Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki
Przez ponad 500 lat jedynymi dowodami w tej sprawie były stare, zakurzone kroniki. Trzeba jednak przyznać, że historycy podejrzewali, kto ponosi odpowiedzialność za jedną z największych katastrof demograficznych w dziejach ludzkości – brakowało jednak naukowego potwierdzenia. Aż do teraz. W suchym klimacie północnego Chile odnaleziono naturalnie zmumifikowane ciała, które skrywały w sobie przerażający sekret – starożytny genom ospy, która zmiotła z powierzchni Ziemi całe populacje.
Ospa prawdziwa (wywoływana przez wirus Variola) to jedna z najgroźniejszych chorób o przerażającej historii. Szacuje się, że po przybyciu europejskich kolonizatorów do obu Ameryk wirus ten odpowiadał za śmierć około 4 milionów przedstawicieli rdzennych społeczności. Zdziesiątkowani ludzie, w przeciwieństwie do Europejczyków, nie posiadali absolutnie żadnej naturalnej odporności immunologicznej na ten patogen. Kto przyniósł ospę do Ameryki? Cóż, do tej pory oskarżenia pod adresem przybyszów ze Starego Kontynentu opierały się wyłącznie na zapiskach historycznych. Teraz jednak, ponad 500 lat później, naukowcy znaleźli żelazny dowód genetyczny na to, że to właśnie Europejczycy przywlekli za ocean zarazę, która wywołała katastrofalny spadek populacji. Genetyczne śledztwo w ciele mumii Naukowcy z instytucji w Irlandii oraz Chile dokonali przełomowego odkrycia, izolując DNA wirusa ospy z dwóch naturalnie zmumifikowanych zwłok odnalezionych w północnym Chile. Szczątki należą do osób, które zmarły w kluczowym dla historii Ameryki oknie czasowym – między 1492 a 1631 rokiem naszej ery. Zgodnie z badaniami opublikowanymi na łamach czasopisma „Science”, genomy wirusa u obu ofiar są niemal identyczne. Sugeruje to, że zmarli zarazili się w tym samym czasie, a sama choroba dotarła do Ameryki Południowej niezwykle szybko po pojawieniu się tam pierwszych Europejczyków. Drzewo genealogiczne wirusa i ostateczny dowód naszej winy Wyizolowanie tak starego materiału genetycznego graniczyło z cudem. Jak tłumaczy antropolożka biologiczna Constanza de la Fuente Castro z Uniwersytetu Chilijskiego, praca ze starożytnym DNA (zarówno ludzkim, jak i patogennym) jest potężnym wyzwaniem. Z biegiem czasu materiał ten ulega uszkodzeniom i występuje w ekstremalnie niskim stężeniu, co utrudnia jego odzyskanie oraz analizę. Mimo tych przeszkód naukowcom udało się wyodrębnić nieznaną dotąd linię wirusa, którą nazwano CAM9. Kiedy eksperci zrekonstruowali „drzewo genealogiczne” ospy okazało się, że nowo odkryty szczep idealnie wpasowuje się pomiędzy średniowieczne europejskie odmiany ospy a jej współczesne warianty – pochodzi więc z tej samej rodziny. Jak mówi ScienceAlert genomik, prof. Shigeki Nakagome z Trinity College w Dublinie, starożytny genom pomaga ustalić, jak wirus zmieniał się przed dotarciem do Ameryk oraz co działo się z nim później. Ewolucja, szczepionki i ospa w Polsce Zrekonstruowanie rodowodu szczepu CAM9 pokazało coś jeszcze – jego ewolucja w Amerykach gwałtownie zwolniła na kolejne dwa stulecia tuż po tym, jak dotarł na kontynent. Tempo mutacji genetycznych wirusa przyspieszyło ponownie dopiero w XIX wieku, co naukowcy bezpośrednio powiązali z szeroko zakrojonymi, masowymi kampaniami szczepień. Nakagome podkreśla, że głębokie zmiany w demografii i epidemiologii (w tym zmasowana walka medyczna z chorobą) mogły drastycznie wpłynąć na adaptacyjny krajobraz wirusa. Warto tu zaznaczyć, że ospa prawdziwa stanowiła potężny problem nie tylko za oceanem, ale również w Europie, w tym w Polsce. Zanim w XX wieku światowe programy szczepień ostatecznie wymazały chorobę, nasz kraj także borykał się z jej epidemiami. Najsłynniejszy, współczesny przypadek to oczywiście epidemia we Wrocławiu z 1963 roku, którą udało się stłumić w niecałe dwa miesiące właśnie dzięki natychmiastowemu, przymusowemu szczepieniu ludności. Źródła: Science, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Epidemia ospy we Wrocławiu w 1963 roku – poznajcie historię, którą przypomniał serial „Czarna śmierć”
Czarna ospa kojarzy się z podręcznikami historii i odległymi wiekami, ale jedna z jej ostatnich wielkich epidemii w Europie rozegrała się całkiem niedawno – we Wrocławiu w 1963 roku. Miasto zamieniło się w zamkniętą strefę, a szczepienia były przepustką do normalności. Dla wielu to zapomniany epizod z czasów PRL. Teraz temat ten powraca na srebrny ekran za sprawą nowego serialu TVP.
