Pleń na szlaku w Beskidzie Niskim. To zjawisko tak rzadkie, że uważano je za przepowiednię
W Beskidzie Niskim zaobserwowano pleń, czyli bardzo rzadkie zachowanie larw niewielkiego owada – ziemiórki pleniówki. Gąsienice tej niewielkiej muchówki łączą się w roje, złożone z setek osobników, wyglądających z pozoru jak jeden organizm. Cel takiego zachowania pozostaje nieznany, choć obserwowano je już setki lat temu.
Obserwacji dokonał internauta Jakub Urlich na szlaku w Beskidzie Niskim. Jak przekazał we wpisie na Facebooku, widział po drodze kilkanaście pleni, jeden z nich miał formę koła. Kilkanaście pleni to obserwacja niezwykle rzadka – nawet jeden to osobliwe zjawisko. Plenie od wieków mają swoje miejsce w ludowych wierzeniach, nie tylko w Polsce. Dziś powszechność internetu i mediów społecznościowych sprawia, że co roku dowiadujemy się o kilku obserwacjach plenia w naszym kraju. Miesiąc temu widziano go także w Tatrach. Po co owadom pleń? Za to niezwykłe zjawisko odpowiada mały owad o długości niespełna centymetra: ziemiórka pleniówka (Sciara militaris). Tej niepozornej muszki w formie dorosłej zapewne nigdy nie dostrzeżemy wędrując po lesie. Pleń formują jej bezwłose, niemal przezroczyste larwy. Pojedynczej larwy też byśmy nie zauważyli, ale plenie mogą składać się z tysięcy osobników. Po co larwom ziemiórki taka strategia? Tu możemy jedynie spekulować. Być może chodzi o poszukiwanie jedzenia, dogodnych miejsc do przepoczwarzenia się albo jest to po prostu strategia ułatwiająca przetrwanie. Relatywnie duży „obiekt”, jakim jest pleń może zniechęcić owadożerne ptaki lub inne owady, które upolowałyby pojedynczą larwę, ale z wieloma sobie nie poradzą. Zarówno dorosłe ziemiórki pleniówki, jak i ich delikatne larwy potrzebują środowiska o wysokiej wilgotności. To właśnie jedna z przyczyn rzadkich obserwacji plenia. Choć lasów mamy dużo, nie wszędzie ściółka jest na tyle wilgotna, by żyły w niej ziemiórki. Pierwszy polski opis plenia i wierzenia ludowe Za pierwszy polski opis gatunku odpowiada Maksymilian Nowicki. Jego artykuł „O pleniu Kopalińskim i lęgnącej się z niego pleniówce” ukazał się w 1868 roku w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”. Nowicki opisuje w nim często obserwacje plenia w wiosce Kopalin pod Bochnią, ale zagłębia się też w ludowe wierzenia, ustne przekazy, pisemne świadectwa i inne artykuły naukowe. „Liptacy na południowej stronie Tatr zwą go żyremy); górale polscy na północnej stronie Tatr i Babiéj-Góry pleniem (od plennny), a Bojcy w Synowucku po rusku połonem” – pisze Nowicki. Przytacza pierwsze wzmianki o pleniu aż z 1603 roku, opisuje także ludowe wierzenia z nim związane, nie tylko z terenów dzisiejszej Polski: W Niemczech, Szwecji i Norwegii ludowe nazwy plenia takie jak Heerwurm czy Kriegswurm (robak wojskowy/wojenny) nawiązują do przekonania, że jego pojawienie się zapowiada wojnę. W 1774 roku mieszkańcy okolic Eisenachu drżeli przed nowym konfliktem, wierząc, że pleń przepowiedział wojnę siedmioletnią w 1756 roku. Leśniczy z opisywanych przez Nowickiego Kopalin także twierdził, że pleń wróży wojnę i zarazę (cholerę). Inny wydźwięk miały wierzenia górali tatrzańskich oraz mieszkańców okolic Babiej Góry, dla których był symbolem plenności i bogatych zbiorów. W Tatrach wierzono, że kierunek przemieszczania się plenia ma kluczowe znaczenie: ruch ku północy zwiastował urodzaj w Polsce, a wędrówka w stronę Węgier miała przynosić pomyślność tamtejszym rolnikom. „W grupie raźniej” to strategia nie tylko ziemiórki Ziemiórka pleniówka to niejedyny owad, którego larwy stosują strategię „w grupie raźniej”. Podobne roje formuje korowódka dębówka, choć należy do zupełnie innego rzędu owadów – motyli. Zbiorowiska korowódki często przypominają, jak sama nazwa wskazuje, korowody, złożone z gąsienic idących gęsiego. Czasem jednak rzędów jest wiele. Zbieżność zachowań jest tu bardzo ciekawa – korowódki i ziemiórki nie są ze sobą spokrewnione, ale ich larwy wykształciły podobną strategię. Ziemiórki są powszechne Ziemiórkowate (Sciaridae) to ogromna rodzina owadów, licząca około 1700 opisanych gatunków, choć szacuje się, że może ich być nawet 20 tysięcy. Są małymi muszkami, o średniej wielkości 5 milimetrów, przeważnie żyjącymi w wilgotnej leśnej ściółce. Przeważnie – bo są i takie ziemiórkowate, które żyją na pustyniach, w wysokich górach, czy jaskiniach. Niektóre ziemiórkowate są szeroko rozpowszechnionymi szkodnikami roślin pokojowych, choć szkody przez nie wyrządzane nie są zbyt poważne. Larwy ziemiórek mogą uszkodzić korzenie roślin, zwłaszcza kiedy jest ich dużo. Za rozprzestrzenianie się ziemiórek odpowiada częściowo człowiek – łatwo je niezauważenie przewieźć wraz z transportem roślin, drewna lub humusu. Źródła: TVN24, Maksymilian Nowicki „O pleniu kopalińskim” Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rusałka admirał – wędrowny motyl, który potrafi pokonać tysiące kilometrów
Rusałka admirał zachwyca wyglądem, ale jeszcze bardziej imponuje swoim stylem życia. Ten charakterystyczny motyl o czarnych skrzydłach przeciętych czerwonymi pasami należy do najlepszych lotników wśród europejskich owadów. Każdego roku odbywa dalekie wędrówki między cieplejszymi regionami kontynentu a północnymi obszarami Europy. Dzięki temu jest jednym z najbardziej fascynujących motyli w naszym kraju.
Spis treści: Jak wygląda rusałka admirał? Gdzie występuje rusałka admirał? Gody i cykl życia Wędrówki dłuższe niż u wielu ptaków Czym żywi się dorosła rusałka admirał? Rusałka admirał – ciekawostki Czy rusałka admirał wymaga ochrony w Polsce? Choć można ją spotkać w ogrodach, parkach i na leśnych ścieżkach, wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że obserwowane latem osobniki często przyleciały do Polski z miejsc oddalonych o setki, a nawet tysiące kilometrów. To niezwykłe połączenie efektownego wyglądu, zdolności migracyjnych i interesującego cyklu życia sprawia, że rusałka admirał od lat fascynuje naukowców i miłośników przyrody. Jak wygląda rusałka admirał? Rusałka admirał (Vanessa atalanta) to średniej wielkości motyl dzienny z rodziny rusałkowatych. Rozpiętość jego skrzydeł wynosi zwykle od około 5,8 do 6,4 cm. Na przednich skrzydłach widoczny jest ukośny czerwony pas oraz kilka wyraźnych białych plamek przy wierzchołku. Tylne skrzydła zdobi szeroki czerwony pas biegnący wzdłuż ich zewnętrznej krawędzi. Spodnia strona skrzydeł jest znacznie mniej kontrastowa i przypomina mozaikę odcieni brązu, szarości i beżu, dzięki czemu motyl staje się niemal niewidoczny podczas odpoczynku. Gdzie występuje rusałka admirał? Zasięg występowania tego motyla jest wyjątkowo rozległy. Spotykany jest w Europie, północnej Afryce, dużej części Azji oraz Ameryce Północnej. Występuje także na niektórych wyspach karaibskich i oceanicznych. Rusałka admirał to motyl występujący w Polsce i można go obserwować praktycznie na terenie całego kraju. Najchętniej zasiedla: skraje lasów, polany i leśne drogi, ogrody przydomowe, sady, tereny ruderalne, wilgotne zarośla i doliny rzeczne. Jest gatunkiem dobrze przystosowanym do życia w pobliżu człowieka, dlatego często odwiedza miejskie parki oraz działki ogrodowe. Gody i cykl życia U populacji migrujących okres godowy przypada zwykle na późną jesień i początek zimy, po dotarciu do cieplejszych regionów Europy. Poprzedzają go długie zaloty, które mogą trwać nawet kilka godzin. Samice wybierają przede wszystkim samce broniące własnego terytorium, dlatego o sukcesie rozrodczym często decydują zdolności lotnicze i umiejętność odpędzania rywali. Przed złożeniem jaj samica wybiera odpowiednią roślinę żywicielską. Jaja składane są pojedynczo na liściach, co zwiększa szanse larw na dostęp do pokarmu po wykluciu. Jak wygląda gąsienica i czym się żywi? Dla wielu osób zaskoczeniem może być fakt, że larwy tego motyla rozwijają się na roślinie uznawanej często za chwast. Żerują one bowiem przede wszystkim na pokrzywie zwyczajnej. Gąsienice mogą mieć bardzo zróżnicowane ubarwienie, ale najczęściej są brunatne, a nawet niemal czarne. Charakterystyczne są jasne plamki i kolce. Larwy prowadzą skryty tryb życia. Zwijają liście pokrzyw, tworząc naturalne schronienia, w których żerują i chronią się przed drapieżnikami. Wędrówki dłuższe niż u wielu ptaków Jedną z najbardziej niezwykłych cech gatunku jest jego migracyjny tryb życia. Rusałka admirał należy do nielicznej grupy motyli regularnie przemieszczających się na ogromne odległości. Wiosną osobniki zimujące w cieplejszych regionach Europy i północnej Afryki przemieszczają się na północ. Dzięki temu już w maju można obserwować pierwsze motyle pojawiające się między innymi w Polsce. Jesienią część populacji podejmuje lot powrotny na południe. Badania prowadzone w Europie wykazały, że migracje te mają charakter cykliczny i obejmują wiele pokoleń. Rusałka admirał wykorzystuje prądy powietrzne na znacznych wysokościach, co pozwala jej ograniczyć zużycie energii podczas lotu. Czym żywi się dorosła rusałka admirał? Dorosłe osobniki są bardzo aktywne i potrzebują dużych ilości energii. Głównym źródłem pożywienia jest nektar kwiatów. Szczególnie chętnie odwiedzają budleje, astry, aksamitki, nawłocie, ostrożenie i sadźce. W przeciwieństwie do wielu innych motyli rusałka admirał często korzysta również z fermentujących owoców. Można ją zobaczyć na spadających jabłkach, gruszkach czy śliwkach. Chętnie pobiera także soki wypływające z uszkodzonych drzew i to właśnie dlatego późnym latem i jesienią motyle te często pojawiają się w sadach. Rusałka admirał – ciekawostki Ten gatunek kryje sporo interesujących cech, które wyróżniają go spośród innych europejskich motyli. Po pierwsze, samce są terytorialne. Wybierają określone fragmenty terenu i aktywnie przepędzają konkurentów. Sukces rozrodczy zależy w dużej mierze od zdolności do obrony tego obszaru. Po drugie, motyl ten często wykazuje wyjątkowo mały lęk przed człowiekiem. Niejednokrotnie pozwala podejść na bardzo niewielką odległość, a czasem nawet siada na ubraniu lub dłoni obserwatora. Wreszcie, rusałka admirał znalazła miejsce w kulturze. Pojawia się między innymi w twórczości Vladimira Nabokova, który oprócz działalności literackiej zajmował się również badaniami nad motylami. Czy rusałka admirał wymaga ochrony w Polsce? Obecnie rusałka admirał nie jest uznawana w Polsce za gatunek zagrożony. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ją jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Nie oznacza to jednak, że motyl jest całkowicie odporny na zmiany zachodzące w środowisku. Intensywne rolnictwo, ograniczanie liczby naturalnych siedlisk oraz usuwanie pokrzyw mogą lokalnie wpływać na liczebność populacji. Duże znaczenie mają także zmiany klimatyczne. Z jednej strony, cieplejsze warunki mogą sprzyjać rozszerzaniu zasięgu występowania i wcześniejszemu pojawianiu się motyli wiosną. Z drugiej, długotrwałe susze mogą ograniczać dostępność roślin żywicielskich i obniżać przeżywalność młodych stadiów rozwojowych. Dlatego nawet pospolite gatunki warto wspierać poprzez zachowanie różnorodnych siedlisk oraz sadzenie roślin nektarodajnych w ogrodach i parkach. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Psy pokonały ludzkich ekspertów. Niezwykłe badanie w winnicy z udziałem domowych pupili
W amerykańskim stanie Maryland psy pomogły w poszukiwaniach groźnego szkodnika - inwazyjnego latarnika plamistego. Węch czworonogów okazał się znacznie skuteczniejszy od ludzkiego wzroku i doświadczenia. Naukowcy już zapowiadają kolejne projekty z udziałem przeszkolonych zwierzaków, które w przyszłości pomogą szybciej wykrywać niebezpieczne infekcje u roślin.
Teza, że pies jest najlepszym przyjacielem człowieka, zyskała właśnie nowy, naukowy dowód. Okazuje się, że czworonogi potrafią z niesamowitą dokładnością i szybkością tropić drobne szkodniki niszczące sady, lasy oraz winnice. Badanie przeprowadzone przez naukowców z Instytutu Politechnicznego i Uniwersytetu Stanowego Wirginii było pierwszym testem w realnych warunkach, w którym udział wzięły zwykłe psy domowe, wyszkolone przez swoich właścicieli. Pies kontra ekspert Jednym z bohaterów badania został terrier bostoński o imieniu Xephyr, wyszkolony przez swoją właścicielkę, Debi Persing. Czworonogi takie jak on rywalizowały z doświadczonymi ekspertami w poszukiwaniu jaj latarnika plamistego. Na terenach o gęstej roślinności zwierzęta okazały się ponad dwukrotnie skuteczniejsze od ludzi, co potwierdziły wyniki opublikowane w czasopiśmie naukowym „PeerJ”. W testach dystansowych badacze sprawdzili 26 zespołów składających się z psa i jego przewodnika. Następnie dziewięć z nich skierowano do przeszukania obszarów o powierzchni 0,2 hektara, gdzie ukryto złoża jaj. Najpierw teren sprawdzali specjaliści od chorób roślin, a tuż po nich wpuszczano zespoły z psami – każda próba trwała 10 minut. Efekt? W gęstych zaroślach psy wykrywały średnio 3 miejsca ze złożami jaj, podczas gdy ludzie znajdowali ich zaledwie 1,3. Zasięg psiego nosa Po ocenie ogólnej skuteczności naukowcy postanowili dokładnie zbadać zasięg psiego węchu w terenie. Obserwacje wykazały, że czworonogi najefektywniej lokalizują jaja, gdy znajdują się one w odległości do około 5 metrów od ścieżki, którą się poruszają. Gdy dystans zwiększał się powyżej 15 metrów, skuteczność czworonogów drastycznie spadała i nawet najlepiej wyszkolone osobniki traciły trop. Wyniki te jasno wskazują, jak należy projektować przyszłe misje poszukiwawcze – przewodnicy z psami muszą przeczesywać dany teren według określonych ścieżek badawczych. Przyszłość psich sił specjalnych Naukowcy planują już rozszerzenie projektu. Chcą sprawdzić, czy psy domowe poradzą sobie z wykrywaniem innych zagrożeń dla rolnictwa, w tym groźnych chorób roślin. Kolejnym krokiem ma być próba zidentyfikowania choroby Pierce’a – niebezpiecznej infekcji bakteryjnej, na którą podatnych jest ponad 300 gatunków roślin. Badacze podkreślają, że stworzenie rozproszonej sieci wyszkolonych psów może okazać się przełomem w walce z gatunkami inwazyjnymi. Co najważniejsze, badanie dowiodło, że do takich zadań nadaje się większość psów domowych, bez względu na rasę. Poza realną ochroną przyrody, regularne treningi węchowe przynoszą jeszcze jedną korzyść – znakomicie rozwijają naturalne zdolności zwierząt i budują głęboką więź między psem a jego właścicielem. Źródła: Phys.org, PeerJ Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Makabryczny pasożyt wrócił do USA. Owad zjada swoje ofiary żywcem
W amerykańskim stanie Teksas zarejestrowano występowanie niezwykle groźnego pasożyta - muchy śrubowej. Larwy tego niewielkiego owada zostały znalezione w ciele 3-tygodniowego cielęcia. Działanie szkodnika przywodzi na myśl skojarzenia z najmakabryczniejszych horrorów.
