Jeden z najbardziej inteligentnych naczelnych świata. Jego przyszłość zależy od ludzkich decyzji
Orangutany to jedne z najbardziej niezwykłych naczelnych świata – inteligentne, silne i całkowicie uzależnione od tropikalnych lasów. Choć ich los budzi coraz większy niepokój, wciąż niewiele osób wie, jak różnorodna i skomplikowana jest ich biologia. Poznaj gatunki orangutanów, miejsca ich występowania, długość życia oraz dowiedz się, czy mogą być groźne dla człowieka.
Spis treści: Gdzie żyją orangutany? Jak długo żyją orangutany? Dieta i zachowania orangutanów Czy orangutany są groźne? Zagrożenia i ochrona orangutanów Orangutan to jeden z najbardziej fascynujących gatunków naczelnych. Przez wiele lat uważano, że istnieją dwa gatunki – orangutan borneański (Pongo pygmaeus) i orangutan sumatrzański (Pongo abelii). Dopiero niedawno, bo w 2017 roku, opisano trzeci gatunek: orangutana tapanulijskiego (Pongo tapanuliensis), żyjącego w niewielkiej, izolowanej populacji na Sumatrze. Każdy z tych gatunków różni się nieco wyglądem, zachowaniem i preferencjami środowiskowymi. Orangutan sumatrzański jest zwykle smuklejszy, ma jaśniejsze, puszyste futro i spędza więcej czasu na drzewach. Gatunek sumatrzański ma też na twarzy długie włosy, czego nie zauważa się u orangutana borneańskiego. Orangutan tapanulijski natomiast uchodzi za najbardziej zagrożonego – jego populację szacuje się na zaledwie kilkaset osobników. Mimo tych różnic wszystkie orangutany łączy charakterystyczna sylwetka: długie ramiona, krótkie nogi, imponująca siła mięśni oraz inteligencja, którą badacze porównują z poziomem kilkuletniego dziecka. W świecie przyrody to wyjątkowi specjaliści od życia na drzewach i mistrzowie adaptacji do środowiska tropikalnych lasów. Gdzie żyją orangutany? W naturze orangutany występują wyłącznie w Azji Południowo-Wschodniej, na dwóch wyspach: Borneo i Sumatrze. Oba obszary charakteryzują się gęstymi lasami deszczowymi, które dostarczają zwierzętom pożywienia, schronienia i rozbudowanej sieci drzew umożliwiającej przemieszczanie się bez schodzenia na ziemię. Orangutan borneański zamieszkuje rozległe, choć coraz bardziej pofragmentowane lasy Borneo, podzielone administracyjnie między Indonezję, Malezję i Brunei. Różne podgatunki orangutana borneańskiego zamieszkują różne części wyspy. Orangutan sumatrzański żyje głównie w północnej-zachodniej części Sumatry. Z kolei orangutan tapanulijski ograniczony jest do jednego, niewielkiego pasma lasu na południe od jeziora Toba. Jego występowanie obejmuje mniejszy obszar niż jakikolwiek inny gatunek wielkiej małpy. Tak wąska nisza czyni tę populację niezwykle podatną na zmiany środowiskowe i presję człowieka. Środowisko kluczowe dla przetrwania Lasy, w których żyją orangutany, pełnią funkcję nie tylko źródła pożywienia, lecz także przestrzeni społecznej i opiekuńczej. Drzewa stanowią platformy do odpoczynku oraz bezpiecznej obserwacji otoczenia. Orangutany zdecydowaną większość życia spędzają w koronach drzew. Jak długo żyją orangutany? Długość życia orangutanów zależy od wielu czynników, takich jak dostępność pożywienia, ryzyko drapieżnictwa, poziom stresu czy warunki środowiskowe. Na wolności żyją średnio 35–40 lat. Z kolei w kontrolowanych warunkach, z dostępem do opieki weterynaryjnej i zbilansowanego żywienia, orangutany mogą dożywać nawet 50–60 lat. Zdarzają się przypadki osobników przekraczających 60. rok życia, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących naczelnych poza człowiekiem. Wolne tempo rozwoju Jedną z najciekawszych cech orangutanów jest powolne dojrzewanie. Samice rodzą swoje pierwsze młode zwykle w wieku 15–16 lat (choć w niewoli jest to możliwe już u ośmioletnich samic). Kolejne ciąże pojawiają się zwykle co 6–8 lat – to najdłuższy odstęp między narodzinami młodych u wszystkich ssaków. Młode pozostają z matką wiele lat, ucząc się, co można jeść, jak budować gniazda i jak poruszać się w trudnym środowisku lasu. Ten długi okres zależności przekłada się na wolne tempo przyrostu populacji, co stanowi poważne wyzwanie dla ochrony gatunków. Dieta i zachowania orangutanów Orangutany najchętniej jedzą owoce. Ich dieta obejmuje wiele gatunków roślin, w tym owoce sezonowe, liście, młode pędy, kwiaty, korę. Sięgają też czasem po owady i jaja ptaków. Z uwagi na duży udział owoców w ich diecie, orangutany odgrywają znaczącą rolę w rozsiewaniu nasion, wpływając tym samym na różnorodność gatunkową roślinności leśnej. Ich dzienne aktywności są stosunkowo spokojne – poszukiwanie jedzenia, codzienne budowanie gniazd oraz obserwacja otoczenia. Orangutany nie żyją w dużych grupach. To zwierzęta raczej samotnicze, zachowujące kontakt z innymi głównie w celu prokreacji. Są jednymi z najmniej agresywnych naczelnych, a ich zachowania społeczne często mają łagodny, niemal opiekuńczy charakter. Zaobserwowano, że dzikie orangutany potrafią odwiedzać ośrodki rehabilitacyjne i nawiązywać kontakt z osieroconymi młodymi, jakby instynktownie wspierały je w adaptacji. Ich wysoka inteligencja przejawia się również w umiejętności tworzenia i posługiwania się prostymi narzędziami, korzystania z liści jako ochrony przed deszczem i słońcem oraz w wielu innych zachowaniach, które świadczą o niezwykłej elastyczności tych zwierząt. Czy orangutany są groźne? Pytanie to pojawia się często, zwłaszcza w kontekście spotkań z orangutanami w rezerwatach lub na obszarach turystycznych. Orangutany nie są zwierzętami agresywnymi. Zasadniczo wolą unikać konfliktów – ich tryb życia opiera się na spokoju i minimalizacji energii, nie na konfrontacji. Spotkania samców na wolności często kończą się demonstracją siły, taką jak wydawanie donośnych okrzyków czy potrząsanie gałęziami, ale rzadko przeradzają się w bezpośrednią walkę. Ze względu na swoją siłę fizyczną orangutany mogą być niebezpieczne, jeśli czują zagrożenie lub są prowokowane. Problemy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy człowiek nie przestrzega zasad bezpieczeństwa i na przykład próbuje dotykać zwierząt, podchodzi zbyt blisko samicy z młodym lub oferuje jedzenie. Zagrożenia i ochrona orangutanów Wszystkie gatunki orangutanów są klasyfikowane jako krytycznie zagrożone. Do spadku ich liczebności przyczyniają się: wycinka lasów pod plantacje palm olejowych, kłusownictwo i nielegalny handel młodymi, fragmentacja siedlisk, zmiany klimatyczne i częstsze pożary lasów torfowych. Programy ochronne obejmują monitoring populacji, tworzenie korytarzy ekologicznych, wzmacnianie prawa ochrony przyrody oraz edukację lokalnych społeczności. Coraz większe znaczenie mają też centra rehabilitacji, gdzie trafiają osierocone młode orangutany. Skala problemu jest ogromna – szacuje się, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat orangutany straciły nawet połowę swojego naturalnego środowiska, a nielegalne wyręby wciąż mają miejsce. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje fakt, że tylko niewielki odsetek przypadków kłusownictwa jest realnie ścigany, co podważa skuteczność przepisów prawnych. W ochronie gatunku coraz większą rolę odgrywają również organizacje międzynarodowe i naukowcy, którzy zwracają uwagę na konieczność niezależnego monitoringu i bardziej transparentnych działań rządów krajów, w których orangutany występują. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Historia, która wyciska łzy. Tak rodzeństwo orangutanów poradziło sobie ze stratą matki
Gdy orangutany Rossa i Ronnie pojawiły się razem, nikt nie podejrzewał, że nie są matką i córką. To, co odkryli naukowcy w Indonezji, zadziwiło nawet doświadczonych biologów.
Spis treści: Pierwsza adopcja wśród orangutanów Jak nadążyć za orangutanem w lesie? Genetyczna zagadka: kto jest kim? Różne oblicza troski u małp Rossa i Ronnie wchodzą w dorosłość Na pierwszy rzut oka orangutany Rossa i Ronnie wyglądały jak każda inna mama z córką: w dzień wędrowały razem, nocą spały w tym samym gnieździe, a Rossa nosiła Ronnie po lesie. Gdy mała Ronnie wyrywała mamie z ręki owoce, doświadczona samica pozwalała jej je zjeść. Ale biolożka Amy Scott zauważyła, że coś tu się nie zgadza. Mama wyglądała zbyt młodo. „Jak ona może mieć sześcioletnie dziecko?” – zastanawiała się Scott i postanowiła to zbadać. Pierwsza adopcja wśród orangutanów Wyniki okazały się niezwykłe. Analiza genetyczna ujawniła, że Rossa i Ronnie są siostrami! Starsza adoptowała młodszą po zniknięciu matki. Scott i jej współpracownicy na opisali tę historię łamach czasopisma „Ethology”. Choć już stwierdzano adopcje u wielkich małp, związek Rossy i Ronnie to pierwszy tak szczegółowo opisany przypadek u orangutanów. Tryb życia tych małp sprawia, że przetrwanie osieroconego młodego jest wyjątkowo trudne. Wszystkie wielkie małpy są silnie zależne od swoich matek, ale u orangutanów odstawianie od piersi trwa najdłużej. Samice karmią młode nawet przez dziewięć lat. I są zdane tylko na siebie: w przeciwieństwie do szympansów, bonobo czy goryli, które żyją w grupach – orangutany prowadzą samotniczy tryb życia. Matka wędruje z jednym lub dwójką młodych, ale poza tym małpy te żyją samotnie. Jak nadążyć za orangutanem w lesie? Ich badanie to wyzwanie. Nawet zespół ludzi podążających za jednym orangutanem od rana do nocy, nie stwierdzi co zwierzę robi w koronach drzew. W Parku Narodowym Gunung Palung w Indonezji, gdzie żyją Rossa i Ronnie, antropolożka Cheryl Knott od 1994 roku kieruje projektem badania orangutanów. – Możemy obserwować tylko skrawek ich życia – mówi Knott, główna autorka nowego badania. Genetyczna zagadka: kto jest kim? W swojej analizie genetycznej Amy Scott odkryła, że Rossa jest przyrodnią siostrą Ronnie. Miały tę samą matkę o imieniu Veli, której jednak biolodzy nie widzieli od 2016 roku. Veli miała też trzecią córkę, Vannę, którą badacze widzieli ostatni raz gdy miała 4 lata. I tu czekała ich kolejna sensacja: porównując próbki genetyczne, Scott zdała sobie sprawę, że Vanna i Ronnie to ten sam orangutan! Kiedy Vannę/Ronnie po raz pierwszy widziano z Rossą w 2017 roku, starsza siostra miała około 12 lat, a młodsza około 5. Amy Scott opowiada, że czuła się jak detektyw składający wskazówki w całość. A co stało się z matką sióstr? Veli prawdopodobnie umarła, być może ze starości. Dwie siostry zostały same, a Rossa zaczęła traktować Ronnie jak córkę. Różne oblicza troski u małp – Mimo że od wielu lat badamy małpy w ich naturalnym środowisku, wciąż jest tak wiele rzeczy do odkrycia – stwierdziła Rachna Reddy, antropolożka z University of Utah. W swoich własnych badaniach w Ugandzie, Reddy analizowała zachowania czterech młodych samców szympansów, którzy adoptowali młodsze rodzeństwo po śmierci matek. Obserwowała, że młodsze szympansy często szukały u starszych wsparcia, a nastolatki czasem płakały, gdy nie mogły znaleźć swoich małych braci lub sióstr. U orangutanów macierzyństwo „nie jest tak ciepłe i rozczulające, jak mogłoby się wydawać” – stwierdza Scott. Nie mają zwyczaju się wzajemnie pielęgnować ani bawić. Mimo to matki „zdecydowanie zajmują się swoim potomstwem” – dodaje. Siostry wędrowały po lesie nieco dalej od siebie, niż zwykle robią to matki z córkami. Jednak Rossa troszczyła się o Ronnie w inny sposób – na przykład dzieląc się pożywieniem. Rossa i Ronnie wchodzą w dorosłość Wychowywanie siostry nie zdominowało życia Rossy: w 2019 roku urodziła własne dziecko. Wtedy Ronnie zaczęła spać w osobnym gnieździe, a Rossa spała z niemowlęciem. Koncentrowała się na swoim dziecku, ale pozwalała Ronnie być w pobliżu. – Zachowywała się jak naprawdę tolerancyjna mama, pozwalając starszej po prostu z nimi być – mówi Knott. Wyjątkowa sytuacja rodzinna sprawiła, że Ronnie szybciej dorosła. Samodzielnie wędrowała rok wcześniej niż inne orangutany tej populacji. Na początku 2020 roku opuściła swoją siostrę i siostrzenicę i zaczęła własne, dorosłe życie. Czy przeżyłaby gdyby nie starsza siostra? Amy Scott twierdzi, że prawdopodobnie nie. Ta historia pokazuje, że orangutany troszczą się o członków rodziny na wiele sposobów, których ludzie do tej pory nie dostrzegali. – Zastanawiam się ile razy coś takiego przegapiliśmy – podsumowuje Scott. Źródło: National Geographic
Ludzie lasu – nasi bliscy krewni, orangutany, są zagrożeni wyginięciem. Czy zdążymy uratować ten gatunek?