Spis treści: Czym jest ospa prawdziwa? Ospa na szklanym ekranie Epidemia ospy we Wrocławiu Czy dziś czarna ospa jest zagrożeniem? To była choroba, którą w Polsce uważano już za egzotyczną. Epidemia we Wrocławiu okazała się jedną z największych w powojennej Europie. Była to również ostatnia na świecie, która wystąpiła na tak dużą skalę w tamtym czasie. Kolejną była pandemia COVID-19. Czym jest ospa prawdziwa? Ospa prawdziwa jest jedną z najgroźniejszych chorób w historii cywilizacji. Wywołuje ją wirus Variola vera. W przeszłości dziesiątkowała całe populacje, powodując miliony zgonów. Jak można się nią zarazić? Wirus przenosi się drogą kropelkową. Można go złapać także przez kontakt z osobą chorą. Zarazić można się też przez dotyk skażonych przedmiotów lub strupów chorego. Objawy choroby są złożone. Zaczyna się jak ostra grypa. Występują dreszcze, wysoka gorączka i silne bóle mięśni. Charakterystycznym znakiem rozpoznawczym jest plamisto-grudkowa wysypka. Pojawia się ona głównie na twarzy i kończynach. Następnie grudki zmieniają się w pęcherzyki i krosty. Krosty te z czasem zasychają w strupy. Strupy te odpadały, pozostawiając szpecące blizny. Choroba nie tylko szpeci, ale też jest groźna dla zdrowia i życia. U osób niezaszczepionych ryzyko śmierci wynosiło 30%. Ospa na szklanym ekranie Temat ospy prawdziwej powrócił do szerszej świadomości za sprawą nowego serialu Telewizji Polskiej zatytułowanego „Czarna śmierć”, który przybliża wydarzenia epidemii ospy prawdziwej we Wrocławiu w 1963 roku. Jak wynika z danych nadawcy, produkcja w reżyserii Kuby Czekaja wzbudził spore zainteresowanie nie tylko krytyków filmowych, ale przede wszystkim widzów. Jest to jednocześnie thriller medyczny, dramat rodzinny i pełna tajemnic opowieść szpiegowska. Pierwszy odcinek zobaczyło przed telewizorami prawie półtora miliona osób, a cieszy się też sporym powodzeniem w serwisie VOD. – Tym samym TVP notuje najwyższą oglądalność swojego oryginalnego serialu jesienią 2025 roku – podało biuro prasowe. Tytuł „Czarna śmierć” jest jednak trochę mylący. Bardziej odpowiednim określeniem byłoby „czarna ospa”. Nazwa pochodzi bezpośrednio od objawów choroby. W końcowej fazie ospy prawdziwej krosty na ciele chorego pokrywały się strupami, które z czasem zasychały. Te zaschnięte strupy w wyniku drapania miały kolor czarny – stąd właśnie potoczna nazwa „czarna ospa”. Określenie „czarna śmierć” jest dwuznaczne, bo tradycyjnie odnosi się do plagi dżumy, która zdziesiątkowała ludność Europy w średniowieczu. Objawem były m.in. czarne plamy powstające na skutek obumierania tkanek. Poza tym zainfekowani mieli wysoką gorączkę wymiotowali krwią, kasłali i mieli dreszcze. Dżumę wywołują bakterie Yersinia pestis. Chorobę przenoszą szczury, pchły, gryzonie polne i leśne. Można też zakazić się drogą kropelkową. Dżuma dziś występuję w bardzo ograniczonym zakresie, a śmiertelność nie jest już tak wysoka ze względu na zaawansowane sposoby leczenia, w tym antybiotyki. Inne filmy na temat epidemii we Wrocławiu Obecna produkcja TVP inspirowana wydarzeniami we Wrocławiu z 1963 nie jest pierwsza w tym temacie. Józef Bakalarski, operator Polskiej Kroniki Filmowej (PKF), został wpuszczony do odizolowanego miasta i stworzył film reportaż zatytułowany „Operacja VV” (VV – od wirusa Variola vera), który był wyświetlany w kinach. Później, w 2000 roku, powstał dokument w reżyserii Tomasza Orlicza. Był on częścią serii dokumentalnej zatytułowanej „Czarny serial”, opowiadającej o największych katastrofach w Polsce po 1945 roku. Jeden odcinek poświęcony był też zatonięciu promu Jan Heweliusz. Epidemia ospy we Wrocławiu Czarna ospa przybyła do Wrocławia w 1963 z daleka. Pacjentem zero był funkcjonariusz służb bezpieczeństwa, Bonifacy Jędynak, który powrócił zakażony z Delhi w Indiach. Po kilku dniach poczuł się źle. Trafił do szpitala. Początkowo lekarze z Gdańska błędnie zdiagnozowali u niego malarię. Po polepszeniu stanu, 15 czerwca, pacjent został wypisany do domu. Epidemia zatacza coraz szersze kręgi Jednak już tego samego dnia zachorowała salowa, która sprzątała jego separatkę w szpitalu MSW. U niej także postawiono błędną diagnozę: ospa wietrzna. Lekarz, który opiekował się salową, również zachorował. Córka salowej, 27-letnia kobieta, zmarła 4 lipca. Przed śmiercią zaraziła około trzydziestu osób na ślubie krewnej. Wirus rozprzestrzeniał się już od 47 dni, przenoszony drogą kropelkową oraz poprzez przedmioty i ubrania. Przełom w rozpoznaniu Dopiero 9 lipca dr Bogumił Arendzikowski ze Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej we Wrocławiu postawił właściwą diagnozę: ospa prawdziwa. Alarm ogłoszono 15 lipca. Władze na początku ukrywały informację o zagrożeniu. Chciały uniknąć paniki. Sytuację utrudniał fakt, że Bonifacy Jędynak był funkcjonariuszem SB, a jego wyjazd był tajemnicą służbową. Izolacja miasta W końcu podjęto decyzję o izolacji miasta. Na rogatkach stanęły patrole milicji obywatelskiej (MO). Osoby bez ważnego świadectwa szczepienia nie mogły wjechać ani wyjechać. Zakazano im również korzystania z transportu publicznego. Sprzedaż biletów (PKP, PKS, LOT) odbywała się tylko po okazaniu zaświadczenia o szczepieniu . To było jedyne rozwiązanie problemu tej wirusowej choroby. Wielka akcja szczepień We Wrocławiu wprowadzono obowiązkowe i powszechne szczepienia ochronne. W ciągu zaledwie kilku tygodni zaszczepiono ponad 400 tysięcy mieszkańców, a w całym kraju zaszczepiono ponad 8,2 miliona ludzi. Szczepionki sprowadzano m.in. z ZSRR i Węgier. Za uchylanie się od obowiązkowych szczepień groziła grzywna do 4500 zł (przeciętne wynagrodzenie wówczas wynosiło 1763 zł) lub nawet kara więzienia do 15 lat. Skutecznym sposobem walki z ospą było też stworzenie miejsc odosobnienia, czyli izolatoriów. Osoby, które miały kontakt z chorymi, były odseparowywane na 21 dni. Bilans walki z ospą we Wrocławiu Ostatni przypadek zachorowania odnotowano 10 września 1963 roku. Wrocław oficjalnie ogłoszono miastem wolnym od czarnej ospy 19 września 1963 roku. Na ospę zachorowało łącznie 99 osób w całej Polsce, a zmarło 7 osób. Co ciekawe, cztery z ofiar śmiertelnych to pracownicy służby zdrowia. Byli to lekarz, dwie pielęgniarki i salowa. Czy dziś czarna ospa jest zagrożeniem? Czy dziś czarna ospa nam zagraża? Jak podaje sanepid, jej próbki znajdują się w laboratoriach w Instytucie Preparatów Wirusowych w Moskwie oraz w Centrum Kontroli Chorób w Atlancie. Istnieje ciągłe zagrożenie, że wirus ospy prawdziwej może zostać wykorzystany jako broń biologiczna, dlatego są pilnie strzeżone. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła wykorzenienie ospy prawdziwej w 1980 roku. W konsekwencji wycofania szczepień, ludność w Polsce, podobnie jak w większości innych krajów, jest obecnie nieodporna na wirusa ospy prawdziwej. Źródła: Sanepid, Gov.pl, Archiwum Państwowe, TVP, Grażyna Trzaskowska, Epidemia czarnej ospy we Wrocławiu w 1963 roku, Wrocław 2008, Andrzej Kraska-Lewalski, Czarna Pani we Wrocławiu...,, Ossolineum 2019. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pierwszy przypadek zakażenia wirusem mpox poza Afryką. Komu zagraża ta choroba? Jakie są objawy?
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała mpox za globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Choroba zaatakowała już kilkanaście tysięcy osób w Środkowej i Zachodniej Afryce. Pierwszy chory pojawił się również w Szwecji.