Sposób działania muchy śrubowej należy do tych zdecydowanie odpychających i wzbudzających mdłości. W przeciwieństwie do innych mięsożernych owadów, które interesują się raczej zmarłymi zwierzętami, ta upodobała sobie żywe organizmy, w których składa swoje larwy. Rząd USA wprowadził już pierwsze kroki w walce z muszycą, która ma być zwalczana przez tzw. technikę bezpłodnego owada. Mięsożerna śruba – jak żywi się pasożyt? Zaobserwowanie pierwszych wystąpień muchy śrubowej w Teksasie zaniepokoiło lokalnych hodowców zwierząt. Występowanie tego owada kojarzy się bowiem z iście koszmarnym scenariuszem, w którym pasożyt spożywa swoje ofiary żywcem. Choć zdanie to brzmi nad wyraz makabrycznie, nie ma w nim przesady. Larwy, które mucha składa w otwartych ranach żywych organizmów, rzeczywiście konsumują żywe mięso stałocieplnych żywicieli. Stan, w którym ofiara jest stopniowo pożerana przez niewykształcone owady, nazywany jest muszycą. Wiąże się z dotkliwym podskórnym bólem oraz nieprzyjemnym zapachem wydzielanym przez ranę. Niektórzy pacjenci mogą nawet zacząć widzieć lub czuć larwy poruszające się w ich ciałach. Endemiczny gatunek, występujący głównie w tropikalnej Ameryce Środkowej i Meksyku, atakuje głównie zwierzęta. Zdarzają się jednak sytuacje, podczas których to człowiek staje się ofiarą makabrycznego owada. Takie scenariusze występują jednak zdecydowanie rzadziej: od 2023 roku odnotowano łącznie 171 700 przypadków u zwierząt i ponad 2070 przypadków u ludzi. Dwa przypadki w Teksasie Zaledwie dwa dni po znalezieniu larw u 3-tygodniowego cielęcia w miejscowości La Pryor, Departament Rolnictwa USA potwierdził zakażenie u kolejnego, miesięcznego cielęcia w hrabstwie Zavala (oddalonego o jedyne 9 km od pierwszego ogniska). W związku z „bliskim i realnym zagrożeniem” dla wartej miliardy dolarów branży mięsnej, gubernator Teksasu Greg Abbott ogłosił stan klęski żywiołowej, ostrzegając, że plaga prawdopodobnie będzie rozprzestrzeniać się przez całe lato 2026 roku. Co ważne, drugi przypadek wykryto już wewnątrz specjalnej, 20-kilometrowej strefy kontrolnej. Władze wprowadziły tam kwarantannę, ścisły nadzór weterynaryjny oraz kontrolę ruchu zwierząt. To kolejny raz, gdy mucha śrubowa wraca do kraju ze stolicą w Waszyngtonie od całkowitego wyplenienia z 1966 roku. Podobnie jak i 60 lat temu, tak samo teraz amerykańskie władze planują skorzystać z pomocy swoich owadzich sprzymierzeńców. Bezpłodne muchy na ratunek Amerykanie planują skorzystać z tzw. techniki bezpłodnego owada, która zakłada wypuszczenie milionów jałowych samców. Jak jednak zmniejszyć populację poprzez jej zwiększenie? Wszystko za sprawą biologii samic, które tylko raz w życiu łączą się w pary. Kiedy matka złoży niezapłodnione jaja, z których nic się nie wylęga, linia gatunku wymiera. Takie rozwiązanie przyniosło oczekiwane skutki w przypadku poprzednich wybuchów epidemii, więc i teraz naukowcy liczą, że sterylnym muchom powiedzie się misja zlikwidowania populacji makabrycznych oprawców. Departament Rolnictwa USA zapowiedział również, że wybuduje zakład produkcyjny sterylnych much w Teksasie. W założeniu owadzia fabryka ma początkowo produkować 100 milionów much tygodniowo, a ostatecznie zwiększyć tę liczbę do nawet 300 milionów bezpłodnych samców. Kanada zamyka granicę Kanadyjska Agencja Inspekcji Żywności (CFIA) ogłosiła, że żadne krowy ani konie, które przebywały na terytorium Teksasu w ciągu 21 dni przed planowanym przekroczeniem granicy, nie zostaną wpuszczone do Kanady. Decyzja ta mocno uderza we wspólną wymianę handlową – tylko w 2025 roku Kanada zaimportowała z USA aż 550 tysięcy sztuk bydła. Tak radykalna reakcja sąsiadów USA zwraca uwagę na powagę zagrożenia, jakie niesie za sobą epidemia muchy śrubowej. Fakt, że Kanada reaguje tak stanowczo i to już przy pierwszych dwóch przypadkach w Teksasie, idealnie pokazuje, z jak ogromnym niebezpieczeństwem mamy do czynienia. Choć chłodniejszy kanadyjski klimat naturalnie ogranicza rozwój tego pasożyta, tamtejsze służby nie zamierzają ryzykować. Źródła: Discover Magazine, BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Kamień nazębny zdradził dietę przodków. Czy owady były hitem na ich stołach?
Czy nasi przodkowie chętnie sięgali po insekty, jako źródło pożywienia? Naukowcy poznali odpowiedź dzięki analizie genetycznej kamienia nazębnego z kilkuset szczątków ludzi z różnych epok. Nie obyło się bez zaskoczeń. Ten temat rozpalił w ostatnim czasie debatę na temat tego, co jemy i będziemy spożywać w przyszłości.
Czy w obliczu zmian klimatycznych owady na stałe trafią na nasze talerze w miejsce mięsa pozyskiwanego ze zwierząt hodowlanych? W obliczu rosnącej populacji ludzkiej, która wkrótce może przekroczyć granice wydolności naszej planety, poszukiwanie alternatywnych źródeł białka stało się priorytetem. Obecnie około 35% powierzchni lądów zajmują uprawy rolnicze, co zagraża bioróżnorodności. Tradycyjna hodowla zwierząt pochłania ogromne zasoby wody i przyczynia się do emisji gazów cieplarnianych. Dlatego Organizacja Narodów Zjednoczonych promuje jadalne owady jako zrównoważoną alternatywę. Ich spożywanie w tropikach jest powszechne, ale społeczeństwa zachodnie podchodzą do niego z dużą rezerwą. To skłoniło naukowców do zbadania, czy nasi przodkowie faktycznie unikali owadów. Archiwum ukryte w uśmiechu Aby sprawdzić, co lądowało na stołach dawnych Europejczyków, zespół badawczy pod kierunkiem Manuela Piñero i Pabla Librado zastosował nowoczesne techniki metagenomiczne. Naukowcy przeanalizowali kamień nazębny – swoiste „biomolekularne archiwum” – pochodzący od 745 ludzi współczesnych (głównie dawnych mieszkańców Eurazji) oraz 18 neandertalczyków. Porównano je z próbkami pobranymi od 96 małp człekokształtnych, o których wiadomo, że regularnie spożywają owady. Badania te miały na celu wykrycie DNA insektów, które mogło zachować się w osadzie na zębach przez tysiąclecia. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Neandertalczyk kontra Homo sapiens Wyniki analizy pokazały wyraźne różnice między gatunkami. Ślady DNA owadów w kamieniu nazębnym dawnych Europejczyków były niezwykle rzadkie – ich poziom był znacznie niższy niż u goryli czy szympansów. Co ciekawe, neandertalczycy wykazywali znacznie wyższą obfitość DNA owadów, szczególnie muchówek. Sugeruje to, że mogli oni spożywać tusze zwierzęce zasiedlone przez larwy much. U ludzi współczesnych zamieszkujących Europę ślady te były jednak marginalne, co wskazuje na znikome znaczenie owadów w ich jadłospisie. Przypadek, a nie kulinarny wybór Większość wykrytych śladów DNA owadów u dawnych Europejczyków okazała się po prostu przypadkowa. Naukowcy zidentyfikowali gatunki związane z wilgotnym środowiskiem. Sugerują, że ludzie mogli połknąć insekty przypadkowo wraz z wodą pitną. Inne ślady ich obecności w ludzkim DNA pochodziły od szkodników buszujących w magazynach. Wśród nich są wołki ryżowe, co sugeruje spożycie zanieczyszczonego zboża. Genetyczna bariera przeciwko owadom Kluczowym elementem badania była analiza genetyczna zdolności do trawienia chityny – głównego składnika pancerzy owadów. Naukowcy skupili się na genach kodujących enzymy trawienne: chitynazę kwaśną (CHIA) i chitobiazę (CTBS). Co udało się ustalić? Warianty genów sprzyjające lepszemu trawieniu są powszechne w tropikach, gdzie owadów jest pod dostatkiem. Dane z genomów sprzed 9000 lat potwierdzają, że ta genetyczna predyspozycja do słabego trawienia chityny istniała u Europejczyków jeszcze przed upowszechnieniem się rolnictwa w czasach neolitu. Dziedzictwo kulturowej niechęci Badanie sugeruje, że nasza dzisiejsza niechęć do jedzenia owadów nie wynika tylko z uwarunkowań kulturowych czy religijnych, ale ma podłoże biologiczne. Niska zdolność do trawienia chityny u dawnych Europejczyków mogła zniechęcać ich do włączania insektów do diety. I dotyczy to również czasów niedoboru żywności. Warto wskazać, że nowoczesne metody przetwarzania owadów, takie jak produkcja mączek, pozwalają na usunięcie chityny. Jednak historia ewolucyjna naszych przodków pokazuje, że Europa nigdy nie była kontynentem amatorów owadzich przysmaków. Czy wkrótce się to zmieni? Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niebezpieczne owady w trzech województwach. Mogą wywołać nawet wstrząs anafilaktyczny
Wyglądają jak zwykłe włochate gąsienice, jednak spotkanie z nimi może skończyć się w szpitalu. Korowódka dębówka, owad od lat budzący niepokój w Europie Zachodniej, zasiedla też Polskę. Mikroskopijne włoski parzące jej gąsienic potrafią wywołać u ludzi i zwierząt silne reakcje alergiczne oraz trudności z oddychaniem.
Do tej pory o problemach z gąsienicami korowódki dębówki słyszeliśmy głównie z Francji czy Niemiec, gdzie są bezwzględnie zwalczane. Niestety, zmiany klimatyczne i rosnące temperatury sprawiły, że owad ten coraz częściej i gęściej występuje także w Polsce. Obecność niebezpiecznych gąsienic potwierdzono w województwach małopolskim, wielkopolskim oraz kujawsko-pomorskim. Według informacji Lasów Państwowych korowódka dębówka silnie mnoży się w Polsce już od ponad 10 lat. Niezwykły zwyczaj korowódki dębówki Korowódka dębówka (Thaumetopoea processionea) swoją nazwę zawdzięcza niezwykłemu zachowaniu. W ciągu dnia gąsienice tego owada kryją się w specjalnie utkanych gniazdach, przyczepionych do pni i gałęzi dębów i innych drzew. Prawdziwy spektakl (i zagrożenie) zaczyna się o zmierzchu. Ruszają wtedy na żer, przemieszczając się w idealnie zorganizowanych „procesjach”, jedna za drugą. To właśnie stąd wzięła się ich angielska nazwa „oak processionary catterpillar”, czyli gąsienica procesyjna. Korowódki potrafią w ciągu jednej nocy doszczętnie ogołocić drzewo z liści, pozostawiając jedynie ich unerwienie. Kiedy skończą, ich „korowód” wraca do kryjówki. Niewidzialna broń gąsienic korowódki Problemem związanym z korowódką jest nie tylko jej wilczy apetyt, ale i unikatowy system obronny. Ciało każdej gąsienicy pokryte jest tysiącami mikroskopijnych, łamliwych włosków, które zawierają silnie toksyczną substancję. Gdy owad czuje zagrożenie, włoski te się odłamują i są unoszone przez wiatr na znaczne odległości. Kontakt z nimi wywołuje u ludzi intensywne podrażnienia skóry, bolesną wysypkę oraz stany zapalne oczu. Wdychanie przesyconego drobinkami włosków powietrza może prowadzić do silnego kaszlu, napadów duszności a nawet niebezpiecznych dla życia reakcji anafilaktycznych. Ofiarami gąsienic padają też ciekawskie psy i koty, dla których powąchanie korowodu może skończyć się tym samym. Jak chronić się przed korowódką? Eksperci i Lasy Państwowe ostrzegają, by pod żadnym pozorem nie zbliżać się do gąsienic ani ich gniazd. Jeśli jednak dojdzie do kontaktu z parzącymi włoskami, kluczowy jest czas i właściwa reakcja. Należy natychmiast zdjąć skażone ubranie i wyprać je w temperaturze minimum 60 stopni Celsjusza. Włoski wbite w skórę, można spróbować usunąć za pomocą taśmy klejącej, precyzyjnie przyklejając ją i odklejając od podrażnionego miejsca. Zainfekowane strefy należy obficie przemyć letnią wodą, pamiętając, by ich nie drapać ani nie przecierać, co mogłoby powbijać włoski jeszcze głębiej. W sytuacji, gdy toksyny dostaną się do oczu lub dróg oddechowych, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Źródła: Onet, Rzeczpospolita, Lasy Państwowe Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Myśleli, że to tylko kamuflaż. Ten owad w niezwykły sposób używa liści do „podrywania” samic
W gęstwinie tropikalnego lasu deszczowego przetrwanie często zależy od odpowiedniego kamuflażu. Przez lata biolodzy byli przekonani, że zachwycające mimikry służą owadom wyłącznie w jednym celu – ukrycia się przed wzrokiem drapieżników. Najnowsze badania obalają ten mit – okazuje się, że natura potrafi być znacznie bardziej przebiegła, a doskonały kamuflaż skrywa w sobie tajemnicę.
Wśród gałęzi dżungli ukrywa się Viadana brunneri – fascynujący gatunek pasikonika, którego skrzydła do złudzenia przypominają unerwiony, zielony liść. Okazuje się, że ów misterny, roślinny kamuflaż kryje niezwykle wyrafinowaną funkcję akustyczną, która pomaga samcom w miłosnych podbojach. Ewolucyjny paradoks W przyrodzie dobór naturalny i dobór płciowy często wchodzą ze sobą w konflikt. Klasycznym tego przykładem jest pawi ogon – imponujące, rozłożyste pióra z pewnością przyciągają uwagę samic, ale jednocześnie sprawiają, że ptak staje się łatwym i widocznym celem dla drapieżników, co drastycznie obniża jego szanse na przetrwanie. Jednak cecha, która jednocześnie wspierałaby oba te cele, to absolutna rzadkość. Zespół badaczy z University of St Andrews postanowił przyjrzeć się temu ewolucyjnemu fenomenowi. Wyniki ich badań, opublikowane w 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, stanowią pierwszy udowodniony przypadek, w którym roślinna mimikra służy bezpośredniemu wzmocnieniu atrakcyjności sygnału seksualnego. Ultradźwięki w głośnej dżungli Podobnie jak inne pasikoniki, samce Viadana brunneri generują swoje pieśni poprzez strydulację – pocieranie o siebie wyspecjalizowanych struktur znajdujących się na skrzydłach. Jednak u tego konkretnego, tropikalnego gatunku, to właśnie część imitująca liść stanowi zdecydowaną większość powierzchni samego skrzydła. W hałaśliwym środowisku lasu deszczowego nocna komunikacja to nie lada wyzwanie. Aby uniknąć wykrycia przez wrogów, owady te emitują sygnały niezwykle rzadko i ostrożnie – szacuje się, że ich „miłosne pieśni” trwają łącznie zaledwie dwie sekundy w ciągu całej nocy. Co więcej, dźwięki te generowane są w paśmie ultradźwięków, przez co pozostają całkowicie niesłyszalne dla ludzkiego ucha. Zainteresowane samice odpowiadają na te zaloty równie oszczędnie, emitując jedynie bardzo krótkie kliknięcia. Czy to liść? Czy to głośnik? Jak drobnym pasikonikom udaje się odnaleźć w tym gęstym, akustycznym chaosie? Odpowiedź przyniosły wnikliwe eksperymenty bioakustyczne, behawioralne i biofizyczne. Naukowcy delikatnie usunęli „liściaste” fragmenty skrzydeł samców i zaobserwowali drastyczną zmianę – pieśni zmieniły wysokość oraz głośność. To oznaczało, że muszą pełnić one dodatkową rolę oprócz kamuflażu. Okazało się, że zielone fałdy udające liść wpadają w specyficzne wibracje, które w niezwykły sposób wzmacniają generowane dźwięki. Dzięki temu samce stają się znacznie łatwiejsze do wykrycia przez potencjalne partnerki w gęstwinie. Kiedy naukowcy odtworzyli samicom nagrania różnych pieśni, owady bez wahania wybierały niższe tony produkowane przez samców z nienaruszonymi, liściastymi skrzydłami. – Nasze badanie to rzadki przykład harmonijnego współdziałania doboru naturalnego i seksualnego – podsumowuje dr Benito Wainwright, główny autor odkrycia z University of St Andrews. – Te owady wykształciły cechy, które jednocześnie poprawiają ich przeżywalność i sukces rozrodczy. Jesteśmy niezwykle podekscytowani możliwością zbadania, jak wyewoluowała tak interesująca interakcja. Ten niepozorny pasikonik udowadnia, że w naturze nic nie jest pozostawione przypadkowi. To, co dla drapieżnika jest tylko niesmacznym liściem, dla samicy staje się najwspanialszym, akustycznym wzmacniaczem najkrótszej miłosnej pieśni w dżungli. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Królowe pszczół wykluwają się w specjalnych warunkach. Wielką rolę odgrywa tu wosk, z którego zbudowany jest plaster
Komórki, w których wykluwają się królowe pszczół okazują się czymś znacznie więcej niż tylko osłoną. Badania pokazują, że robotnice budują je z wosku o odmiennych właściwościach i utrzymują w nich wyższe temperatury. Gdy larwy przyszłych królowych rozwijają się w „zwykłym” wosku, częściej nie przeżywają lub osiągają mniejsze rozmiary.