Znane ze swojego charakterystycznego czerwonego futra orangutany są największymi ssakami nadrzewnymi, spędzającymi większość czasu na drzewach. Długie, silne ramiona oraz chwytne dłonie i stopy pozwalają im poruszać się po gałęziach. Te wielkie ssaki mogą mieć nawet 96,4% wspólnych genów z ludźmi i są bardzo inteligentnymi stworzeniami. Niestety, grozi im wyginięcie.
Spis treści: Talerze samców dominujących Mądry jak orangutan Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Orangutan – Pongo abelii, Pongo pygmaeus –w języku malajskim oznacza „człowiek lasu”. W nizinnych lasach, w których żyją, orangutany prowadzą samotne życie. Żywią się dzikimi owocami, takimi jak liczi, mangostany i figi, termitami, jajami oraz piją wodę z dziupli drzew. Budują gniazda na drzewach, aby spać w nocy i odpoczywać w ciągu dnia. Talerze samców dominujących Orangutany mają wyjątkowo długie ręce, rozstaw ich ramion dochodzi do 225 cm. Za to ich nogi są krótkie, co wskazuje na sposób przemieszczania się. Charakterystyczne dla orangutanów długie włosy są zazwyczaj barwy miedzianej, wręcz czerwonej, rzadziej brązowej. Samice osiągają długość ciała dochodzącą do 85 cm, ważą od 30-45 kg. Samce są zdecydowanie większe. Mogą mierzyć nawet metr, a niektóre osobniki ważą ponad 80 kg. Występują dwa rodzaje samców (tzw. bimorfizm). Te dominujące posiadają talerze policzkowe, czyli rodzaj dyskowatych skórnych tworów. Natomiast samce niższej rangi mają gładkie twarze. Samce dominujące obejmują w posiadanie rozległe rewiry, po czym charakterystycznym głosem oznaczają posiadany teren i przyzywają samice, które zajmują na ich terenie własne, odrębne rewiry. Mają monopol na dostęp do samic ze swojego rewiru, jednak z uwagi na brak zorganizowanego stada i rozproszenie terytorialne osobników, monopol ten jest często naruszany. Ciąża u orangutanów trwa 260–270 dni, rodzi się z reguły jedno młode o masie urodzeniowej 1200–1600 g. Dla porównania, ciąża u człowieka trwa 280 dni, a średnia masa urodzeniowa dziecka to około 3 kg. Matki-orangutany opiekują się potomstwem bardzo długo, przez 6, a nawet 8 lat. Młode osobniki osiągają dojrzałość płciową w wieku 10-12 lat. Samice rodzą jedno młode co około 3–5 lat, więc odbudowa populacji tych gatunków może trwać bardzo długo. W stanie dzikim małpy te dożywają wieku 35–40 lat. W niewoli, gdzie nie grozi im niebezpieczeństwo, mogą żyć ponad 60 lat. Mądry jak orangutan Podobnie jak inne małpy człekokształtne orangutany są bezsprzecznie bardzo inteligentnymi zwierzętami. W połowie lat 90. XX wieku odkryto, że w jednej z populacji orangutanów osobniki regularnie posługują się narzędziami przy zdobywaniu pożywienia – odkrycia takiego dokonała wcześniej w latach 60. Jane Goodall, badając szympansy. Orangutany są bardzo łagodnymi małpami i charakteryzują się przyjaznym nastawieniem. Znane są przypadki, że dzikie orangutany odwiedzają prowadzone przez ludzi ośrodki adaptacyjne dla osieroconych orangutanów, nawiązując z małymi kontakt i prawdopodobnie pomagając im w powrocie do życia w naturze. Ludzie dzielą około 96% swojego DNA z orangutanami. Linia ewolucyjna orangutanów oddzieliła się od linii, z której wywodzą się ludzie, goryle i szympansy, około 12 milionów lat temu. Niektóre badania porównujące cechy fizyczne, a nie tylko genetyczne, sugerowały nawet, że niektóre linie ewolucyjne orangutanów mogą być bliższe wczesnym homininom niż linie szympansów. Wyróżniamy orangutany borneańskie, sumatrzańskie i odkryte w 2017 roku orangutany tapanuli. Borneańskie i sumatrzańskie różnią się nieco wyglądem i zachowaniem. Oba gatunki mają kudłate, czerwonawe futro, ale orangutany sumatrzańskie mają dłuższe włosy na twarzy. Orangutany sumatrzańskie mają podobno bliższe więzi społeczne niż ich kuzyni z Borneo. Orangutany borneańskie częściej schodzą z drzew, aby poruszać się po ziemi. Oba gatunki doświadczyły gwałtownego spadku populacji. Sto lat temu populacja orangutanów liczyła prawdopodobnie ponad 230 000 osobników, ale obecnie populacja orangutanów borneańskich szacowana jest na około 104 700 osobników (gatunek zagrożony) na podstawie zaktualizowanego zasięgu geograficznego, a populacja orangutanów sumatrzańskich na około 7500 osobników (gatunek krytycznie zagrożony). Populacja tapanuli to zaledwie 800 osobników. Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Tak mała populacja jest wynikiem rabunkowej eksploatacji naturalnych siedlisk tych mądrych zwierząt. Drzewa szybko znikają pod piłą łańcuchową, aby zrobić miejsce dla plantacji palm olejowych i innych gospodarstw rolniczych. Nielegalne wylesianie na obszarach chronionych i niezrównoważone wylesianie na terenach koncesji, gdzie żyją orangutany, pozostaje głównym zagrożeniem dla ich przetrwania. Obecnie ponad 50% orangutanów żyje poza obszarami chronionymi, w lasach zarządzanych przez firmy. Poza tym orangutany są celem dla myśliwych. Są duże, powolne i zwykle zabijane są w odwecie, gdy przenoszą się na tereny rolnicze i niszczą uprawy. Dzieje się tak zazwyczaj wtedy, gdy orangutany nie mogą znaleźć pożywienia w lesie. Najczęściej poluje się na samice. Gdy złapie się je z potomstwem, młode często zatrzymuje się jako zwierzęta domowe. Handel zwierzętami domowymi stanowi poważny problem. Uważa się, że na każdego orangutana, który trafia na Tajwan, w trakcie transportu ginie od 3 do 5 dodatkowych zwierząt. Niedawne egzekwowanie prawa na Tajwanie ograniczyło import orangutanów, ale handel tymi zwierzętami pozostaje zagrożeniem w Indonezji, gdzie nadal istnieje popyt na orangutany. W Kalimantan (indonezyjska część Borneo) istnieje również handel czaszkami orangutanów. W ten sposób niszczy się zwierzęta, które z natury są „ogrodnikami” lasu. Orangutany odgrywając istotną rolę w rozprzestrzenianiu nasion w swoich siedliskach. Żyją w lasach tropikalnych i preferują lasy w dolinach rzecznych i na terenach zalewowych swoich wysp. Wraz z rosnącą presją ze strony człowieka orangutany są coraz bardziej zagrożone wyginięciem. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Życie w ZOO pobudza ciekawość? Niezwykłe wyniki badań orangutanów
Orangutany żyjące w ZOO w późniejszym wieku pozostają bardzo ciekawskie i lubią eksperymentować z różnymi przedmiotami. To dość zaskakujące ustalenie, bo zwierzęta te żyjące na wolności nie wykazują takich skłonności.
Spis treści: Nowe fakty na temat orangutanów w ZOO Zaskakująca aktywność orangutanów Przyczyny różnic zachowań między zwierzętami Orangutany są niezwykłymi zwierzętami. Ludzie dzielą z nimi prawie 97% DNA. To czyni je naszymi bardzo bliskimi krewnymi, chociaż z szympansami łączy nas 98% kodu genetycznego. Ich cechą charakterystyczną są czerwonawe i długie włosy. Uwagę zwracają ramiona, które są dłuższe niż nogi. Nazwa orangutan pochodzi z języka malajskiego (Orang Hutan) i oznacza „człowieka z lasu”. Nowe fakty na temat orangutanów w ZOO Zespół niemieckich i indonezyjskich naukowców opublikował właśnie na łamach „Scientific Reports” wyniki obserwacji orangutanów sumatrzańskich trzymanych w niewoli – w ZOO w Niemczech i Szwajcarii. Zestawiono je z danymi na temat osobników żyjących w warunkach naturalnych. Przyjrzano się orangutanom w wieku od pół roku do 76. roku życia. Badacze zwracali uwagę na interakcję zwierząt z otoczeniem. Okazało się, że w młodym wieku orangutany zarówno w ZOO, jak i w naturze były ciekawe świata i bardzo aktywnie eksplorowały otoczenie. Różnica dotyczy dorosłości. Dojrzałe orangutany mieszkające w ZOO kontynuują eksplorację z dużą częstotliwością, a te mieszkające w naturze – nie są już tak aktywne. Zaskakująca aktywność orangutanów Z obserwacji w ZOO wynika, że dorosłe orangutany w ogrodach zoologicznych często wchodzą w interakcję z licznymi przedmiotami i manipulują różnymi „narzędziami”. Oznacza to, że życie w ZOO znacząco zmienia sposób interakcji orangutanów z otoczeniem. – Nasze badanie pokazuje, że orangutany w ogrodach zoologicznych nie tylko eksplorują więcej, ale także inaczej – powiedziała dr Isabelle Laumer, pierwsza autorka badania z Instytutu Zachowania Zwierząt im. Maxa Plancka w niemieckiej Konstancji. View oEmbed on the source website – Szczególnie fascynujące jest to, że nawet podczas eksploracji tych samych rodzajów obiektów, orangutany trzymane w ZOO wykazywały bogatszy repertuar działań i częściej używały narzędzi lub manipulowały wieloma obiektami w tym samym czasie – dodała. Przyczyny różnic zachowań między zwierzętami Należy jednak pamiętać, że zwierzęta trzymane na uwięzi mają szerszy dostęp do różnych przedmiotów niewystępujących w przyrodzie. Dzikie orangutany wchodziły w interakcję przede wszystkim z naturalnie występującymi obiektami, takimi jak rośliny, kora i patyki. Natomiast orangutany trzymane w zoo angażowały się w działanie z plastikowymi zabawkami, puzzlami i przedmiotami, które można układać w stosy, zaprojektowanymi w celu zachęcania do manipulacji i zaangażowania poznawczego. Co ważne, wiek, w którym orangutany po raz pierwszy zaangażowały się w określone rodzaje eksploracji, był spójny w obu środowiskach, co sugeruje wrodzoną sekwencję rozwojową. Jednak orangutany z ZOO kontynuowały eksplorację w wieku dorosłym, podczas gdy dzikie osobniki nie były tak ciekawskie po skończeniu ósmego roku życia. Skąd ta różnica? Osobniki żyjące w naturze musiały skupić się na żerowaniu i zachowaniu czujności, aby przetrwać – sugerują eksperci. Wyniki tych badań nie są jednak dowodem na bardziej szczęśliwe życie zwierząt w ZOO. Ogrody zoologiczne z reguły nie spełniają biologicznych czy przestrzennych potrzeb dzikich zwierząt. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Orangutany instynktownie wiedzą, jak używać młotka. Nie trzeba ich tego uczyć
Stosowanie narzędzi uważa się za jedno z najbardziej złożonych zachowań, jakie można zaobserwować u zwierząt. Umiejętność ta często postrzegana jest jako przejaw wysokiej inteligencji. Tym bardziej niezwykłe jest ostatnie odkrycie pokazujące, że orangutany instynktownie wiedzą, jak posługiwać się młotkiem.