W tym artykule: Czy mpox jest niebezpieczny? Jakie są objawy mpox? Najgroźniejsza epidemia mpox 14 sierpnia choroba mpox – bardziej znana pod nieprecyzyjną nazwą małpiej ospy – została określona przez WHO jako globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. To już drugi przypadek uznania tego schorzenia za niebezpieczne na skalę ogólnoświatową. Poprzednio Światowa Organizacja Zdrowia nadała małpiej ospie ten status zaledwie w 2022 r. Na razie przypadki zachorowań odnotowano głównie w Kongu. Według WHO w tym roku na mpox zachorowało tam 15 600 osób. Zmarło 537. Choroba pojawiła się jednak również w sąsiednich krajach. Należą do nich m.in. Burundi, Kenia, Rwanda i Uganda. W niektórych nie występowała nigdy wcześniej. Dzień po decyzji WHO Szwecja ogłosiła, że odnotowała pierwszy przypadek mpox. Chorym okazał się podróżny, który wcześniej odwiedził Afrykę. Czy mpox jest niebezpieczny? Mpox to odzwierzęca choroba wirusowa. Wywołuje ją patogen należący do rodzaju Orthopovirus. W tej grupie mieści się dwanaście wirusów atakujących ssaki. Wirusy Orthopovirus wywołują również m.in. ospę prawdziwą oraz krowiankę. Wirus mpox, mniej groźny kuzyn patogenu powodującego ospę prawdziwą, został po raz pierwszy wykryty w duńskim laboratorium w 1958 r. Znaleziono go u małp, co spowodowało, że wywoływaną przez niego chorobę zaczęto nazywać małpią ospą. Nazwa jest o tyle nieprecyzyjna, że naturalnymi nosicielami wirusa są przede wszystkim gryzonie. Patogen może jednak atakować również inne ssaki, w tym małpy i ludzi. U tych ostatnich został wykryty po raz pierwszy w 1970 r. Wirus mpox występuje w dwóch wariantach genetycznych. W 2022 r. globalną epidemię wywołał klad II. Jest to odmiana powodująca łagodniejszą chorobę o mniejszej śmiertelności. Wówczas wynosiła ona poniżej 1 proc. Tym razem zagrożenie wywołał podtyp kladu I oznaczony jako 1b. Ta wersja wirusa jest znacznie groźniejsza. Zabija jedną osobę na dziesięć. Jakie są objawy mpox? Wirusem – oboma jego wariantami – można zarazić się przez kontakt z zakażonymi zwierzętami. Między ludźmi patogen przenosi się przez kontakty seksualne, a także drogą kropelkową. Zarazić się można przez pocałunek albo dotyk. Wystarczy przy tym dotknąć pościeli albo przedmiotów, które wcześniej brał do rąk chory. Na szczęście eksperci podkreślają, że dotychczas choroba wcale nie rozprzestrzeniała się łatwo. Najczęstsze objawy małpiej ospy to: gorączka, bóle mięśni, ból gardła i głowy, bolesna i swędząca wysypka, która z czasem zamienia się w wypełnione płynem bąble, obrzęk węzłów chłonnych Objawy najczęściej pojawiają się 4–11 dni po zakażeniu. Chory zaraża tak długo, jak długo ma wysypkę. Dopiero po jej ustąpieniu przestaje być źródłem wirusów. W większości przypadków choroba przebiega łagodnie, a objawy same ustępują po 2–4 tygodniach. Mpox można też przejść bezobjawowo. Nie ma leku na tę chorobę, choć w poważniejszych przypadkach podaje się leki przeciwwirusowe. Istnieje jednak szczepionka przeciwko mpox, dająca najlepszą ochronę po dwóch dawkach. Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia Pierwsza wielka epidemia dżumy mogła wybuchnąć tysiące lat przed dżumą Justyniana z VI w. n.e. Analiza DNA z neolitycznych pochówków sugeruje, że dżuma szalała w Europie już kilka tysi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dzuma-dziesiatkowala-europejczykow-nie-tylko-w-sredniowieczu-po-raz-pierwszy-mogla-uderzyc-w-epoce-kamienia-db85595.jpg" width="938" height="652" alt="Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia" title="Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia" /> Najgroźniejsza epidemia mpox Był nią wybuch tej choroby z 2022 r. Pierwszy chory z małpią ospą pojawił się w Londynie w maju (wcześniej podróżował do Nigerii, gdzie choroba jest endemiczna). Do końca 2023 r. łącznie zachorowało prawie 100 tys. osób w 116 krajach świata. Zmarło jednak tylko 208 osób. Naukowcy podejrzewają, że przechorowanie mpox wywołanego przez klad II chroni przed szczerzącą się obecnie wersją Ib. To o tyle istotne, że w krajach afrykańskich zagrożonych epidemią szczepionki chroniące przed chorobą nie są łatwo dostępne. Co gorsza, choroba szczególnie zagraża dzieciom. Wśród zmarłych na mpox w Kongo jest wyjątkowo dużo osób poniżej 15. roku życia. Źródła: WHO, New Scientist, Wikipedia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wielkie epidemie w dziejach ludzkości dowodzą, że szczepienia są niezbędne
Ludzkość od dawna walczy z epidemiami. Chociaż medycyna znacząco rozwinęła się na przestrzeni lat, to jednak wciąż za mało, aby powstrzymać wszystkie patogeny powodujące choroby zakaźne. Co gorsza epidemie przez rozwój cywilizacji przestają być lokalne i zaczynają przekształcać się w pandemie. Jak dawni lekarze walczyli z epidemiami, jak robią to dziś? Czy kiedyś ostatecznie wygrają tę walkę? Skąd wziął się ruch antyszczepionkowy?
W tym artykule: Epidemie dzisiaj: nowe wyzwania w walce z chorobami zakaźnymi Jak szczepionki wyeliminowały epidemię ospy? Polio – choroba z którą wciąż nie wygraliśmy Dlaczego szczepienia przeciw polio budzą sprzeciw w Pakistanie? Jak powstał ruch antyszczepionkowy? Jakie są jego konsekwencje? Afera z wąglikiem, czyli czym może grozić badanie wirusów w laboratoriach Historia dżumy – co się zmieniło po epidemii czarnej śmierci? Epidemie dzisiaj: nowe wyzwania w walce z chorobami zakaźnymi Choroby zakaźne mają swoje ulubione epoki. Średniowiecze wybrały dżuma i trąd. Potem na scenę weszły ospa prawdziwa i kiła. Gruźlica zbierała swoje żniwo przez cały wiek XIX. Początek XX to czas pandemii grypy, w tym najbardziej znanej hiszpanki. Śmierć z powodu chorób zakaźnych przez wieki była normą. We współczesnych czasach atakują wirusy. Antybiotyki usunęły większość chorób zakaźnych wywoływanych przez bakterie, ale na wirusy nie działają. Aby się z nimi zmierzyć, świat musiał poczekać na stworzenie szczepionek przeciwko tym zarazkom. To nie oznacza jednak, że wygraliśmy wojnę z patogenami. Chociaż arsenał medyczny się powiększa, a lekarze mają już do dyspozycji całą gamę broni – nie wiadomo na jak długo wystarczy tej amunicji w walce z wielkimi epidemiami. I nie ma się co łudzić – patogeny nigdy nie znikną. Po pierwsze dlatego, że takie są prawa przyrody, a po drugie – bo sami robimy wiele, żeby się tak nie stało. Patogeny uznane za niemal wyeliminowane ze środowiska, jak np. wirus polio, wracają. Podnoszą głowę także choroby, na które powinniśmy się szczepić, ale tego nie robimy, np. odra. Pojawiają się nowe patogeny, jak ebola czy – zupełna nowość – wirus zika. Na domiar złego, epidemie przestają być lokalne. Dziś nowy szczep grypy, który pojawi się w Azji, w ciągu