krzewów i drzew liściastych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/5-ea385de.jpg" width="3189" height="2653" alt="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" title="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" /> Dlaczego chrząszcze znalazły się w urnie? Czy był to przypadek? Wygląda na to, że nie. Zdaniem badaczy ich pancerze złożono tam celowo. Było ich w sumie aż 17 – 12 całych i 5 zachowanych fragmentarycznie. Zachowały się do naszych czasów zapewne w wyniku szczęśliwego zbiegu okoliczności – zostały „zaimpregnowane” dzięki związkom chemicznym, które uwolniły się z metalowej fibuli, również znajdującej się w urnie. Badacze sugerują, że były to ozdoby. Świadczy o tym ich jednolity wygląd. – Głowę i odwłok owadów celowo usunięto. A niektóre z pancerzy były nawleczone na zachowane w urnie źdźbło trawy; widoczny jest nawet zawiązany supełek – wskazuje w rozmowie z National Geographic Polska dr Hałuszko. Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Naukowcy uważają, że te elementy owadów pełniły funkcję ozdób. Te nietypowe świecidełka być może włożono w postaci naszyjnika do pudełka wykonanego z kory brzozowej, której fragmenty znaleziono w urnie. – Albo pancerze ozdabiały ten pojemnik – sugeruje dr Hałuszko. W przeciwieństwie do zwłok nie spalono tych przedmiotów, tylko dołożono do kości. To odkrycie to ewenement nie tylko w skali Polski, ale i świata. „Do tej pory nie uzyskano jednoznacznych dowodów na wykorzystanie owadów jako elementów dekoracyjnych przez społeczności prehistoryczne” – piszą badacze na łamach „Antiquity”. Magia w polskich pradziejach? Jak należy interpretować to odkrycie? Badacze nie dają jasnej odpowiedzi. Wskazują, że owady odkryte w kontekstach pogrzebowych są najczęściej kojarzone z praktykami magicznymi i interpretowane jako symbole przemijania życia i śmierci. Inną wskazówkę dają badania etnograficzne. Na przykład wśród Hucułów, słowiańskiej grupy etnicznej zamieszkującej obszary zachodniej Ukrainy i północnej Rumunii, zauważano naszyjniki wykonane z innych niż w Domasławiu chrząszczy. Składające się nawet z około 80 owadów, były noszone przez dziewczęta jako talizmany zapewniające im dobrobyt. Naturalnie połyskujące chitynowe pancerze chrząszczy i pokrywy ich skrzydeł inspirowały też ludzi ery wiktoriańskiej w Wielkiej Brytanii. Używano ich do wytwarzania ozdób lub części biżuterii i kostiumów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gigantyczny 40-centrymetrowy patyczak odkryty w wysokogórskich lasach w Australii
Po dwóch ekspedycjach naukowcy odkryli ogromny, nieznany gatunek patyczaka w lasach stanu Queensland w Australii. Impulsem do poszukiwań nowego gatunku było zdjęcie nadesłane przez amatora.
Spis treści: Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Czy naukowcy odnajdą też samca? Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Nazwany Acrophylla alta ogromny owad mierzy aż 40 cm długości i waży około 40 gramów. Najprawdopodobniej jest najcięższym znanym owadem Australii — cięższym nawet niż endemiczny dla Queensland olbrzymi karaczan Macropanesthia rhinoceros. Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Odkrycia dokonali profesor Angus Emmott z James Cook University oraz jego współpracownik Ross Coupland. Impulsem do poszukiwań była fotografia otrzymana przez Couplanda za pośrednictwem mediów społecznościowych, która wskazywała na możliwość istnienia nieznanego wcześniej gatunku w deszczowych lasach stanu Queensland w Australii. Po wielodniowych nocnych poszukiwaniach w listopadzie 2024 roku badacze odnaleźli dużą samicę w niedostępnym terenie, w pobliżu osady Millaa Millaa i krateru Mount Hypipamee. Owad znajdował się tak wysoko, że potrzebna była długa gałąź, aby go ściągnąć z drzewa. Naukowcy zebrali również jaja owada, które są istotnym elementem identyfikacyjnym wśród patyczaków — każdy gatunek ma jaja o unikatowym kształcie. Kolejną samicę udało się zaobserwować w lutym 2025. View oEmbed on the source website Emmott wyjaśnił, że patyczak mógł pozostać nieodkryty, bo zamieszkuje nie tylko trudny teren, ale same korony drzew. Tylko wiatr lub ptaki mogą zagonić te owady niżej, gdzie mogłyby łatwiej zostać zauważone przez ludzi. Czy naukowcy odnajdą też samca? Następnym krokiem w badaniach jest odnalezienie samca, co jednak będzie trudne. Samce patyczaków są zazwyczaj dużo mniejsze i wyglądają zupełnie inaczej niż samice, przez co nierzadko mylnie klasyfikuje się je jako przedstawicieli innego gatunku, a nawet rodzaju. Emmott podkreślił, że najlepszym sposobem na potwierdzenie zgodności gatunkowej jest obserwacja pary podczas kopulacji i zebranie jaj. Samice, póki co, zamieszkały w muzeum w Queensland Museum w Brisbane i być może doczekają się kiedyś partnera. Ekspertka ds. entomologii z Queensland Museum, Nicole Gunter, zaznaczyła, że odkrycie Acrophylla alta wypełnia jedną z luk w wiedzy o australijskiej bioróżnorodności, choć niewielką. Szacuje się, że aż 70% australijskich gatunków owadów nie zostało jeszcze opisanych naukowo. Gunter podkreśliła również, że klasyfikacja gatunku ma kluczowe znaczenie dla jego ochrony. Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Acrophylla to rodzaj dużych patyczaków żyjących w Australii, składający się z 10 gatunków. Charakteryzują się bardzo długim i cienkim ciałem, wyjątkowym nawet jak na patyczaki. Największym gatunkiem do tej pory był Acrophylla titan, osiągający 25 cm długości. Owady te są roślinożerne, żywią się głównie liśćmi eukaliptusa i innych drzew z bogatej flory Australii. Są spokojne i aktywne głównie nocą. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Trzmiel a bąk – jakie są różnice między tymi owadami?
Niektórzy uważają, że trzmiel to bąk i może ugryźć. To nieprawda! Wyjaśniamy, czym różnią się trzmiele i bąki oraz jak pomagać pożytecznym trzmielom.