Co prawda młotek używany przez małpy człekokształtne nie przypomina tego, jaki możemy znaleźć w naszych szafkach z narzędziami. Jest to raczej duży kawałek drewna lub kamienia, który służy zwierzętom do rozłupywania orzechów. Do tej pory wśród małp żyjących na wolności umiejętność posługiwania się takim młotkiem zaobserwowano jedynie u szympansów, kapucynek i makaków. Dr Elisa Bandini i dr Claudio Tennie z Uniwersytetu w Tybindze w Niemczech postanowili zbadać, czy inne gatunki naczelnych również potrafią posługiwać się narzędziami, aby wydostać orzech z łupiny. Gdyby okazało się, że inne małpy nie potrafią używać młotka, naukowcy chcieli sprawdzić, czy będą w stanie je tego nauczyć. Wyniki testu zaskoczyły badaczy. Okazało się bowiem, że aż cztery spośród dwunastu badanych orangutanów (wszystkie żyjące od urodzenia w zoo) potrafiły spontanicznie i z powodzeniem posłużyć się drewnianym młotkiem, chociaż nikt ich tego nie uczył i nie pokazywał im, co mają zrobić. W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania. Wrodzona wiedza orangutanów Część badania przeprowadzono na grupie czterech orangutanów żyjących w zoo w Lipsku. Na ich wybieg wniesiono orzechy, fragmenty gałęzi – które miały służyć jako młotki – oraz drewniany klocek, który miał pełnić funkcję kowadła. Naukowcy ani opiekunowie nie pokazywali zwierzętom, do czego służą dostarczone przedmioty. W żaden sposób nie zasugerowali też, że powinny użyć ich, aby dostać się do wnętrza orzecha. W pierwszej próbie jeden z orangutanów nieco zmienił przeznaczenie narzędzi i posłużył się „kowadłem” – uderzając nim w leżące na ziemi orzechy, otworzył ich twarde skorupki. W kolejnym eksperymencie naukowcy przymocowali kowadło do ziemi. Orangutan – nie mogąc go unieść – zaczął posługiwać się drewnianym młotkiem zrobionym z gałęzi. Co ciekawe, pozostałe orangutany nie poszły w jego ślady. Jako że były starsze i silniejsze, do rozłupywania orzechów wystarczyły im zęby i ręce, a więc nie musiały sięgać po żadne narzędzia. Małpy nie muszą uczyć się używania narzędzi Badania niemieckich naukowców dały wyniki podobne do tych, jakie wcześniej uzyskano w eksperymencie przeprowadzonym w zoo w Zurychu, gdzie „próbie młotka” poddano osiem orangutanów. Wówczas aż trzy osobniki prawidłowo posłużyły się młotkiem, chociaż nikt ich tego nie uczył. Łącznie, w obu próbach, czterech na dwanaście osobników wykazało instynktową umiejętność posługiwania się narzędziami. – To oznacza, że orangutany mogą rozwijać to złożone zachowanie wyłącznie poprzez indywidualne uczenie się. Rozłupywanie orzechów z pomocą narzędzi jest zatem – przynajmniej u orangutanów – zachowaniem, które nie wymaga przekazu kulturowego i modelu – mówi Elisa Bandini. Nazywa się "Człowiek z lasu". To jeden z naszych najbliższych zwierzęcych krewniaków. Niestety może zniknąć na zawsze W naukowym świecie wciąż trwa dyskusja czy to szympansy, czy też właśnie orangutany są najbliższe człowiekowi. Obserwując człekokształtnych mieszkańców Borneo i Sumatry wciąż dowiad... Odkrycie to przeczy dotychczasowej tezie, że małpy człekokształtne mogą zatracić zdolność do posługiwania się narzędziami, jeśli pozbawimy je wzorca – w postaci np. starszego pokolenia, które mogłoby przekazywać im swoje umiejętności. – Wśród wielkich małp człekokształtnych, oczywiście po szympansach, orangutany są tymi, które mają drugi najbardziej zaawansowany repertuar stosowania narzędzi – mówi Claudio Tennie. Nowe badania pokazują, że jest on jeszcze bogatszy, niż dotychczas sądziliśmy. Źródło: American Journal of Primatology.
W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać
W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania.
_ Czasami wydaje mi się, że wybrałam sobie najtrudniejszy przedmiot badań na świecie – wzdycha Cheryl Knott, gdy siedzimy pod baldachimem z liści w jej stacji badawczej w lesie deszczowym zachodniego Borneo. Powietrze wypełnia wysoki przypominający odgłos dentystycznej wiertarki „śpiew” cykad, głośny tak, że momentami zmusza nas do przerwania rozmowy. W tym czasie współpracownicy Cheryl, uzbrojeni w nadajniki GPS i notatniki, pracują w terenie – śledzą codzienne wędrówki orangutanów w otaczającym nas Parku Narodowym Gunung Palung i zapisują, co te małpy jedzą, co robią i jak zachowują się w kontaktach z innymi osobnikami swojego gatunku. W przeciwieństwie do goryli i szympansów – wielkich małp człekokształtnych, które żyją w grupach i dość łatwo dają się obserwować – orangutany to samotnicy. Większość czasu spędzają w koronach drzew, przemieszczają się na duże odległości i zwykle zamieszkują dzikie ostępy albo bagna, trudne do spenetrowania dla ludzi. W efekcie przez długie lata pozostawały jednymi z najsłabiej poznanych dużych zwierząt lądowych. Dopiero od mniej więcej dwóch dekad, gdy nowe pokolenie badaczy zaczęło tropić te nieuchwytne małpy w ich naturalnym środowisku, czyli dżunglach Borneo i Sumatry, naukowe dane zaczęły przeważać nad domysłami. Już od ponad 20 lat Cheryl Knott nadzoruje badania w Gunung Palung, skupiając się głównie na tym, jak dostępność pożywienia wpływa na równowagę hormonalną samic i reprodukcję. – Gdy tu przybyliśmy, tak naprawdę nikt nie zajmował się kwestią hormonów u małp człekokształtnych – wspomina badaczka. – Ludzie mówili, że jestem szalona. Badania Knott mają specjalne znaczenie, bo samice orangutana rodzą potomstwo ledwie raz na sześć-dziewięć lat. Tak długich przerw nie ma żaden inny ssak. I nie wiadomo, jak te prace mogą wpłynąć na naszą wiedzę o płodności człowieka. Z orangutanami mamy bowiem tak wiele wspólnego, że do określania, czy dana samica jest w ciąży, wystarczą standardowe, dostępne w każdej aptece testy ciążowe dla ludzi. Jak większość drzew rosnących w południowo-wschodniej Azji, także i te z Gunung Palung przez dłuższy czas nie rodzą owoców albo tylko niewielkie ich ilości. Ale mniej więcej raz na cztery lata przypada tzw. rok nasienny. Wtedy cały las jak na komendę produkuje ogromne ilości owoców i nasion. Ten fenomen sprawił, że Knott zaczęła się zastanawiać nad związkiem między obfitością pożywienia a orangutanim rozrodem. Odkryła, że próbki moczu samic można pobierać na bibułę filtracyjną i przechowywać je, by później przebadać na obecność hormonów. Z jej analiz wynika, że stężenie tych zaangażowanych w reprodukcję osiąga maksimum właśnie w okresie największej obfitości leśnych owoców – to przystosowanie do środowiska, w którym okresy obfitości przeplatają się z latami niedostatku. - To ma sens – mówi Knott. – W okresach, gdy owoców jest w bród, zwierzaki przybierają na wadze, a gdy nadchodzą chude czasy, korzystają z tych zapasów. To jasne, że szanse na zajście w ciążę są większe w porze obfitości – dodaje. Dla niej i innych badaczy zajmujących się orangutanami przyszedł wspaniały czas. Postępy w rozwoju technologii (w tym wykorzystywanie dronów do odnajdywania i śledzenia zwierząt w trudnym terenie) oznaczają, że tempo dokonywania nowych odkryć, już i tak o wiele szybsze niż 20 lat temu, z pewnością jeszcze przyspieszy. Zakładając rzecz jasna, że do tego czasu w lasach Borneo i Sumatry przetrwają jakieś orangutany, które można by badać. W latach 80. i 90. XX w. część ekologów przewidywała, że orangutany w stanie dzikim wyginą w ciągu kolejnych 20–30 lat. Na szczęście tak się nie stało. Dziś wiemy, że na wolności żyje o wiele więcej tych zwierząt, niż wtedy sądzono. Wyższa niż przypuszczano liczba orangutanów to wynik lepszych metod śledczych i odkrycia nieznanych wcześniej populacji, a nie rzeczywistej poprawy sytuacji. Tak naprawdę w ostatnich 75 latach ubyło ich co najmniej 80 proc. O trudnościach, jakie napotykają badacze tych zwierząt tacy jak Erik Meijaard, który od lat zajmuje się trendami w populacji gatunku, niech świadczy fakt, że jego zdaniem na Borneo może żyć 40–100 tys. orangutanów. Ekolodzy z Sumatry szacują, że na tej wyspie nie przetrwało więcej niż 14 tys. Większość wyginęła z powodu zniszczenia ich naturalnego środowiska – wycinania lasów deszczowych i zakładania na ich miejscu plantacji palmy olejowej (Elaeis guineensis), której owoce są źródłem taniego oleju wykorzystywanego do wytwarzania wielu produktów żywnościowych. Do zagłady wielkich małp przyczynia się jeszcze jeden czynnik. Opublikowany w 2013 r. przez grupę wpływowych naukowców raport ujawnił, że w ostatnich dekadach tylko na Borneo zabito nawet 65 tys. orangutanów. Część dla mięsa przez walczących o przeżycie ludzi. Ale większość dlatego, że zjadały zbiory lub broniły swych dzieci. Pełne wyrazu, zmiękczające najtwardsze nawet serca buzie małych orangutanków sprawiają, że osiągają one wysokie ceny na czarnym rynku zwierząt domowych, zarówno lokalnym, jak i międzynarodowym. Niewiarygodna waleczność samic w obronie potomstwa prowadzi do tego, że praktycznie jedynym sposobem pozyskania młodej małpy jest zabicie jej matki. To podwójna tragedia, w wyniku której znika z naturalnego środowiska nie tylko ta dwójka, ale też potencjalne potomstwo, jakie mogłaby jeszcze wydać samica. W ośrodkach rehabilitacji, takich jak International Animal Rescue znajdujący się niedaleko Parku Narodowego Gunung Palung, stały przypływ osieroconych orangutanków pokazuje, że takie zabójstwa pozostają poważnym problemem. Obecnie żyje w nich ponad tysiąc młodych i choć celem nadrzędnym jest wypuszczenie jak największej ich liczby z powrotem do lasu, efekty ludzkich wysiłków, by nauczyć małpy sposobów przeżycia w deszczowym lesie, nie są jednoznacznie pozytywne. W miarę jak obecny rozkwit badań ujawnia zaskakujący rozrzut w ich zapisie genetycznym, budowie ciała i zachowaniu, w tym początki rozwoju kultury, które mogłyby pomóc nam zrozumieć przebieg naszej własnej ewolucji, pojawiają się nowe zagrożenia. Przez stulecia naukowcy uznawali, że wszystkie orangutany należą do jednego gatunku, ale w ostatnich 20 latach nowe odkrycia dotyczące różnic w DNA, budowie i zachowaniu doprowadziły do uznania orangutanów borneańskich i tych z Sumatry za dwa odrębne gatunki. Oba krytycznie zagrożone wyginięciem. Co ciekawe, niedawno odkryta na zachodniej Sumatrze, w miejscu zwanym Batang Toru, populacja małp jest w rzeczywistości genetycznie bliżej spokrewniona z kuzynami z Borneo niż z innymi populacjami żyjącymi na Sumatrze. To zapewne efekt istnienia wielu fal migracji orangutanów na wyspy z kontynentu. Te z Batang Toru są zresztą zdaniem niektórych naukowców wystarczająco różne od swoich pobratymców, by uznać je za odrębny, trzeci gatunek. Ich licząca niespełna 400 osobników populacja jest zagrożona przez projekt budowy elektrowni wodnej, który