kilkunastu godzin może już trafić do Europy. Przeleci tam komfortowo samolotem wraz z pasażerem, którego wcześniej zakaził. Nowe patogeny pojawiają się w rolnictwie i wraz z drobiem, bydłem czy trzodą chlewną przekraczają granice. Wirusy będące do tej pory typowo zwierzęcymi m.in. z powodu zagęszczenia ludności przeskakują na człowieka, co sprzyja powstawaniu epidemii. Oczywiście to nie dzieje się z dnia na dzień, ale współczesny świat bardzo ułatwia im atak na szeroką skalę. Jak szczepionki wyeliminowały epidemię ospy? Pierwszym i dotychczas jedynym zwycięstwem człowieka nad wirusami było wprowadzenie powszechnych szczepień przeciwko ospie prawdziwej. Przed erą szczepień umierało na nią w samej Europie 400 tys. ludzi rocznie. U 25 proc. chorych choroba kończyła się zgonem. Jak bardzo ludzkość chciała się pozbyć epidemii ospy, dowodzi sam fakt, na co ludzie się godzili, by tylko zmniejszyć ryzyko zachorowania. Pierwsze próby szczepienia przeciwko ospie prawdziwej w Polsce rozpoczęły się już w XVII w. Wtedy polegały na celowym wywoływaniu jej łagodnej postaci, by organizm nabrał odporności. Robiono to, zdrapując strupy z osób chorych. Suszono je i ścierano na proszek, a następnie mieszano z ziołami i wcierano zdrowym osobom w śluzówkę nosa. To było niebezpieczne (osoba zakażona mogła czasem zakazić rodzinę), ale ryzykowano. Kolejnym sposobem była tzw. wakcynacja: do szczepienia pobierano materiał od chorej krowy. Szczepienia były coraz skuteczniejsze. Dzięki nim ospa prawdziwa została usunięta z powierzchni ziemi pod koniec lat 70. XX w. Akt całkowitego zwalczenia choroby podpisano 9 grudnia 1979 r. Dokonała tego międzynarodowa komisja, której przewodniczył Polak, prof. Jan Kostrzewski. Wyeliminowanie epidemii ospy prawdziwej potwierdzono pół roku później, 8 maja 1980 r. Takiego sukcesu nie powtórzono niestety z polio, zwanym inaczej chorobą Heinego-Medina lub nagminnym paraliżem dziecięcym. Polio – choroba z którą wciąż nie wygraliśmy Polio jest bardzo groźną chorobą neurologiczną wywoływaną przez wirusy. Istnieją trzy szczepy dzikiego polio, z których żaden nie może przetrwać przez dłuższy czas poza ludzkim ciałem. Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia: jeśli patogen nie będzie mógł znaleźć osoby niezaszczepionej, to po prostu „wymrze”. W 1988 r. pod auspicjami ONZ została powołana Światowa Inicjatywa na rzecz Walki z Polio (GPEI). Przewidywano, że do roku 2000 problem epidemii polio przestanie istnieć. Dzięki masowym szczepieniom choroba zniknęła z Ameryki już w połowie lat 90., zaś z Europy w 2002 r. W Indiach wyeliminowano ją w 2011 r. W Afryce do niedawna pojawiało się rocznie kilkaset nowych przypadków polio, dlatego za sukces należy uznać to, że od sierpnia 2014 r. nie wystąpiły kolejne. Jeszcze w 1988 r. odnotowywano zakażenia dzikimi szczepami polio w 125 krajach, a na chorobę zapadało ponad 350 tys. ludzi. Od tamtej pory udało się ograniczyć liczbę zachorowań o 99 proc. Obecnie istnieją tylko dwa endemiczne ogniska polio na świecie: w Afganistanie i Pakistanie. Do niedawna wirus występował też w Nigerii, ale od półtora roku nie odnotowano tam żadnego zachorowania i jeśli ten stan utrzyma się przez następny rok, WHO będzie mogła ogłosić, że kolejny kraj jest od polio wolny. (Zgodnie z przepisami można to zrobić po trzech latach bez nowych zakażeń). Niestety w eradykacji wirusa przeszkadzają dwa czynniki: wojna i poglądy. W 2015 roku zakażenie wirusem u dwójki dzieci potwierdziły władze Ukrainy, a jest to zapewne wierzchołek góry lodowej. Szacuje się, że tylko połowa dzieci na Ukrainie jest w pełni uodporniona na polio. Istnieją dwie szczepionki przeciw polio. Jedna zawiera fragmenty wirusa, a druga zarazek żywy, tyle że osłabiony. Wirus na Ukrainie jest o wiele łagodniejszy, choć może z czasem mutować i rozprzestrzeniać się w środowiskach, co może spowodować powstanie epidemii. Dlaczego szczepienia przeciw polio budzą sprzeciw w Pakistanie? Coraz cięższą sytuację z polio mamy także w Pakistanie. W połowie stycznia 2016 r. co najmniej 14 osób zginęło, a 23 zostały ranne w zamachu przeprowadzonym przed ośrodkiem szczepień. Zespół pracowników z policyjną ochroną miał właśnie wyjechać do miasta na trzydniową akcję szczepień, aby zapobiec powstaniu epidemii. Dlaczego obrano taki cel? Odpowiedzi jest kilka. Po pierwsze, szczepienia wspierają głownie organizacje międzynarodowe. W ich pracownikach widzi się tam wrogów islamu. Miejscowa ludność podejrzewa ich o szpiegostwo na rzecz zachodnich wywiadów. Skutkiem takiego myślenia może być udawana kampania szczepień zorganizowana przez pakistańskiego lekarza Szakila Afridi (zwerbowanego przez amerykańskie CIA). Doprowadziło to wywiad USA do kryjówki przywódcy Al-Kaidy Osamy bin Ladena w 2011 r. Amerykanie chcieli mieć pewność, że w miejscu, które chcą zaatakować, rzeczywiście ukrywa się Osama. Posiadłość była pilnie strzeżona, domownicy zachowywali wszelkie środki ostrożności. Jedynym sposobem pozwalającym się upewnić, że służby znalazły to, czego szukały, było pobranie DNA od dzieci mieszkających z domniemanym szefem Al-Kaidy. Materiał genetyczny miał zostać porównany z DNA siostry bin Ladena, która zmarła w Bostonie w 2010 r. Pomysł fałszywego programu szczepień w teorii był genialny. Aby wyglądał jak najbardziej naturalnie, w okolicy zaszczepiono liczne dzieci. Nie były to szczepienia przeciwko polio, ale wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Na dokładkę tajemnicą wywiadu USA pozostanie, czy pobranie DNA w ogóle się powiodło i przyniosło spodziewane informacje. Według niektórych specjalistów od szczepień podstęp wywiadu na lata zahamował proces usuwania z tamtych rejonów m.in. polio. Może to sprzyjać wybuchowi epidemii. Ludność na próby jakichkolwiek szczepień, mających na celu zahamowanie epidemii, reaguje dziś co najmniej wrogo. Jak powstał ruch antyszczepionkowy? Jakie są jego konsekwencje? Pół wieku temu świat błagał o nowe szczepienia przeciwko chorobom zakaźnym. Naukowcy stawali na głowie, by coś znaleźć. Po pierwsze szczepionki, choć niedoskonałe, z prawdziwymi skutkami ubocznymi, ustawiały się kolejki. Współcześnie kraje Zachodu ogarnęła gorączka ruchów antyszczepionkowych. Wywołał ją lekarz oszust Andrew Wakefield. Używając sfabrykowanych danych, wykazywał związek między szczepionką MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce) a autyzmem. W 1998 r. na łamach prestiżowego pisma The Lancet Wakefield opublikował swoje wnioski. Oczywiście ośrodki naukowe od razu rzuciły się by badania te potwierdzić. Bezskutecznie. On sam też nigdy ich nie powtórzył. W 2010 r. The Lancet odciął się od publikacji, a nawet usunął ją ze swojego archiwum. A