Skąd się biorą królowe pszczół? – Kiedyś wydawało się to proste. Stara królowa składa jajo, robotnice przenoszą je do komórki w plastrze i karmią mleczkiem pszczelim. Jednak odkryliśmy, że za tym procesem kryje się cała machina. Jest o wiele bardziej zaawansowana, niż sobie wyobrażaliśmy – mówi Boris Baer, ​​entomolog i dyrektor Centrum Zintegrowanych Badań nad Pszczołami na Uniwersytecie Kalifornijskim w Riverside. Kluczowe jest to, że woskowe komórki królowej – tzw. mateczniki – nie są zwykłymi „pojemnikami” na larwę. To starannie przygotowany mikroświat: z innym woskiem, inną chemią i wyraźnie cieplejszym „klimatem” niż w typowych plastrach. Zespół badaczy z USA pokazał, że te warunki przekładają się na bardzo konkretny finał. Larwy przyszłych królowych rozwijające się w wosku z komórek robotnic częściej giną lub wyrastają na mniejsze, a więc słabsze królowe. Specjalny wosk dla przyszłej władczyni Komórki królowej łatwo rozpoznać nawet bez lupy. Królewski pałac nie tworzy regularnych sześciokątów, tylko zwisa ku dołowi i przypomina chropowatą łupinę orzecha. To jednak nie wygląd okazał się kluczowy, lecz materiał. Gdy badacze porównali wosk z komórek królowej i z komórek robotnic, różnice były ogromne. Wosk z komórek robotnic okazał się gęstszy. Ten „królewski” był bardziej plastyczny, a po uformowaniu w identyczne kształty wykazywał wyższą temperaturę topnienia. Taki zestaw cech oznacza, że pszczoły nie budują komórek królowej z przypadkowej mieszanki. Materiał na matecznik ma inne właściwości fizyczne i — co równie ważne — inny profil chemiczny. Analizy pokazały też obecność związków charakterystycznych dla danego typu wosku, w tym specyficznych lotnych związków organicznych. W praktyce oznacza to, że ściany komórki nie są neutralnym tłem dla rozwoju larwy. To aktywne środowisko, które może przenosić sygnały chemiczne i wpływać na warunki w środku. Wyspecjalizowana „ekipa budowlana” pszczół Różnice nie kończą się na wosku. Termowizja i monitoring zachowań ujawniły, że robotnice budujące komórki królowej utrzymują wyższą temperaturę tułowia niż pszczoły wykonujące inne obserwowane zadania — od budowy zwykłych plastrów, przez karmienie, po taniec. To ważna wskazówka: podwyższona temperatura nie jest przypadkiem, lecz fizjologicznym znakiem odrębnej roli w kolonii. Co więcej, analiza genetyczna pokazała różnice w ekspresji genów między budowniczymi komórek królowej a robotnicami wznoszącymi standardowe komórki. Pszczoły z „królewskiej” ekipy były młodsze i miały wyższą ekspresję genów związanych z syntezą wosku. W obserwacjach zachowań pojawił się kolejny trop: gdy badacze użyli barwionego wosku z komórek robotnic, pszczoły wbudowywały go zarówno w komórki robotnic, jak i w mateczniki. Jednak w komórkach królowej zawartość barwnika była niższa, co sugeruje większą selektywność doboru materiału właśnie tam, gdzie stawką jest przyszłość całej kolonii. Co wpływa na rozwój królowej? Najbardziej przekonujące są wyniki eksperymentu, który sprawdzał przyczynę, a nie tylko korelacje. Badacze umieszczali larwy w plastikowych miseczkach imitujących mateczniki i wprowadzali je do kolonii, by uruchomić proces wychowu królowej. Następnie wyjmowali miseczki, zastępowali woskowy „kapturek” zbudowany przez pszczoły własnym — wykonanym albo z wosku komórek królowej, albo z wosku komórek robotnic — i przenosili całość do inkubatora, aby nie dopuścić do dalszych modyfikacji warunków przez kolonię. Efekt był jednoznaczny: larwy rozwijające się w środowisku wosku z komórek królowej częściej przeżywały i były cięższe niż te, które trafiły do wosku „robotniczego”, mimo tej samej diety. Wzór utrzymywał się w próbach prowadzonych przez kilka miesięcy. Co szczególnie istotne, podobny rezultat odtworzono także u Apis cerana, czyli u innego gatunku pszczoły miodnej. Odkrycie przesuwa akcent w opowieści o narodzinach królowej. Mleczko pszczele pozostaje kluczowe, ale ważne są też architektura i mikroklimat: wosk o innych właściwościach, cieplejsze warunki i wyspecjalizowana opieka młodych robotnic. Dla pszczelej rodziny, w której królowa dojrzewa szybciej (około 16 dni) niż robotnica (około 21 dni), każdy dzień i każdy detal „pałacu” mogą decydować o przetrwaniu. Źródła: Nature, UC Riverside
Na tym cmentarzu roi się od pszczół. Żyje ich tu prawie 6 mln!
Miękka gleba cmentarza w północnej części stanu Nowy Jork skrywa roje żywych owadów. To największe skupisko pszczół gniazdujących w ziemi, jakie kiedykolwiek zaobserwowano na świecie.
Skupisko 5,6 miliona pszczół – odkryte niedawno na cmentarzysku w Ithace – poszerzyło wiedzę naukowców na temat typów siedlisk preferowanych przez te zapylacze. Okazało się przy tym, że owady wspomagają produkcję jabłek w pobliskim sadzie Uniwersytetu Cornella. – Te stare cmentarze to naprawdę dobre miejsca dla pszczół gniazdujących w ziemi – mówi Bryan Danforth, profesor entomologii na uniwersytecie. – Owady i ludzie lubią tę glebę z tych samych powodów. Te pszczoły, a właściwie pszczolinki z gatunku Andrena regularis, zazwyczaj wychodzą ze swoich nor, aby odbyć gody wiosną. Jednak pomimo ich liczebności, ich gniazda pozostawały ukryte przed naukowcami – aż do momentu, gdy ktoś na nie natknął się przypadkiem. Rozwiązanie 10-letniej zagadki zapylaczy Prof. Danforth od lat prowadzi badania nad pszczołami w stanie Nowy Jork. Około 10 lat temu pracował w zespole, który odkrył, że Andrena regularis były trzecim najczęściej występującym gatunkiem pszczół w sadach jabłoniowych w całym stanie. A w uniwersyteckim sadzie były najliczniejsze. Mimo to prof. Danforth nigdy nie dowiedział się, skąd się tam wzięły. Pewnego dnia, wiosną 2022 roku Rachel Fordyce, technik w laboratorium entomologicznym prof. Danfortha, trafiła na pszczelą orgię. Często parkowała samochód za darmo na terenie kampusu Uniwersytety Cornella i przechodziła przez cmentarz w drodze do laboratorium entomologicznego. Na cmentarzu Rachel Fordyce zobaczyła samce „rzucające się na samice” oraz samice znikające z ładunkiem pyłku i nektaru w otworach w ziemi. Kilka z nich złapała do słoika, aby zabrać je do laboratorium. – Zespół ruszył na cmentarz i zobaczył chmarę pszczół w szaleńczym ruchu – opisuje prof. Danforth. – To jedna z najfajniejszych rzeczy, jakie można zobaczyć. Cmentarz East Lawn znajduje się około 800 m od sadu jabłkowego. – Odkrycie Rachel w pewnym sensie rozwiązało zagadkę, która krążyła mi po głowie przez jakieś 10 lat – mówi prof. Danforth. Zespół później obszedł teren. Większość pszczelich gniazd znajdowała się na obszarze o łącznej powierzchni około 6 tys. m kw. Następnie uczeni czekali na kolejną wiosnę, kiedy mogli przeprowadzić porządny spis pszczół w tym miejscu. Podziemne gniazda Chociaż pszczolinki tworzą gęste skupiska, przypomina to raczej dzielnicę domów jednorodzinnych niż zatłoczony wieżowiec, czyli ul pszczół miodnych. Andrena regularis zazwyczaj kopią dołki w ziemi, by złożyć w nich jaja. – Samice świetnie sobie z tym radzą. Budują gniazda za pomocą żuwaczek i odnóży – mówi prof. Danforth. W pionowym szybie, który sięga 15–25 cm w dół, pszczolinki wykopują boczny korytarz. Tam budują małą komorę lęgową wyłożoną wodoodporną wydzieliną. Umieszczają w środku kulkę pyłku i nektaru, a potem składają na niej jedno jajo. Następnie zasklepiają komorę i zasypują korytarz. Robią to dzień po dniu, składając około 6–8 jaj w różnych bocznych korytarzach tego samego pionowego szybu, zanim zakopią całość. Kiedy larwa się wykluje, zjada zapasy przez kolejne miesiące, liniejąc w kilku stadiach larwalnych, w końcu przekształcając się w poczwarkę. Do czasu nadejścia jesieni osiąga dorosłość, ale zimę spędza odsypiając wysiłek w stanie przypominającym hibernację, zwanym diapauzą. Jej tempo metabolizmu znacznie wówczas spada. Prof. Danforth nie jest pewien, co dokładnie wybudza pszczoły z podziemnego snu. Podejrzewa jednak, że jest to pewien rodzaj zegara biologicznego, ponieważ wszystkie owady zaczynają wyłaniać się mniej więcej w tym samym czasie, gdy temperatura osiąga około 21 stopni Celsjusza. Wtedy zaczynają się rozmnażać. W 2023 roku zespół był gotowy na przyjęcie kolejnego pokolenia pszczół wykluwający się na cmentarzysku. W losowych miejscach w oznaczonym rok wcześniej miejscu lęgowym badacze rozmieścili małe namioty z siatki. Każdy namiot miał na górze słoik wypełniony alkoholem, do którego pszczoły miały wchodzić. Zespół liczył owady, określał ich płeć i odnotowywał wszelkie inne gatunki znalezione w pułapkach. Naukowcy oszacowali populację pszczół na około 5,6 miliona na tym obszarze o powierzchni 6 tys. m kw. To prawie cztery razy więcej niż populacja ludzi na Manhattanie. Obliczenia wykazały, że łączna biomasa tych owadów to prawie 4500 kilogramów – tyle, ile ważyłyby dwie dorosłe żyrafy. Prof. Danforth twierdzi, że cała cmentarna kolonia odpowiadałoby około 140–180 rodzinom pszczół miodnych średniej wielkości. – To było zdumiewające. Żaden rozsądny pszczelarz nie umieściłby 140–180 uli na polu o powierzchni zaledwie 6 tys. m kw. – mówi naukowiec. Dobre miejsce dla grabarzy i owadów Prof. Danforth zainicjował szeroko zakrojone badanie cmentarzy w Nowym Jorku. Sięgnął też do projektu iNaturalist, który wykorzystuje obserwacje amatorów, aby znaleźć więcej miejsc gniazdowania pszczół. – Nie zdziwiłbym się wcale, gdyby istniały jeszcze większe skupiska – mówi. Odkrył, że starsze cmentarze są idealne, ponieważ często były umieszczane na obszarach o piaszczystej glebie. Łatwo było w niej kopać – zarówno pszczelim matkom, jak i grabarzom. Na cmentarzach nie używa się też dużo pestycydów w porównaniu z gospodarstwami rolnymi, a nawet trawnikami. Starsze cmentarze są zazwyczaj bardziej zarośnięte – co może być korzystne dla zapylaczy. – Mają odpowiednią strukturę gleby, dużą różnorodność kwiatów, są ciche i spokojne – mówi prof. Danforth. Dlatego miejsca wiecznego spoczynku mogą tętnić pszczelim życiem.
Fasola wzywa armię prywatnych ochroniarzy. Naukowcy odkryli, jak rośliny proszą osy o pomoc
Gdy gąsienice zaczynają pożerać liście fasoli, roślina nie pozostaje bierna – natychmiast wzywa na pomoc drapieżne osy. To fascynujący chemiczny alarm, który szczegółowo opisują badacze na łamach czasopisma „Science Advances”. Zidentyfikowali oni wyjątkowy receptor, który rozpoznaje ślinę szkodnika i aktywuje emisję lotnych substancji, które dla owadów są jednoznacznym zaproszeniem na ucztę.
Przez miliony lat ewolucji rośliny i owady wykształciły złożoną sieć powiązań i wzajemnych zależności. Niektóre z nich są jednak bardziej niezwykłe niż inne. Nowe odkrycie z zakresu immunologii pokazuje nam, że rośliny z naszych warzywniaków potrafią nie tylko zidentyfikować swojego oprawcę, ale wręcz wynająć wykwalifikowanych „ochroniarzy” do jego szybkiej eliminacji. Czy fasola może podejmować decyzje? Chemiczny „krzyk” fasoli Fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris) jest rośliną uprawianą od tysiącleci. To pozwoliło wyselekcjonować popularne odmiany: pinto, czarną czy czerwoną. Jej „zwyczajność” jest jednak tylko ułudą – każdy posiadacz tych nasion w swojej spiżarni obcuje z mistrzem ewolucyjnej manipulacji. Zespół badawczy, w którego skład weszła m.in. immunolożka roślin dr Natalia Guayazán Palacios, rozwikłał zagadkę niezwykłych mechanizmów obronnych fasoli. Jasne jest, że roślina nie wydaje z siebie świadomego, dosłownego „krzyku” o pomoc (chociaż intencjonalność flory wciąż pozostaje przedmiotem akademickich debat). Jednak w momencie ataku przez gąsienice emituje ona specyficzne, lotne substancje chemiczne. Drapieżne osy z rodzajów Polybia i Mischocyttarus, które posiadają zdolny do uczenia się układ nerwowy, przez wieki zaczęły kojarzyć ten konkretny zapach z łatwym posiłkiem w postaci gąsienic. Stworzyło to doskonałą ewolucyjną pętlę sprzężenia zwrotnego: fasole wydzielające odpowiednie, łatwo wykrywalne przez osy aromaty były skuteczniej chronione, dzięki czemu zyskiwały większą szansę na przetrwanie i wydanie nasion. Zdradziecka ślina Skąd jednak roślina wie, że nadszedł odpowiedni moment na wyzwolenie alarmu? Sekret tkwi w mikroskopijnych białkach osadzonych na powierzchni liści fasoli. Analizy ujawniły, że rośliny te posiadają specjalne detektory reagujące na inceptynę (In11) – niezwykle powszechny peptyd (krótki łańcuch białkowy) obecny w ślinie gąsienic. Kiedy napastnik zaczyna przeżuwać liść, chemiczne ślady z jego jamy gębowej natychmiast aktywują roślinne receptory inceptyny. Jak podkreśla Guayazán Palacios, rozpoznanie tego peptydu ma wielkie znaczenie, gdyż nie tylko powoduje przyspiesza gojenie ran, ale przede wszystkim aktywuje swoisty szlak immunologiczny, ukierunkowany ściśle na gąsienice. Szlak ten odpowiada za wyzwolenie wyjątkowej mieszanki lotnych związków, które błyskawicznie rekrutują drapieżne osy. To dla nich zawołanie: „Jest robota!” Eksperyment w Meksyku: fasole kontra gąsienice Aby dowieść swojej tezy, naukowcy przeprowadzili w latach 2023 i 2024 szeroko zakrojone testy na polach w meksykańskim stanie Oaxaca. Wyhodowali tam rośliny parami – jedna z nich posiadała w pełni funkcjonalne receptory inceptyny, a drugą genetycznie pozbawiono możliwości ich tworzenia. Zastosowali trzy rodzaje stymulacji: oblanie liści naturalną śliną gąsienicy, zastosowanie czystej postaci peptydu In11 oraz mechaniczne zranienie powierzchni liści żyletką z dodatkiem czystej wody. Następnie do liści przypięto martwe okazy gąsienic z gatunku Spodoptera frugiperda i bacznie obserwowano zachowanie drapieżników. Co się okazało? Pomimo ogromnej aktywności os w okolicy, fasole pozbawione receptora znalazły się w dramatycznie niekorzystnej sytuacji. Badacze odnotowali u nich aż o 40 procent mniej wizyt os, zarówno po potraktowaniu śliną, jak i czystą inceptyną. Co niezwykle istotne, w przypadku samego zranienia żyletką liczba owadów pomagających roślinie była identyczna dla obu grup. Badania w warunkach laboratoryjnych ostatecznie dowiodły, że mechaniczne uszkodzenie żuwaczkami to za mało. To właśnie związki chemiczne ze śliny napastnika stanowią bodziec dla fasoli. Rośliny pozbawione genów odpowiedzialnych za receptory inceptyny nie potrafiły wyprodukować aromatu rekrutującego owady, ograniczając się jedynie do zapachu generowanego po zwykłym okaleczeniu tkanki. Eko-ochrona przed szkodnikami Według ekspertów to odkrycie ma szansę zrewolucjonizować rolnictwo. Dokładne poznanie mechanizmów receptora inceptyny może znacząco wesprzeć rozwój nowoczesnych, wolnych od pestycydów metod ochrony upraw przed szkodnikami. Szacuje się, że globalne straty w uprawach rolnych powodowane przez insekty sięgają każdego roku miliardów dolarów. Zrozumienie naturalnego języka chemicznego może okazać się kluczem do przyjaznego środowisku rolnictwa jutra. Trzymajmy wszyscy za to kciuki. Źródła: Science Advances, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dla swoich młodych zrobiłyby wszystko. 5 najbardziej heroicznych matek w świecie zwierząt
Dla większości z nas symbolem macierzyństwa u zwierząt jest niedźwiedzica broniąca młodych lub ptak niestrudzenie karmiący pisklęta. Jednak natura potrafi być o wiele bardziej zaskakująca. W ciemnych wodach oceanów, głęboko w glebie i tropikalnych lasach żyją samice, dla których opieka nad potomstwem oznacza rezygnację z jedzenia na lata, ukrywanie dzieci we wnętrzu własnego ciała, a nawet… oddanie się na pożarcie.