pokawałkuje ich środowisko i otworzy drogę jeszcze większej liczbie ludzi, w tym kłusownikom. Co więcej, część populacji żyjących na Borneo uznaje się za osobne podgatunki na podstawie różnic w budowie ciała, sposobu komunikacji głosowej czy przystosowań do środowiska. Różnorodność orangutanów sięga jeszcze dalej – po różnice, których pochodzenie wciąż opiera się naukowemu poznaniu. Ze swej grzędy wysoko w koronach drzew lasu deszczowego Sumatry wielki samiec orangutana imieniem Sitogos skacze na pień martwego drzewa i wykorzystując swoje 90 kg masy, kołysze nim, aż drzewo łamie się u podstawy. W ostatniej chwili Sitogos przeskakuje na pobliską gałąź, podczas gdy pień wali się na mnie z hukiem. Orangutany często tak robią, gdy się wściekną, i są w tym naprawdę dobre. Drzewo nie mogłoby być precyzyjniej nakierowane nawet za pomocą lasera. Samo imię, Sitogos, w używanym w północno-zachodniej części Sumatry języku batak oznacza „Ten Silny”. I rzeczywiście, wielki samiec gapi się na mnie z góry, potrząsa trzymaną w rękach gałęzią i wydaje głęboki gardłowy ryk. „Może i tam, na dole, chadzają sobie sumatrzańskie tygrysy i niedźwiedzie malajskie”, wydaje się mówić, „ale tu w koronach drzew królem jestem ja”. Dzięki ramionom o ponaddwumetrowym zasięgu, długim palcom dłoni i sprawnym stopom Sitogos przemieszcza się w gałęziach, huśtając się niczym Tarzan. Każdy jego ruch naśladuje młoda samica Tiur („Optymistka”), zbliżając się, gdy Sitogos chwilę odpoczywa. O wiele mniejsza i delikatniejsza kontynuuje pościg, choć samiec nie wydaje się zainteresowany. We dwójkę wyciągają się na gałęzi, skubiąc kwiatki i rozłamując podobne do filiżanki młode pędy paproci, by pić zawartą w nich wodę. Gdy on pochyla się w przód, ona czyści mu futro na grzbiecie. Całkiem niedawno Sitogos przeszedł zaskakującą przemianę. Przez wiele lat był niewiele większy od Tiur. I nagle, pod wpływem zalewającego organizm testosteronu, zaczęły mu rosnąć wielkie mięśnie, dłuższe futro, grube talerze policzkowe i wielkie, rezonatorowe podgardle, dzięki któremu jego ryk stał się jeszcze głośniejszy. Sybarytyczna scenka wśród listowia – uwaga i oddanie Tiur oraz dostęp do niej i innych samic w celach reprodukcyjnych – to dla Sitogosa nagroda, ale fizyczne zmiany mają swoją cenę. Gdzieś z oddali dobiega głos innego samca. Sitogos podnosi się jak zaczarowany i rusza w stronę rywala. U wielu gatunków zwierząt wygląd samców zmienia się w okresie dojrzewania, ale u orangutanów ten proces jest szczególnie ciekawy. Nie wszystkie samce wyglądają jak Sitogos: z wielkim cielskiem, talerzami policzkowymi i workiem gardłowym. Wiele zachowuje szczupłą sylwetkę jeszcze długo po osiągnięciu dorosłości, dojrzewając wiele lat później niż rówieśnicy. Niektóre pozostają takie przez całe życie. Leżący u podstaw tego zróżnicowania mechanizm zwany dymorfizmem wewnątrzpłciowym pozostaje jedną z największych tajemnic zoologii. W lasach północnej Sumatry nad miejscową grupą samic kontrolę sprawuje tylko jeden, dominujący samiec z talerzami policzkowymi. Inne samce w tym rejonie pozostają nieduże i nie pojawiają się u nich talerze policzkowe, zapewne po to, by uniknąć konfrontacji, do jakiej nieuchronnie dochodzi, gdy kilka samców próbuje ustanowić swoją dominację (oczywiście do czasu, gdy któryś spróbuje pokonać aktualnego przywódcę stada). Dla mniejszych samców jedyną szansą na przekazanie genów kolejnym pokoleniom jest czajenie się gdzieś z boku, poza zasięgiem „szefa”, i próba kopulacji z jakąś samicą przy nadarzającej się okazji. Z drugiej strony na Borneo talerze policzkowe pojawiają się niemal u wszystkich samców. Wszystkie przemierzają wielkie przestrzenie i żaden nie ma „swojej” grupy samic. Najlepszą drogą do kopulacji jest urosnąć jak największym i włączyć się w rywalizację. Oznacza to jednak więcej pojedynków i więcej urazów. Na szlaku niedaleko stacji badawczej Cheryl Knott widzę dowody takich samczych konfrontacji. Wysoko na figowcu siedzi samiec o imieniu Prabu. Gdy od czasu do czasu spogląda w dół, można dostrzec świeżą ranę kłutą na jego czole i wyszarpany fragment dolnej wargi. Z pewnością uczestniczył w walce, ale wygrał czy przegrał? Gdy mu się przyglądam, podnosi się i wydaje z siebie serię dźwięków znaną jako „długi zew”: skomplikowaną, modulowaną mieszaninę niskich warkotów i gardłowych pohukiwań, które słychać w lesie na milę. Zwykle taki samczy zew nie trwa dłużej niż minutę, ale Prabu ciągnie go przez ponad 5 minut. Zakrwawiony, lecz niepokorny, wciąż obwieszcza swą siłę, zarówno innym rywalom, jak i potencjalnym partnerkom. Zdaniem części naukowców podział wśród orangutanich samców pojawił się częściowo ze względu na różną geologiczną historię dwóch indonezyjskich wysp. Sumatra jest żyźniejsza niż Borneo, gdzie starej, wyjałowionej ziemi brak składników odżywczych niezbędnych dla roślin, a w wielu lasach naprzemiennie występujące lata nasienne, czyli okresy obfitości, i lata niedostatku owoców są normą, co oznacza okresowe braki żywności. Sumatrzańskie orangutany nie muszą podróżować daleko, by znaleźć coś do jedzenia, a i samic jest tu więcej. To pozwala samcom pozostawać na określonym terenie i tworzyć siatkę powiązań. Na względnie uboższym Borneo powstało środowisko otwarte dla wszystkich, poszczególne osobniki wędrują tam na duże odległości, poszukując pożywienia i partnerów tam, gdzie to możliwe. To może wyjaśniać różnice w wykształcaniu się zewnętrznych cech płciowych u samców na obu wyspach, zarazem jednak stawia kolejne, o wiele trudniejsze pytanie. – Skąd sumatrzański samiec wie, że jeśli nawet „zapuści” sobie talerze policzkowe, nie będąc samcem alfa, nie osiągnie sukcesu reprodukcyjnego? – zastanawia się Carel van Schaik, gdy rozmawiamy w jego gabinecie na Uniwersytecie w Zurychu, gdzie wraz z kolegami opublikował już dziesiątki prac naukowych na temat orangutanów. Odpowiedzią na pytanie van Schaika jest rzecz jasna: „samiec tego nie wie”, przynajmniej nie w ludzkim znaczeniu tego słowa. – To nie jest coś, czego można się nauczyć – wyjaśnia badacz. – Musi być jakiś przełącznik, którego czułość jest różna w różnych społecznościach, i musi być do pewnego stopnia zapisany w genach. Pytanie o to, co pobudza u samców przemianę, pozostaje otwarte, po części z tego samego powodu, dla którego badacze orangutanów mają pod górkę w każdej dziedzinie: obiekty ich badań są wciąż tak trudne do obserwacji. Poza fizjologiczną różnorodnością orangutany prezentują też różnice w zachowaniu, przekazywane z osobnika na osobnika i z pokolenia na pokolenie w sposób, który spokojnie można nazwać kulturowym. – W jednym z naszych obozów słyszeliśmy zaśpiew, jakim matki uspokajają dzieci – opowiada mi Maria van Noordwijk, członkini zespołu z Zurychu, który bada matczyną opiekę u naczelnych. – Nazwaliśmy go „chrapanką”. Mieliśmy samicę, którą dobrze poznaliśmy, jeszcze zanim po raz pierwszy urodziła. Następnego dnia po porodzie już uspokajała nim swoje dziecko, a nigdy wcześniej go u niej nie słyszeliśmy. To z pewnością coś, czego nauczyła się od swojej matki. – Naczelne nie powinny być zdolne do nauki wokalizy przez naśladownictwo – mówi Carel van Schaik. – A jednak jeśli nie wierzysz, że to kwestia genów, co – jak sądzę – możemy wykluczyć, bardzo prawdopodobne, że mamy do czynienia z kulturą. To, czym posługują się orangutany, nie przypomina ludzkiego języka, jest w nim jednak i zrozumienie, i uczenie się, i naśladownictwo dźwięków. Gdy badacze obserwują orangutany, dostrzegają coś więcej niż zwierzęce zachowania. W końcu oni wszyscy (a także ja i ty) na wielkiej autostradzie ewolucji naczelnych znaleźliśmy się na tylko troszkę innym rozjeździe niż obiekty ich badań. Przez notatki naukowców i zbiory danych cały czas przebija pytanie: co orangutany mogą powiedzieć nam o nas samych. Odkrycie wszystkich sekretów, jakie kryją się w ciałach i mózgach tych wielkich małp, oznacza zrozumienie całego spektrum przystosowań. – Jeśli każda grupa jest jedyna w swoim rodzaju, nie wystarczy zadeklarować, że będziemy chronić gatunek w kilku wybranych miejscach – mówi Knott. Zagłada każdej z unikalnych populacji oznacza utratę szansy na poznanie jej niepowtarzalnych przystosowań kulturowych i środowiskowych. Spędziłam trochę czasu w terenie z Markiem Ancrenazem, który od 1996 r. kieruje projektem badań i ochrony orangutanów w rejonie Sabah, na północnym wschodzie Borneo. Kilkaset orangutanów żyje tu wzdłuż rzeki Kinabatangan, w wąskim, zdegradowanym korytarzu, wśród wiosek, które z kolei toną w morzu plantacji palm olejowych. Poszatkowane spłachetki drzew w niczym nie przypominają „dziewiczych lasów deszczowych”, z jakimi kojarzy się te małpy. – Jasne, że wolelibyśmy pierwotny, dziewiczy las, ale mamy to, co mamy – wzdycha Ancrenaz. – 20 lat temu nauka była zdania, że orangutany nie przeżyłyby poza lasem deszczowym. To, co tu zobaczyliśmy, zupełnie nas zaskoczyło. Jakim cudem orangutany są w miejscu, w którym nie powinno ich być? Ancrenaz jest jednym z wielu badaczy, którzy sądzą, że krajobrazy zmienione przez człowieka też są ważne dla przetrwania gatunku. – Moim zdaniem to przyszłość bioróżnorodności – mówi. W zachodnim Borneo Cheryl Knott założyła organizację, która współpracuje z lokalnymi społecznościami w kwestiach tworzenia alternatywnych, odnawialnych źródeł utrzymania, zmniejszenia skali nielegalnej wycinki i kłusownictwa oraz zapewnienia edukacji ekologicznej na terenach wokół parku Gunung Palung. W tym samym duchu działa Ancrenaz, który stworzył programy edukacji ekologicznej w szkołach Sabah i lokalnych społecznościach. Współdziała z ludźmi żyjącymi wzdłuż rzeki Kinabatangan, pomaga im zarabiać na orangutanach i innej dzikiej faunie poprzez ekoturystykę i powiązane z nią przedsięwzięcia. Ma nadzieję, że mieszkańcy zaangażują się w ochronę zwierząt. Aby orangutany przetrwały w swojej obecnej różnorodności, rządy i ekolodzy muszą mądrze wybierać miejsca na rezerwaty, odpowiednio nimi zarządzać i właściwie wykorzystywać ograniczone środki. Muszą znaleźć sposób na pokojowe współistnienie gatunku z ludźmi na dwóch wyspach w sytuacji, gdy naturalne środowisko życia orangutanów wciąż się kurczy. – Znam wielu ludzi, którzy starają się ratować te małpy, wkładając w to serce i uczucia, i to jest dobre – mówi Ancrenaz. W lasach Borneo i Sumatry orangutany wciąż zachowują się tak, jak to określiły miliony lat ewolucji. Niektóre z tajemnic ich życia udało się nam poznać. To, czego jeszcze zdołamy się nauczyć, zależy od tego, czy uda się połączyć naukę z ekologią, znaleźć odpowiedzi na pytania, co łączy nas z tymi małpami.