rok później Brytyjska Komisja Medyczna ogłosiła, że wykreśla Andrew Wakefielda i jego współpracownika Johna Walkera-Smitha z rejestru lekarzy. Komisja uznała, że ich wspólna praca była nieetyczna, nieuczciwa i niegodna profesji, jaką wykonywali. Ale cóż z tego? Ludzie uwierzyli Wakefieldowi. Pokłosiem ich aktywności były liczne epidemie odry m.in. w Niemczech czy Wielkiej Brytanii, ponieważ wystraszeni rodzice odmawiali szczepień swoich dzieci. W ciągu trzech lat od publikacji w Wielkiej Brytanii tylko 72 proc. dzieci otrzymało szczepionkę przeciwko odrze. To zbyt mało, by utrzymać zarazek w ryzach. Wirus odry przestaje stwarzać zagrożenie powstaniu epidemii dopiero wtedy, gdy zaszczepionych jest minimum 95 proc. populacji! W najbliższych latach Polska może zejść poniżej tego progu. Z danych WHO wynika, że w 2011 r. w 36 krajach europejskich zarejestrowano 26 tys. przypadków zakażenia odrą. Panika dotycząca tej choroby pojawiła się też w naszym kraju. W 2014 r. 12 tys. polskich dzieci nie przeszło obowiązkowych szczepień, zanotowano też 110 zachorowań. Cztery lata wcześniej było zaledwie 13 przypadków odry, w 2011 r. – już 38. Przed erą szczepień liczba zachorowań na odrę sięgała u nas do 200 tys. rocznie. Umierało około 300 dzieci, tysiące miały powikłania wymagające długotrwałej hospitalizacji. To m.in. zapalenie płuc, zapalenie oskrzeli, krtani, ucha środkowego, biegunka. Ale najgorsze są bardzo poważne powikłania neurologiczne: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Odległym w czasie powikłaniem odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu – choroba nieuleczalna. Co gorsza, objawy pojawiają się dopiero po kilkunastu latach od zachorowania. Według szacunków WHO odra powoduje 10 proc. wszystkich zgonów, wywołanych różnymi przyczynami, wśród dzieci poniżej 5. roku życia. Jeśli rodziców unikających szczepień będzie przybywać, epidemia odry powróci. To pewne. Afera z wąglikiem, czyli czym może grozić badanie wirusów w laboratoriach Dodatkowo musimy pilnować tego, co uczeni trzymają w laboratoriach, aby nie wywołać kolejnej epidemii w dziejach ludzkości. W czerwcu 2014 r. pracownicy amerykańskiego Centrum Kontroli Chorób i Prewencji (CDC) mogli zostać narażeni na kontakt z żywymi bakteriami kolejnego zabójcy, wąglika. – To nie miało prawa się stać – mówił Agencji Reutera dr Paul Meechan, dyrektor w CDC ds. bezpieczeństwa środowiska. Specjalna jednostka naukowców pracująca na co dzień w laboratoriach o najwyższym stopniu zabezpieczeń nie dochowała procedur. Skutkiem tego było narażenie nieświadomych zagrożenia ludzi na kontakt z potencjalnie śmiercionośnymi wirusami. A to mogłoby spowodować wybuch nowej epidemii w dziejach ludzkości. Do ekspozycji doszło w kwaterze głównej CDC w Atlancie. Pracownicy laboratoriów o niższym stopniu zabezpieczeń, do których przekazano szalki z laseczkami wąglika, byli przekonani, że próbki zawierają zabite bakterie. Nie mieli więc adekwatnych strojów do kontaktu z żywymi zarazkami. Sprawa wyszła na jaw, gdy zawierające bakterie wąglika szalki były zbierane do usunięcia. Okazało się, że na pożywce rosną żywe kolonie bakterii. Agencja podobno testowała nowy sposób zabijania wąglika. Jak widać, nieskuteczny. Sprawa była jednak na tyle poważna, że w wyjaśnienie, jak doszło do pozostawienia żywych bakterii, włączyło się FBI. Afera wąglikowa idealnie wpasowała się w gorącą debatę na temat sensowności wykonywania doświadczeń z udziałem zabójczych zarazków. Marc Lipsitch, epidemiolog z Harvard School of Public Health, razem z Alison Galvani, epidemiolożką z Uniwersytetu Yale, przekonywali, że ryzyko takich badań może przeważać nad korzyściami. Twierdzili, że wcześniej czy później niebezpieczne zarazki wymkną się z najbardziej chronionego laboratorium i rozprzestrzenią po świecie. Zawini zwykły ludzki błąd. Uczeni oszacowali, że ryzyko (na 10 laboratoriów najwyższego zabezpieczenia w USA, które prowadzą eksperymenty z groźnymi zarazkami), iż w ciągu 10 lat co najmniej jedna osoba zostanie zainfekowana, wynosi aż 20 proc. Pół biedy, jeśli natychmiast się zorientuje i zostanie poddana kwarantannie. A jeśli opuści laboratorium? Ilu ludzi zakazi po drodze przyczyniając się do wybuchu kolejnej epidemii? Marc Lipsitch najbardziej obawia się eksperymentów nad tzw. zdobywaniem funkcji zarazków. Polegają one na tworzeniu ich bardziej zakaźnych form niż te, które są w naturze, i studiowaniu materiału genetycznego w zaciszu laboratoriów. Są to np. mutacje, które pozwalają wirusom zagnieździć się w górnych drogach oddechowych człowieka, co ułatwia im rozprzestrzenianie się podczas kaszlu czy kichania. Są również korzyści z takich badań. Uczeni mogą pracować nad mutacjami, które czynią wirusy bardzo niebezpiecznymi, nie czekając na to, „co by było, gdyby było”. I szybciej zapobiegać wybuchowi kolejnej wielkiej epidemii. Mogą przygotować się na taką okoliczność i np. spróbować zwiększyć przeżywalność zakażonych osób. Takie doświadczenia mogą też przyspieszyć tworzenie szczepionek. Ale ich przeciwnicy twierdzą, że „podkręcone” zarazki nie są do tego potrzebne. A szczepionki można tworzyć bez materiału zakaźnego. Światowa Organizacja Zdrowia także po raz szósty odłożyła datę zlikwidowania próbek wirusów ospy prawdziwej oficjalnie przetrzymywanych w dwóch laboratoriach na świecie. Wirus jeszcze nie zostanie zniszczony, bo potrzebny jest do badań nad nowymi lekami przeciwwirusowymi. To na wypadek, gdyby ktoś chciał wykorzystać ospę jako broń biologiczną. Poza tym, według WHO, nie wiadomo, czy ktoś jeszcze nie przechowuje wirusa ospy – celowo lub nieświadomie, w zapomnianych magazynach, ryzykując wybuch epidemii. Niszcząc wirus, możemy stracić coś, o czym jeszcze nie wiemy – bronią próbek zwolennicy ich przechowywania. Niektórzy też nie wierzą, że wirus da się usunąć raz na zawsze. Miliony ludzi zmarło na ospę, wszędzie są ich groby. A nikt tak naprawdę nie wie, jak długo wirus ospy może przetrwać w ludzkim ciele po śmierci swej ofiary. Historia dżumy – co się zmieniło po epidemii czarnej śmierci? Kiedyś choroby zakaźne były istotnym czynnikiem selekcyjnym w ludzkiej populacji. Czarna śmierć, czyli światowa epidemia dżumy, między 1347 a 1351 r. uśmierciła 50 mln Europejczyków. Tym samym w ciągu kilku lat Europa „odchudziła” się o 30–50 proc. ludności. Jaki to miało wpływ na tych, którzy ocaleli? Po epidemii żyjący poradzili sobie doskonale. Ich potomkowie żyli znacznie dłużej i byli zdrowi jak nigdy dotąd. Naturalna katastrofa, jaką była globalna epidemia, wyeliminowała z populacji osoby starsze i schorowane. Zostawiła młode, w okresie rozrodczym i prawdopodobnie bardziej odporne na tę chorobę (i tę lepszą odporność