Spis treści: Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Gdy myślimy o macierzyństwie w świecie przyrody, często ulegamy antropomorfizacji, widząc zachowania zwierząt przez pryzmat ludzkich emocji. Ale ewolucja nie zna sentymentów – zna jedynie skuteczność. Aby gatunki mogły przetrwać, natura wykształciła mechanizmy tak zdumiewające, że graniczą z horrorem lub heroizmem. Oto pięć niezwykłych zachowań i strategii samic, które dla swojego potomstwa zrobiłyby absolutnie wszystko. Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Ryby powszechnie uchodzą za pozbawione instynktów opiekuńczych, jednak afrykańskie i amerykańskie pielęgnicowate całkowicie przeczą temu stereotypowi. Samice wielu gatunków z jezior Malawi i Tanganika noszą swoje jaja i młode w pysku (stąd ich polskie nazwy: pyszczaki lub gębacze). Po złożeniu jaj matka zbiera je do pyska i nosi tam przez kilka tygodni, całkowicie rezygnując w tym czasie z jedzenia. Opieka nie kończy się po wykluciu. Gdy małe rybki wyczują niebezpieczeństwo, błyskawicznie wracają do jej pyszczka, traktując go jak bezpieczny schron. U innej pielęgnicy z Ameryki Południowej – paletki (dyskowca) – skóra samicy w okresie odchowu młodych zaczyna produkować gęsty, bogaty w białka i przeciwciała śluz. Młode zjadają go z ciała mamy, co jest strategią równie skuteczną, jak karmienie mlekiem wśród ssaków. Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Skorek pospolity (Forficula auricularia) przez wielu jest niesłusznie uważany za domowego i ogrodowego szkodnika. Samica skorka to jedna z najbardziej czułych matek w świecie owadów. Jesienią buduje podziemną norkę, w której składa kilkadziesiąt jaj, a następnie spędza z nimi całą zimę. Jej najważniejszym zajęciem jest nieustanne sprzątanie. Bez przerwy, dzień i noc, wylizuje każde jajo z osobna. Nie chodzi tu jednak o estetykę, ale o walkę z niewidzialnym wrogiem – zarodnikami pleśni i grzybów. Bez tej drobiazgowej pielęgnacji mogłaby stracić całe potomstwo. Po wykluciu się larw, matka karmi je i zaciekle broni przed drapieżnikami aż do momentu, gdy przejdą pierwszą wylinkę i są gotowe do samodzielnego życia. Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia W ciemnych wodach Pacyfiku, na głębokości kilku tysięcy metrów, jedna ze zwierzęcych matek bije rekordy w opiece. Samica ośmiornicy z gatunku Graneledone boreopacifica wykazała się najdłuższą udokumentowaną opieką nad potomstwem na Ziemi. Naukowcy za pomocą podwodnych robotów obserwowali samicę, która strzegła swoich jaj nieprzerwanie przez 53 miesiące – czyli niemal cztery i pół roku! Przez cały ten długi okres matka nie opuściła lęgu ani na krok. Nie polowała i nie jadła, a jej jedynym zajęciem było delikatne omiatanie jaj czułkami w celu zapewnienia im tlenu oraz ochrona przed wygłodniałymi krabami. Gdy w pełni rozwinięte, miniaturowe ośmiorniczki w końcu opuściły osłonki, skrajnie wycieńczona samica, której organizm dosłownie strawił sam siebie, zmarła. Jej heroiczną opiekę można obejrzeć na poniższym filmie: View oEmbed on the source website Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą To niezwykłe, beznogie płazy przypominające gigantyczne dżdżownice, zamieszkujące wilgotne gleby Afryki. Ich strategia wychowawcza to – na ludzką miarę – heroizm. W okresie rozrodczym w organizmie samicy zachodzi gwałtowna transformacja: jej skóra staje się niezwykle gruba, pęcznieje i wypełnia się pożywnymi tłuszczami oraz białkami. Gdy młode przychodzą na świat, rodzą się ze specjalnymi, szerokimi zębami, które służą do jednego celu: obdarcia matki ze skóry. Przez kolejne tygodnie potomstwo stopniowo zjada jej wierzchnią warstwę. Co zdumiewające, samica nie odnosi przy tym trwałych obrażeń – jej naskórek regeneruje się co kilkadziesiąt godzin, pozwalając na cykliczne uczty dla młodych. Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Większość pająków kojarzy nam się ze sprytnym drapieżnictwem, jednak w rodzinie lejkowcowatych to macierzyństwo osiąga wyżyny. Samica norosza ziemnego (Coelotes terrestris) po wykluciu się małych pajączków początkowo opiekuje się nimi w tradycyjny sposób: poluje dla nich i zwraca nadtrawiony pokarm, a także składa specjalne, niezapłodnione jaja pełniące funkcję „racji żywnościowych”. Jednak gdy pożywienia jest mało, w ciele matki uruchamia się program autodestrukcji. Jej narządy wewnętrzne ulegają upłynnieniu, zamieniając się w bogatą w kalorie zawiesinę. Wtedy matka wysyła młodym sygnał wibracyjny, zapraszając je do konsumpcji… samej siebie. Pajączki zjadają swoją matkę, by zyskać energię niezbędną do opuszczenia gniazda. W biologii takie zjawisko nazwano matrofagią. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Armia supermrówek dosłownie pożera nasz internet. Śródziemnomorski szkodnik opanowuje Europę Środkową
Raporty upublicznione pod koniec maja 2026 roku pokazują bezprecedensową ekspansję agresywnej mrówki Tapinoma magnum. Ten niewielki owad z rejonu Morza Śródziemnego buduje gigantyczne superkolonie, które niszczą miejską infrastrukturę, paraliżują sieć internetową i bez problemu wytrzymują siarczyste mrozy Europy Środkowej.
Przez lata uważaliśmy, że chłodniejszy klimat naszej części świata stanowi naturalną, skuteczną barierę przed egzotycznymi szkodnikami. Globalny handel roślinami oraz zmiany klimatyczne udowodniły nam jednak, że nasze poczucie bezpieczeństwa było złudne – pojawienie się nowego, niezwykle odpornego agresora w niemieckich miastach pokazuje nam, jak krusi jesteśmy w starciu z bezwzględną siłą natury. Służby miejskie i naukowcy jednoczą siły w specjalnych projektach badawczych. Przyznają jednak, że stoimy w obliczu przeciwnika, którego całkowita eliminacja tradycyjnymi metodami jest niemal niemożliwa. Wielka inwazja północy. Mrówki zjadają Internet Tapinoma magnum (duża mrówka gruczołowa) trafiła do Niemiec w 2009 roku. Początkowo zasiedlała cieplejsze regiony na południu (Badenię-Wirtembergię, Nadrenię-Palatynat, Hesję), jednak szybko dotarła do Kolonii i Hanoweru. Dane z maja 2026 roku potwierdzają jej obecność na dalekiej północy kraju – w Szlezwiku-Holsztynie wykryto ogniska w Wedel (2024 r.) oraz Wulfsdorf (2025 r.). Owad skolonizował też Belgię i Holandię. Szkody przestały być problemem wyłącznie ogrodowym. W graniczącym z Francją mieście Kehl mrówki wniknęły do podziemnych szaf instalacyjnych, niszcząc kable i wywołując przerwy w dostawie prądu oraz internetu. Wiceminister ochrony środowiska Badenii-Wirtembergii, Andre Baumann, wprost nazywa owada groźnym szkodnikiem, choć gatunek nie trafił jeszcze na unijną listę gatunków inwazyjnych. Owady te nie przenoszą chorób, ale są niezwykle agresywne i kąśliwe, a ich masowe ataki mogą wywoływać u ludzi silne alergie. Anatomia superkolonii o zapachu zjełczałego masła Mrówka osiąga sukces przez swoją wyjątkową strukturę społeczną. Owady te tworzą monstrualne superkolonie zajmujące setki metrów, w których żyją setki królowych i ponad 20 milionów robotnic. – Nie będziemy w stanie ich wyeliminować – ostrzega Manfred Verhaagh z Muzeum Historii Naturalnej w Karlsruhe. Chociaż Tapinoma magnum przypomina rodzime, czarne mrówki, wyróżniają ją cztery cechy: polimorfizm – robotnice w jednej kolonii mają wyraźnie zróżnicowaną wielkość, autostrady – zamiast wąskich ścieżek owady tworzą szerokie, wielopasmowe trasy transportowe, kopce – ich obecność zdradzają gęste skupiska ziemnych kopczyków w szczelinach chodników, intensywny zapach – w obliczu zagrożenia robotnice wydzielają woń acetonu lub zjełczałego masła. Gatunek ten jest bezwzględny dla konkurencji. W południowej Francji i na Korsyce całkowicie niszczy gniazda mrówek argentyńskich, przejmując wcześniej 100% ich źródeł pokarmu. Eliminując jednego intruza, zajmuje jego miejsce i generuje jeszcze większe szkody. Super-odporność. Dlaczego nawet chemia z Niemiec nie działa? Tapinoma magnum doskonale radzi sobie z suszą i okresowym zalewaniem. Szokiem dla entomologów jest jednak jej zdumiewająca mrozoodporność. Kolonie bez uszczerbku przetrwały 14 dni mrozów ze średnią temperaturą −6,6°C i spadkami aż do −15 stopni. Sklepowa chemia owadobójcza nie działa. Zdesperowani mieszkańcy Korsyki zalewają gniazda benzyną lub alkoholem i podpalają je, co trzeba powtarzać tygodniami. Niemieckie samorządy testują z kolei aplikowanie pod ziemię wrzącej wody pod wysokim ciśnieniem. Mrówki są groźne dla roślin i… zjadają psy Pozostawione bez kontroli mrówki niszczą plantacje cytrusów i drzew oliwnych. Odnotowano również ataki na zwierzęta domowe (w tym uśmiercanie mniejszych psów) oraz masowe wędrówki do wnętrz budynków po cukier. Skala problemu bywa tak przytłaczająca, że według opowieści niektórzy zdesperowani właściciele sprzedają domy za bezcen i wyprowadzają się z zajętych przez owady rejonów. Jak możemy się bronić w Polsce? Główną drogą migracji owadów (w tym potencjalnie do Polski) jest handel roślinami i transport ziemi. Eksperci apelują do miłośników ogrodnictwa o bezwzględną profilaktykę: przed posadzeniem nowej rośliny należy dokładnie skontrolować bryłę korzeniową po wyjęciu z doniczki. W przypadku podejrzanego znaleziska nie wolno samodzielnie walczyć z intruzami silną chemią – należy natychmiast skontaktować się z lokalnymi służbami sanitarnymi. W przypadku Tapinoma magnum trzeba bardzo, bardzo uważać, bo odpowiedzialność za nasze wspólne środowisko jest ogromna. Źródła: t-online.de, diesachsen.de, polskiobserwator.de, antinvasion.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Motyle w Polsce – różnorodność gatunków i ich ochrona
Motyle w Polsce to wyjątkowo zróżnicowana grupa owadów, obejmująca zarówno dobrze znane gatunki dzienne, jak i znacznie liczniejsze motyle nocne. Choć wielu z nich nie można zaobserwować w ciągu dnia, odgrywają istotną rolę w ekosystemach jako zapylacze i element łańcucha pokarmowego, a ich obecność jest uznawana za wskaźnik kondycji środowiska przyrodniczego.