Tragedia orangutana borneańskiego. Jak w kilka lat człowiek doprowadził do wyginięcia połowy populacji
To była prawdziwa zagłada. Zaledwie w 16 lat człowiek doprowadził do wyginięcia 100 tysięcy orangutanów borneańskich, czyli połowy ich naturalnej populacji. W wyniku działań międzynarodowych korporacji, populacja Pongo pygmaeus, drugiego co do wielkości naczelnego po gorylu, spada w zastraszającym tempie. Naukowcy obawiają się, że w ciągu następnych 35 lat ich liczba spadnie o kolejnych 45 tys. osobników. Czy zwierzęta te mają szansę na przetrwanie?
Orangutan borneański: charakterystyka O ile rozmiarami przerasta go goryl, orangutany z Borneo są największymi zwierzętami żyjącymi wyłącznie na drzewach. Co prawda spacerują również po ziemi, ale to jednak liściaste korony borneańskim lasów są ich naturalnym środowiskiem. Są bliskimi kuzynami orangutanów sumatrzańskich, jednak ich drogi rozeszły się ok. 400 tys. lat temu. Podobnie jak inne małpy człekokształtne orangutany są inteligentne, potrafią korzystać z narzędzi (używają liści do wycierania odchodów, wiązki liści jako parasola czy kija jako drapaczki pleców) i wykazują różne wzorce kulturowe na wolności. Zdaniem naukowców, aż 97 proc. DNA orangutany mają wspólnego z ludźmi. Pongo pygmaeus są od ludzi o wiele mniejsze, dorównują nam jednak wagą ciała. Samce osiągają średnio 75 kg wagi i 1,2–1,7 metra długości. Samice ważą średnio mierząc ok. jednego metra. Najcięższym znanym przypadkiem był orangutan Andy, który w 1959 roku w niewoli w wieku 13 lat przytył do 204 kg! Trudno jednak podejrzewać, aby było to właściwe dla jego zdrowia, tak samo jak trudno jest sobie wyobrazić 200 - kilogramowego orangutana skaczącego po drzewach. Orangutan borneański ma szorstką, szarą skórę i kudłatą, czerwonawą sierść. Jego ramiona mogą dochodzić do 1,5 metra długości - kiedy orangutan jest w pozycji pionowej, jego ręce praktycznie dotykają ziemi. Dłonie i stopy orangutana borneańskiego są bardzo chwytne. Ich twarz pokrywa zarost, do złudzenia przypominający ludzkie wąsy i brody. Charakterystyczne dla tych zwierząt są poduszki policzkowe zwane kołnierzami i obwisły worek gardłowy. Gdzie żyją i co jedzą orangutany borneańskie? Już sama ich nazwa wskazuje na pochodzenie. Orangutany borneańskie zamieszkują wyłącznie na Borneo – największej wyspie Archipelagu Malajskiego i Azji, a zarazem trzecia pod względem wielkości na świecie po Grenlandii i Nowej Gwinei. Małpy te żyją w koronach lasów pierwotnych na nizinach borneańskich, ale także w obszarach górskich, jednak nie wyżej niż 1500 m n.p.m. Borneo jest podzielone między Malezję i Indonezję. Orangutany występują zatem w dwóch malezyjskich stanach Sabah i Sarawak oraz w czterech z pięciu indonezyjskich prowincji zwanych Kalimantan. Małpy te najbardziej lubią bory torfowe, tropikalne wrzosowiska i mieszane lasy, czyli wszystkie miejsca, gdzie mogą z łatwością znaleźć stanowiące podstawę ich jadłospisu owoce. W ich menu znajdują się przede wszystkim dzikie figi i uważane za najbardziej śmierdzące owoce na świecie – duriany, ale także liście, nasiona, kwiaty, miód i owady. Według lokalnych plotek, orangutany borneańskie zostały też przyłapane próbując... złowić ryby za pomocą włóczni. Podobno jednak bezskutecznie. Zdarza się również, że małpy od czasu do czasu jedzą glebę. W ten sposób pozyskują minerały pomagające neutralizować toksyny i kwasy z ich roślinnej diety. Bardzo rzadko orangutany polują na mniejsze ssaki. Orangutany z Borneo nie są szczególnie przywiązane do jednego otoczenia. Często się przemieszczają w poszukiwaniu pożywienia. I choć nie mają typowo terytorialnego charakteru, samce orangutana w spotkaniu z innymi samcami mogą zachowywać się agresywnie. Zdecydowanie preferują towarzystwo samic. Ile żyją orangutany borneańskie? Orangutany borneańskie mają to szczęście, w przeciwieństwie do ich sumatrzańskich kuzynów, że nie zagrażają im żadne – poza ludźmi - duże lądowe drapieżniki. Dzięki temu są w stanie żyje na wolności przeżyć 35–45 lat. Natomiast w niewoli mogą dożyć nawet 60 lat. Orangutan borneański: dlaczego jest zagrożonym gatunkiem? Orangutan z Borneo znajduje się wśród gatunków zagrożonych wyginięciem. Dzieli go zaledwie krok od klasyfikacji, jako wymarły na wolności. Tak w 2018 roku uznali naukowcy z kilkudziesięciu ośrodków badawczych i opisali swoje wnioski w piśmie „Current Biology”. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje orangutana borneańskiego za krytycznie zagrożonego wyginięciem. - Największe straty w gęstości populacji orangutanów odnotowaliśmy tam, gdzie niszczono las – tłumaczyła w „Current Biology” Maria Voigt, główna autorka publikacji, doktorantka z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku. Doszła jednak również do innych przerażających wniosków. - Najwięcej orangutanów padło tam, gdzie las ciągle trwał, co oznacza, że duża część tych zwierząt jest po prostu zabijana – stwierdziła. Szacuje się, że na wolności pozostaje ok. 54,5 tys. orangutanów borneańskich. Niestety orangutany padają ofiarą myśliwych, polujących na ich mięso, a także porywających młode w celu sprzedaży ich jako zwierzęta domowe. Porwanie małego orangutana wiąże się jednak zwykle z zabiciem jego matki. Dodatkowo las tropikalny Borneo, czyli ich podstawowe siedlisko, jest niszczony zarówno przez przemysł drzewny, ale również pod uprawy m.in. olejowców gwinejskich, z których powstaje olej palmowy. Są jednak ludzie, którym los orangutanów leży na sercu. W Wanariset i Samboja Lestari po malezyjskiej stronie wyspy, i Nyaru Menteng, po stronie indonezyjskiej, działa Orangutan Survival Foundation Borneo (BOS). Ciekawą inicjatywą jest Fundacja Orangutan, prowadząca programy w środkowym Kalimantanie na indonezyjskim Borneo. Na co dzień ratuje osierocone orangutany i z czasem wprowadza do ponownego życia na wolności. Jednocześnie jednak bada, czy małpy... mogą być szczęśliwe, i jak to wpływa na ich długowieczność. Okazuje się, że orangutany z lepszym samopoczuciem umierają rzadziej. Ciekawostki o orangutanie borneańskim Orangutany są nazywane... ludźmi z lasu. Przynajmniej to oznacza jego nazwa w malajskim tłumaczeniu. Coś jest na rzeczy - pierwsi badacze, którzy mieli okazję spotkać orangutana borneańskiego, byli przekonani, że mają do czynienia... z bardzo prymitywnymi ludźmi. Także zmysły orangutanów borneańskich w większości pokrywają się z ludzkimi. Orangutany są aktywne przez 12 godzin na dobę. W większości czas, łącznie ze spaniem, spędzają na drzewach. Jedynie najstarsze i najsłabsze osobniki zasypiają na ziemi, oparte o pnie drzew. Orangutany oznaczają swoje terytorium głośnym wrzaskiem. Samce, jako stworzenia lubiące samotność, aby odstraszyć wszelkich potencjalnych intruzów, potrafią wydać z siebie dźwięk słyszalny z odległości około 2 kilometrów. Ciąża orangutanów trwa około 265 dni. Młode przychodzą na świat co 3-4 lata, jednak u niepokojonych przez ludzi osobników ta przerwa może się dwukrotnie wydłużyć. Przez pierwszy rok młode są niemal nieustannie z matką. Dojrzałość płciową samice osiągają w wieku 7-8 lat. Chłopaki muszą poczekać niemal drugie tyle.
Nazywa się "Człowiek z lasu". To jeden z naszych najbliższych zwierzęcych krewniaków. Niestety może zniknąć na zawsze
W naukowym świecie wciąż trwa dyskusja czy to szympansy, czy też właśnie orangutany są najbliższe człowiekowi. Obserwując człekokształtnych mieszkańców Borneo i Sumatry wciąż dowiadujemy się nowych rzeczy o naszym własnym gatunku.
Te piękne pomarańczowe stworzenia są w wielkim niebezpieczeństwie. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody ogłosiła, że zarówno populacja na Sumatrze jak i ta z Borneo są zagrożone wyginięciem w sposób krytyczny. To ostatni stopień na skali przed zupełnym wyginięciem w stanie wolnym. Zobacz galerię zdjęć i historii orangutanów z National Geographic! Według WWF populacja Borneo liczy 54 tysiące, a sumatrzańska zaledwie 7.3 tys. Nazwa tych małp – orangutan – pochodzi z języka malajskiego i oznacza “człowieka lasu”. Źródło: National Geographic News Tekst: Melody Rowell
Wyjątkowo czułe małpy - smutny los orangutanów z Borneo
Wiemy, że planują swoje dni, mają wspomnienia. Uczą się, kochają i cierpią po stracie bliskich. Są wielkie i łagodne. Orangutany z Borneo potrzebują dziś naszej pomocy.
Pożary lasów w Indonezji zagrażają orangutanom [GALERIA]
Najgorszy od 1997 roku sezon pożarów zniszczył siedliska orangutanów i uczynił zwierzęta jeszcze podatniejszymi na śmierć z rąk kłusowników.
Zagrożone wyginięciem orangutany walczą o przeżycie w czasie pożarów, które pustoszą lasy. To najgorszy pod tym względem sezon od 1997 roku. Do tej pory zginęło co najmniej 19 osób, a pół miliona ucierpiało na zdrowiu z powodu dymu, będącego efektem pożarów. Spłonęło ponad 20 tys. km kwadratowych lasu – to więcej niż powierzchnia stanu New Jersey. Pożary wpływają też na klimat – dzień w dzień emitują więcej dwutlenku węgla niż cała amerykańska gospodarka. Tim Laman, fotograf "National Geographic" spędził 10 dni dokumentując wpływ pożarów na życie lokalnych społeczności, a także orangutanów na Borneo. Przez całą podróż nosił maskę, ale i tak skarży się na dolegliwości płucne. – Gruba warstwa mgły pokrywa większość wyspy – mówi. Wiele pożarów zostało wywołanych umyślnie przez rolników, wypalających swoje działki pod założenie plantacji palm olejowych. Te zabiegi – w Indonezji nielegalne – wymknęły się jednak spod kontroli. W wyniku fali gorąca z lasu uciekają orangutany, kierując się w kierunku rzek i innych akwenów wodnych. Stają się tym samym łatwym celem dla kłusowników. Mogą mieć też problemy ze znalezieniem pożywienia. Brian Clark Howard / National Geographic News
Przez jego przerzedzone włosy prześwituje łysina. Twarz przeorana zmarszczkami niczym u starego Indianina. Chodzi tak, jakby był na lekkim rauszu. Jedząc, mlaska i cmoka. Robi głupie miny i co jakiś czas wybucha śmiechem, odsłaniając zęby, których stan przemilczę. Taki facet powinien być spisany na straty, tymczasem wszyscy się w nim zakochują.