ludzie przekazali potomstwu). Sharon DeWitte z Uniwersytetu Karoliny Południowej badała, w jaki sposób śmierć tylu osób wpłynęła na życie tych, którzy przetrwali na terenie Londynu. Z wcześniejszych badań wiadomo, że jego mieszkańcy przed wybuchem epidemii wiedli ciężkie życie. Część zbadanych przez uczonych ofiar dżumy miała oznaki krzywicy, anemii, zęby w fatalnym stanie i była niedożywiona. Dr DeWitte przebadała 600 szkieletów należących do londyńczyków pochowanych na cmentarzach z XI–XIII w. Okazało się, że warunki ich życia po kataklizmie bardzo się poprawiły. Ponieważ tuż po epidemii nie było komu pracować, skończyła się era wyzysku, przynajmniej na terenie Anglii. – Rosło wynagrodzenie za pracę, a spadały za to ceny jedzenia czy rzeczy materialnych – tłumaczy dr DeWitte. Podaje też, że między początkiem XIV w. a końcem XV płace wzrosły ponad trzykrotnie. I na takim poziomie utrzymywały się aż do czasów rewolucji przemysłowej. Ci, którzy przetrwali epidemię czarnej śmierci, wygrali więc podwójny los na loterii. Żyli, a ich stan zdrowia powodowany rosnącym dobrobytem znacznie się poprawił. Wzrosła też długość życia. Odbyło się to jednak ogromnym kosztem i współczesny świat nie przyjmuje do wiadomości, że coś takiego mogłoby się powtórzyć. W świecie, w którym wydawałoby się, że to człowiek jako gatunek ma nad wszystkim kontrolę, karty rozdają mikroby i wirusy ryzykując powstawanie kolejnych wielkich epidemii. Toczy się wojna światów.
Już Wikingowie chorowali na czarną ospę. Mogli sprowadzić ją do Europy?
Wirusolodzy na całym świecie mają ręce pełne roboty z koronawirusem, ale nie znaczy to, że nie zapominają o innych zagrożeniach. Nawet tych z pozornie zamkniętych rozdziałów pandemii, jak ospa prawdziwa. Właśnie udało się opracować niemal kompletny genom wirusa na próbkach 1000 lat starszych niż dotąd znane.
By dokładnie poznać sposób w jaki variola vera (VARV) osiągnęła 30 proc., a w skrajnych przypadkach nawet 95 proc., skuteczność w uśmiercaniu ludzi trzeba prześledzić jej genetyczną ewolucję. Z dużą dozą pewności możemy powiedzieć, że przeskoczyła na ludzi ze szczurów około 30 tys. lat temu gdzieś w Afryce. View oEmbed on the source website Na podstawie opisów ówcześnie żyjących wiemy, że choroby o podobnych do ospy prawdziwej objawach objawiała się w różnych miejscach w historii. Wyniszczała Egipt faraonów i imperium Hetytów od Anatolii po Palestynę i Syrię. Towarzyszyła Maurom gdy podbijali Hiszpanię i Portugalię w VIII wieku. Później roznosili ją po Europie żołnierze wracający z krucjat. To są jednak dowody literackie, średnio przydatne genetykowi. Może się nimi wspierać, ale bez próbki z której da się wydobyć materiał biologiczny niewiele więcej można wywnioskować. Na pewno nie można sprawdzić, jak z niegroźna choroba odzwierzęca potrafiła w ostatnich 100 latach swojego istnienia zabić pół miliarda ludzi. Nim dokonano nowego odkrycia śladów wirusa w grobach wikingów w północnej Europie, najnowsza próbka DNA tego patogenu pochodziła z XVII wiecznej mumii znalezionej przypadkiem na Litwie oraz dwie z XIX i XX wieku pochodzące z muzeum w Czechach. Po porównaniu tych trzech próbek wirusa udało się ustalić, że ich wspólny genetyczny przodek istniał między 1530 a 1654 rokiem. Tymczasem wirus zabijający wikingów zsekwencjonowany z próbek kości i zębów kilkunastu osób sięga nawet roku 603 naszej ery, co zgodne jest z historycznymi danymi o roznoszeniu się tego wirusa w Europie od VI wieku. Żeby dojść do tego wyniku wirusolożka Barbara Mühlemann z Centrum Ewolucji Patogenów na uniwersytecie w Cambridge, kierując zespołem naukowców, przebadała groby 1870 osób żyjących w Europie, Azji i obu Amerykach w ostatnich 31 tys. lat temu. - Materiał genetyczny wydobyty ze stanowisk archeologicznych dostarcza bezpośrednich molekularnych dowodów na przebieg dawnych infekcji i może uzupełnić i/lub wyjaśnić niejasne przekazy historyczne sięgające pierwszych możliwych pandemii – piszą autorzy w magazynie ”Science”. Wirus ospy prawdziwej sprzed 1400 lat ma kilka dodatkowych genów, których jego współczesnej wersji brakuje. - Można je jednak odnaleźć w mniej groźnych szczepach tej samej rodziny poksywirusów a pozwalających infekować różne zwierzęta – wyjaśnia hiszpański wirusolog Antonio Alcamí z Centrum Biologii Molekularnej Severo Ochoa w Madrycie, autor komentarza towarzyszącego publikacji badań w ”Science”. Badając historię ospy prawdziwej można by sądzić, że jej koniec został już napisany. W końcu wysiłkiem wielu naukowców i lekarzy, kosztem sięgającym od kilkuset milionów do nawet miliarda dolarów udało się poprzez globalny program szczepień eradykować tę chorobę pod koniec lat 70. ubiegłego wieku. Czemu badać coś, co zniknęło i nie jest już problemem? Po pierwsze dlatego, że wcale nie zniknęło i, co gorsza, bardzo łatwo może wrócić. Ospa prawdziwa jest bowiem bardzo skuteczną bronią, a tej ludziom nigdy nie było mało. View oEmbed on the source website Ten wirus przywleczony z Europy odpowiada za niemal kompletne unicestwienie imperiów Azetków i Majów. Hiszpańskie muszkiety nie były w stanie zrobić tego, co niewidoczny dla oka patogen. O ile w Ameryce Południowej i Środkowej zadziałał przypadek, to kolonizatorzy Ameryki Północnej świadomie używali ospy prawdziwej do walki z Indianami. Nic dziwnego, że zapasy tej broni biologicznej trzymano w XX wieku po obu stronach Żelaznej Kurtyny. Dzisiaj żywe próbki ospy prawdziwej trzyma się pod kluczem w Państwowym Centrum Badań Wirusologicznych i Biotechnologicznych ”Wektor” w rosyjskim Kołcowie (gdzie rok temu wybuchł groźny pożar) oraz głównym laboratorium Centrum Kontroli i Prewencji Chorób w amerykańskiej Atlancie. Nie trzeba jednak robić włamania do strzeżonego ośrodka badawczego, by znaleźć próbkę tego wirusa. Można natknąć się na nią przypadkiem, bo mikrobiolodzy kolekcjonerzy potrafili trzymać ją w domach. W 2003 roku znaleziono ją w pożółkłej kopercie trzymanej w książce medycznej w mieście Santa Fe w stanie Nowy Meksyk. Ktoś zachował “na pamiątkę” strupy wyleczonych z ospy 100 lat wcześniej, używane od XVIII wieku w pierwotnej technice szczepień. Z kolei w 2014 roku w pomieszczeniach gospodarczych laboratorium Narodowych Instytutów Zdrowia w amerykańskim mieście Bethesda trafiono na fiolki z wirusem pochodzące jeszcze z lat 50. XX wieku. Wreszcie w 2017 roku kanadyjscy badacze z Uniwersytetu Alberty w Edmonton udowodnili, że nawet dysponując relatywnie małym (100 tys. dolarów) budżetem i opierając się na publicznie dostępnych próbkach DNA można patogen niemal identyczny do ospy prawdziwej zsyntetyzować w laboratorium. ”Uzbrojenie” go do formy zakaźnej dla ludzi było już kwestią techniczną.