Spis treści: Ile gatunków motyli żyje w Polsce? Największe motyle w Polsce Najciekawsze gatunki Dlaczego motyle znikają z krajobrazu? Status prawny motyli w Polsce Długość życia motyli jest bardzo zróżnicowana. Niektóre gatunki dorosłe żyją zaledwie kilka dni, inne, jak rusałka żałobnik, mogą przetrwać nawet do roku. W większości przypadków jednak faza dorosła trwa od 1 do 4 tygodni, co sprawia, że ich cykl życiowy jest wyjątkowo intensywny i krótki. Ile gatunków motyli żyje w Polsce? Motyle w Polsce stanowią bardzo liczną grupę owadów. Według danych faunistycznych do tej pory wykazano ponad 3100 gatunków. Zdecydowaną większość stanowią motyle nocne, często określane potocznie jako ćmy, które są mniej widoczne, ale niezwykle istotne ekologicznie. Motyli dziennych, które najczęściej kojarzymy z kolorowymi skrzydłami i kwietnymi łąkami, jest znacznie mniej, bo jedynie 164 gatunki. Wśród nich znajdują się rodziny takie jak bielinkowate, rusałkowate, modraszkowate czy paziowate. Gatunki motyli w Polsce – bogactwo i różnorodność Analizując gatunki motyli w Polsce, można zauważyć, że są one silnie powiązane z różnymi typami środowisk – od łąk i lasów, po tereny bagienne i górskie. Każdy z tych ekosystemów zapewnia inne warunki mikroklimatyczne i dostęp do roślin żywicielskich, które są kluczowe dla rozwoju gąsienic. W efekcie rozmieszczenie motyli jest ściśle zależne od struktury siedlisk oraz stopnia ich przekształcenia przez człowieka. Do najważniejszych rodzin należą: rusałkowate – szeroko rozpowszechnione i łatwe do obserwacji, modraszkowate – niewielkie, ale bardzo zróżnicowane, bielinkowate – często spotykane w ogrodach i na polach uprawnych, paziowate – mniej liczne, ale najbardziej spektakularne. Największe motyle w Polsce Największy motyl w Polsce to zmierzchnica trupia główka (Acherontia atropos), należąca do zawisakowatych. Jej rozpiętość skrzydeł może osiągać nawet 14 cm. Gatunek ten wyróżnia się nie tylko rozmiarem, ale także charakterystycznym wzorem na tułowiu przypominającym czaszkę oraz zdolnością wydawania piszczących dźwięków. Wśród motyli dziennych największe są przedstawiciele rodziny paziowatych. Paź królowej (Papilio machaon) osiąga rozpiętość skrzydeł w granicach 6,5–8 cm i jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych gatunków w kraju. Niewiele mniejszy, ale bardziej smukły w sylwetce, jest paź żeglarz (Iphiclides podalirius), którego skrzydła osiągają zwykle 6–7,5 cm rozpiętości i wyróżniają się charakterystycznymi, wydłużonymi „ogonami”. Na szczególną uwagę zasługuje również niepylak apollo (Parnassius apollo) – gatunek rzadki i objęty ochroną, występujący głównie w Tatrach i Pieninach. Jego rozpiętość skrzydeł dochodzi do 8 cm. Warto zauważyć, że duże rozmiary często idą w parze z określonymi strategiami zachowań. W przypadku paziowatych samce wykorzystują wyniesione punkty terenu, gdzie oczekują na samice, stosując strategię określaną jako hilltopping. Z kolei duże motyle nocne, takie jak zmierzchnica trupia główka, są przystosowane do szybkiego i długodystansowego lotu, co pozwala im na migracje i skuteczne poszukiwanie pokarmu. Najciekawsze gatunki Świat motyli w Polsce obejmuje gatunki, które wyróżniają się nie tylko ubarwieniem, ale także zachowaniem, strategią przetrwania i przystosowaniem do różnych środowisk. W tej grupie znajdują się zarówno gatunki wędrowne, jak i silnie wyspecjalizowane ekologicznie, związane z konkretnymi roślinami lub siedliskami. Wędrówki rusałki admirała Rusałka admirał to gatunek wędrowny, którego osobniki spotykane w Polsce najczęściej napływają z południowej Europy. Motyl ten wykorzystuje szeroką gamę siedlisk – od skrajów lasów i polan po ogrody i tereny ruderalne – pod warunkiem dostępności roślin nektarodajnych. Charakterystyczne dla niego jest także duże przywiązanie do pokrzywy zwyczajnej, która stanowi roślinę żywicielską dla gąsienic i miejsce ich rozwoju. Niebieski motyl w Polsce Do najbardziej rozpoznawalnych modraszkowatych należy modraszek ikar (Polyommatus icarus), którego samce mają intensywnie niebieskie skrzydła. Ten niewielki motyl występuje powszechnie na łąkach i terenach otwartych, gdzie rosną rośliny motylkowe, takie jak koniczyna czy lucerna. W kategorii niebieskich motyli w Polsce mieści się także modraszek telejus (Phengaris teleius), u którego samce również prezentują jasnoniebieskie ubarwienie wierzchu skrzydeł z wyraźną ciemną obwódką. Samice są natomiast znacznie ciemniejsze – ich skrzydła mają brunatnoczarny kolor z delikatnym niebieskim nalotem. Jedyny zielony motyl w Polsce Zieleńczyk ostrężyniec (Callophrys rubi) to jedyny w Polsce motyl o wyraźnie zielonym ubarwieniu spodu skrzydeł, które w świetle dziennym przybiera połyskliwy, metaliczny odcień. Wierzch jego skrzydeł pozostaje brązowy, co sprawia, że przy złożonych skrzydłach owad jest bardzo dobrze zamaskowany i trudny do zauważenia w naturalnym środowisku. Gatunek ten występuje na terenie całego kraju, najczęściej na obrzeżach lasów, wrzosowiskach i torfowiskach, gdzie jego zielone ubarwienie pełni funkcję ochronną. Motyl czy koliber? Fruczak gołąbek (Macroglossum stellatarum) często bywa mylony z kolibrem ze względu na sposób żerowania – zawisa w powietrzu i spija nektar z kwiatów za pomocą długiej ssawki. Jego szarobrązowe skrzydła z pomarańczowymi elementami oraz charakterystyczne „zawisanie” sprawiają, że jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i nietypowych motyli spotykanych w Europie. Właśnie takie przypadki dobrze pokazują, jak zaskakujące i dziwne potrafią być owady. Dlaczego motyle znikają z krajobrazu? Spadek liczebności motyli wiąże się przede wszystkim z utratą i fragmentacją siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa, niewłaściwie prowadzone koszenie łąk oraz postępująca urbanizacja prowadzą do upraszczania krajobrazu i zaniku różnorodnych ekosystemów. W efekcie motyle tracą zarówno rośliny żywicielskie dla gąsienic, jak i źródła nektaru niezbędne dorosłym osobnikom. Istotnym czynnikiem jest także stosowanie środków ochrony roślin w rolnictwie, które oddziałują nie tylko na gatunki uznawane za szkodniki, ale również na owady pożyteczne i neutralne ekologicznie. Status prawny motyli w Polsce W Polsce wiele gatunków motyli objętych jest ochroną prawną, co odzwierciedla ich znaczenie dla ekosystemów oraz rosnącą presję środowiskową, z jaką muszą się mierzyć. Do chronionych motyli należą m.in.: niepylak apollo, czerwończyk nieparek, czerwończyk fioletek, szlaczkoń szafraniec. Ochrona motyli obejmuje również ich siedliska, w tym łąki kwietne, torfowiska i naturalne korytarze ekologiczne. W praktyce oznacza to konieczność utrzymania odpowiedniej struktury siedlisk, bez której nawet gatunki objęte ochroną nie są w stanie przetrwać. Jak można pomagać motylom? Ochrona motyli nie wymaga specjalistycznych działań – kluczowe znaczenie mają proste zmiany w sposobie zagospodarowania zieleni w ogrodzie, na działce czy nawet na niewielkich terenach przydomowych. Motyle są silnie zależne od dostępności roślin żywicielskich dla gąsienic oraz roślin nektarodajnych dla dorosłych osobników, dlatego struktura roślinności bezpośrednio wpływa na ich obecność. Największe znaczenie ma zastępowanie jednolitych, regularnie koszonych trawników bardziej zróżnicowaną roślinnością, na przykład w formie fragmentów łąk kwietnych. Takie siedliska zapewniają zarówno pokarm, jak i warunki rozwoju wielu gatunków motyli, również tych mniej pospolitych. Istotne jest ograniczenie częstego koszenia, ponieważ prowadzi ono do szybkiego zaniku źródeł nektaru oraz roślin żywicielskich. Znaczenie ma także dobór roślin – gatunki rodzime i miododajne najlepiej wspierają lokalne populacje owadów przez cały sezon wegetacyjny. Ważną rolę w ochronie motyli odgrywa również ograniczenie stosowania pestycydów, które wpływają nie tylko na szkodniki, ale także na owady zapylające i cały ekosystem. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy owady czują ból? To drastyczne badanie na świerszczach zmusza nas do zmiany myślenia
Przez stulecia traktowaliśmy owady jak bezduszne, zautomatyzowane organizmy-roboty. Dla większości ludzi świerszcz czy mucha to bezduszny kokon, który bez skrupułów można wyeliminować sprayem, nie zastanawiając się, czy w ogóle cokolwiek odczuwa. Jednak badania opublikowane w „Proceedings of Royal Society B” udowadniają, że te małe istoty, które zabijamy miliardami, doświadczają prawdziwego bólu.
Zespół entomologów z University of Sydney w Australii, pod kierownictwem prof. Thomasa White’a, zbadał wrażliwość na ból świerszczy domowych (Acheta domesticus). Wybór obiektu badań nie był przypadkowy – te owady są obecnie masowo hodowane na całym świecie, stanowiąc popularne źródło białka dla ludzi, karmę dla zwierząt egzotycznych oraz obiekt tysięcy eksperymentów laboratoryjnych. Szacuje się, że rocznie na świecie hoduje się i zabija około 400 miliardów świerszczy – w końcu nic nie czują. Czy aby na pewno? Świerszcze pod lupą. Czy czują ból? Badacze przeprowadzili kontrolowany eksperyment na grupie 80 dorosłych owadów. Każdemu z nich, po delikatnym unieruchomieniu, zaserwowano trzy warianty bodźców: Kontakt z gorącą sondą (o temperaturze ok. 65°C) przyłożoną do jednego z czułków na pięć sekund. Kontakt z zimną sondą (grupa kontrolna). Brak kontaktu z jakimkolwiek narzędziem. Najważniejsze działo się jednak później. Naukowcy filmowali zachowanie owadów przez 10 minut. Obserwatorzy, którzy nie wiedzieli, któremu owadowi zaaplikowano dany bodziec, analizowali nagrania pod kątem tzw. elastycznej samoobrony. Owady wykazują oznaki odczuwania Okazało się, że świerszcze poddane działaniu gorąca zachowywały się zupełnie inaczej niż pozostałe grupy. Zamiast chaotycznego poruszania się, wykazywały bardzo konkretne, intencjonalne działanie: z niemal dwukrotnie większą częstotliwością pielęgnowały „ranny” czułek, poświęcając na to cztery razy więcej czasu niż w grupach kontrolnych. To zachowanie – przypominające psa liżącego skaleczoną łapę – jest przez biologów interpretowane jako wyraz odczuwania nieprzyjemnego bodźca. Świerszcze nie tylko zareagowały na ciepło, ale skupiły swoją uwagę na miejscu, które ucierpiało. A to jest wyraźną oznaką złożonej reakcji neurologicznej, a nie tylko bezmyślnego odruchu. Dlaczego należy się tym przejmować? Nauka o bólu u zwierząt od lat zmaga się z ogromną barierą: ból jest doświadczeniem subiektywnym. Nie możemy zapytać świerszcza, jak bardzo go boli. Musimy polegać na behawiorystyce. Wcześniejsze badania wykazały, że podobne zachowania przejawiają już inne bezkręgowce: ośmiornice, kraby, karaluchy czy komary. Dlaczego inaczej miałoby być ze świerszczami? – Owady są małe, nie krzyczą, nie krwawią na czerwono, więc zabijamy je bez mrugnięcia okiem – mówi prof. Lars Chittka, wybitny biolog behawioralny z Queen Mary University of London. Badanie z Sydney to sygnał, że być może czas na rewizję naszej etyki. Jak najszybciej powinniśmy zmienić nasze podejście Prof. Kate Umbers, zoolożka z Western Sydney University, ma nadzieję, że wyniki badań zainspirują ludzi do wykrzesania z siebie odrobiny empatii. Nie chodzi o to, by całkowicie zaprzestać hodowli, ale by traktować te stworzenia z większym szacunkiem, minimalizując cierpienie w procesie hodowli, transportu i eksperymentów. Za każdym razem, gdy sięgamy po spray na owady lub bezrefleksyjnie zgniatamy szkodnika, warto pamiętać, że pod chitynowym pancerzykiem może kryć się istota, która w pewnym, prymitywnym sensie, potrafi czuć, że dzieje się jej krzywda. Warto brać za to odpowiedzialność. Źródło: Proceedings of Royal Society B Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chrabąszcz majowy – jeden z najbardziej rozpoznawalnych wiosennych owadów
Chrabąszcz majowy to owad kojarzony najczęściej z charakterystycznym lotem i denerwującą obecnością w maju. Jego biologia, cykl życia i wpływ na środowisko są jednak znacznie bardziej złożone. To gatunek, który z jednej strony stanowi ważny element ekosystemu, a z drugiej bywa poważnym szkodnikiem w rolnictwie. Warto więc przyjrzeć się mu bliżej z perspektywy obserwatora przyrody.
Spis treści: Jak wygląda chrabąszcz majowy? Występowanie Pożywienie Cykl życiowy chrabąszcza majowego Zachowanie i aktywność – dlaczego pojawiają się wieczorem? Współczesne spojrzenie – między ochroną a kontrolą Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha) to gatunek chrząszcza z rodziny poświętnikowatych. Większość swojego życia spędza pod ziemią, a na powierzchni pojawia się tylko na krótko w okresie wiosennym. Jak wygląda chrabąszcz majowy? Dorosły osobnik osiąga długość od około 25 do 35 mm. Jego ciało jest owalne, lekko wydłużone i wyraźnie segmentowane. Charakterystyczne są brunatne pokrywy skrzydłowe oraz czarny tułów, a także białe plamy widoczne po bokach odwłoka. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech są czułki zakończone wachlarzowatą buławką. U samców składa się ona z siedmiu blaszek, u samic z sześciu – to najprostszy sposób na odróżnienie płci. Czułki pełnią kluczową funkcję w odbieraniu bodźców zapachowych, co ma szczególne znaczenie w okresie godowym. Larwy chrabąszcza majowego, znane powszechnie jako pędraki, wyglądają zupełnie inaczej niż dorosłe osobniki. Są białe, masywne, wygięte w charakterystyczny łuk i wyposażone w trzy pary odnóży. Ich głowa jest wyraźnie zaznaczona i uzbrojona w silny aparat gębowy przystosowany do gryzienia korzeni. Występowanie Zasięg chrabąszcza majowego obejmuje szeroki pas Eurazji, obejmujący niemal całą Europę oraz części Azji, w tym rejony Turcji i Kaukazu. Najlepiej radzi sobie w klimacie umiarkowanym, gdzie warunki glebowe sprzyjają rozwojowi larw. Preferuje środowiska z udziałem drzew liściastych – lasy, parki, aleje oraz tereny rolnicze. Obecność odpowiedniej gleby, bogatej w materię organiczną, jest kluczowa dla rozwoju jego stadium larwalnego. W przeszłości chrząszcze majowe pojawiały się w ogromnych ilościach i stanowiły poważne zagrożenie dla rolnictwa i leśnictwa. Dziś ich liczebność jest bardziej zróżnicowana regionalnie, ale nadal zdarzają się okresowe wzrosty populacji, choć już nie tak spektakularne jak niegdyś. Pożywienie Dorosłe chrząszcze majowe żywią się głównie liśćmi drzew. Szczególnie chętnie wybierają dęby, buki, brzozy oraz drzewa owocowe. W sprzyjających warunkach mogą żerować masowo, powodując znaczne uszkodzenia liści. Większe znaczenie gospodarcze mają jednak larwy chrabąszcza majowego. Pędraki żywią się korzeniami roślin – zarówno dziko rosnących, jak i uprawnych. W początkowych stadiach rozwoju larwy zjadają głównie martwą materię organiczną i drobne korzenie, ale w późniejszym okresie zaczynają intensywnie podgryzać systemy korzeniowe żywych roślin. To właśnie w trzecim stadium rozwoju larwy stają się najbardziej żarłoczne i mogą powodować poważne straty w uprawach, szczególnie w trawnikach, szkółkach drzew oraz na polach uprawnych. Cykl życiowy chrabąszcza majowego Cykl życiowy chrabąszcza majowego należy do bardziej złożonych w świecie owadów i trwa zwykle od trzech do czterech lat. Obejmuje pełne przeobrażenie: jajo, larwę, poczwarkę i dorosłego owada. Samice składają jaja w glebie, na głębokości około 10–20 cm. Jedna samica może złożyć nawet kilkadziesiąt jaj. Po kilku tygodniach wykluwają się larwy, które rozpoczynają wieloletni rozwój pod ziemią. Larwy chrabąszcza majowego przechodzą trzy stadia rozwojowe (L1, L2, L3), liniejąc w miarę wzrostu. W pierwszych dwóch stadiach ich żerowanie ma ograniczony wpływ na rośliny, natomiast w trzecim stadium stają się poważnym zagrożeniem dla systemów korzeniowych. Po około 3 latach (a w chłodniejszym klimacie nawet po 5 latach) larwa przepoczwarcza się, a dorosły owad pojawia się pod koniec lata, choć na powierzchnię wychodzi dopiero wiosną następnego roku. Dorosłe osobniki żyją stosunkowo krótko – zwykle od 5 do 7 tygodni. Zachowanie i aktywność – dlaczego pojawiają się wieczorem? Chrabąszcz majowy prowadzi głównie wieczorny tryb życia. Samice najczęściej pozostają na drzewach, gdzie żerują. Samce z kolei aktywnie poszukują samic, kierując się zarówno feromonami, jak i substancjami zapachowymi uwalnianymi przez uszkodzone liście. Największą aktywność wykazują o zmierzchu, kiedy wylatują w poszukiwaniu pożywienia i partnerów do rozmnażania. Charakterystyczne „rojenie się” chrząszczy wokół drzew to element ich zachowań godowych. Zjawisko to trwa zwykle kilkanaście dni i jest uzależnione od temperatury oraz warunków pogodowych. Czy chrabąszcz majowy jest groźny? Z punktu widzenia człowieka chrabąszcz majowy nie stanowi zagrożenia bezpośredniego – nie gryzie ludzi i nie stanowi zagrożenia zdrowotnego. Jednak jego znaczenie jako szkodnika jest dobrze udokumentowane. Największe szkody powodują larwy chrabąszcza majowego, które niszczą systemy korzeniowe roślin. W efekcie dochodzi do więdnięcia, zahamowania wzrostu, a nawet obumierania roślin. Szczególnie narażone są młode drzewa, trawniki i uprawy rolnicze. Dorosłe chrząszcze również mogą być problematyczne, gdy występują masowo i ogołacają drzewa z liści. Choć pojedyncze osobniki nie stanowią problemu, duże skupiska mogą znacząco osłabić rośliny. Naturalni wrogowie chrabąszcza majowego Wbrew pozorom chrabąszcz majowy nie jest pozbawiony przeciwników w świecie przyrody. Naturalny wróg chrabąszcza majowego to przede wszystkim kret europejski, który specjalizuje się w wyszukiwaniu larw w glebie. Larwy są również zjadane przez ptaki, takie jak szpaki, wrony czy mewy, szczególnie na świeżo zaoranych polach. Dorosłe osobniki mogą padać ofiarą niektórych owadów drapieżnych oraz mrówek. Istnieją także pasożyty, w tym muchówki, których larwy rozwijają się kosztem pędraków. W ostatnich latach badane są również mikroorganizmy, takie jak grzyby i nicienie entomopatogeniczne, które mogą ograniczać populację tych owadów. Współczesne spojrzenie – między ochroną a kontrolą W XX wieku intensywne stosowanie pestycydów doprowadziło do znacznego spadku liczebności chrabąszczy majowych w wielu regionach Europy. Z czasem jednak ograniczenia w użyciu chemicznych środków ochrony roślin oraz zmiany w rolnictwie sprawiły, że populacje zaczęły się odbudowywać. Dziś podejście do tego gatunku jest bardziej zrównoważone. Z jednej strony uznaje się go za ważny element ekosystemu i źródło pokarmu dla wielu zwierząt, z drugiej – nadal podejmuje się działania mające ograniczyć jego liczebność w rolnictwie. Chrabąszcz majowy w historii i kulturze Chrabąszcz majowy od dawna funkcjonuje nie tylko jako element ekosystemu, ale także jako obiekt zainteresowania w kulturze europejskiej. W źródłach historycznych odnotowano m.in. średniowieczne praktyki symbolicznego „sądzenia” owadów, związane z ich postrzeganiem jako sprawców szkód w uprawach. W XIX wieku w niektórych regionach Europy chrabąszcze były spożywane – traktowano je jako łatwo dostępne źródło białka i przygotowywano z nich m.in. zupy. Motyw chrabąszcza pojawia się również w literaturze, folklorze i przekazach ludowych. Obecność tego owada w różnych formach kultury odzwierciedla jego długotrwałą obecność w krajobrazie przyrodniczym i rolniczym Europy. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Apokalipsa owadów jest faktem i już uderza w ludzi. Przez brak pszczół dzieci przestają prawidłowo rosnąć
Czarne wizje ekologów zaczynają się ziszczać na naszych oczach – i są na to dowody. Milczące łąki i puste ule bezpośrednio przekładają się na konkretne ludzkie tragedie. Najnowsze badania przeprowadzone w Nepalu dowodzą, że masowe wymieranie zapylaczy prowadzi do fali niedożywienia i zahamowania wzrostu u dzieci. To pierwszy raz, kiedy nauka tak precyzyjnie połączyła brak owadów z fizycznym stanem ludzkiego organizmu.