Robię mu setki zdjęć, mimo że to najbrzydszy mężczyzna świata. To orangutan, a spotykam go na Borneo. Szczerze mówiąc, tylko po to tu przyleciałam... Wyspa jak naleśnik Godzina zero, czyli 7.45 naszego czasu. Na lotnisku w Warszawie czekam na samolot do Monachium. Potem będę czekała na samolot do Singapuru, a potem do Kota Kinabalu na Borneo. Spędzę cały dzień w samolocie. Od samego myślenia o tym puchną nogi. Najwyższy czas, żeby ktoś wymyślił maszynę do teleportacji. Gdzieś nad Oceanem Indyjskim. 10.35 czasu miejscowego. Czyli u nas 4.30 w nocy albo, jak kto woli, nad ranem. Mój mózg jest trochę skołowany. Nie wie, czy jestem głodna już, czy będę dopiero za kilka godzin. Odwracam jego uwagę widokiem za oknem. Prujemy chmury o wyglądzie waty cukrowej. Co chwila prześwituje przez nie ocean. Po nim niczym naleśniki pływają wyspy. Największa z nich to Borneo, trzecia co do wielkości wyspa świata. Z prędkością 800 km/ godz. zbliżam się do celu. Kota Kinabalu, w skrócie KK – stolica malezyjskiej części Borneo. Już sama jej nazwa zapowiada przygodę. Wyspa to przecież kraina łowców głów, dziwacznych roślin i jeszcze bardziej dziwacznych zwierząt, np. małp z wielkimi nosami. Miejsce dzikie i pierwotne, gdzie naukowcy wciąż mają szansę zabłysnąć, odkrywając gatunki nieznane człowiekowi. Niestety KK nie grzeszy urodą. Gdyby ktoś ogłosił konkurs na najmniej ciekawe miasto świata, miałoby szansę na podium. Jego najbardziej malowniczym elementem architektonicznym są „biedadomy” zbudowane na wodzie. Ich lokatorzy dostają ziemię od rządu za darmo, płacą tylko za wodę i prąd, ale w zamian za to muszą bez szemrania przeprowadzić się, gdy ten postanowi sprzedać ich fragment wybrzeża. W KK mieszka 450 tys. ludzi: muzułmanów, chrześcijan, hinduistów, buddystów i animistów. Osman, nasz przewodnik, podkreśla, że panuje tu love and peace. Po prostu raj wciśnięty między tropikalną, deszczową puszczę a morze. Najstarszy budynek KK – wieża zegarowa, pochodzi z 1905 roku, a „stare miasto” to blokowisko wzniesione w latach pięćdziesiątych. Między nimi odnalazł swoje miejsce tzw. nocny market założony przez uchodźców z Filipin. Na pewno do końca życia zapamiętam jego zapach, rzadko co cuchnie równie intensywnie, jak sprzedawane na nim w olbrzymich ilościach suszone ryby. Ale to eldorado nie tylko dla amatorów produktów z długim okresem przydatności do spożycia. Są tu też świeże ryby w rozmiarach, które przyprawiłyby o zawrót głowy niejednego szefa kuchni. Wskazanego przez nas palcem wybranego stwora mogą nam tu usmażyć, zgrillować lub poddusić w egzotycznym sosie. Niektóre ryby wyglądają, jakby zostały wymyślone na potrzeby jakiegoś rozgrywającego się w głębinach horroru. Te morskie potwory poukładane rządkami na ladach, szczerzące do mnie swoje wielkie zębiska przypominające ręczne piły do drewna. Zaczynam doceniać to, że są martwe. Nago, choć w kostiumie Podczas śniadania zdradzam moje ukochane arbuzy dla papai – ależ ona cudownie rozpływa się w ustach! Papaję z kolei rzucam dla soku z mango. Sama już nie wiem, co smakuje bardziej. Szybka decyzja – papaja, arbuz, ananas i sok z mango na śniadanie, obiad i kolację. Jedziemy do gorących źródeł Poring Hot Springs parujących na terenie parku narodowego Kinabalu, reklamowanego jako miejsce z najbogatszą kolekcją roślin na świecie. Od samego początku towarzyszy nam góra Kinabalu, najwyższe wzniesienie między Himalajami a Papuą-Nową Gwineą. Góra raz tonie w chmurach, raz się z nich wynurza, by po chwili znowu zasłonić się woalem niczym muzułmańskie kobiety. Żyjący w jej otoczeniu ludzie z plemienia Kadazandusan wierzą, że jest to miejsce święte, gdzie po śmierci udają się dusze ich bliskich. Uważają się za strażników tej góry. Tymczasem, jak każda wysoka góra, ta również przyciąga wspinaczy. Zgodę na szczytowanie dostaje jednak niecałe 200 osób dziennie, pod warunkiem że wniosek złożą odpowiednio wcześnie - nawet z półrocznym wyprzedzeniem. Temperatura gorących źródeł wynosi ponad 40°C. Niczym niewierny Tomasz wsadzam rękę do wody i… rzeczywiście można się tu rozgrzać, a przy okazji odprężyć i zrelaksować dzięki zawartym w niej minerałom. Panie, głównie muzułmanki, taplają się w niewielkich, parujących basenach kompletnie odziane. W kostiumie kąpielowym, który mam na sobie, czułabym się wśród nich jak ekshibicjonistka. Trupia roślina Wybieram Canopy Walk. Podniebny spacer długości prawie 160 m zaczyna się tuż za basenami. Wystarczy wspiąć się na mosty rozpięte między koronami drzew tropikalnej puszczy, ponad 40 m nad ziemią. Poszczególne ich odcinki rozdzielone są wieżami obserwacyjnymi, które okupują Japończycy, bo oni zawsze są tam, gdzie można zrobić najlepsze ujęcia. Konstrukcja identyczna jak na ? lmach przygodowych, deski powiązane sznurkami. Tyle że na filmach takie mosty zwykle się zarywają, a bohaterowie cudem unikają śmierci. No cóż, mnie tutaj tylko nieźle wytrzęsło. W drodze do kolejnej atrakcji zaliczamy superatrakcję. Jest dla Borneo tym, czym Big Ben dla Londynu, Krzywa Wieża dla Pizy, coc ee shop dla Amsterdamu. Mam na myśli rafiezję, największy i z całą pewnością najgorzej pachnący kwiat świata. Kiedy zakwitnie na czyimś terenie, to tak, jakby bezdzietnej parze urodziło się upragnione dziecko. Szczęśliwy właściciel dzieli się swoją radością z całym światem, bo też i cały świat chce to dziwo zobaczyć, płacąc za tę przyjemność około dziesięciu złotych. Ra? ezja zakwita raz na 5–7 lat i nigdy nie wiadomo, gdzie to się wydarzy. Zapewne gdzieś w pobliżu lian, na których pasożytuje. Nie ma łodygi, korzeni, waży do dziesięciu kilogramów, a zachowuje świeżość zaledwie przez kilka dni. Choć słowo „świeżość” w przypadku rośliny nazywanej trupim kwiatem jest chyba lekkim nadużyciem. Nasz egzemplarz, nie dość że nie ma imponującej średnicy (niektóre osiągają nawet metr!), to jeszcze zdaje się więdnąć na naszych oczach. Pamiątkowe zdjęcia robimy sobie z bardziej imponującą rozmiarami sztuczną imitacją. Badania genetyczne wykazały, że współczesna ra? ezja jest 79 razy większa niż była 46 mln lat temu. To rekordzistka w tempie powiększania rozmiarów wśród wszystkich znanych dotychczas organizmów. Dziś składamy wizytę łowcom głów. Będzie ona pokojowa. Nie mam przy sobie nawet plastikowego noża. Otaczają nas skąpo ubrani, wymalowani w barwy ochronne panowie uzbrojeni w dzidy i dmuchawki. Strasznie na nas krzyczą. Poszturchują. Szarpią. Nie rozumiemy ich. Czego oni od nas chcą – zwariowali czy co? Zbijamy się w kupkę i czekamy, co będzie dalej. Zaczną do nas strzelać zatrutymi strzałami? Odetną nam głowy, a może dadzą krokodylom na pożarcie? W scenariuszu ceremonii powitalnej jest zdecydowanie za dużo przesady. Miało być groźnie, a wyszło śmiesznie. Łowcy głów w bokserkach Dotarliśmy do Mari Mari – skansenu, w którym w rolę pierwotnych mieszkańców Borneo wciela się młodzież z sąsiednich wiosek bądź studenci chcący sobie zarobić na wakacje. Średnia wieku nie przekracza 25 lat. Wszyscy chłopcy odgrywają rolę dzikich, pozbawionych skrupułów wojowników (wizerunek niestety rujnują im wystające spod opasek biodrowych bokserki). Wszystkie dziewczyny to świetne gospodynie, robią wino z ryżu, smażą makaron, malują henną dłonie i pięknie wyglądają w tradycyjnych strojach. Malezyjską część Borneo (wyspa podzielona jest między Malezję, Indonezję i Brunei) zamieszkuje dwa miliony ludzi. Największą grupę etniczną stanowią Dusun, rolnicy zajmujący się uprawą ryżu. Robią z niego wino ryżowe i gdy zwiedzamy ich tradycyjne domostwo, upijają nas nim. Alkoholu wolno nadużywać wszystkim, ale jedynie mężczyźni mogą spać po nim cały dzień. Zaraz obok żyje kolejne plemię (oczywiście mam na myśli skansen). Wyobraźcie sobie dom, w którym jest aż 100 pokoi oddzielonych ścianami uplecionymi z liści, każdy (do dziesięciu metrów długości) zajmuje inna rodzina. W takich dłuuugich domach mieszkają Rungus, bo podobno dzięki bliskiemu sąsiedztwu czują się bezpieczniej. Lundayeh słyną z ubrań, które robią z kory drzew. Bajau częstują nas słodkim makaronem z mąki ryżowej i cukru smażonym na głębokim oleju. Ciasto o konsystencji naleśnikowego przelewane jest przez sitko wprost do garnka z olejem, gdzie zamienia się w złocisty, chrupiący makaron. Wytatuowani Murut to urodzeni myśliwi, dawniej ścinający głowy swoim wrogom, o czym przypomina sztuczna czaszka wbita na pal pod ich domostwem. Oni oczywiście udzielają nam lekcji zabijania za pomocą dmuchawki. Wykonanie takiej blow pipe zajmuje nawet dwa lata. Strzały zatruwają jadem węża. Zgłaszam się na ochotnika. Opanowanie techniki nie jest trudne, gorzej z celnością. Po kilku próbach wiem, że mój cel powinien być nie mniejszy od słonia. Idąc za ciosem, w KK odwiedzamy Monsopiad Cultural Village. Ciągle słyszymy o łowcach głów, a nigdzie nie widzieliśmy ich prawdziwych trofeów! Wioska-muzeum upamiętnia dokonania wielkiego wojownika o imieniu Monsopiad. Był on łowcą głów, który żył 300 lat temu. Tego procederu zabroniono w 1920 roku i tylko podczas inwazji japońskiej zrobiono wyjątek. Łowcy głów znów mogli polować na ludzi, wrogów, Japończyków. Kolekcja czaszek zebrana przez wojownika dowodziła jego męstwa, ale też przynosiła mu szacunek członków plemienia, była trampoliną do kariery. Najlepsi łowcy zostawali szefami wiosek, decydowali o życiu i przyszłości całego plemienia. Spuścizną po Monsopiadzie, czyli właśnie 42 czaszkami podwieszonymi pod sufitem domu i wykorzystywanymi tylko w specjalnych rytuałach, zajmują się jego potomkowie. Nikt oprócz plemiennych szamanów, zwanych bobohizan, nie może ich dotykać. Fotografować już tak, ale tylko ludziom z dobrymi intencjami pozwalają uwiecznić się na zdjęciu. Funkcję bobohizan pełniły najczęściej kobiety. Potrafiły rozmawiać z duchami, a skumulowaną w czaszkach złą moc