Dżuma Justyniana, Czarna śmierć. Przyjrzyjmy się bliżej paru zarazom, które przyczyniły się do zdziesiątkowania ludzi na świecie.
Tekst: Agnieszka Budo Dżuma Justyniana Zdaniem historyków w połowie VI w. Cesarstwo Bizantyjskie nawiedzone zostało przez epidemię dżumy dymieniczej, w wyniku której śmierć poniosło wówczas blisko 40% mieszkańców Konstantynopola. Jak uważają badacze, pandemia tej dżumy miała charakter ogólnoświatowy i dotarła m.in. do Afryki Północnej, środkowej części Azji i Europy, w której przyczyniła się do śmierci nawet 60% mieszkańców. Na całym świecie zabiła około 100 milionów osób. Czarna śmierć Tak mówiono o epidemii dżumy, która wybuchła w średniowiecznej Europie i przyczyniła się do śmierci blisko 50 milionów jej mieszkańców. Wszystko zaczęło się na Krymie, z którego dżuma szybko rozprzestrzeniła się nie tylko na Europę, ale i Afrykę Północną, zabijając w sumie około 200 milionów ludzi. Czarna śmierć zapoczątkowała wielką falę epidemii dżumy, które pojawiały się na świecie regularnie aż do XVIII w. Wielka dżuma mediolańska 1629 roku W pierwszej połowie XVII w. północną część Włoch opanowała epidemia dżumy, która uśmierciła około 280 tysięcy ludzi. Wielu historyków uważa, że za wybuch tej epidemii odpowiedzialni byli niemieccy i francuscy żołnierze, którzy "przywlekli" ją, wkraczając do miejscowości Mantua, podczas operacji związanej z trwającą w tym czasie wojną trzydziestoletnią. Tylko w Mediolanie z powodu dżumy zmarło około 60 tysięcy osób, natomiast w Wenecji epidemia uśmierciła prawie 46 tysięcy ludzi. W obu przypadkach była to niemal połowa populacji obydwu miast. Ospa prawdziwa Ospa prawdziwa, nazywana inaczej czarną ospą (Variola vera) to wirusowa choroba zakaźna o ostrym przebiegu, wywoływana przez jedną z dwóch odmian wirusa ospy prawdziwej (variola minor lub variola maior). Do największych epidemii tej choroby doszło w XVI wieku w Ameryce Południowej i Północnej. To właśnie ospa prawdziwa zdziesiątkowała społeczność Azteków - zabiła większość azteckich wojowników, władcę Cuitláhuaca i ponad 75% całkowitej populacji Meksyku. W imperium Inków przyczyniła się do śmierci 95% społeczeństwa. W 1633 roku epidemia czarnej ospy dotarła do Ameryki Północnej. W Plymouth w stanie Massachusetts chorobą zaatakowani zostali rdzenni Amerykanie. W 1636 roku zaraza dotarła do jeziora Ontario i ziemi Irokezów, zbierając milionowe żniwo śmierci. Najstraszniejsze epidemie (aż sześć) czarnej ospy miały jednak miejsce dopiero w Bostonie w latach 1636 – 1698. Podczas pandemii, które przetoczyły się przez osiemnastowieczną Europę zmarło blisko 60 milionów ludzi. W Polsce czarna ospa pojawiła się po raz ostatni w 1963 r. we Wrocławiu. Nie była to oczywiście epidemia rodzima - pierwszy chory przywlókł chorobę z Indii. Zachorowało wówczas 99 osób, z czego zmarło 7. Ostatnim dużym zarzewiem ospy na starym kontynencie była epidemia w byłej Jugosławii, do której doszło w 1972 r. Ogniskiem zakażenia okazał się pielgrzym, który powrócił z Bliskiego Wschodu. Epidemia zaatakowała wówczas 175 osób, z których zmarło 35. W chwili obecnej jedyne próbki ospy prawdziwej znajdują się w Instytucie Preparatów Wirusowych w Moskwie oraz w Centrum Kontroli Chorób w Atlancie i są pilnie strzeżone. Zawsze jednak istnieje ryzyko, że ktoś nieodpowiedzialny i pozbawiony wyobraźni użyje tych próbek, jako broni biologicznej, ze względu na: dużą śmiertelność, jaką mogą wywołać (do 80%), dużą zakaźność, brak odporności współczesnych populacji i trudności w jej rozpoznaniu we wczesnym etapie. Jak podają pewne źródła w samej tylko Rosji, wojskowe zapasy tego wirusa w latach 70. i 80. wynosiły około 20 ton. Wielka zaraza w Londynie 1665-1666r. Zdaniem naukowców wszystko zaczęło się od Niderlandów, w których w 1654 roku pojawiła się nieznana zaraza. Jej bakteria przewieziona została do Anglii na holenderskich statkach handlowych. Do wybuchu wielkiej epidemii w Londynie doszło jednak dopiero w latach 1665-1666. Wielu badaczy uważa, że zarazą tą była dżuma, wywołana przez bakterię Yersinia pestis, której głównymi roznosicielami były wówczas szczury. W wyniku epidemii dżumy w stolicy Anglii śmierć poniosło ponad 100 tysięcy ludzi, czyli jedna piąta całej populacji miasta. W najgorszych tygodniach zaraza uśmiercała nawet około siedmiu tysięcy osób. XIX- wieczna fala zachorowań na dżumę W XIX wieku dżuma zaczęła niebezpiecznie rozprzestrzeniać się w prowincji Junnan w Chinach. Po upływie kilku miesięcy opanowała kolejne kontynenty. W samych tylko Indiach i Chinach zabiła przeszło 12 milionów ludzi. Dzisiaj pandemia ta uznawana jest za największą pandemię dżumy zaraz po dżumie Justyniana i czarnej śmierci. Ataki cholery w XIX wieku Od 1816 roku do wczesnych lat 60. XIX wieku cholera zdziesiątkowała mieszkańców Indii, Europy i Ameryki Północnej. Od 1817 roku przez kolejne cztery dekady przyczyniła się w Indiach do śmierci około 40 milionów ludzi. W Europie i Ameryce Północnej spowodowała zgon ponad 100 tysięcy osób. Cholera (Cholerae) to ostra, zaraźliwa choroba przewodu pokarmowego, której przyczyną jest spożycie pokarmu lub wody skażonej Gram-ujemną bakterią – szczepami przecinkowca cholery (Vibrio cholerae), produkującego enterotoksynę. W 2001 roku WHO odnotowało na świecie 184 311 przypadków cholery, w wyniku której zmarło 2728 osób. Tyfus dziesiątkuje Europę w XX wieku Do dnia dzisiejszego najwięcej zachorowań na tyfus plamisty, nazywany inaczej durem plamistym (Typhus exanthematicus), odnotowuje