W tym artykule: Trzmiel i bąk – czym się różnią? Trzmiel – rola w zapylaniu roślin Trzmiel – jak mu pomóc Trzmiel – ciekawostki Wielu ludzi sądzi, że trzmiele (Bombus) to bąki, które gryzą ludzi. To wyjątkowo krzywdząca plotka. Na pierwszy rzut oka może te owady wyglądają podobnie, ale gdy przyjrzymy im się bliżej, to zauważymy, że znacznie różnią się między sobą. Trzmiel i bąk – czym się różnią? Trzmiele są niezwykle łagodne, żądlą niezmiernie rzadko i wyłącznie w samoobronie. Na ich żądle nie ma haczykowatych zakończeń. Z tego powodu po użądleniu żądło nie pozostaje w skórze człowieka. Jad trzmieli zawiera mniej substancji niebezpiecznych dla człowieka niż jad pszczeli. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/trzmiele-bawia-sie-dla-przyjemnosci-ich-umysly-sa-znacznie-bardziej-wyrafinowane-niz-sadzilismy-fot-getty-images-6b8e8ae.jpg" width="2700" height="1991" alt="Trzmiele bawią się dla przyjemności. Ich umysły są znacznie bardziej wyrafinowane niż sądziliśmy (fot. Getty Images)" title="Trzmiele bawią się dla przyjemności. Ich umysły są znacznie bardziej wyrafinowane niż sądziliśmy (fot. Getty Images)" /> Trzmiele należą do rodziny pszczołowatych (Apidae). Są naszymi naturalnymi sprzymierzeńcami, ponieważ zapylają wiele ważnych dla człowieka roślin. Wzbudzają jednak lęk z powodu swych rozmiarów. Najpospolitszy trzmiel ziemny (Bombus terrastris) osiąga 28 mm długości i głośno brzęczy w czasie lotu. Trzmiele podlegają w Polsce ochronie prawnej. Prawdziwe bąki (Tabanidae) należą do rzędu muchówek (Diptera) i wyglądają zupełnie inaczej. Wyglądem przypominają duże, szare muchy. Są bardzo uciążliwe dla ludzi i zwierząt. Samice bąków żywią się krwią, a ich ukąszenia są bardzo bolesne i długo się goją. Bąki mogą przenosić groźne choroby. Dlatego lepiej unikać owadów podobnych do muchy niż poczciwego trzmiela. Warto odróżniać popularnego w Polsce bąka bydlęcego (Tabanus bovinus) od innych gryzących owadów ze skrzydłami. Chodzi o tzw. „muchę końską” (naukowa nazwa to jusznica – Haematopota pluvialis) oraz ślepaka (Chrysops). Wszystkich tych stworzeń należy unikać. Trzmiel – rola w zapylaniu roślin Wiele ważnych dla człowieka roślin zapylają owady. Wśród naturalnych zapylaczy istotną rolę odgrywają trzmiele. Codziennie odwiedzają kilka tysięcy kwiatów. Zapylają m.in. pomidory i borówki amerykańskie. Ich zasadniczą przewagą nad pszczołami jest większa odporność na złą pogodę. Dla wielu roślin, w tym drzew owocowych, kluczowa dla rozpoczęcia kwitnienia jest długość dnia. Może być chłodno, a one i tak w pewnym momencie rozwiną kwiaty. Tymczasem pszczoły są niezwykle wrażliwe na temperaturę. Na dobrą sprawę nie ruszają się z ula, jeśli na zewnątrz jest mniej niż 12 stopni Celsjusza. Podobnie działa na nie zachmurzenie. Trzmiele są bardziej odporne. Wkraczają do akcji już przy 8 st. C i niewiele robią sobie z braku słońca. Trzmiel – jak mu pomóc Według European Red List of Bees z 2014 r., ok. 24% europejskich gatunków trzmieli jest zagrożonych wyginięciem. Jak pomóc trzmielom, pszczołom i innym pożytecznym zapylaczom? Sposobów jest wiele. Od hodowania na balkonie czy w ogrodzie miododajnych roślin (należą do nich m.in. wrzos, lobelia, mięta, lawenda, szałwia, nasturcja, nagietek i dalia). Po umieszczanie w ogrodzie domków dla dzikich pszczół czy trzmieli (można kupić gotowe lub wykonać coś takiego samodzielnie – szczegółowe projekty i porady dostępne są w internecie). – Takie inicjatywy są bardzo fajne, bo pomagają też działkowcom czy ogrodnikom oswoić się z owadami, których wielu się boi. A niesłusznie, bo pszczoła samotnica czy trzmiel praktycznie nie żądli – mówi prof. Jerzy Wilde z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Warto też pamiętać, że zapylaczom takim jak trzmiele bardzo szkodzi nienaturalna monotonia równo przystrzyżonych trawników. Dlatego dobrze jest mieć w ogrodzie trochę bardziej „dzikie” zakątki – z krzewami, wyższą trawą, ziołami itd. Trzmiel – ciekawostki Trzmiel nie przebiera w kwiatach. Ma zwyczaj żywić się na wielu gatunkach. Ale po wizycie na roślinie zaprawiającej nektar alkaloidem gelseminą, ma szansę być zdrowszy. Toksyna ta oczyszcza mu jelita z pasożytów. Trzmiele występują na większości lądów świata. Wyjątkiem są tereny Antarktydy i większości Afryki oraz Azji Mniejszej i nizin Indii. W Polsce występuje 31 gatunków trzmieli. Najpospolitsze z nich to: trzmiel ziemny, trzmiel polny, trzmiel łąkowy, trzmiel kamiennik. Trzmiele poruszają się powoli. W locie osiągają prędkość ok. 10 km/godz. Na porośniętych chwastami poboczach torowisk kolejowych – i tylko tam we Wrocławiu – można spotkać zagrożonego wyginięciem trzmiela szarego.
To nieprawda, że motyl nie może być przezroczysty. Greta oto ma skrzydła jak ze szkła
Greta oto to żywy dowód na to, że natura zna sztuczki, o jakich nie śniło się naukowcom. Sprawdź, co kryje się za przezroczystością tego tropikalnego cudu.
Spis treści: Greta oto – klasyfikacja biologiczna motyla szklanoskrzydłego Budowa i wygląd Greta oto Gdzie występuje Greta oto? Cykl życia motyla szklanoskrzydłego Zachowanie i ekologia Greta oto, znana powszechnie jako motyl szklanoskrzydły, jest jednym z najbardziej intrygujących przykładów mimikry i przystosowań ewolucyjnych w świecie owadów. Jej niemal przezroczyste skrzydła wzbudzają podziw i zainteresowanie zarówno entomologów, jak i laików. Ten tropikalny motyl stanowi przykład fascynującej harmonii między biologią, ekologią a zjawiskami optycznymi. Greta oto – klasyfikacja biologiczna motyla szklanoskrzydłego Greta oto została opisana naukowo w 1854 roku przez entomologa J.H. Hewitsona. To gatunek należący do królestwa zwierząt, typu stawonogów. Jest przedstawicielem gromady owadów oraz rzędu motyli. Zaliczany jest do rodziny rusałkowatych (Nymphalidae), a dokładniej do podrodziny Danainae. Gatunek ten należy do rodzaju Greta, którego najbardziej znanym przedstawicielem jest właśnie Greta oto. Rodzaj Greta obejmuje około 16 gatunków, ale to Greta oto jest najbardziej znana dzięki swoim przezroczystym skrzydłom. Budowa i wygląd Greta oto Zjawisko przezroczystości skrzydeł Greta oto jest unikatowe w świecie motyli. W przeciwieństwie do większości motyli, które posiadają skrzydła pokryte mikroskopijnymi łuskami nadającymi im kolor, Greta oto ma skrzydła częściowo pozbawione pigmentu i łusek. Przezroczystość uzyskana jest dzięki nanostrukturom – nieregularnie rozmieszczonym łuskom o właściwościach antyrefleksyjnych. Te mikroskopijne wypustki redukują odbicie światła aż o 80%. Dzięki temu skrzydła stają się praktycznie niewidoczne. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Nature Communications” naukowcy z Uniwersytetu w Singapurze potwierdzili, że powierzchnia skrzydeł Greta oto zawiera nanostruktury. To one rozpraszają światło i umożliwiają przezroczystość niezależnie od kąta padania światła. Cechy fizyczne Greta oto to motyl o rozpiętości skrzydeł wynoszącej od 5,6 do 6,1 centymetra. Charakterystyczną cechą jego wyglądu są skrzydła. Posiadają przezroczystą membranę otoczoną ciemnymi, brązowymi lub czerwonawymi obrzeżami, co nadaje mu wyjątkowy, delikatny wygląd. Ciało tego owada jest smukłe, z ciemnym tułowiem i lekko owłosionym odwłokiem. Wśród osobników nie występuje wyraźny dymorfizm płciowy. To oznacza, że samce i samice są do siebie bardzo podobne pod względem wyglądu zewnętrznego. Gdzie występuje Greta oto? Greta oto występuje przede wszystkim w Ameryce Środkowej, gdzie można ją spotkać w takich krajach jak Meksyk, Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Kostaryka i Panama. Zasięg jej występowania obejmuje również północne rejony Ameryki Południowej, w tym Kolumbię, Ekwador, Peru i Wenezuelę. Sporadycznie obserwowano ją także w południowych Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza w Teksasie, gdzie pojawia się jako migrant. Motyl ten preferuje wilgotne środowiska, szczególnie tropikalne lasy deszczowe i mgielne, a także obrzeża plantacji charakteryzujących się dużą bioróżnorodnością. Często występuje również w dolinach rzecznych, gdzie rośnie bujna roślinność zielna. Greta oto jest gatunkiem dziennym, a jej obecność w danym miejscu zwykle wiąże się z występowaniem odpowiednich roślin żywicielskich. Cykl życia motyla szklanoskrzydłego Samice Greta oto składają jaja przypominające maleńkie kulki na spodniej stronie liści roślin z rodzaju Cestrum, należących do rodziny psiankowatych. Jaja mają żółtawy odcień i osiągają średnicę około 1 mm. W naturalnych warunkach okres inkubacji trwa od 3 do 5 dni. Po wykluciu się z jaj gąsienice mają zieloną barwę i są łatwe do rozpoznania dzięki purpurowym i białym paskom biegnącym wzdłuż boków ciała. Dodatkowo pokryte są delikatnymi włoskami. Ich głównym pożywieniem są liście Cestrum nocturnum, które zawierają toksyczne alkaloidy. Spożycie tych związków sprawia, że zarówno gąsienice, jak i dorosłe motyle stają się niejadalne dla wielu drapieżników. W rozwoju larwalnym Greta oto przechodzi przez pięć stadiów, tzw. instary, które łącznie trwają około dwóch tygodni. Po zakończeniu fazy larwalnej gąsienica przekształca się w poczwarkę. Ma ona charakterystyczny, metaliczny, srebrzysty połysk i jest przyczepiona do liścia lub łodygi za pomocą cienkiej nici jedwabnej. Stadium poczwarki trwa od 7 do 10 dni i w tym czasie zachodzi pełna przemiana ciała w procesie zwanym metamorfozą zupełną (holometaboliczną). Gdy rozwój dobiega końca, z poczwarki wyłania się dorosły motyl. Po kilku godzinach, potrzebnych na wyschnięcie i utwardzenie skrzydeł, jest gotów do lotu. Dorosłe osobniki żyją średnio od 2 do 3 tygodni. W tym czasie odżywiają się nektarem roślin takich jak Lantana camara, Eupatorium odoratum oraz przedstawicieli rodzaju Ageratum. Zachowania i ekologia Greta oto to jeden z nielicznych tropikalnych motyli zdolnych do migracji. Badania terenowe wykazały, że może pokonywać nawet do 19 kilometrów dziennie. Zazwyczaj porusza się wzdłuż rzek i strumieni. Tu ułatwia orientację w terenie i dostęp do odpowiednich siedlisk. W zachowaniach godowych samce odgrywają aktywną rolę, wykorzystując feromony płciowe do przyciągania samic. Feromony te są syntetyzowane z alkaloidów pobieranych z nektaru i liści roślin. Substancje zapachowe pełnią podwójną funkcję. Nie tylko służą komunikacji seksualnej, ale również odstraszają inne samce, zwiększając szanse na skuteczne rozród. Ochrona Greta oto opiera się na trzech uzupełniających się strategiach. Pierwszą z nich jest toksyczność chemiczna – gromadzone w ciele alkaloidy czynią motyla niejadalnym dla drapieżników. Drugim mechanizmem jest kamuflaż optyczny. Przezroczyste skrzydła utrudniają dostrzeżenie go wśród liści i kwiatów. Trzecia strategia to zachowania obronne. Motyl lata nisko i nieregularnie, co utrudnia jego schwytanie. Greta oto pełni ważną funkcję w ekosystemach tropikalnych jako zapylacz, zwłaszcza roślin o wąskich rurkach korony, do których dostęp mają tylko nieliczne owady. Co więcej, jego obecność jest uważana za wskaźnik wysokiej jakości środowiska. Tam, gdzie występuje, zwykle panują sprzyjające warunki przyrodnicze. Choć gatunek ten nie jest oficjalnie uznany za zagrożony, jego populacje są podatne na negatywne skutki zmian klimatu, wylesiania i degradacji siedlisk. Stabilne populacje obserwuje się przede wszystkim na obszarach chronionych, takich jak rezerwaty i parki narodowe w Kostaryce, na przykład Monteverde Cloud Forest. Działania podejmowane w celu ochrony tego gatunku obejmują m.in. edukację ekologiczną, wspieranie istnienia rezerwatów przyrody, monitorowanie populacji oraz promocję ogrodów motyli (tzw. butterfly farms), które nie tylko wspierają ochronę gatunkową, ale też pełnią funkcję edukacyjną i turystyczną.
Szmaragdowy intruz w Polsce. Błyszczący owad pojawił się nieproszony i niszczy
Wygląda jak ozdoba – działa jak szkodnik. Nowy gatunek chrząszcza sieje spustoszenie w parkach i ogrodach. Szczególnie upodobał sobie ulubione rośliny Polaków.
Spis treści: Dumek jałowcowy w Polsce Nowe zagrożenie dla roślin ozdobnych Kampinoski Park Narodowy bije na alarm. W polskich ogrodach, parkach i miejskich terenach zielonych pojawiło się nowe zagrożenie. To dumek jałowcowy (Lamprodila festiva), czyli inwazyjny gatunek chrząszcza z rodziny bogatkowatych. Jego żerowanie może prowadzić do masowego zamierania popularnych roślin ozdobnych, takich jak tuje, cyprysiki czy jałowce. Dumek jałowcowy w Polsce Na pierwszy rzut oka wygląda jak mały cud natury. Swoim metalicznie zielonym ubarwieniem i błyszczącymi niebieskimi plamkami dumek jałowcowy przyciąga uwagę przyrodników. Jednak każdy, kto wie o nim nieco więcej, ma świadomość, że to szkodnik. Owad ten pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, ale na skutek zmian klimatu zaczął szybko rozprzestrzeniać się na północ Europy. Dumek jałowcowy trafia do nowych krajów również przez przypadek – wraz z transportem sadzonek. W Polsce po raz pierwszy został wykryty w 2019 roku. Dziś obecny jest już m.in. na Podkarpaciu. Bardzo możliwe, że pojawił się też w rejonach Mazowsza. Właśnie dlatego Kampinoski Park Narodowy opublikował w mediach społecznościowych wpis ze zdjęciem autorstwa profesora Dawida Marczaka. Dumek jałowcowy szczególnie upodobał sobie rośliny z rodziny cyprysowatych. Chętnie sadzimy je m.in. w przydomowych ogródkach. Dorosłe chrząszcze nie są może agresywne, ale ukryte pod korą larwy drążą spiralne korytarze, niszcząc tkanki przewodzące. Skutek? Z czasem całe krzewy zasychają, żółkną i obumierają. Objawy żerowania – takie jak pęknięcia kory, niewielkie, soczewkowate otwory i wyraźne pogorszenie kondycji roślin – widać od razu. Nowe zagrożenie dla roślin ozdobnych Jak podają pracownicy Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa (GIORiN), na Podkarpaciu potwierdzono obecność wszystkich stadiów rozwojowych szkodnika – od larw po świeżo wyklute, dorosłe osobniki. Rośliny zaatakowane przez chrząszcze muszą zostać jak najszybciej wycięte i zutylizowane. Trzeba tak zrobić zanim owady rozpoczną masowy wylot, który przypada na okres od maja do sierpnia. Jak na razie szkody ograniczają się głównie do nasadzeń ozdobnych, jednak przyrodnicy zwracają uwagę na poważniejsze ryzyko. Dumek jałowcowy może zacząć atakować także naturalne stanowiska jałowca pospolitego, rośliny charakterystycznej dla wielu rodzimych ekosystemów, w tym Puszczy Kampinoskiej. To mogłoby doprowadzić do zachwiania równowagi ekologicznej. Dumek jałowcowy to nie tylko kolejny egzotyczny przybysz. Jego pojawienie się przypomina nam, że świat się zmienia, co dotyczy również naszych ekosystemów. Odpowiedzialność za ograniczanie skutków tej zmiany spoczywa zarówno na instytucjach, jak i na właścicielach ogrodów. Wspólnymi siłami możemy powstrzymać szmaragdowego intruza, zanim rozgości się w polskim krajobrazie. Ekspansji szkodnika może zapobiec regularna kontrola stanu roślin w ogrodach, parkach i szkółkach. Warto zwracać uwagę na jakikolwiek zmiany w wyglądzie tui i jałowców oraz unikać kupowania sadzonek z nieznanych źródeł. Źródła: Kampinoski Park Narodowy, gov.pl Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Prehistoryczne pasożyty w akcji. Co ujawnił bursztyn z czasów dinozaurów?
To nie scenariusz horroru, tylko zapis sprzed 99 milionów lat. W bursztynie z Mjanmy naukowcy odkryli muchę i młodą mrówkę zainfekowane „grzybem zombie”, który wyrastał im… z głowy.