obrócić w coś pozytywnego. Troszczyły się o zdrowie fizyczne i psychiczne członków wioski. Rodzina potomków to chrześcijanie, którzy wiedzą, jak kontaktować się z duchami. Robią to właśnie przez bardzo już sędziwego bobohizana, który nie ma następców. Wszyscy się zastanawiają, co się stanie, gdy staruszek umrze. Tradycja rozmów z duchami zostanie przerwana. Powstanie konflikt między ludźmi i duchami. Małpy de volaille Płyniemy motorową łodzią po rzece Klias. Jest pięknie, wiatr rozwiewa nam włosy. Przypominają mi się sceny z Miami Vice, tylko nasz pojazd nie jest aż tak ekskluzywny. Zagłębiamy się w wiecznie zielone lasy mangrowe stabilizujące wybrzeże Borneo, splątane korzenie drzew wyrastają wprost z wody. To jeden z najbogatszych ekosystemów na ziemi. Żyje tu wiele zagrożonych wyginięciem zwierząt. My wypatrujemy małp nosaczy. Jak sama nazwa wskazuje, mają one wielkie nosy. Od siebie dorzucę, że przypominają mi one kotlet de volaille przyklejony między oczami. Zakrywa pół twarzy – usta, brodę, niemal sięga szyi. Nosy są największą ozdobą samców. Małpy są też wyjątkowo brzuchate. Ponieważ konsumują toksyczne liście, w żołądkach mają mnóstwo neutralizujących trucizny bakterii. Obserwuję, jak małpie rodziny układają się do snu na gałęziach najwyższych drzew. Tam czują się najbezpieczniej, mają szerokie pole widzenia, które ułatwia im wypatrzenie na przykład polującego na nie pytona. Leśny człowiek Żeby zbudować na Borneo dom, nie wystarczy dostać pozwolenie, zgromadzić pieniądze i wymyślić projekt. Wcześniej trzeba złożyć ofiarę prawdziwemu właścicielowi tego miejsca – lokalnemu duchowi, jakiejś zbłąkanej duszy, która rości sobie prawo do naszego kawałka lądu. Jeżeli nie potraktuje się go z należytym szacunkiem, prędzej czy później zalezie nam za skórę. Uprzykrzy życie, będzie się wyzłośliwiać i mścić. Duchy można przekupić ofiarami spożywczymi z owoców, mięsa, mleka, kurzej krwi. Prośba o dobrowolną eksmisję musi zostać wyrażona przez szamana (ma go każdy dystrykt). Często odcina on kawałek mięsa i rzuca do puszczy. Zastanawiam się, dlaczego duchy są takie małostkowe, samolubne, kapryśne. Jakby nie mogły być miłe i przyjazne. Dlaczego ten drugi świat, w założeniu lepszy, jest równie niefajny jak nasz. Człowiek złośliwy za życia taki sam będzie też po śmierci. To przygnębiające. Ciekawe, czy właściciel Sangri-La Rasa Ria – ekskluzywnego ośrodka położonego nad morzem jakieś 20 kilometrów za KK, też złożył duchom stosowną daninę. Bardzo tu elegancko, kwitną hibiskusy, swoje wielkie liście rozkładają rododendrony. Wszędzie czyściutko, w gustownych restauracjach serwują jedzenie typowe dla całej Azji. Podobno mnóstwo młodych par bierze tu ślub – i to nie tylko Malezyjczyków. Ja jednak nie przyjechałam tu zażywać aromatycznych masaży, delektować się miejscowymi posiłkami, pływać w szafirowym morzu, wylegiwać się pod parasolem na plaży czy wypoczywać w zaciszu supereleganckiego apartamentu, pijąc kawę zrobioną własnym ekspresem. Największą atrakcją resortu są orangutany, sześć maluchów, które są tu karmione i otaczane troską. Większość ma od trzech do czterech lat. Wysłuchujemy krótkiej prelekcji. Można ją zawrzeć w dwóch smutnych zdaniach: człowiek to bestia, ciągle mu mało terenu, jedzenia, zawsze wykorzystuje swoją przewagę. Zawsze skopie lub zabije słabszego. Małpi dom dziecka Na szczęście niektórzy z nas mają też sumienie, a jego wyrzuty prowadzą często do dobrych rzeczy. Jedną z nich jest właśnie ochronka dla osieroconych orangutanów. Maluchy straciły dzieciństwo i matki, ponieważ Borneo to największy producent oleju palmowego na świecie. Ta chlubna lokata ma swoją cenę. Pod nowe plantacje wycinana jest tropikalna puszcza, giną zwierzęta i unikatowe rośliny. Orangutany nie potrafią żyć na otwartej przestrzeni, najlepiej czują się w lesie. Stoimy na platformie, a młody ubrany w zielony uniform człowiek wydaje z siebie dziwne dźwięki. Po chwili rozlega się szelest i trzask łamanych gałęzi, mała włochata kulka przelatuje z jednej gałęzi na drugą, a kilka sekund później ląduje w objęciach opiekuna. To Reg, najodważniejszy i najbardziej przebojowy z maluchów. Kiedy dorośnie, będzie większy i cięższy od każdego z nas. Teraz zachowuje się jak dziecko. Człowiek jednak nie może zastąpić orangutanowi matki, i to nie z powodu braku miłości. Prawdziwa matka uczy malucha wszystkiego, co sama wie o puszczy, m.in. rozpoznawania setek jadalnych gatunków roślin. Opiekuje się nim nawet osiem lat, to rekord w świecie zwierząt. Tej wiedzy nie przekaże im nawet najbardziej oddany człowiek. Bez niej skazane są na dożywotnią niewolę, choć opakowaną w pozory wolności. Zaledwie kilkanaście minut podróży łodzią dzieli Kota Kinabalu od cudownego archipelagu pięciu niewielkich wysepek, które oblewa morze. To Tunku Abdul Rahman Marine Park – rezerwat stworzony, by chronić bogactwo tutejszych raf koralowych. Uchodzą one za jedne z najpiękniejszych na świecie. Zanim zejdę pod wodę, biorę klasycznego drinka z parasolką i w jego towarzystwie wygrzewam się na złotej plaży. Staram się wykorzystać ostatnie minuty wakacji. W pamięci staje mi znane powiedzenie, że wszystko, co dobre, kiedyś się kończy. Ja, choć jestem coraz starsza, wciąż nie potrafię zrozumieć dlaczego. Powierzchnia: 743 tys. km kw. (największa wyspa Archipelagu Malajskiego) Język urzędowy: bahasa melayu (malajski), angielski jest powszechnie używany. Czas: GMT+8 (czas polski GMT+7) Waluta: malajski ringgit (MYR), jeden ringgit to 100 sen, 1 PLN = 1,216 MYR. Na miejscu można także płacić dolarami. Borneo to deszczowa i gorąca wyspa. Temperatura nie spada poniżej 20°C, a jej średnia roczna wartość wynosi ok. 30°C. Opady występują przez cały rok, ale w okresie od czerwca do września jest ich mniej. Wtedy najlepiej wybrać się na wycieczkę. Wiza nie jest wymagana, jeśli chcemy przyjechać na krócej niż 90 dni. Władze imigracyjne nie wymagają od Europejczyków przedstawienia środków finansowych na każdy dzień pobytu. Należy posiadać paszport z okresem ważności co najmniej 6 miesięcy. Na Borneo latają Singapore Airlines (SA). Cena za bilet na trasie Warszawa–Kota Kinabalu–Warszawa przez Frankfurt wynosi około 3,5–4 tys. zł. Plus opłata za wystawienie biletów, która waha się od 80 do 120 zł. Z Polski można dolecieć do Singapuru i dalej do Kota Kinabalu z Warszawy, Gdańska, Krakowa, Poznania, Rzeszowa i Wrocławia przez Frankfurt – dwa rejsy dziennie – oraz przez Monachium, skąd samolot odlatuje także codziennie. Pasażerowie Singapore Airlines mają też możliwość zrobienia stopu w Singapurze, co nie wpływa na koszt przelotu. Pakiet Singapore Stopover Holiday zawiera: nocleg w jednym z 40 hoteli w 6 kategoriach, transfer autokarem z lotniska do hotelu i z powrotem, bilety wstępu do 6 wybranych atrakcji turystycznych, np. Malay Heritage Centre, National Orchid Center czy Jorong Bird Park, nieograniczoną liczbę przejazdów turystyczną linią HOP-ON BUS po głównej strefie turystycznej Singapuru i wiele innych atrakcji, w tym 50 proc. zniżki na posiłki z karty dań w hotelu, w którym pasażer jest zakwaterowany. A to wszystko już od 118 zł dla jednej osoby (w pokoju dwuosobowym). Oferta ważna jest do 31.03.2011. www.singaporeair.com Lotnisko w Kota Kinabalu oddalone od centrum miasta o zaledwie 8 km. Dostać się tam można autobusem (2 ringgity), taksówką (20 ringgitów), można też od razu wynająć samochód. Na wyspie obowiązuje ruch lewostronny, a kultura jazdy Malezyjczyków jest dość wysoka. Na miejscu można bez problemu wynająć samochód. Koszt to ok. 150 ringgitów za dzień z ubezpieczeniem. Honorowane jest międzynarodowe prawo jazdy lub polskie prawo jazdy z załączonym tłumaczeniem na angielski. Komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Autobusy państwowe kursują na drogach lokalnych. Trasy dalekobieżne są obsługiwane przez autobusy prywatne. Nie ma bezpośrednich połączeń promowych między Półwyspem Malajskim a Borneo. Aby dostać się na wyspę, trzeba przepłynąć lokalnym statkiem do pobliskich wysepek. Na wyspie możliwe jest poruszanie się szybkobieżnymi łodziami na rzekach Rejang i Baram. Ceny noclegu na Borneo są umiarkowane. Za noc w hotelu BB zapłacimy 30–50 zł, w trzygwiazdkowym 120–180 zł. Jeśli chcemy mieszkać w luksusowym hotelu o znacznie wyższym standardzie, musimy zapłacić powyżej 300 zł za noc. W niektórych hotelach trzeba dopłacić za klimatyzację. W restauracjach można zjeść chińską zupę, curry z mleczkiem kokosowym, sushi oraz jagnięcinę. Wszystko jest ostro przyprawione, a do wielu potraw podaje się dipy z orzeszków ziemnych. Na Borneo pije się miejscowe piwo Tiger. Posiłek kosztuje 50–70 ringgitów, piwo ok. 7 ringgitów. Borneo jest bardzo bezpiecznym miejscem, jednak aby nie wpaść w tarapaty, trzeba przestrzegać kilku zasad, np. należy zdejmować buty przed wejściem do miejsca kultu religijnego lub prywatnych domów. Sepilok OrangutanRehabilitation Centre to sierociniec, gdzie przebywa ok. 200 orangutanich maluchów. Można je oglądać podczas karmienia, które odbywa się dwa razy dziennie. Bilet wstępu kosztuje 30 ringgitów. Szczepienia ochronne nie są wymagane. Można pić wodę z kranu, jednak lepiej jest kupować butelkowaną. Służba zdrowia jest na niskim poziomie, lepiej udać się do prywatnej kliniki, gdzie wizyta kosztuje ok. 40 zł u internisty do 90 zł u specjalisty. Ambasada RP No 495, 4 1/2 Jalan Ampang 68000 Ampang , Selangor P.O. Box 10052 50704 Kuala Lumpur Malaysia tel. 60-3-42576733, 42576719 fax. 60-3-42570123 e-mail: polamba@tm.net.my
Na Borneo możesz spotkać małpy, które wyglądają niczym sędziwi mędrcy, powąchać największy kwiat świata, zaprzyjaźnić się z łowcami głów, zdobyć szczyty i głębiny, spłynąć rzeką w dżungli, zaznać luksusu i niewygód. Na tej wyspie na pewno przeżyjesz wspaniałą przygodę!