się w Afryce i w Azji, gdzie co roku liczba chorych sięga kilku tysięcy. Wyróżniamy dwa rodzaje tyfusu: tyfus plamisty europejski, wywołany przez Rickettsia Prowazeki, a przenoszony przez wszy ludzkie - o charakterze epidemicznym i tyfus plamisty szczurzy, wywołany przez Rickettsia Prowazeki varietas mooseri, przenoszony przez pchły, o charakterze endemicznym. Historycy twierdzą, że to właśnie epidemia tyfusu przyczyniła się bezpośrednio do odwrotu Napoleona z Rosji. W wyniku tej zarazy śmierć poniosło wówczas ponad 400 tysięcy żołnierzy. W XX wieku szacuje się, że tyfus spowodował śmierć wielu milionów ludzi w Europie. Tylko podczas I wojny światowej w wyniku choroby zmarło trzy miliony osób. Jak łatwo zauważyć do największych epidemii tyfusu dochodziło przede wszystkim podczas wojen i klęsk żywiołowych. Bardzo często tyfus pojawiał się również w więzieniach. W latach 20. XX wieku polski biolog, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Rudolf Stefan Weigl, opracował szczepionkę przeciwtyfusową, która do czasu wymyślenia antybiotyków była jedyną ochroną przed tą chorobą. Grypa 1918-1919 Ptasia i świńska grypa to nic w porównaniu z największą pandemią grypy w historii ludzkości, która uderzyła w 1918 r. „Hiszpanka”, bo tak ją nazwano, zaatakowała niemal wszystkie kontynenty, zabijając ponad 100 milionów ludzi. Ebola – gorączka krwotoczna Ebola, zaliczana do wirusowych gorączek krwotocznych, to choroba zakaźna o bardzo wysokiej śmiertelności. Pierwsze przypadki tej choroby odnotowano w 1976 r. w Zairze, w okolicach Yambuku nad rzeką Ebolą. Spośród 318 chorych zmarło 280 osób. Wirus pojawił się nagle i równie nagle zniknął. W tym samym roku ebola pojawiła się również w Sudanie, zabijając ponad 50% chorych ludzi. W 1994 r. epidemia spowodowana biotypem Ebola-Zaire wystąpiła w kopalniach złota, położonych w lasach deszczowych na terenie Gabonu. Spośród 52 zarażonych osób, zmarło 31. Rok później, w 1995 r. doszło do wybuchu kolejnej dużej epidemii w pobliżu Kikwit w Zairze. Zanotowano tam 315 zachorowań i aż 250 zgonów. W lata 2000-2003 epidemia eboli wybuchła w Afryce Środkowej. W sumie, podczas czterech epidemii, zakażeniu uległo 300 osób, z czego 253 zmarły. W 2007 r. doszło do wybuchu epidemii w Demokratycznej Republice Konga i w Ugandzie, w której laboratoryjnie potwierdzono występowanie nowej odmiany wirusa u 9 osób. I tak oto wielkie epidemie od stuleci niosą śmierć milionom mieszkańców naszej planety. Miejmy tylko nadzieję, że wirusy zamknięte w doskonale pilnowanych laboratoriach nigdy nie wydostaną się na światło dzienne.
Wybuch w rosyjskim centrum wirusologii. Tu składowane są próbki wąglika i ospy prawdziwej
Personel laboratorium Wektor potwierdził w oficjalnym oświadczeniu – doszło do eksplozji butli z gazem i pożaru. To jedno z ostatnich dwóch miejsc na świecie, gdzie składowano próbki wirusa powodującego ospę prawdziwą.
Do wypadku doszło w godzinach prac remontowych i inspekcji sanitarnej Państwowego Rosyjskiego Centrum Badań Wirusologii i Biotechnologii, znanym pod nazwą Wektor. Laboratorium znajduje się w osiedlu Kołcowo, należącego do obwodu syberyjskiej metropolii Nowosybirsk. W mieście tym mieszka w nim 1,5 mln ludzi i nieoficjalnie uznawane jest za stolicę Syberii. "Na 5 piętrze 6-piętrowego budynku laboratorium żelbetowego w remontowanym pomieszczeniu inspekcji sanitarnej wybuchł pożar z butlą gazową (zlikwidowany na powierzchni 30 m2). ” – czytamy w oświadczeniu na stronie placówki naukowej. Personel laboratorium dodaje, że w czasie wypadku nie przeprowadzano żadnych prac z próbkami wirusów oraz, że nie została uszkodzona konstrukcja budynku. Jeden z pracowników trafił na intensywną terapię z obrażeniami od oparzeń. Placówka Wektor powstała w 1974 roku i owiana była złą sławą miejsca gdzie opracowywano broń sowiecką biologiczną podczas Zimnej Wojny. Obecnie to jedno z największych na świecie centr opracowujących nowe szczepionki oraz metody diagnozowania i walki z chorobami zakaźnymi. Powołując się na lokalne władze agencja RIA-Novosti podaje, że nie wykryto żadnego biologicznego zagrożenia w związku z wypadkiem. Drugim z ośrodków przechowujących wirusa jest amerykańskie laboratorium Centr Kontroli i Zapobiegania Chorób Zakaźnych (CDC) w Atlancie. Wirus ospy prawdziwej został w 1980 roku uznany w przez Światową Organizację Zdrowia za eradykowany, czyli pokonany i wyeliminowany ze środowiska wśród ludzi, roślin i zwierząt. Zniszczony i niezdolny do powrotu. Ośrodek Wektor przechowuje także próbki wirusów Ebola oraz wąglika. Poniedziałkowy wypadek nie jest pierwszym w tym miejscu, o którym dowiedział się świat. W 2004 roku zmarła pracująca tam Antonina Presniakowa, która przypadkowo ukłuła się igłą z wirusem Ebola, na którego wciąż nie mamy szczepionki ani antidotum. Patogen wywołuje śmiertelną w skutkach gorączkę krwotoczną. O incydencie władze poinformowały WHO dopiero po dwóch tygodniach. Choć eksperci oceniają, że wypadek raczej nie jest groźny, a wirusy nie dość, że są trzymane w najmocniej zabezpieczonych miejscach, których tego typu wydarzenie nie powinno naruszyć. Z drugiej strony wydarzenie budzi na całym świecie duży niepokój w związku z niedawną nieudaną próbą rakietową. W wyniku awarii napędu i eksplozji zginęło 5 pracowników laboratorium. Po wypadku Rosja zamknęła na miesiąc dla żeglugi część Morza Białego, a zdawkowe informacje z Kremla odnośnie tej sprawy tworzyły wrażenie, jakby władza chciała ukryć cały incydent. Błażej Grygiel