Spis treści: Bursztyn z cenną pamiątką „Grzyby-zombie” współcześnie Nie wszystkie historyczne skarby znajdują się w ziemi. Wiele tajemnic skrywają też bursztyny. I to właśnie w bursztynie liczącym 99 milionów lat naukowcy odkryli prawdziwy paleontologiczny rarytas. Chodzi o muchę oraz młodą mrówkę. Oba owady były zainfekowane grzybami pasożytniczymi, z których owocniki przebiły się przez ich głowy. Choć znalezisko jest dość makabryczne, to niezwykle cenne źródło wiedzy o prehistorycznych relacjach ekologicznych i ewolucji pasożytów. Bursztyn z cenną pamiątką Zespół badaczy pod kierunkiem Yuhui Zhuanga z Uniwersytetu w Yunnan odkrył w bursztynach z Mjanmy dwa nowe, wymarłe gatunki grzybów z rodzaju Ophiocordyceps. Współcześnie są one znane jako „grzyby-zombie”. Odmiany tego grzyba infekują m.in. mrówki i kontrolują ich zachowanie. Pasożyt zmusza je do wspinaczki na liście, gdzie dochodzi do śmierci gospodarza i rozprzestrzenienia zarodników. Właśnie to zjawisko zainspirowało twórców gry komputerowej i serialu „The Last of Us”. Nowo opisane gatunki – Paleoophiocordyceps gerontoformicae (znaleziony na mrówce) i Paleoophiocordyceps ironomyiae (na musze) – zostały zidentyfikowane dzięki mikroskopii optycznej i tomografii komputerowej 3D. Naukowcy uważają, że grzyby te najpierw zainfekowały swoje ofiary, a następnie zabiły je i wytworzyły owocniki. Dopiero potem owady zostały uwięzione w żywicy, która z czasem zamieniła się w bursztyn. Odkrycie jest przełomowe nie tylko ze względu na wiek znaleziska, ale również ze względu na rzadkość tego typu zachowanych interakcji pasożytniczych w zapisie kopalnym. Jak zauważa dr João Araújo, mykolog z Duńskiego Muzeum Historii Naturalnej, bardzo niewiele skamieniałości dokumentuje pasożytnicze grzyby w akcji. Tymczasem mogły one odgrywać ważną rolę w regulowaniu liczebności populacji owadów już w czasach dinozaurów. „Grzyby-zombie” współcześnie Obecnie tego typu grzyby są nie tylko obiektem fascynacji naukowców, ale także potencjalnym narzędziem w biologicznej walce ze szkodnikami. Dzięki zdolności infekowania konkretnych gatunków owadów są rozważane jako ekologiczna alternatywa dla chemicznych pestycydów. Jak podkreśla cytowany przez CNN prof. Edmund Jarzembowski z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, odkrycie to dowodzi, że złożoność dzisiejszych ekosystemów ma głębokie korzenie sięgające czasów kredy. Choć w bursztynie zachowuje się zaledwie fragment dawnego świata, to właśnie takie fragmenty ukazują nieznane oblicza ewolucji. Źródło: Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To prawdziwy koszmar rolników. Niewielki owad potrafi wyrządzić ogromne szkody w uprawach
Tantniś krzyżowiaczek jest uznawany za najbardziej rozpowszechnionego szkodnika z rzędu motyli. Dzięki niezwykłym zdolnościom adaptacyjnym, ten niewielki owad zdołał opanować niemal cały świat. Pojawia się wszędzie, gdzie występują jego rośliny żywicielskie, a straty, które wywołuje globalnie, są liczone w miliardach dolarów. Jak wygląda tantniś krzyżowiaczek? Na jakich roślinach żeruje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Cenny obiekt badań Ciepła i sucha jesień to dla rolników znak, że w następnym roku przyjdzie im zmierzyć się z niewielkim, za to żarłocznym wrogiem. Gdy tantniś krzyżowiaczek, bo o nim mowa, przepoczwarzy się w motyla, staje się całkowicie nieszkodliwy. Jednak w stadium larwalnym jest prawdziwym pogromcą upraw. Należy jednak podkreślić, że dzięki swoim naturalnym cechom, ten niewielki owad jest nie tylko szkodnikiem, ale także cennym obiektem badań naukowych. Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Tantniś krzyżowiaczek, czyli Plutella xylostella, to owad zaliczany do rzędu motyli, reprezentujący rodzinę tantnisiowatych. Gatunek ten przechodzi pełne przeobrażenie, czyli w jego cyklu życiowym należy wyróżnić cztery stadia rozwojowe, którymi są: jajo, larwa, poczwarka, imago. Jaja tantnisia krzyżowiaczka Samice opisywanego gatunku składają jaja pojedynczo lub w niewielkich skupiskach, liczących do ośmiu sztuk. Następuje to na spodniej części lub w naturalnych zagłębieniach, występujących na powierzchni liści roślin żywicielskich. Płaskie, owalne jaja o błyszcząco żółtym kolorze mierzą zaledwie 0,5 mm długości. W praktyce trudno je zauważyć. O tym, że rośliny zostały zaatakowane przez szkodniki, często świadczy dopiero obecność larw. Larwy tantnisia krzyżowiaczka Larwy, nazywane gąsienicami, przechodzą przez cztery stadia rozwojowe. W najwcześniejszym, czyli tuż po wykluciu, są szare, a ich główki mają żółtą barwę. Wraz z postępem rozwoju stają się jasnozielone, a ich główki przybierają ciemnobrązowy kolor. Starsze osobniki są szaro-, jasno– lub jaskrawozielone, a na ich ciele widoczne są żółte znaczenia. Ich zwężające się na obu końcach ciało składa się z wyraźnie zaznaczonych segmentów, na których odznaczają się krótkie włoski. Na odwłoku występuje pięć par posuwek (nóżek odwłokowych). Tylne układają się w kształt litery „V”. W pełni rozwinięte osobniki mierzą około 10 mm długości. Poczwarki tantnisia krzyżowiaczka W stadium poczwarki, owad ma żółto-brązową lub zieloną barwę. Rozwija się wówczas w luźnym, otwartym kokonie o białej barwie. Takie osłony najczęściej są przyczepione do liści lub łodyg roślin żywicielskich. Rzadziej znajdują się na ziemi, wśród roślinnych szczątków. Imago tantnisia krzyżowiaczka Charakterystyczna morfologia dorosłych osobników pozwala na ich łatwą identyfikację. Imago ma ciało o długości około 7 mm, a rozpiętość jego skrzydeł wynosi 15 mm. Przednia para jest jasnobrązowa, z jasną linią na tylnym brzegu. Skrzydła tylne są szare, a na ich brzegu widoczna jest długa strzępina. Na wewnętrznej krawędzi przedniej pary widoczne są trójkątne znaczenia. Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Samica składa średnio 75 jaj. Wylęg następuje już po 15 dniach, jednak należy podkreślić, że w cieplejszych regionach, larwy lęgną się już po 3 dniach. Stadium larwalne trwa od 7 do 21 dni. Gdy gąsienice skończą żerować, przędą kokon z jedwabiu, w którym następuje przepoczwarzenie. Zależnie od temperatury, poczwarki pozostają w osłonie od 2 do 14 dni. Dorosłe motyle żyją od 2 do 3 tygodni. Kopulacja odbywa się już w dniu wylotu. Samiec zapładnia samicę o zmierzchu. ta wkrótce przystępuje do składania jaj. Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Dorosłe osobniki żywią się nektarem kwiatów i są nieszkodliwe dla upraw. Co innego larwy. W tym stadium tantniś krzyżowiaczek posila się na roślinach krzyżowych, zarówno dzikich, jak i uprawnych. W tej drugiej grupie jego głównym celem są: różne odmiany kapusty (m.in. głowiasta, biała i chińska), kalafior, brokuł, rzepa, kalarepa, rzodkiew. W pierwszym stadium rozwoju gąsienice pożywiają się gąbczastą tkanką roślinną, znajdującą się pod powierzchnią liścia. Starsze żerują na powierzchni, konsumując prawie wszystkie tkanki (z wyjątkiem żyłek i górnej epidermy). To prowadzi do powstania transparentnych „okienek”, które z czasem przekształcają się w dziury. Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Tantnisie krzyżowiaczki to szkodniki, które opanowały prawie cały świat. Występują wszędzie tam, gdzie pojawiają się ich rośliny żywicielskie. Obecności tych owadów nie stwierdzono wyłącznie na Antarktydzie. Mimo że dorosłe osobniki są słabymi lotnikami, rozprzestrzeniają się przede wszystkim naturalnie, przenoszone na znaczne odległości przez wiatr. Masowe migracje i coroczne inwazje są napędzane przede wszystkim zmianami klimatycznymi. Należy jednak podkreślić, że w rozprzestrzenianiu tego gatunku niemałą rolę odgrywa czynnik antropogeniczny. Gdy tantniś zadomowi się w danym środowisku, trudno jest się go pozbyć. Owady rozmnażają się błyskawicznie. W danym roku pojawia się kilka ich pokoleń (tym więcej, im wyższa jest temperatura otoczenia). Larwy błyskawicznie reagują na zagrożenie ze strony drapieżników i potrafią natychmiast spaść z liścia, zawisając na jedwabnej nici. Przez cały okres rozwoju pozostają na wewnętrznej części roślin, co czyni je niemal niewidocznymi dla ludzi. Mało tego, gąsienice są w stanie błyskawicznie rozwinąć odporność na stosowane insektycydy. Owady te pozostają niewrażliwe na większość głównych klas środków ochrony roślin. Cecha ta jest konsekwencją intensywnego, niekontrolowanego stosowania tych środków. Zatem jak zwalczać tego szkodnika? Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Specjaliści rekomendują podejście holistyczne, obejmujące: metody kulturowe (międzyplony, odmiany odporne), metody biologiczne (wykorzystanie naturalnych wrogów tych owadów, w tym parazytoidów i drapieżników, takich jak pająki), ukierunkowane i ograniczone stosowanie insektycydów. Ważne są też działania profilaktyczne. Podstawą jest głęboka orka przedzimowa, pozostawiająca rolę w ostrej skibie. Zasadne jest też dokładne usuwanie wszystkich chwastów z rodziny kapustowatych. Cenny obiekt badań Należy podkreślić, że tantniś krzyżowiaczek jest nie tylko szkodnikiem. Dla naukowców, owad ten jest niezwykle cennym obiektem badań. Jego unikatowe cechy biologiczne czynią go organizmem modelowym, między innymi w badaniach nad mechanizmami odporności na insektycydy, dynamiką migracji owadów i genetycznymi podstawami płodności. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Naukowcy odkryli nowy gatunek rośliny. Jest mięsożerna i poluje w nieznany dotąd sposób
Podczas ekspedycji na Borneo naukowcy natrafili na zupełnie nową roślinę mięsożerną. To nieznany wcześniej gatunek dzbanecznika, który poluje w wyjątkowo nietypowy sposób.