Przez ostatnie trzy dekady populacja owadów na świecie kurczyła się w tempie około 1% rocznie. To zjawisko, nazywane przez naukowców „apokalipsą owadów”, dotychczas analizowano głównie pod kątem zagrożenia dla bioróżnorodności. Zespół badaczy pod kierunkiem naukowców z University College London (UCL) oraz University of York postanowił sprawdzić, co dzieje się z człowiekiem, gdy z jego otoczenia znika darmowa siła robocza w postaci pszczół i motyli. Wyniki badań, opublikowane 6 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Nature”, są wstrząsające. Bo cierpią dzieci. Gdy znikają najmniejszy robotnicy Naukowcy przez rok monitorowali 10 wiosek rolniczych w Nepalu. To regiony, gdzie większość żywności produkuje się na miejscu. Zespół co dwa tygodnie liczył owady odwiedzające uprawy, a następnie zestawiał te dane ze statystykami medycznymi mieszkańców. Okazało się, że dzikie zapylacze odpowiadają za aż 44% dochodów rolniczych mieszkańców i dostarczają ponad 20% kluczowych składników odżywczych, takich jak witamina A, witamina E oraz kwas foliowy. – Ponad połowa dzieci biorących udział w naszym badaniu wykazuje zahamowanie wzrostu w stosunku do swojego wieku – alarmuje dr Naomi Saville z Instytutu Zdrowia Globalnego UCL. – Jest to spowodowane dietą ubogą w warzywa, owoce i rośliny strączkowe, których plony zależą od owadów. Mroczny scenariusz roku 2030 Naukowcy ostrzegają, że jeśli trend wymierania owadów się utrzyma, do 2030 roku spożycie witaminy A i kwasu foliowego w badanych regionach spadnie o kolejne 7%. Dla człowieka oznacza to drastyczny wzrost ryzyka utraty wzroku oraz występowania wad wrodzonych u noworodków. Choć badania przeprowadzono w Nepalu, problem dotyczy nas wszystkich. Na całym świecie około 2 miliardy ludzi polega na drobnych gospodarstwach rolnych, a aż trzy czwarte upraw globalnych wymaga wsparcia zapylaczy. Bez nich takie produkty jak kawa, migdały czy czekolada mogą stać się luksusem dostępnym tylko dla najbogatszych, a w najbiedniejszych regionach po prostu zniknąć. Nie chodzi tylko o pszczoły Warto pamiętać, że owady to nie tylko pszczoła miodna. To tysiące gatunków innych dzikich pszczół, muchówek i chrząszczy, które po cichu pracują w naszym otoczeniu. – Bioróżnorodność nie powinna być luksusem. To fundament naszego zdrowia i przetrwania – mówi dr Thomas Timberlake z University of York. Teraz potwierdzają to także wyniki badań. Czy można zatrzymać ten proces? Na szczęście badanie opublikowane w „Nature” daje też promyk nadziei. Modele komputerowe wykazały, że proste działania mogą odwrócić negatywny trend. Musimy się jednak za nie zabrać. Remedium ma być proste – ma to być sadzenie dzikich kwiatów w pobliżu pól uprawnych, ograniczenie pestycydów, które – chociaż na krótką metę zwiększają zbiory – działają jak paraliż na układ nerwowy owadów i ochrona dzikich pszczół zamiast stawiania wyłącznie na hodowlę przemysłową. Według naukowców takie interwencje mogłyby podnieść dochody rolników o nawet 30% i znacząco poprawić stan zdrowia populacji, uzupełniając niedobory witamin naturalną drogą. Teraz wiemy, że nasz sposób „dbania” o planetę najbardziej krzywdzi dzieci. Może to przekona tych najbardziej sceptycznych do ochrony zapylaczy. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dinozaury miały niezwykłe towarzystwo. Naukowcy odkryli „świecącą” tajemnicę bursztynu sprzed 100 milionów lat
Dobrze nam znane świetliki zamieszkiwały naszą planetę zdecydowanie wcześniej, niż dotychczas sądzono. Naukowcy odkryli skamieniałość sprzed niemal 100 milionów lat, która została zatopiona w bursztynie. Znalezisko udowadnia jak bioluminescencja pozwoliła przetrwać tym owadom całe ery.
Świetliki to jedne z najbardziej fascynujących owadów współczesnego świata. Te wykorzystujące bioluminescencję stworzenia zajmują wyjątkowe miejsce nie tylko w systematyce przyrodniczej, ale również w naszej kulturze. Ich zwyczajowa nazwa – robaczki świętojańskie – wywodzi się od najkrótszej nocy w roku, na którą przypada szczyt ich okresu godowego. Co roku Noc Kupały rozświetlają dziesiątki maleńkich iskier emitowanych z odwłoków tych owadów, co przez wieki nadawało tej nocy magiczny, niemal mistyczny wymiar. Jak się okazuje, te niezwykłe zwierzęta żyją na naszej planecie od milionów lat. Na długo przed tym, zanim ludzkość zaczęła zachwycać się ich blaskiem, świetliki zamieszkiwały gęste lasy wspólnie z dinozaurami, rozświetlając mroki ery mezozoicznej podobnie do tego, jak robią to podczas dzisiejszych letnich wieczorów. Świetlik zatopiony w krwawym bursztynie Prehistoryczny świetlik został odnaleziony w niewielkim bursztynie. Ten cenny surowiec, w którym przez miliony lat zatopiony był owad, różni się jednak od jantaru znanego z bałtyckich plaż. Skamieniałość została świetnie zakonserwowana w tzw. bursztynie birmańskim, który wydobywany jest w kraju ze stolicą w Naypyidaw. Choć z perspektywy nauki znalezisko jest fascynujące, budzi ono poważne kontrowersje etyczne. Ze względu na trwający od lat krwawy konflikt wewnętrzny w Mjanmie, wydobycie tamtejszych złóż wiąże się z licznymi naruszeniami praw człowieka. Z tego powodu część środowiska naukowego oraz niektóre prestiżowe czasopisma zdecydowały się na bojkot badań opartych na birmańskim bursztynie. Paleontolodzy i etycy zwracają uwagę, że handel tym „krwawym kruszcem” może bezpośrednio finansować działania zbrojne, co stawia badaczy przed trudnym dylematem. Niewielki gatunek z czasów dinozaurów Spoglądając na rozmiar odnalezionego świetlika, trudno sobie wyobrazić, jak tak niewielkie stworzenie przetrwało czasy panowania potężnych dinozaurów. Cretoluciola birmana – bo tak został nazwany owad – mierzy zaledwie kilka milimetrów długości. Mimo mikroskopijnego rozmiaru naukowcom udało się dostrzec wiele szczegółów jego budowy. Rozpoznano sześć wyraźnych segmentów odwłoka oraz dwusegmentowy narząd świetlny. Te cechy upodabniają skamieniałość do współczesnych świetlików z podrodziny Luciolinae, których cechą charakterystyczną są właśnie jarzące się odwłoki. Ewolucja świecących owadów Dostrzeżenie narządów świetlnych w odnalezionym okazie zdaje się kluczowe z perspektywy ewolucji. Wiedza ta pozwala nam wnioskować, że świecące się owady zamieszkiwały naszą planetę niemal 100 milionów lat temu. Oznacza to, że już w czasach okresu środkowej kredy, presja ewolucyjna doprowadziła do wykształcenia tych bioluminescencyjnych zdolności. Prawdopodobnie niewielkie owady - bez tych funkcji - byłyby bezbronnym mieszkańcem prehistorycznych lasów, który bez świecącego odwłoku nie mógłby odstraszać drapieżników lub przyciągać potencjalnych partnerów. To odkrycie rzuca zupełnie nowe światło na ekosystemy mezozoiku. Zwierzęta, które zachwycają nas dzisiaj, odgrywały istotną rolę w środowisku zdominowanym przez dinozaury. Wykształcenie bioluminescencji pozwoliło tym niewielkim owadom przetrwać miliony lat, dzięki czemu co roku, wraz z nadejściem wakacji, wciąż możemy wypatrywać ich blasku w polskich lasach. Źródło: ScienceX Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Pszczoła, osa czy szerszeń? Skutki użądlenia bywają bardzo różne
Pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele to owady, których użądlenia bywają nie tylko bolesne, ale w niektórych przypadkach również niebezpieczne dla zdrowia i życia. Dowiedz się, jak chronić się przed ukąszeniem, jak prawidłowo udzielić pierwszej pomocy oraz kiedy objawy wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.
Spis treści: Jak się chronić przed owadami? Co zrobić po użądleniu? Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) Najważniejsze informacje Do najczęściej spotykanych owadów żądlących w Polsce należą pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele. Większość z nich nie atakuje człowieka bez powodu – użądlenie zwykle następuje wtedy, gdy owad czuje się zagrożony, zostanie przygnieciony lub sprowokowany. Dla większości osób kończy się to bólem, zaczerwienieniem i miejscowym obrzękiem, jednak u części może dojść do silnej reakcji alergicznej (anafilaksji), wymagającej natychmiastowej pomocy. Jak się chronić przed owadami? Najlepszą ochroną jest spokojne zachowanie i unikanie prowokowania owadów: nie zbliżaj się do uli, gniazd os i szerszeni, nie chodź boso po łąkach czy trawnikach, unikaj gwałtownego odganiania owadów rękami, zachowuj ostrożność przy jedzeniu i piciu na zewnątrz, zwłaszcza latem i jesienią (osy często wlatują do puszek, butelek i siadają na słodkich produktach), noś obuwie oraz ubrania osłaniające ciało podczas spacerów po terenach zielonych. Gniazd os czy szerszeni nie należy usuwać samodzielnie, zwłaszcza przez podpalanie lub zalewanie. Najlepiej skontaktować się z odpowiednimi służbami lub specjalistą. Co zrobić po użądleniu? W przypadku pszczoły żądło często pozostaje w skórze i należy je usunąć jak najszybciej, najlepiej zeskrobując paznokciem, kartą płatniczą lub innym płaskim przedmiotem, zamiast ściskać pęsetą woreczek jadowy. Liczy się szybkie usunięcie, a nie idealna technika. Osy, szerszenie i trzmiele zwykle nie pozostawiają żądła. Następnie: umyj miejsce wodą z mydłem, zastosuj zimny okład lub lód przez materiał, w razie potrzeby użyj preparatu przeciwświądowego lub leku przeciwhistaminowego, obserwuj objawy. Nie ma mocnych dowodów, że soda, ocet, cebula, czosnek czy pompki podciśnieniowe skutecznie neutralizują jad. Mogą działać co najwyżej jako domowe środki łagodzące, ale nie zastępują standardowej pierwszej pomocy. Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Szczególnie groźne są użądlenia: w jamę ustną, gardło, język lub szyję, w okolicę oczu, wielokrotne, u osób z alergią na jad owadów. Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) duszność, świszczący oddech, obrzęk języka, gardła lub ust, zawroty głowy, osłabienie, omdlenie, uogólniona pokrzywka, szybkie narastanie obrzęku. To mogą być objawy anafilaksji, czyli stanu zagrożenia życia. Osoby ze stwierdzoną ciężką alergią powinny mieć przy sobie adrenalinę w autowstrzykiwaczu i użyć jej zgodnie z zaleceniem lekarza. Najważniejsze informacje Większość użądleń jest bolesna, ale niegroźna. Kluczowe są spokój, szybka podstawowa pomoc i rozpoznanie objawów alarmowych. W razie niepewności lub nasilonych objawów lepiej skonsultować się z lekarzem. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Swędzi, piecze i potrafi długo nie dawać spokoju. Ten owad bywa wyjątkowo uciążliwy
Meszki potrafią być znacznie bardziej uciążliwe niż komary. Ich bolesne ukąszenia wywołują silny stan zapalny, a w niektórych przypadkach mogą prowadzić do powikłań i reakcji alergicznych. Dowiedz się, jak skutecznie chronić się przed tymi owadami i co zrobić, gdy dojdzie do ukąszenia.
Spis treści: Gdzie i kiedy można spotkać meszki? Jak się chronić przed meszkami? Co zrobić po ukąszeniu? Jakie choroby przenoszą meszki? Kiedy zgłosić się do lekarza? Meszki to niewielkie, ciemne, garbate muchówki, które potrafią być wyjątkowo uciążliwe, zwłaszcza gdy występują masowo. W Polsce żyje wiele gatunków meszek, a ich ukąszenia bywają bardziej bolesne niż komarze, ponieważ nie tylko nakłuwają skórę, ale także uszkadzają jej powierzchnię i wprowadzają ślinę mogącą wywoływać silniejszy stan zapalny. Gdzie i kiedy można spotkać meszki? Meszki pojawiają się głównie od wiosny do lata, szczególnie licznie w pobliżu rzek, strumieni, terenów podmokłych, lasów, łąk i parków. Mogą występować również w miastach, zwłaszcza w okolicy zieleni i wód. W przeciwieństwie do wielu komarów często są aktywne w ciągu dnia, zwłaszcza przy wilgotnej pogodzie. Jak się chronić przed meszkami? Najlepszą ochroną jest osłanianie skóry i stosowanie repelentów: długie rękawy i nogawki, kryte obuwie, nakrycie głowy, jasna odzież, siatki ochronne na twarz w miejscach bardzo dużego narażenia, repelenty zawierające DEET, ikarydynę (picaridin) lub IR3535. W rejonach szczególnie obfitujących w meszki warto unikać przebywania blisko szybko płynącej wody w godzinach ich największej aktywności. Co zrobić po ukąszeniu? Ukąszenie meszki może powodować: ból, świąd, zaczerwienienie, obrzęk, czasem większą reakcję miejscową. Pomocne mogą być: umycie skóry wodą z mydłem, zimny okład, preparat przeciwświądowy, lek przeciwhistaminowy przy silniejszej reakcji. Należy unikać drapania, ponieważ zwiększa to ryzyko nadkażenia skóry. Jakie choroby przenoszą meszki? W Polsce meszki nie są obecnie uznawane za istotne źródło przenoszenia poważnych chorób zakaźnych u ludzi, ale ich ukąszenia mogą być bardzo dokuczliwe i przy licznych pogryzieniach prowadzić do silnych reakcji alergicznych, dużych obrzęków lub wtórnych infekcji skóry. Szczególnie ostrożne powinny być osoby uczulone oraz dzieci. Kiedy zgłosić się do lekarza? Pomoc medyczna jest wskazana, jeśli po ukąszeniu pojawią się: rozległy obrzęk, gorączka, nasilony ból, objawy infekcji, duszność lub uogólniona reakcja alergiczna. O tym warto pamiętać Meszki zwykle nie stanowią poważnego zagrożenia epidemiologicznego, ale mogą być bardzo uciążliwe, a ich ukąszenia bywają znacznie bardziej dokuczliwe niż komarze. Profilaktyka i ochrona skóry pozostają najskuteczniejszą metodą. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
To nie komar, a potrafi uprzykrzyć lato. Ukąszenie bywa wyjątkowo bolesne
Letni dzień nad jeziorem lub spacer po podmokłej łące – to zazwyczaj chwile relaksu, które w ułamku sekundy może zepsuć jedno, niezwykle bolesne ukąszenie. Ślepaki (bąkowate) to jedne z najbardziej dokuczliwych owadów w Polsce, których atak jest znacznie bardziej dotkliwy niż ukłucie komara. Samice tych dużych muchówek potrafią dać się we znaki zarówno ludziom, jak i zwierzętom. Dowiedz się, gdzie i kiedy są najbardziej aktywne, jak skutecznie się przed nimi chronić oraz jak załagodzić nieprzyjemne skutki ukąszenia, gdy już do niego dojdzie.