W tym artykule: Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Jak polują dzbaneczniki? Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Odkrycie nowej rośliny mięsożernej zdarza się bardzo rzadko. Dotychczas znamy tylko ok. 650 gatunków należących do tej grupy. W 2021 roku naukowcy z kanadyjskiego Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej natrafili w Ameryce Północnej na Triantha occidentalis. To nieznana wcześniej, niewielka mięsożerna roślina, która chwyta swoje ofiary za pomocą drobnych, białych kwiatków. Było to pierwsze odkrycie rośliny mięsożernej od dwudziestu lat. Równie zaskakujące jest znalezisko z indonezyjskiej części wyspy Borneo. W 2012 r., podczas wyprawy terenowej w prowincji Kalimantan Północny, naukowcy z Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu napotkali zupełnie nowy gatunek dzbanecznika. Został nazwany Nepenthes pudica. Pudica to po łacinie „wstydliwy” lub „skromny”. Nazwa idealnie pasuje do rośliny, która realizuje swoje drapieżne instynkty pod ziemią. Odkrycie zostało opisane w artykule naukowym opublikowanym właśnie w czasopiśmie „Phytokeys”. Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Rośliny mięsożerne polują przede wszystkim na owady. By je schwytać, stosują bardzo różne strategie. Występująca w Polsce rosiczka ma włoski na liściach pokrytych lepką wydzieliną. Przyciąga ona komary i meszki. Gdy owad usiądzie na liściu, grzęźnie w mazi, a włoski zamykają się, unieruchamiając go. Ofiara zaczyna być powoli trawiona. Z kolei muchołówki amerykańskie stosują mechaniczne pułapki. Ich wklęsłe liście podzielone są na dwie części. Gdy między nimi znajdzie się owad, liście zamykają się w błyskawicznym tempie. Trawienie ofiary trwa kilkanaście dni. Gdy się zakończy, liście otwierają się ponownie. Uwaga, złe kwiaty! Są piękne, zabójcze i... jedna z nich może być Twoja - Festiwal Roślin Owadożernych Dla tych, którzy zdecydują się długi weekend w Warszawie mamy całkiem egzotyczną propozycję. Odwiedźcie Ogród Botaniczny w Powsinie, gdzie będzie się odbywał Festiwal Roślin Owadożern... Innego rodzaju pułapek używają dzbaneczniki (Nepenthes). Wykształcają one coś podobnego do wydłużonych worków z odstającym wieczkiem. Dzbany te mają bardzo śliskie krawędzie. Wewnątrz, na dnie, znajduje się płyn. Ofiary, przysiadające na brzegu dzbana, ześlizgują się do środka i wpierw więzną, a później toną w płynie. Roślina może je wówczas spokojnie strawić. Jak polują dzbaneczniki? Liście pułapkowe dzbaneczników – czyli właśnie ich charakterystyczne dzbany – wiszą na łodygach lub leżą na ziemi. Jak się jednak okazało, występują również pod ziemią. – Znaleźliśmy dzbanecznika, który różni się całkowicie od innych gatunków z tego rodzaju – mówi Martin Dančák, główny autor badań. – Umieszcza swoje mierzące 11 cm liście pułapkowe w podziemnych jamach albo bezpośrednio w glebie. Tam poluje na mrówki, chrząszcze i żuki – opowiada naukowiec. Nepenthes pudica to pierwszy dzbanecznik, który poluje pod ziemią. Dotychczas znano tylko trzy inne rośliny mięsożerne, które żerują w glebie. Jednak ich ofiarami padają organizmy mikroskopijnej wielkości. Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Nowy gatunek dzbanecznika został znaleziony w suchym klimacie na wysokości 1000–1300 m n.p.m. Naukowcy wpierw zauważyli zielone liście charakterystyczne dla dzbaneczników. Poszukiwanie worków nie przyniosło efektu. Dopiero widząc którąś roślinę z rzędu, dostrzegli białe pędy zanurzające się w ziemi. Po jej rozkopaniu natrafili na kielichowate worki czerwonawej barwy. Potwór na twoim parapecie? Poradnik hodowcy roślin owadożernych Jak zadbać o roślinę owadożerną w domu? Mamy dla was porady ekspertów z Ogrodu Botanicznego PAN w Powsinie. – Co ciekawe, w ich środku znaleźliśmy sporo różnych organizmów, które przystosowały się do życia wewnątrz dzbanecznika – mówi Václav Čermák, jeden z autorów pracy. – Na przykład larwy komarów czy zupełnie nowy gatunek robaka. Naukowcy podejrzewają, że podziemne dzbany Nepenthes pudica to rezultat przystosowania do wegetacji w górach i na znacznych wysokościach. Pod ziemią warunki są znacznie bardziej stabilne i najprawdopodobniej panuje stała wilgotność. – A to sprawia, że kiedy nastaje susza, łatwiej tam o zdobycz – mówi Michal Golos z Uniwersytetu Bristolskiego, jeden ze współautorów pracy. Źródła: Phytokeys, EurekAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Powrót „czarnej pszczoły”. Owad uznany za wymarłego widziany w kolejnym regionie Polski
Wyjątkowo rzadka zadrzechnia fioletowa, zwana potocznie „czarną pszczołą”, pojawia się w róznych regionach Polski. Ostatnio jej obecność stwierdzono w Roztoczańskim Parku Narodowym i w Białowieży. Ta samotna pszczoła jest u nas pod ścisłą ochroną.
Spis treści: Czarna pszczoła – wygląd Zadrzechnia fioletowa widziana w nowych miejscach w Polsce Jak pomóc czarnej pszczole? Inni zapylacze w Polsce Pszczołę kojarzymy najczęściej z pszczołą miodną (Apis mellifera). Czyli niedużym, brązowo-żółtawym owadem, często spotykanym na kwiatach. Warto jednak wiedzieć, że do rodziny pszczołowatych należy aż 5800 gatunków. W tym kosmate, krępe trzmiele, podobne do os koczownice czy ciemno ubarwione zadrzechnie. Do tych ostatnich należy tzw. czarna pszczoła, czyli zadrzechnia fioletowa. Czarna pszczoła – wygląd To największa w Polsce pszczoła. Ma charakterystyczne, czarne ciało osiągające nawet 3,5 cm długości (dla porównania, robotnica pszczoły miodnej mierzy ok. 1,5 cm). Jej skrzydła fioletowo pobłyskują. Stąd nazwa gatunkowa – zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea). Z wyglądu jest bardzo podobna do zadrzechni czarnorogiej (Xylocopa valga), także występującej w Polsce. Warto przy tym pamiętać, że poza tymi dwoma do rodzaju zadrzechnia należy 400 gatunków owadów. Xylocopa valga / fot. Shutterstock Zadrzechnie to pszczoły samotnice, która nie tworzą licznych kolonii. Zakładają gniazda w suchym drewnie, wiercąc w nim korytarze o długości nawet 30 cm za pomocą żuwaczek. Dorosłe osobniki można zobaczyć od maja, najczęściej na kwiatach szałwii, groszku pachnącego, glicynii, robinii akacjowej, kłosowca pomarszczonego, soi warzywnej i żmijowca zwyczajnego. Zadrzechnia fioletowa widziana w nowych miejscach w Polsce Zadrzechnia fioletowa przez wiele dziesięcioleci była opisana jako gatunek prawdopodobnie wymarły w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt Ginących i Zagrożonych. Opis statusu głosił: bardzo rzadki gatunek śródziemnomorski, na terenie dzisiejszej Polski notowany był zaledwie kilkakrotnie w latach 1868–1935, odtąd niepotwierdzony. To zmieniło się w 2005 r., być może w związku z postępującym ociepleniem klimatu. Od tamtej pory czarna pszczoła została zaobserwowana w: Poleskim Parku Narodowym, Bieszczadach Zachodnich, Wrocławiu, Oławie, Miechowie, Włoszczowie. Poza Polską zadrzechnia fioletowa występuje głównie w basenie Morza Śródziemnego. To gatunek ciepłolubny. Zamieszkuje suche siedliska stepowe i stepopodobne oraz polany i pobrzeża lasów. 31 maja, w śródleśnej osadzie we Floriance na terenie Roztoczańskiego Parku Narodowego, zaobserwowano zadrzechnię. To pierwsza obserwacja czarnej pszczoły na tym terenie. Owada zauważył pracownik parku, Przemysław Stachyra, na jednaj z licznych w okolicy kwietnych łąk. Przyrodnik zwraca uwagę, że mógł to być jeden z dwóch podobnych do siebie gatunków: zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) lub czarnoroga (Xylocopa valga). - Od razu wiedziałem, że to czarna pszczoła, bo jest bardzo charakterystyczna: duża jak trzmiel, czarna, z głębokim niebieskofioletowym połyskiem – po prostu piękny owad – ocenił ekspert. W ostatnich miesiącach zadrzechnię zauważyła także przyrodniczka, autorka National Geographic Traveler i licencjonowana przewodniczka po Puszczy Bialowieskiej, Barbara Żukowska. Obserwacji dokonała 11 maja i jest to kolejny raz kiedy czarną pszczołę widziano w okolicach Białowieży. Jak pomóc czarnej pszczole? Od 2004 r. zadrzechnie są w Polsce pod ochroną. Do przetrwania gatunek ten wymaga zachowania starodrzewów, zwłaszcza drzew suchych. Naukowcy z Lublina opracowali zestaw wskazówek, które mogą pomóc czarnym pszczołom: nie usuwajmy spróchniałego drewna, np. ścian drewnianych budynków, płotów, pni martwych drzew, by zadrzechnie mogły tam zbudować gniazda, na wysokości 3 m umieśćmy w ogrodzie klocki z drewna wierzbowego z nawierconymi otworami o średnicy 10–20 mm i długości 10–20 cm, nie zbliżajmy się do gniazda, by nie niepokoić pszczół, posadźmy rośliny, które lubi zadrzechnia, takie jak kozibród łąkowy, orlik pospolity, cieciorka pstra, żmijowiec zwyczajny, lebiodka pospolita, koniczyna, śliwa, głóg i kruszyna. Należy pamiętać, że zadrzechnie, w przeciwieństwie do innych pszczół samotnic, bronią miejsca swego gniazdowania. Zaniepokojone mogą nawet użądlić. Nie należy ich zabijać, tylko po prostu zostawić w spokoju. Monitoring występowania czarnej pszczoły w Polsce prowadzi stowarzyszenie Natura i Człowiek. Zdjęcia owada można przesyłać na adres mailowy naturaiczlowiek@gmail.com. Inni zapylacze w Polsce Hodowlane pszczoły miodne zapylają jedną trzecią ważnych dla nas upraw. Bez nich nie mielibyśmy wielu owoców, warzyw i nasion. Pozostałą część roślin „obsługują” inne owady. Są wśród nich muchówki, dzikie pszczoły, żyjące w małych koloniach, takie jak zadrzechnia, murarka czy samotnica. Jednak najważniejszą rolę odgrywają trzmiele ogrodowe, których w Polsce mamy 35 gatunków. Owady te są bardzo skutecznymi zapylaczami. Z racji budowy swego aparatu gębowego, wyposażonego w długi „języczek” potrafią korzystać z kwiatów niedostępnych dla pszczół. Włoski pokrywające ciało trzmiela doskonale przenoszą pyłek między kwiatami. Pszczoły nie wychodzą z ula, jeśli temperatura na zewnątrz spada poniżej 12 stopni Celsjusza. Trzmiele natomiast są aktywne już przy 8 st. C, a więc lepiej sprawdzają się np. wtedy, gdy wiosna jest chłodna. To im zawdzięczamy m.in. pomidory, jagody i truskawki – inne owady nie potrafią zapylać tych roślin. Źródła: archiwum NG, Nauka w Polsce, Wikipedia, Gov.pl, stowarzyszenie Natura i Człowiek
Dlaczego mrówki ratują swoje towarzyszki? Naukowcy odkryli intrygującą zależność
Im dłuższe życie, tym większa skłonność do pomocy – taką zależność odkryli polscy badacze wśród mrówek robotnic. Co motywuje te pracowite owady do zachowań altruistycznych?
Spis treści: Mrówki – wyjątkowe zwierzęta Szeroko zakrojone badania mrówek Jakie mrówki są „bohaterskie”? Opłacalność zachowań altruistycznych Nie tylko ludzie wykazują działania altruistyczne czy prospołeczne i niosą pomoc zarówno przedstawicielom swojego gatunku, jak i innym stworzeniom. Dotyczy to również niektórych zwierząt. Zespół ekspertów pod kierunkiem dr. Filipa Turzy z Instytutu Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie postanowił zbadać altruizm u mrówek. Mrówki – wyjątkowe zwierzęta Jeśli chodzi o niesienie pomocy, to mrówki są pod tym względem nietypowe. Zachowania altruistyczne są znane w zasadzie tylko wśród kręgowców, np. ptaków, świń czy gryzoni. Mrówki to jedyne bezkręgowce, które wzajemnie sobie niosą pomoc i są przy tym nadzwyczaj dobrze zorganizowane. Taka obserwacja jest dość zaskakująca, bo mrówki podejmując się akcji niesienia pomocy, same mogą się zranić lub nawet umrzeć. Szeroko zakrojone badania mrówek Zespół dr. Turzy przebadał pod kątem zachowań ratunkowych 14 gatunków mrówek, które występują w Polsce i należą do różnych rodzajów, plemion i podrodzin. Analizy były długotrwałe. Eksperci przeprowadzili łącznie 3,5 tysiąca testów behawioralnych z udziałem 10 tysięcy osobników (mrówek robotnic) i zarejestrowali blisko 300 godzin nagrań. Wyniki opisano w artykule opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „Behavioral Ecology”. Jakie mrówki są „bohaterskie”? Naukowcy odkryli interesującą zależność. Okazało się, że robotnice bardziej długowiecznych gatunków mrówek wykazują większą skłonność do ratowania swoich towarzyszek z opresji. – Celem badań było określenie związku między oczekiwaną długością życia a skłonnością do ratowania mrówek w skali międzygatunkowej. Nasze badania wykazały, że gatunki charakteryzujące się wysoką oczekiwaną długością życia znacznie częściej podejmują działania ratunkowe skierowane do uwięzionych towarzyszek ze swoich kolonii – sprecyzował dr Turza. W jego ocenie taki związek sugeruje, że dłuższe życie może sprzyjać rozwojowi zachowań społecznych, istotnych dla sukcesu kolonii. Opłacalność zachowań altruistycznych Dlaczego mrówki ratują się nawzajem z opresji? Pomimo ryzyka dla indywidualnego ratownika, zachowanie to przynosi znaczące korzyści dla przetrwania i rozwoju całej kolonii, co prawdopodobnie było silnym czynnikiem selekcyjnym dla ewolucji tego typu społeczności. – Wykształcenie zachowań ratunkowych u gatunków, u których robotnice żyją stosunkowo długo, jest opłacalne, ponieważ takie uratowane osobniki mogą jeszcze przez długi czas przyczynić się do funkcjonowania i przetrwania kolonii – podkreśla naukowiec. Badacze wskazali, że poziom zaangażowania w pomoc nie zależał od pokrewieństwa ewolucyjnego między gatunkami. Oznacza to, że skłonność do zachowań ratunkowych pojawiła się niezależnie u różnych gatunków mrówek. Badania przeprowadzono w ramach projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. Źródło: Behavioral Ecology, UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Modliszka w Polsce: fakty i mity. Czy modliszka gryzie i jest groźna dla człowieka?