Spis treści: Gdzie i kiedy można spotkać ślepaki? Jak gryzą ślepaki? Jak się chronić przed ślepakami? Co zrobić po ukąszeniu ślepaka? Jakie choroby przenoszą ślepaki? O tym warto pamiętać Ślepaki (bąkowate) to duże, silne muchówki, których samice żywią się krwią i potrafią boleśnie kąsać ludzi oraz zwierzęta. W Polsce występuje wiele gatunków bąkowatych, spotykanych głównie od późnej wiosny do jesieni. Charakterystyczne są ich duże oczy, szybki lot i bolesne ukąszenia, które często są bardziej dokuczliwe niż komarze. Gdzie i kiedy można spotkać ślepaki? Ślepaki najczęściej pojawiają się: na łąkach i pastwiskach, w pobliżu jezior, rzek i bagien, na terenach podmokłych, na polanach i obrzeżach lasów. Szczególnie aktywne bywają w ciepłe, wilgotne, parne dni, zwłaszcza latem. Przyciąga je ruch, ciepło, pot oraz wilgotna skóra. Jak gryzą ślepaki? Ślepaki nie kłują jak komary — ich aparat gębowy nacina skórę, dlatego ukąszenie bywa bardziej bolesne i może powodować: ostry ból, krwawienie, zaczerwienienie, obrzęk, świąd. Jak się chronić przed ślepakami? Najlepsze metody ochrony to: długie rękawy i nogawki, kryte obuwie, jasna odzież, unikanie terenów podmokłych w okresach największej aktywności, repelenty przeciw owadom (warto pamiętać, że skuteczność wobec ślepaków może być bardziej zmienna niż wobec komarów). Pomocne może być także szybkie osuszanie skóry po kąpieli i unikanie przebywania blisko zwierząt gospodarskich, które przyciągają bąkowate. Co zrobić po ukąszeniu ślepaka? Po ukąszeniu najlepiej: umyć miejsce wodą z mydłem, zastosować zimny okład, użyć preparatu przeciwświądowego, przy nasilonym obrzęku można rozważyć lek przeciwhistaminowy zgodnie z zaleceniami. Dawne zalecenie przyjęcia „wapna” nie jest dziś standardem leczenia reakcji alergicznych — skuteczniejsze są odpowiednie leki przeciwhistaminowe. Jeśli pojawi się silna reakcja miejscowa, objawy infekcji lub reakcja ogólnoustrojowa, warto skonsultować się z lekarzem. Jakie choroby przenoszą ślepaki? W Polsce ślepaki nie są uznawane za istotne źródło przenoszenia poważnych chorób zakaźnych u ludzi, dlatego stanowią głównie problem uciążliwości i miejscowych reakcji skórnych. Ich ukąszenia mogą jednak prowadzić do wtórnych zakażeń skóry, jeśli miejsce zostanie rozdrapane. O tym warto pamiętać Choć ślepaki zwykle nie są poważnym zagrożeniem epidemicznym, ich ukąszenia bywają bardzo bolesne i dokuczliwe. Kluczowe znaczenie mają odzież ochronna, unikanie miejsc dużego nagromadzenia owadów oraz szybkie łagodzenie objawów po ukąszeniu. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Psotniki często pozostają niezauważone. Ich obecność jest jednak istotna dla środowiska, ale bywa szkodliwa dla ludzi
Psotniki – drobne, często niewidoczne gołym okiem owady – mają długą historię ewolucyjną, sięgającą co najmniej permu. Przetrwały drastyczne zmiany klimatyczne i żyją w niemal każdym zakątku globu, jednak obecnie, w holocenie, muszą mierzyć się z presją środowiskową, związaną z działalnością człowieka. Jak wyglądają psotniki? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Systematyka psotników Anatomia psotników Cykl rozwoju Rola psotników w naturze Gatunki synantropijne, czyli nieproszeni współlokatorzy Psotniki (Psocodea) to grupa owadów, która w powszechnej świadomości funkcjonuje pod wieloma, często mylnymi nazwami, takimi jak gryzki, wszy książkowe czy wszy korowe. Określenia te wyraźnie sugerują pasożytnictwo, jednak należy podkreślić, że psotniki odgrywają kluczową rolę w ekosystemach leśnych, choć w środowiskach zurbanizowanych stanowią istotne wyzwanie. Na całym świecie występuje kilka tysięcy (od 4000 do 6000) poznanych gatunków tych owadów, jednak niektórzy badacze są zdania, że ich rzeczywista liczba może sięgać 11000. Systematyka psotników Klasyfikacja psotników przeszła w ostatnich latach znaczącą rewolucję. Tradycyjnie uznawano je za oddzielny rząd Psocoptera. Współczesne badania filogenetyczne, oparte na analizach molekularnych, wykazały jednak, że są one głęboko spokrewnione z pasożytniczymi wszami (Phthiraptera). W następstwie tego odkrycia, obie grupy zostały połączone w jeden rząd – Psocodea. To pokrewieństwo rzuca nowe światło na ewolucję pasożytnictwa u owadów. Przypuszcza się, że współczesne wszy wyewoluowały z komensalnych psotników, które pierwotnie zamieszkiwały gniazda ptaków i ssaków, żywiąc się resztkami organicznymi – złuszczonym naskórkiem czy fragmentami piór, nie wyrządzając przy tym krzywdy gospodarzom. Obecnie rząd Psocodea dzieli się na trzy główne podrzędy, które różnią się między sobą cechami morfologicznymi, takimi jak liczba segmentów w czułkach: Trogiomorpha, Troctomorpha, Psocomorpha. Anatomia psotników Psotniki to niewielkie owady, osiągające długość od 0,7 mm do 1 cm. Ich ciało jest zazwyczaj miękkie, o barwie od przezroczystej i białej, przez żółtawą, aż po ciemnobrązową lub czarną. Sylwetka psotnika jest często lekko spłaszczona, co ułatwia mu poruszanie się w ciasnych szczelinach. Głowa i aparat gębowy Charakterystyczna dla tych owadów jest nieproporcjonalnie duża i szeroka głowa, z wyraźnie wypukłym czołem. Ta cecha wynika z silnego rozwoju mięśni żuwaczek. Najniezwyklejszym elementem ich anatomii pozostaje jednak aparat gębowy, którego unikatową cechą jest modyfikacja szczęki. Jej centralny płat, zwany lacinią, przekształcił się w smukły, twardy „pręt”. Owad używa go jako podpory, podczas gdy silne żuwaczki zeskrobują detrytus, glony czy zarodniki grzybów. Dodatkowo gardziel i podniebienie są u psotników przekształcone w strukturę przypominającą moździerz i tłuczek. Pozwala to na precyzyjne rozcieranie twardego pokarmu przed połknięciem, co jest kluczowe dla owadów żywiących się mikroskopijnymi, ale często twardymi elementami organicznymi. Czułki i narządy zmysłów U przedstawicieli tego rzędu, czułki są długie, nitkowate i niezwykle wrażliwe. Liczą od 12 do 50 segmentów, co czyni je głównym narzędziem nawigacyjnym w ciemnych i ciasnych zakamarkach. Oczy psotników wykazują dużą zmienność. Gatunki żyjące w otwartym, naturalnym środowisku zazwyczaj mają dobrze rozwinięte oczy złożone i trzy przyoczka. Z kolei gatunki synantropijne najczęściej mają oczy zredukowane do zaledwie kilku fasetek. Tułów i kończyny Tułów psotnika jest krótki i zwarty. Między nim a głową występuje charakterystyczne, przypominające szyję zwężenie. Odnóża są smukłe, przystosowane głównie do szybkiego biegania. Co ciekawe, mimo że psotniki nie są spokrewnione z pchłami, wiele gatunków potrafi wykonywać gwałtowne skoki, gdy poczują się zagrożone. U niektórych gatunków, szczególnie z rodzaju Liposcelis, uda tylnych odnóży są wyraźnie pogrubione, co sugeruje adaptację do dynamicznego odbijania się od podłoża. Skrzydła W obszarze rzędu Psocodea wyróżnia się trzy podstawowe formy: pełnoskrzydłe – mają dwie pary błoniastych skrzydeł, przy czym przednia para jest znacznie większa od tylnej. W spoczynku skrzydła są składane dachowato nad odwłokiem; krótkoskrzydłe – skrzydła są zredukowane do małych łusek lub wyrostków, uniemożliwiających lot; bezskrzydłe – skrzydła całkowicie zanikły, co jest częste u gatunków bytujących wyłącznie wewnątrz budynków. Gatunki uskrzydlone są najczęściej mieszkańcami lasów, z kolei formy bezskrzydłe to zazwyczaj gatunki synantropijne. Co ciekawe, nawet gatunki posiadające skrzydła często unikają aktywnego latania i używają ich do lotu ślizgowego. Cykl rozwoju Psotniki to owady o przeobrażeniu niezupełnym. Oznacza to, że w ich cyklu życiowym nie występuje stadium spoczynkowe poczwarki. Z jaja wylęga się nimfa, będąca de facto miniaturką dorosłego osobnika. Należy jednak podkreślić, że początkowo jest pozbawiona skrzydeł i w pełni funkcjonalnych narządów płciowych. Dynamika populacji psotników jest ściśle uzależniona od warunków środowiskowych, przede wszystkim temperatury i wilgotności. W warunkach laboratoryjnych, przy temperaturze 27 stopni Celsjusza i wilgotności względnej powyżej 70%, cały cykl rozwojowy od jaja do imago może zamknąć się w zaledwie 3 tygodniach. Samice psotników są niezwykle płodne. W ciągu swojego życia mogą złożyć od 60 do nawet 200 jaj, zazwyczaj w tempie od 1 do 3 jaj dziennie. Fenomen partenogenezy Jedną z najniezwyklejszych strategii przetrwania psotników jest partenogeneza telitokiczna – rozmnażanie bez udziału samców. U wielu gatunków, takich jak Liposcelis bostrychophila, populacje składają się niemal wyłącznie z samic. Składają one niezapłodnione jaja, z których wykluwają się kolejne samice, będące genetycznymi klonami matki. Ta zdolność pozwala owadom na błyskawiczne zasiedlenie nowego terytorium przez zaledwie jedną samicę, co w sprzyjających warunkach prowadzi do gwałtownego wybuchu populacji. Samce u tych gatunków są albo nieznane nauce, albo występują niezwykle rzadko i są mniejsze od samic. Rola psotników w naturze Psotniki najczęściej kojarzone są jako szkodniki muzealne i niszczyciele książek. Należy jednak podkreślić, że większość gatunków żyje w środowisku naturalnym, z dala od ludzkich siedzib. Stanowią one istotny element ekosystemów leśnych, w których pełnią funkcję detrytusożerców i mikrofitofagów. W naturze głównym pożywieniem tych owadów są: glony i porosty, grzyby i strzępki pleśni, pyłek kwiatowy, szczątki organiczne. Gatunki synantropijne, czyli nieproszeni współlokatorzy Niewielka część z tysięcy gatunków tych owadów przystosowała się do życia w bliskim sąsiedztwie człowieka. To właśnie one odpowiadają za złą sławę całego rzędu. Najbardziej rozpowszechnionym jest Liposcelis bostrychophila. Owady te, potocznie nazywane szkodnikami magazynowymi, mierzą zaledwie 1 mm, są całkowicie bezskrzydłe i mają spłaszczone ciało o jasnobrązowej barwie. Dzięki rozmnażaniu wyłącznie przez partenogenezę potrafią opanować magazyny żywności w błyskawicznym tempie. Są odporne na krótkotrwałe okresy braku pokarmu, ale pozostają niezwykle wrażliwe na suchość powietrza. Co przyciąga psotniki do naszych domów? W ludzkich siedzibach owady te znajdują idealne warunki do życia. Ich sprzymierzeńcem jest przede wszystkim wilgoć, zwłaszcza tzw. wilgoć techniczna, występująca w nowych mieszkaniach. Niewyschnięte tynki, wylewki i farby oddają parę wodną do powietrza – to wszystko tworzy dla nich idealny klimat. Drugim czynnikiem jest dostępność pokarmu. W naszych domach, na ich jadłospis składa się: skrobia – zawarta między innymi w klejach do tapet i klejach introligatorskich w książkach; produkty sypkie – mąka, kasza, ryż, cukier itp.; materiały organiczne – w tym resztki naskórka ludzkiego i zwierzęcego; karma dla zwierząt – suche pokarmy dla psów, kotów, gryzoni i ptaków. Szkodliwość psotników Żuwaczki tych owadów są za małe, by przebić ludzką skórę. Nie przenoszą bezpośrednio groźnych chorób zakaźnych, jednak ich obecność nie jest obojętna dla ludzkiego zdrowia. Jednym z najpoważniejszych problemów związanych z psotnikami jest ich potencjał alergizujący. Martwe owady, ich wylinki oraz odchody rozpadają się na mikroskopijne drobiny, które stają się częścią kurzu domowego. Wdychanie takiego zanieczyszczonego powietrza może u osób wrażliwych wywoływać objawy alergii. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Guniak pojawia się wraz z nadejściem lata. Jego wieczorne loty stanowią nieodłączny element czerwcowego krajobrazu
Guniak czerwczyk należy do najcharakterystyczniejszych elementów europejskiej entomofauny okresu letniego. Jak wskazuje jego polska nazwa, jego pojawienie się jest ściśle związane z astronomicznym przesileniem letnim. Jak wygląda ten owad? Jakie obszary zamieszkuje i czym się żywi? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Morfologia guniaka Cykl rozwojowy – od jaja do imago Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe Wieczorne loty Dieta guniaka Jako przedstawiciel rodziny poświętnikowatych, guniak dzieli wiele cech morfologicznych i behawioralnych z bardziej znanym chrabąszczem majowym. Należy jednak podkreślić, że jego biologia wykazuje szereg unikatowych adaptacji, które pozwalają mu na zasiedlanie specyficznych nisz ekologicznych, często niedostępnych dla jego większych kuzynów. Morfologia guniaka Guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale) jest zaliczany do rodzaju Amphimallon w obrębie podrodziny chrabąszczowatych. To owad o krępej, owalnej budowie ciała, idealnie przystosowanej do poruszania się w gęstej roślinności i do penetracji luźnych warstw gleby (przez samice). Pancerz ma kolor żółtobrunatny, miodowy lub jasnokasztanowy. Takie ubarwienie zapewnia chrabąszczowi skuteczny kamuflaż w środowisku glebowym i ściółkowym. Przedstawiciele tego gatunku osiągają od 14 do 18 mm długości. To właśnie rozmiar jest jedną z cech odróżniających guniaka od nieco większego chrabąszcza majowego. Kolejną, łatwiejszą do identyfikacji, jest owłosienie – gęste, długie i pokrywające niemal całe przedplecze i spód odwłoka. Głowa Głowa guniaka jest stosunkowo krótka i szeroka, z dużymi, wypukłymi oczami, które odgrywają kluczową rolę podczas wieczornych lotów, pozwalając na orientację przy minimalnym natężeniu światła i lokalizację źródeł światła sztucznego. Aparat gębowy typu gryzącego u imago jest w pełni wykształcony, choć warto wspomnieć, że jego funkcja u dorosłych osobników jest tematem debat naukowych. Niektóre badania sugerują, że dorosłe chrząszcze pobierają znikomą ilość pokarmu, skupiając się na zasobach zgromadzonych w stadium larwalnym. Czułki Czułki guniaka czerwczyka składają się z 9 członów. Trzy końcowe tworzą tzw. buławkę, która u samców jest znacznie bardziej rozbudowana niż u samic. Ten dymorfizm płciowy jest bezpośrednio związany z biologią rozrodu – większa powierzchnia blaszek na czułkach samca pozwala na detekcję śladowych ilości feromonów uwalnianych przez samice ukryte w roślinności. Pokrywy skrzydeł Pokrywy skrzydeł guniaka są najczęściej gładkie, pozbawione charakterystycznego dla chrabąszcza majowego żeberkowania. Nie można jednak nie wspomnieć, że u niektórych populacji da się dostrzec delikatne podłużne linie. Ważnym szczegółem anatomicznym jest zakończenie odwłoka. U guniaka jest ono zaokrąglone, co stanowi istotną cechę diagnostyczną pozwalającą wykluczyć pokrewne gatunki o zaostrzonym pygidium. Cykl rozwojowy – od jaja do imago Rozwój guniaka charakteryzuje się długotrwałością, co jest typowe dla owadów, których stadia larwalne muszą skumulować znaczną ilość biomasy na ubogiej diecie. Cykl ten trwa zazwyczaj dwa lata w cieplejszych rejonach Europy lub trzy lata w chłodniejszym klimacie. Proces zaczyna się od lotów godowych w czerwcu i lipcu. Po kopulacji samica penetruje glebę na głębokość od 10 do 25 cm, wybierając miejsca o umiarkowanej wilgotności i luźnej strukturze. Składa tam od 30 do 40 białych, połyskujących jaj, które w ciągu około 3–4 tygodni przekształcają się w pierwsze stadium larwalne (L1). Wkrótce po zakończeniu rozrodu ginie. Stadium larwalne Larwy (pędraki) przechodzą przez trzy stadia wzrostu, z których każde charakteryzuje się większym zapotrzebowaniem na pokarm i głębszą penetracją podłoża. Stadium L1 żywi się głównie drobnymi korzonkami, podczas gdy L2 i L3 atakują grubsze korzenie roślin uprawnych i drzew. Pędraki wykazują sezonowe migracje pionowe w profilu glebowym – jesienią schodzą poniżej strefy zamarzania (nawet do 50–80 cm), a wiosną powracają w strefę korzeniową. Stadium larwalne trwa od 2 do 3 lat. Przepoczwarzenie Kluczowym momentem cyklu jest przepoczwarczenie, które następuje zazwyczaj w maju trzeciego roku rozwoju. Larwa tworzy gładkościenną komorę w ziemi, w której następuje całkowita reorganizacja organizmu. Dorosłe chrząszcze opuszczają kolebki ziemne niemal synchronicznie, co prowadzi do zjawiska masowych lotów, które w niektórych latach przybierają formę lokalnych inwazji. Stadium poczwarki trwa od 3 do 4 tygodni. Dorosłe osobniki żyją do 4 tygodni. Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe Guniak czerwczyk jest gatunkiem o szerokim zasięgu palearktycznym. Występuje od zachodnich wybrzeży Europy, przez Europę Środkową, Bałkany, Turcję, aż po środkową i zachodnią Azję. W Polsce jest uważany za gatunek pospolity, choć jego zagęszczenie jest silnie uzależnione od rodzaju gleby. Idealnym siedliskiem dla przedstawicieli tego gatunku są tereny charakteryzujące się lekkimi, piaszczystymi lub piaszczysto-gliniastymi glebami o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Takie podłoże sprzyja migracji larw i nie kumuluje nadmiernej wilgoci, która mogłaby prowadzić do infekcji grzybowych pędraków. Miejsca, które zasiedla guniak, to: obszary rolnicze – pola uprawne sąsiadujące z zadrzewieniami śródpolnymi; obszary leśne – zręby, luki drzewostanu i brzegi lasów; tereny zurbanizowane – parki, ogrody botaniczne, trawniki miejskie i cmentarze. Wieczorne loty Najbardziej charakterystyczne dla tych owadów są ich niezdarne wieczorne loty. Rozpoczynają się o zmierzchu, kiedy światło słoneczne zaczyna już zanikać, a temperatura powietrza utrzymuje się powyżej 18 stopni Celsjusza. Chrząszcze te są ociężałe i latają w sposób chaotyczny. Należy jednak wspomnieć, że wykazują tendencję do precyzyjnego nawigowania w kierunku wysokich obiektów pionowych, takich jak korony dębów, brzóz czy sosen. To zachowanie, polegające na gromadzeniu się samców wokół najwyższych punktów w terenie, jest strategią służącą maksymalizacji szans na spotkanie samicy. Lotom guniaków towarzyszy charakterystyczne buczenie. Dźwięk ten wynika z wysokiej częstotliwości uderzeń skrzydeł, co jest niezbędne do utrzymania masywnego ciała w powietrzu. Charakterystyczna jest też ich reakcja na sztuczne światło. Owady, zdezorientowane przez latarnie czy oświetlenie domowe, tracą orientację względem naturalnych punktów odniesienia (takich jak sylwetki drzew na tle nieba) i zaczynają krążyć wokół lamp, często uderzając o nie i spadając na ziemię. To zjawisko bywa uciążliwe dla ludzi, a dla owadów – fatalne w skutkach. Zdarza się, że chrząszcze padają wówczas ofiarą drapieżników lub giną z wycieńczenia. Dieta guniaka Jadłospis guniaka czerwczyka nie jest jednorodny. Pędraki odżywiają się pokarmem dostępnym pod ziemią, natomiast dorosłe osobniki ucztują w koronach drzew. Żerowanie larw Larwy guniaka są klasyfikowane jako polifagi korzeniowe. Ich dieta obejmuje: korzenie traw – larwy przecinają korzenie tuż pod szyjką korzeniową, co prowadzi do zamierania całych płatów darni; uprawy warzywne i okopowe – szczególne straty odnotowuje się w uprawach ziemniaków, marchwi, buraków cukrowych oraz truskawek. Larwy nie tylko zjadają korzenie, ale również wygryzają głębokie dziury w bulwach; szkółki leśne i sadowe – młode drzewka dębu, buka, sosny i gatunki owocowe są wyjątkowo wrażliwe na żerowanie pędraków. Utrata nawet części systemu korzeniowego u młodej sadzonki prowadzi do trwałego upośledzenia jej wzrostu lub całkowitego obumarcia. Żerowanie imago W przeciwieństwie do larw, dorosłe osobniki powodują znikome szkody gospodarcze. Imago prowadzą tzw. żer uzupełniający – zgryzają miękisz liści dębów, brzóz, buków i igieł młodych sosen. Uszkodzenia w koronie drzew rzadko przekraczają próg szkodliwości ekonomicznej i najczęściej ograniczają się do dziurawienia blaszek liściowych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Mały owad, wielka irytacja. Dlaczego ukąszenie komara tak bardzo swędzi?