Czy modliszka może ugryźć człowieka? Od kiedy i gdzie występuje w Polsce? Czy modliszka jest niebezpieczna? Odpowiadamy na najczęstsze pytania i rozwiewamy mity o tym fascynującym owadzie!
Spis treści: Modliszka w Polsce jest pod ochroną? Co je? Jak poluje? Czy potrafi latać? Czy modliszka gryzie? Czy modliszka zjada samca? Prawda o kanibalizmie seksualnym Modliszka w Polsce: ciekawostki Modliszka zwyczajna (Mantis religiosa), inaczej modliszka bigotek lub wieszczka czczona, to jeden z najbardziej interesujących owadów, który coraz częściej pojawia się na polskich łąkach. Jeszcze kilkanaście lat temu była spotykana głównie na południu i południowym wschodzie kraju (głównie w Kotlinie Sandomierskiej oraz na Podkarpaciu). Ze względu jednak na zmiany klimatyczne – cieplejsze i dłuższe sezony letnie – modliszka w Polsce pojawia się coraz dalej na północ. Można ją zobaczyć również na Mazowszu, Lubelszczyźnie i w innych regionach kraju. Mapa jej występowania wciąż się rozszerza. Owad ten preferuje ciepłe, słoneczne miejsca – skraje lasów, łąki, murawy. Jego obecność to znak, że lokalny ekosystem jest dobrze zrównoważony. Modliszkę można spotkać od sierpnia do października, kiedy jest dostatecznie ciepło. Modliszka w Polsce jest pod ochroną? Modliszka w Polsce objęta jest ścisłą ochroną i została wpisana do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt jako gatunek zagrożony. Oznacza to, że nie wolno jej łapać, przetrzymywać, sprzedawać, a tym bardziej zabijać. Modliszka jest pod ochroną ze względu na konieczność zachowania bioróżnorodności i przeciwdziałanie zanikania populacji gatunku. Choć mapa bytowania wieszczki w naszym kraju jest coraz szersza, nadal jest to owad rzadki i wrażliwy na zmiany środowiskowe. Co je? Jak poluje? Czy potrafi latać? Modliszka zwyczajna osiąga długość od 5 do 7 cm. Ma trójkątną głowę i smukłe ciało w kolorze zielonym, żółtozielonym lub jasnobrązowym. Charakteryzują ją złożone jak do modlitwy odnóża chwytne – stąd wzięła się jej nazwa (po angielsku praying mantis). Samce są mniejsze, lżejsze i częściej latają. Samice są masywniejsze, mniej mobilne, ale dominują w zachowaniach społecznych. Modliszka potrafi latać. Dorosłe osobniki mają skrzydła, jednak to samce chętniej ich używają. Co jedzą modliszki? Ich podstawowy jadłospis to muchy, komary, ćmy, koniki polne, świerszcze, motyle, pająki. U wszystkich modliszek pierwsza para odnóży jest przekształcona w potężne narzędzie do chwytania ofiar. Uścisk jest na tyle silny, że nawet duże i silne owady, jak koniki polne, nie mają szans się z niego uwolnić. Modliszka to mistrzyni kamuflażu oraz prawdziwa królowa polowania. Poluje z zasadzki – najczęściej czai się nieruchomo na niskich roślinach, wtopiona w tło, aż ofiara podejdzie wystarczająco blisko. Wtedy błyskawicznie ją chwyta i zjada... bez uśmiercenia, na żywo. Czy modliszka gryzie? Jednym z najczęściej zadawanych pytań w kontekście wieszczki czczonej jest: czy modliszka gryzie człowieka? Odpowiedź może uspokoić – modliszka nie gryzie ludzi celowo. Jeśli już do tego dojdzie, jest to wynik stresu lub nieostrożnego obchodzenia się z owadem. Zwykle unika ludzi, ale jeśli poczuje się zagrożona, modliszka może ugryźć (dotyczy to zwłaszcza silniejszych większych samic). Używa do tego żuwaczek. Pamiętaj – modliszka w Polsce jest pod ochroną, więc nawet jeśli cię ukąsi, nie wolno jej krzywdzić. Czy ugryzienie modliszki boli i czy modliszka ma jad? Dla większości osób ugryzienie modliszki przypomina delikatne uszczypnięcie. Jej aparat gębowy nie jest przystosowany do zadawania bolesnych ran. Ukąszenie nie powoduje większych obrażeń – w skrajnych przypadkach może pojawić się zaczerwienienie czy lekkie pieczenie. Wystarczy przemyć to miejsce przygotowaną wodą lub roztworem soli fizjologicznej, a w razie wystąpienia opuchlizny – przyłożyć lód. Ponadto, wbrew temu, co może sugerować „groźny wygląd” i narosłe wobec tego owada mity, modliszka nie jest jadowita. Nie przenosi chorób i nie atakuje ludzi. Czy modliszka jest groźna dla człowieka? Czy modliszka jest zatem niebezpieczna dla człowieka w jakikolwiek sposób? Odpowiedź brzmi: zdecydowanie nie. Modliszka w Polsce nie jest groźna dla ludzi ani zwierząt domowych. Mało tego: jej obecność to plus! Jest naturalnym drapieżnikiem. Poluje na muchy, komary, szarańcze, gąsienice, a nawet małe pająki. Dzięki temu modliszka pełni ważną rolę w ekosystemie, ograniczając populacje uciążliwych owadów. Jeśli znajdziesz ją na łące, w ogrodzie czy na murawie – po prostu obserwuj. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć rzadki gatunek w jego naturalnym środowisku. Aby jej nie zaszkodzić i samemu czuć się bezpiecznie, nie chwytaj jej gołymi rękami, a jeżeli musisz – unikaj ściskania (modliszka ma delikatny pancerz, podatny na uszkodzenia). Jeszcze raz przypomnijmy: modliszka w Polsce jest pod ochroną – nie wolno jej łapać ani trzymać w domu. Jeśli przypadkiem wpadła do mieszkania, pomóż jej wydostać się na zewnątrz. Jak to zrobić? Otwórz okno lub drzwi – często sama znajdzie drogę. Jeśli nie wychodzi, delikatnie przenieś ją na kartkę papieru i wynieś za okno. Nie stosuj sprejów owadobójczych! – są szkodliwe i niepotrzebne. Czy modliszka zjada samca? Prawda o kanibalizmie seksualnym Jedna z najbardziej sensacyjnych kwestii dotyczących modliszki to pytanie: czy modliszka zjada partnera? Rzeczywiście, kanibalizm seksualny występuje u niektórych gatunków – np. u modliszki chińskiej (Tenodera sinensis) samica może zjadać samca w trakcie lub tuż po kopulacji. Dzieje się tak w około 50% przypadków. Dlaczego modliszka zjada samce? To nie okrucieństwo, lecz strategia ewolucyjna – dodatkowe białko wspomaga rozwój jaj. Jednak czy modliszka zjada partnera zawsze? Nie. U wielu modliszek (w tym zwyczajnej, występującej w Polsce) kanibalizm nie występuje lub jest rzadki. Modliszka w Polsce: ciekawostki Modliszka potrafi obrócić głowę o 180 stopni i obejrzeć się za siebie – to rzadkość w świecie owadów. Modliszki widzą w trzech wymiarach – mają zdolność oceny głębi. To in. dzięki temu są tak dobrymi myśliwymi i potrafią precyzyjnie polować. Modliszka ma tylko jedno ucho – na brzuchu. To unikatowa cecha, która pozwala jej słyszeć ultradźwięki. Samica może złożyć nawet 100–200 jaj w specjalnym kokonie (ooteca), który chroni zarodki przez zimę. Duże gatunki modliszki polują nawet na żaby, ptaki i jaszczurki.
Stworzono baton energetyczny dla pszczół. Ma za zadanie im pomóc, gdy zabraknie kwiatowego pyłku
Naukowcy opracowali pierwszą w pełni syntetyczną karmę dla pszczół. Odżywczy baton można umieszczać w ulach podczas kryzysowych sytuacji, na przykład gdy w pobliżu brakuje odpowiedniego pożywienia, lub zimą.
Spis treści Innowacyjny „baton energetyczny” dla pszczół Dlaczego trzeba dokarmiać pszczoły? Dokarmianie pszczół to konieczność w dzisiejszym komercyjnym pszczelarstwie. Ale dotychczas brakowało odpowiedniej karmy, spełniającej wszystkie – niemałe – potrzeby tych pracowitych owadów. Naukowcy ze Stanowego Uniwersytetu w Waszyngtonie we współpracy z firmą APIX Biosciences opracowali „baton energetyczny” dla pszczół. Wynalazek ten może pomóc między innymi w walce z tzw. colony collapse disorder (CCD) – masowym wymieraniem pszczelich rodzin. Innowacyjny „baton energetyczny” dla pszczół Dotychczas pszczoły były jedynymi zwierzętami hodowlanymi, dla których nie opracowano zbilansowanej, sztucznej karmy. To się właśnie zmieniło. Naukowcy ze Stanowego Uniwersytetu w Waszyngtonie i firma APIX Biosciences z Belgii wspólnie stworzyli pierwsze syntetyczne „batony energetyczne” przeznaczone dla pszczół. Produkt pozytywnie przeszedł testy terenowe na pszczelich rodzinach wykorzystywanych do zapylania borówek amerykańskich i słoneczników w stanie Waszyngton, gdzie naturalny pyłek jest niskiej jakości. Pszczoły dokarmiane batonem żyły dłużej i rosły szybciej od karmionych standardową dietą bez suplementacji. Kluczowy składnik nowej karmy to izofukosterol – związek naturalnie występujący w pyłku kwiatowym. Różne sterole, m.in. 24-metylenocholesterol licznie występują w pyłkach roślin. Autorzy projektu podkreślają, że chociaż syntetyczna karma nie zastąpi naturalnego pyłku, to w sytuacjach kryzysowych — takich jak masowe utraty siedlisk czy susze — może odegrać kluczową rolę w utrzymaniu zdrowych kolonii pszczół. „Baton energetyczny” jest efektem ponad 10 lat badań i współpracy naukowców z pszczelarzami. Trwają przygotowania do wprowadzenia go na rynek amerykański, planowanego na połowę 2026 roku. Badania te to odpowiedź na globalny kryzys trapiący owady zapylające, w tym m.in. dramatyczne spadki populacji pszczół. Zapylają one około 75% upraw na świecie oraz 90% dziko rosnących roślin kwiatowych. Bez pszczół ekosystem Ziemi załamałby się. Dlaczego trzeba dokarmiać pszczoły? Wydawałoby się, że owady tak mądre i pracowite jak pszczoły nie mają problemów ze znalezieniem pożywienia. A jednak to nie zawsze prawda. Na świecie pszczelarstwo to ogromny, komercyjny przemysł, a ule są wożone z miejsca na miejsce. Pszczele rodziny mają za zadanie zapylać konkretne uprawy. Ich dieta jest zatem znacznie bardziej monotonna i niezdrowa, niż pszczół żyjących blisko naturalnych środowisk. Lecz także naturalne środowiska cierpią na coraz większe wyjałowienie i spadek bioróżnorodności, co przekłada się na kondycję pszczół. Gwałtowne zjawiska pogodowe też coraz częściej powodują straty w pszczelich rodzinach. Ponadto w krajach o umiarkowanym klimacie pszczoły zimą są zawsze dokarmiane. Przeważnie jest to pokarm bardzo niskiej jakości – syrop cukrowy. Nowy „baton energetyczny” jest od niego znacznie lepszy. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto najstarszą znaną skamieniałość prehistorycznej mrówki. Ma 113 milionów lat i żuwaczki niczym kosy
Odkrycia dokonali naukowcy z Brazylii w… zbiorach muzeum zoologicznego Uniwersytetu w São Paulo. Skamieniałość z „piekielną mrówką” pochodzi z okresu kredy, ze stanowiska Crato Formation w północno-wschodniej Brazylii.
Spis treści Haidomyrmecinae czyli wymarłe „piekielne mrówki” Najstarsza mrówka świata Rola mrówek w ekosystemach W Brazylii trochę przypadkiem odkryto najstarszą znaną mrówkę. W kolekcji skamieniałości Uniwersytetu w São Paulo naukowcy natrafili na egzemplarz dobrze zachowanej mrówki z podrodziny Haidomyrmecinae. Okazał się najstarszą znaną nauce skamieniałością mrówki. To odkrycie przesuwa ewolucję tych owadów o 13 milionów lat wstecz i zmienia nasze rozumienie bioróżnorodności prehistorycznego okresu kredy. Haidomyrmecinae czyli wymarłe „piekielne mrówki” Haidomyrmecinae, znane również jako „hell ants” (z ang. „piekielne mrówki”), to wymarła podrodzina mrówek, które żyły w okresie kredy, czyli około 100–79 milionów lat temu. Ich doskonale zachowane okazy odkryto m.in. w bursztynach z Ameryki Północnej, Europy i Azji. Skamieniałości, czyli szczątki zachowane w skałach są znacznie rzadsze. Chyba najbardziej niezwykłe znalezisko pochodzi z Mjanmy: jedna z piekielnych mrówek wciąż trzyma swoją ofiarę w żuwaczkach. Haidomyrmecinae wymarły najprawdopodobniej jeszcze przed dinozaurami, czyli wcześniej niż 66 milionów lat temu. Podrodzina ta obejmuje 10 znanych rodzajów i 14 gatunków. Dotychczas sądzono, że piekielne mrówki pojawiły się około 100 milionów lat temu. Odkrycie naukowców z Brazylii przesuwa tę datę w przeszłość o kolejne 13 milionów lat. Piekielne mrówki wyróżniały się niezwykłą morfologią. Posiadały sierpowate żuwaczki skierowane ku górze, które poruszały się w płaszczyźnie pionowej — w przeciwieństwie do poziomego ruchu żuwaczek u współczesnych mrówek. Na głowie miały podobny do rogu wyrostek, w kierunku którego zaciskały żuwaczki, tworząc unikatowy mechanizm chwytania ofiary. Być może najpierw nadziewały ofiarę na ostry wyrostek, a potem zabierały się za nią sierpowatymi żuwaczkami. Najstarsza mrówka świata Najnowsze odkrycie naukowców z Brazylii to skamieniałość piekielnej mrówki sprzed 113 milionów lat. Odkrycie opisano w artykule opublikowanym właśnie w czasopiśmie „Current Biology”. Skamieniałość została znaleziona w północno-wschodniej Brazylii, w miejscu znanym jako Crato Formation. To wapienne skały z niesamowitym bogactwem zachowanych skamieniałości z okresu kredy. Od 1863 roku wydobyto stamtąd już tysiące eksponatów – doskonale zachowane ryby wraz zawartością żołądków, ogromne ważki, latające pterozaury, płazy i bezkręgowce. Nowy gatunek nazwano Vulcanidris cratensis. Jego odkrycie przesuwa początki istnienia mrówek o 13 milionów lat wstecz. Odkrycie sugeruje, że mrówki były owadami znacznie bardziej rozpowszechnionymi w okresie kredy, niż wcześniej sądzono. Jest to również pierwsza skamieniałość piekielnej mrówki znaleziona na terenie dawnego południowego superkontynentu Gondwana. Większość dotychczasowych znalezisk pochodziła z terenów dzisiejszej Mjanmy (dawniej Birma). Skamieniałość namierzył entomolog Anderson Lepeco w bogatej kolekcji Muzeum Zoologii Uniwersytetu w São Paulo. Jej analiza została przeprowadzona przy użyciu tomografii komputerowej, na podstawie której wykonano szczegółowy model 3D. Rola mrówek w ekosystemach Mrówkowate to rodzina owadów, której roli nie sposób przecenić. Ich liczebność i zwyczaje znacząco wpływają na kształt ekosystemów. Występują pod każdą szerokością geograficzną, a biolodzy szacują że tysięcy ich gatunków jeszcze nie znamy. W Polsce występują 103 gatunki mrówek, na całym świecie – 16 tysięcy. Mrówki spulchniają glebę podczas budowy mrowisk, uczestniczą w rozkładzie materii organicznej, rozsiewają nasiona wielu roślin, kontrolują populacje innych bezkręgowców, a same stanowią ważne źródło pożywienia dla licznych zwierząt. I tak od 113 milionów lat. Źródło: Current Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.