Komary to jedne z najbardziej uciążliwych owadów, które potrafią skutecznie popsuć wypoczynek na świeżym powietrzu. Dowiedz się, gdzie najczęściej występują, jak się przed nimi chronić za pomocą sprawdzonych metod oraz co zrobić, gdy dojdzie do ukąszenia.
Spis treści: Gdzie i kiedy spotkamy komary? Jak się chronić? Co zrobić po ukłuciu komara? Jakie choroby przenoszą komary? W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków komarów, z których najbardziej znane należą m.in. do rodzaju Culex (np. komar brzęczący) oraz Anopheles (widliszki). Różnią się wyglądem i zwyczajami, ale dla większości osób mają podobne znaczenie praktyczne: ich ukłucia są przede wszystkim uciążliwe, powodując świąd, zaczerwienienie i miejscowy obrzęk. Gdzie i kiedy spotkamy komary? Komary są aktywne zwykle od wiosny do jesieni, szczególnie licznie pojawiają się tam, gdzie mają dostęp do wody i wilgoci – w pobliżu jezior, rzek, bagien, lasów, łąk, ogrodów i miejskich parków. Wiele gatunków jest najbardziej dokuczliwych o zmierzchu i o świcie, choć część może atakować także w ciągu dnia. Jak się chronić? Najskuteczniejszą ochronę zapewniają sprawdzone metody fizyczne i repelenty, a nie „domowe sposoby”. Nie ma wiarygodnych dowodów, że witamina B1 skutecznie odstrasza komary, dlatego nie jest zalecana jako metoda profilaktyki. Olejki eteryczne (np. cytronelowy) mogą działać krótko, ale zwykle są mniej skuteczne niż preparaty medycznie rekomendowane. Najlepiej stosować: repelenty zawierające DEET, ikarydynę (picaridin), IR3535 lub PMD, zgodnie z instrukcją producenta, moskitiery, siatki w oknach i odzież osłaniającą skórę, elektrofumigatory do wnętrz, spirale lub świece odstraszające – wyłącznie zgodnie z zaleceniami bezpieczeństwa. Warto także ograniczać miejsca rozmnażania komarów wokół domu, np. stojącą wodę w pojemnikach. Co zrobić po ukłuciu komara? Miejsce ukłucia komara najlepiej umyć wodą z mydłem, można zastosować zimny okład, preparat przeciwświądowy lub lek przeciwhistaminowy, jeśli świąd jest nasilony. Nie zaleca się rutynowego stosowania spirytusu czy jodyny na nieuszkodzoną skórę, ponieważ mogą dodatkowo podrażniać. Najważniejsze to nie drapać, by zmniejszyć ryzyko nadkażenia. Jakie choroby przenoszą komary? W Polsce nie występuje rodzima malaria od 1963 r., a ryzyko ciężkich chorób przenoszonych przez komary pozostaje niskie, jednak nie można mówić, że jest zerowe. W Europie monitoruje się m.in. wirusa Zachodniego Nilu, dlatego sytuacja epidemiologiczna może się zmieniać. Dla większości osób w Polsce komary pozostają przede wszystkim źródłem dyskomfortu, a nie poważnej choroby. Szczególną ostrożność warto zachować podczas podróży do regionów tropikalnych, gdzie komary mogą przenosić m.in. malarię, dengę, Zika czy chikungunyę. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
To „biologicznie nieprawdopodobne”. Rzadka infekcja sprawiła, że Greczynka dosłownie kichała robakami
Historia 58-letniej mieszkanki Grecji udowadnia, że w medycynie nie ma rzeczy niemożliwych. Są tylko nieprawdopodobne. Pacjentka, zmagająca się początkowo z narastającym bólem twarzy, okazała się żywicielem dla gza owczego – muchówki, której rozwój w organizmie ssaka zazwyczaj ograniczony jest do bardzo wczesnych stadiów larwalnych. Dosłownie wydmuchiwała z nosa żywe robaki, co według lekarzy nie miało prawa się wydarzyć.
Początkowe objawy nie zwiastowały jeszcze tak makabrycznego finału. Pacjentka odczuwała ból w okolicach środkowej części twarzy, który z każdym dniem przybierał na sile. Po dwóch tygodniach pojawił się gwałtowny kaszel, a kulminacją infekcji był moment, w którym kobieta kichnęła, wyrzucając z nosa żywe, wijące się larwy. To skłoniło ją do natychmiastowego szukania pomocy u specjalisty. Lokatorzy w zatokach. Diagnoza, która zaskoczyła lekarzy Podczas badania laryngologicznego w zatokach szczękowych kobiety odkryto prawdziwe siedlisko pasożytów. Chirurgicznie usunięto 10 ruchliwych larw oraz jedną poczwarkę. Analiza DNA potwierdziła najgorsze przypuszczenia: był to giez owczy (Oestrus ovis). Gatunek ten zazwyczaj wybiera za cel owce i kozy. Samica gza potrafi w locie „wstrzyknąć” chmurę maleńkich larw bezpośrednio do nozdrzy zwierzęcia. Jak się okazało, pacjentka pracowała na zewnątrz, tuż obok pola, na którym pasły się owce. To prawdopodobnie tam doszło do przypadkowego ataku muchówki. Biologiczna anomalia. Larwy, które nie chciały zniknąć Z biologicznego punktu widzenia to, co wydarzyło się w nosie kobiety, nie miało prawa zaistnieć. Standardowo u ludzi giez owczy wywołuje jedynie krótkotrwałe infekcje oczne, a larwy szybko giną, nie znajdując odpowiednich warunków do wzrostu. Tutaj jednak pasożyty nie tylko przetrwały, ale przeszły przez trzy kolejne stadia rozwojowe (L1, L2 i L3), osiągając imponujące 20 milimetrów długości. To dowód na to, że ludzki organizm może stać się dla nich pełnowartościową bazą pokarmową. Prawdziwym wstrząsem dla badaczy było jednak odnalezienie wspomnianej poczwarki. W naturalnym cyklu gza larwa w ostatnim stadium musi opuścić nos żywiciela i spaść do gleby, by tam stwardnieć i przeobrazić się w dorosłą muchę. Fakt, że proces przepoczwarczenia zaszedł wewnątrz wilgotnych i gorących ludzki zatok jest ewenementem. Jak to możliwe? Naukowcy podejrzewają, że kluczową rolę odegrała tu anatomia pacjentki – jej silnie skrzywiona przegroda nosowa zadziałała jak mechaniczna śluza. Larwy, które instynktownie próbowały wydostać się na zewnątrz, zostały uwięzione w „ślepym zaułku” zatoki. To zmusiło je do desperackiej i udanej próby dojrzewania wewnątrz człowieka. Życie zawsze znajdzie sposób. Cena bliskości z naturą. Jakie są losy pacjentki? Choć pacjentka po usunięciu intruzów i podaniu leków całkowicie wyzdrowiała, raport medyczny pozostawia otwarte pytania o ewolucyjną przyszłość owada. Giez owczy to mistrz precyzji – samica potrafi w ułamku sekundy, nie przerywając lotu, „wstrzyknąć” chmurę larw do nozdrzy ofiary. Wystarczy chwila nieuwagi podczas spaceru w pobliżu stada owiec, by stać się przypadkowym celem. Krzywa przegroda nosowa może sprawić, że nasze zatoki przypadkowo staną się idealnym siedliskiem dla pasożytów. Czy powinniśmy się martwić? Choć giez owczy kojarzy się z rolnictwem, badania wykazują, że potrafi on przetrwać w transporcie i migrować wraz ze zwierzętami na ogromne odległości. Fakt, że larwy te posiadają specjalne haki, którymi kotwiczą się w śluzówce, sprawia, że samo wydmuchiwanie nosa zazwyczaj nie wystarcza, by się ich pozbyć – wymagana jest interwencja chirurgiczna. Muszyca nosowa (czyli choroba wywoływana przez muchówki) u ludzi może być znacznie groźniejsza i bardziej zaawansowana, niż dotąd sądzono. To, co bierzemy za przewlekłe zapalenie zatok, może w rzeczywistości pulsować życiem, które za wszelką cenę próbuje dokończyć swój cykl rozwojowy pod naszą skórą. Źródło: Emerging Infectious Diseases Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta roślina produkuje czarny nektar i nikt nie wie, w jakim celu to robi
Nocne zawisaki zapylają kwiaty Jasminanthes mucronata, rośliny rodzimej dla Japonii – ustalili naukowcy z University of Tokyo. Nadal jednak nie wiadomo, dlaczego wytwarza ona unikatowy, czarny nektar.
Nektar kojarzy się z napojem spożywanym przez greckich bogów. W przyrodzie to słodki płyn, którymi kwiaty przyciągają zapylaczy, takich jak pszczoły czy motyle. O ile same kwiaty często są kolorowe, to nektar najczęściej jest bezbarwny. Wystarczy jego zapach, by zwabić owady. Jest jednak fascynujący wyjątek od tej reguły. W południowej Japonii rośnie roślina Jasminanthes mucronata. Jej kwiaty są białe, natomiast nektar ma barwę czarną. Dlaczego? Naukowcy od dawna próbują to wyjaśnić. Zespół Soma Chiyody, Ko Mochizukiego i Atsushiego Kawakity z University of Tokyo właśnie ustalił, że to nocne ćmy zwane zawisakami najskuteczniej przenoszą pyłek tej rośliny. Nocne motyle piją czarny nektar Barwny nektar od lat rozpala wyobraźnię biologów, bo wyróżnia się na tle „klasycznej”, przezroczystej słodyczy kwiatów. Taka cecha aż prosi się o pytanie: do kogo roślina kieruje swój sygnał? W praktyce badania nad barwnym nektarem długo obracały się wokół dziennych zapylaczy, bo kolor najłatwiej dostrzec przy świetle. Tym razem jednak decydujące okazało się to, co dzieje się po zmroku. Badacze śledzili odwiedziny kwiatów zarówno w dzień, jak i w nocy, w wielu lokalizacjach na południu kraju. W obserwacjach nocnych regularnie pojawiały się zawisaki. To nocne motyle znane z bardzo sprawnego lotu, który przypomina umiejętności kolibrów. Sama ich obecność przy kwiatach to jednak za mało, by mówić o zapylaniu. Kluczowe jest, czy owad pobiera pyłek z jednego kwiatu i przenosi go do kolejnego. Dowód: pyłek na ssawce W terenie nauka bywa sportem wymagającym cierpliwości. Potwierdzenie roli zawisaków wymagało złapania owada i sprawdzenia, czy przenosi pyłek Jasminanthes mucronata. Początkowo próby odłowu siatką kończyły się niepowodzeniem, bo zawisaki okazały się zbyt sprawnymi lotnikami. Przełom przyniosło dopiero wabienie na światło. Gdy udało się schwytać zawisaka, na jego ssawce, czyli wydłużonym narządzie gębowym służącym do pobierania nektaru, stwierdzono obecność pyłku. To właśnie ten szczegół spina obserwacje w całość: owad nie tylko odwiedza kwiaty, lecz także fizycznie przenosi materiał rozrodczy rośliny. Badanie wskazuje również, że w zapylaniu uczestniczy kilka gatunków ciem. To ważne, bo pokazuje system, w którym roślina nie stawia na jednego partnera, lecz funkcjonuje w gęstszej nocnej sieci powiązań. Taka perspektywa przypomina, jak wiele procesów ekologicznych pozostaje niedoszacowanych, gdy patrzymy na przyrodę wyłącznie przez pryzmat dnia. Czarny nektar wciąż jest zagadką Choć potwierdzono głównych zapylaczy, jedno z najbardziej intrygujących pytań pozostaje otwarte: dlaczego Jasminanthes mucronata wytwarza czarny nektar? Parafrazując znane porzekadło, w nocy wszystkie nektary są czarne, więc ćmy raczej nie reagują na ten kolor. To badanie nie przynosi rozwiązania zagadki. Wiadomo natomiast, że sam fakt istnienia barwnego nektaru nie musi oznaczać sygnału skierowanego do dziennych gości. Autorzy zapowiadają, że chcą wykorzystać J. mucronata jako gatunek modelowy do sprawdzenia adaptacyjnej roli barwnego nektaru w warunkach nocnych oraz do lepszego zrozumienia, jak mogła przebiegać ewolucja tej osobliwej cechy. Jeśli kolejne prace pójdą tym tropem, nocne zapylanie może przestać być marginesem opowieści o kwiatach i owadach, a stać się jednym z jej kluczowych rozdziałów. Zwłaszcza tam, gdzie przyroda „pracuje” najintensywniej wtedy, gdy ludzkie oko przestaje widzieć. Źródło: Ecology