Na Borneo możesz spotkać małpy, które wyglądają niczym sędziwi mędrcy, powąchać największy kwiat świata, zaprzyjaźnić się z łowcami głów, zdobyć szczyty i głębiny, spłynąć rzeką w dżungli, zaznać luksusu i niewygód. Na tej wyspie na pewno przeżyjesz wspaniałą przygodę! Czysto, nowocześnie. Uprzejmi i mówiący po angielsku urzędnicy imigracyjni, dwupasmowa droga z lotniska, a na niej dużo japońskich aut terenowych, klimatyzowane domy towarowe i świeżo wybudowane apartamentowce. Na billboardach uśmiechnięci Chińczycy wysyłają SMS-y. Gorąco, duszno, parno, szaro i ani śladu dżungli, dzikich plemion czy orangutanów. Jestem w Kota Kinabalu, malezyjskiej, północnej, części Borneo. (Reszta wyspy należy do Indonezji i niewielkiego sułtanatu Brunei). Kota Kinabalu, zwane przez mieszkańców KK, okazuje się nieciekawym betonowym blokowiskiem z knajpkami i tanimi hotelami dla backpackersów. Droższe obiekty wybudowano przy plażach pod miastem albo na okolicznych wyspach. W KK najciekawszy jest chyba ożywający wieczorem targ filipiński, który swą nazwę zawdzięcza królującym tu, legalnym bądź nie, emigrantom z tego kraju. Wśród straganów z egzotycznymi owocami i warzywami można zjeść równie egzotyczną świeżą rybę z rusztu oraz wszelkie możliwe wyroby rzemieślnicze. Na Borneo rozwój przemysłu drzewnego, kopalnie rud miedzi, cyny, boksytu i żelaza i stale rozrastające się plantacje palmy oleistej doprowadziły do znacznej poprawy sytuacji ekonomicznej jego mieszkańców. Właściwie nie ma tu bezrobocia, zarobki są coraz lepsze. Teraz nawet krajanie z kontynentalnej Malezji nie mogą przebywać na wyspie dłużej niż dwa miesiące, chyba że otrzymali specjalne zezwolenia na pracę. W stanie Sabah, w którym leży KK, przy drewnianych domach na palach cumują łodzie ze 100-konnymi silnikami, obok parkują najnowsze modele dżipów. Tradycyjne wsie, kampungi, znikają w szybkim tempie i ustępują miejsca nowoczesnej architekturze. Nie ma się co temu dziwić – w końcu już za panowania Brytyjczyków Borneo nadawało ton rozwoju wielu azjatyckim ośrodkom. W ówczesnej stolicy, Sandakanie, założono jedną z pierwszych linii telefonicznych w Azji (po Hongkongu i Szanghaju). Wynajętą łodzią płynę do osady na wysepce Pulau Gaya oddalonej o kilka kilometrów od KK. Jeszcze 10 lat temu zamieszkiwało ją około 25 tys. filipińskich uchodźców, ale ich liczba gwałtownie spadła po tym, jak malezyjski rząd przeprowadził akcje wysiedleńcze. Życie wioski tradycyjnie toczy się na dwóch poziomach: dołem pływają łodzie, kobiety piorą i zmywają naczynia, dzieciaki pluskają się w wodzie. Nad nimi rozpościerają się wąskie deski-deptaki, które mają zaledwie szerokość stopy i niepokojąco się uginają. Wygląda na to, że tutaj mieszkają sami cyrkowcy. Kroki trzeba stawiać szybko i pewnie, sekunda nieuwagi może zakończyć się, w najlepszym razie, kąpielą w morzu. Krążą plotki, że na wyspie rezydowali terroryści, ale nawet jeśli tak było, lub jest, spotykam się wyłącznie z serdecznością i gościnnością. Po drugiej stronie Pulau Gaya wybudowano na palach kilkanaście eleganckich willi, a goście wożeni są motorówką na prywatną plażę. Pełen luksus: na życzenie serwowane są tam kolacje przy zachodzącym słońcu. Granitowa góra Kinabalu wyrastająca spośród płaskiej dżungli podsyca moją ciekawość. To jedno z najwyższych wzniesień w Azji Południowo-Wschodniej (4101 m n.p.m.) ambitnie obrałem za cel mojego pierwszego trekkingu. Wcześniej zarezerwowałem pobyt w Parku Narodowym Góry Kinabalu i dostałem płatne zezwolenie na wejście na szczyt (razem z przewodnikiem, ubezpieczeniem kosztuje ono około 170 zł). Teraz przy bramie ośrodka w pół godziny załatwiam wszelkie formalności. Przewodnik formuje grupę i każdemu wręcza imienny identyfi kator. Po powrocie czekają na nas certyfi katy zaświadczające o zdobyciu góry. Startujemy z wysokości około 1000 m. Jest parno i wilgotno. Przedzieramy się przez bambusowe zarośla, kluczymy wśród wielkich paproci i rododendronów. Ten otaczający nas gąszcz skrywa ponad połowę istniejących na świecie rodzin roślin. Storczyki mienią się kolorami, a największy z mięsożernych dzbaneczników może podobno pomieścić kilka litrów wody i zabić zwierzę wielkości szczura. Po kilku godzinach zaczyna padać deszcz. Chwilę później już wieje i zacina, a temperatura z 40° spada do 20°C. Nocujemy w schronisku na wysokości 3100 m n.p.m., a o 3.00 nad ranem ruszamy dalej. Trzymając się lin, mozolnie, niemal w mroku, trawersujemy kolejne odcinki biegnące po szarej, nagiej skale. Dygocząc z zimna, wyobrażam sobie maratończyków, którzy każdego roku w zawodach Mount Kanibalu Climbathon pokonują tę trasę w niespełna cztery godziny. A my robimy co w naszej mocy, by wrócić do schroniska, zanim popołudniowy deszcz zamieni granit w ślizgawkę... Na szczycie szaleje porywisty wiatr. Wtuleni w siebie i w granitowe głazy czekamy na świt. Wraz z pierwszymi promieniami słońca wiatr milknie i kilkaset metrów pod nami ukazuje się wspaniale oświetlona z góry gruba warstwa chmur. Schodzimy do bazy. Podnosząca się chmura odkrywa przed nami tętniącą życiem dżunglę. Kąpiel w gorących źródłach Poring, bijących na terenie Parku Narodowego Góry Kinabalu, podobno doskonale działa na zmęczone po wysiłku mięśnie. Wskakuję do basenu i próbuję się zrelaksować. Otoczenie jest rajskie – lecznicze źródła obudowano kompleksem dla turystów, do którego należą farma motyli, ogród botaniczny z 1200 gatunkami storczyków i ptaszarnia. Szkoda tylko, że wszystko cuchnie siarką niczym piekielne czeluście. Z serwowanych tu atrakcji wybieram spacer po kładkach zawieszonych 40 m nad ziemią między drzewami lasu deszczowego. Grzechem byłoby nie skorzystać z szansy oglądania okolicy z perspektywy orangutana. Ta ruda włochata małpa żyje tylko na Borneo i sąsiedniej Sumatrze, na ziemię schodzi niechętnie. Kolejnego dnia wyruszam do najdzikszej części malezyjskiej dżungli. Przez parę godzin jedziemy samochodem terenowym przez plantacje palmy oleistej, potem nad rzeką Kinabatangan przesiadamy się na łodzie. Po dwóch godzinach docieramy do obozowiska składającego się z kilku drewnianych chatek. Jesteśmy w samym sercu dżungli. Umawiamy się z właścicielem łodzi, że za kilka dni damy znać, kiedy ma po nas przyjechać. Wieczorem przy ognisku nad rzeką grillujemy ryby, warzywa, gotujemy ryż. 200 m dalej mały orangutan przygotowuje sobie posłanie na jednej z bujnych koron drzew – małpy te każdego dnia nocują w innym miejscu. Są olbrzymie. Samce, które z zasady są mało towarzyskie, mogą osiągać 180 cm wzrostu i masę ponad 100 kg. Gdyby oceniać iloraz inteligencji na podstawie mimiki, orangutany mogłyby uchodzić za najmądrzejsze istoty świata. Z przerzedzonymi czuprynami i ciągle zafrasowanym obliczem wyglądają niczym mędrcy spędzający czas na rozważaniach nad istotą życia. Niestety, tym łagodnym z natury zwierzętom grozi zagłada. Ludzie porywają na sprzedaż dzieci małp i co roku drastycznie zmniejszają ich terytorium, wycinając dżunglę. Osierocone orangutany (młode stają się samodzielne dopiero, gdy osiągną ósmy rok życia) są przewożone do rozsianych na całym Borneo ośrodków badań. Kiedyś sam przez godzinę bawiłem się w jednej z takich placówek z maluchami, które zachowywały się jak ludzkie dzieci. Znowu leje. Na Borneo deszczowych jest około 270 dni w roku. Gdy przestaje padać, natychmiast robi się parno i gorąco nie do wytrzymania, więc z dwojga złego wolę, jak pada. Po dżungli poruszamy się drewnianym dwuosobowym czółnem i wyprawiamy się na kilkugodzinne spacery. Jestem z Chrisem, 40-letnim malajskim przewodnikiem. Żyje tu samotnie, ma kilka domów, łodzi i od czasu do czasu przyjmuje gości z „innego świata”, naukowców poszukujących nowych gatunków, wybitnych fotografów. Pokazuje mi National Geographic z artykułem poświęconym małpom nosaczom, którym smętnie zwisa wydatny narząd powonienia, dedykacją dla niego za trud i poświęcenie podczas przeprawy przez tropikalną puszczę. Chris nie może się nadziwić, że ktoś „obcy” na własne życzenie przyjeżdża tutaj na dwa miesiące, żeby robić zdjęcia. Z rozbawieniem wspomina transport kilku skrzyń sprzętu fotograficznego łodzią: Me not important, my cameras very, very important! – naśladuje fotografa NG. O wschodzie słońca wypływamy posłuchać odgłosów dżungli. Suniemy przez mgłę unoszącą się nad wodą. Gdy zaczyna opadać, najpierw dostrzegamy soczyste zielone liście, a potem kolorowe kwiaty. Zwierząt spotykamy niewiele: kilka makaków i wielką śpiącą zamyśloną sowę. Chris w ciągu dwóch godzin wiosłowania wypowiada tylko jedno zdanie: – Moja wyspa zmienia się, słonie przychodzą coraz rzadziej, nosorożca nie widziałem już od lat. – Za to później opowiada, że tutaj niemal w każdej rodzinie ktoś zajmuje się wyrębem rzadkich gatunków drzew, że to ciężka praca i jest dużo wypadków. Ale za jedną dobrze ściętą sztukę można dostać nawet 200 dolarów, czyli więcej niż średnią pensję. Samolotem lecę z KK do Parku Narodowego Mulu. Nie ma tu osób zwiedzających w pojedynkę, same grupy turystów. Postanawiam dotrzeć do największej atrakcji tego miejsca – tajemniczych pinakli. Droga tam i z powrotem zajmuje mi pół dnia, ale 50-metrowe bajkowe, wapienne iglice, które przebijają się ponad tropikalną roślinność, sprawiają, że zapominam o ciężkiej zadyszce. Nie przeszkadza mi nawet, że mogę podziwiać je tylko z małego zatłoczonego tarasu widokowego. Do Parku Narodowego Niah z kompleksem wspaniałych jaskiń również docieram samolotem. Po raz kolejny zaskakuje mnie profesjonalizm tutejszej branży turystycznej. Na terenie parku wszystko oznakowane w sposób amerykański, tyle że w dwóch językach. Przez dżunglę do jaskiń prowadzą wygodne drewniane pomosty. W grotach w oczy rzucają mi się przymocowane do sufitu długie drewniane pale. Do czego służą? Okazuje się, że w sezonie wykwalifikowani pracownicy dokonują ekwilibrystycznej sztuki zbierania z nich ptasiego guano, przysmaku dodawanego do zup. Szczególnie ceniony jest on w Chinach i w Japonii. Kilogram guano na czarnym rynku osiąga zawrotne ceny. W drodze między Niah a rzeką Ai kierowca wynajętego przeze mnie dżipa zatrzymuje się przy drewnianym znaku z napisem „Raflezja”. Ten największy na świecie kwiat ma prawie metr średnicy. Rozkwita rzadko, a jego mięsiste i purpurowe płatki mogą przetrwać najwyżej tydzień. Potem zaczynają gnić, wydzielając woń rozkładającego się mięsa. Smród przyciąga mrówki i inne owady, które wchodzą na kwiat i w ten sposób go zapylają. Idziemy szukać kolejnych zwalistych 10-kilogramowych okazów. Te gnijące oczywiście omijamy szerokim łukiem. W regionie rzeki Ai mieszka słynne plemię Ibanów, legendarnych łowców głów. Choć Malezję zwiedzam od ponad dwóch tygodni, aby do nich dotrzeć, kolejny raz muszę pokazać paszport i dostać pieczątkę. Od kilku godzin płynę w drewnianym czółnie rzeką Rjang, a przewodnik opowiada mi, że wioskę Ibanów tworzy jedno domostwo – 30–40-metrowy drewniany budynek na palach, longhouse, w którym w wydzielonych pomieszczeniach może mieszkać od kilku do nawet 50 rodzin. Kiedy koło południa dobijamy do osady, panuje w niej cisza i spokój. Dzieciaki śpią w hamakach. Ale już wieczorem, gdy rodziny schodzą z pól, robi się gwarno. Poszukuję wzrokiem charakterystycznych rytualnych kwiatów, wytatuowanych na plecach starszych mężczyzn. Do lat 60. XX w. Ibanowie mordowali przedstawicieli sąsiadujących plemion, a trwały malunek na plecach był nagrodą za przyniesienie ściętej głowy. Symbolem męskości był również tatuaż na grdyce. Do tej pory pod sufitem longhouse'a gdzieniegdzie wiszą ludzkie czaszki, mające zapewniać wiosce bezpieczeństwo. Jako że dobry zwyczaj nakazuje pojawić się z prezentami dla wspólnoty, przybywam z papierosami, chipsami, warzywami i owocami. Szef wioski uroczyście dzieli podarki między rodziny. Gdy tradycji staje się zadość, mieszkańcy porywają mnie do rytualnego tańca. Zaczyna się impreza. Jej stałym elementem są trzykrotnie powtarzane toasty: u-haaa, u-haaa, u-haaa! Wydawałoby się słaby ryżowy bimber tuaku potrafi ściąć najmocniejszą nawet głowę... Teraz już się nie dziwię, że trwający około tygodnia festiwal obfitości uchodzi za jedną z największych balang w dżungli Borneo. Po dwóch dniach spędzonych w towarzystwie Ibanów organizm podpowiada mi, że powinienem odpocząć. Wybieram pięknie położony longhouse Hiltona. Cudownie jest pływać w luksusowym basenie zatopionym w samym środku dziczy… Kuching to chyba najmilsze miasto na całej wyspie. Nowoczesne, malowniczo położone nad rzeką, bogate i bardzo spokojne. Są tu: chińskie świątynie, fort, kolonialne rezydencje, wspaniałe ogrody, hotele i restauracje z pysznymi owocami morza. Kuching to także raj dla miłośników pamiątek. Poza tradycyjnym rzeźbionym kotem, symbolem miasta, sprzedaje się tu atrybuty plemion zamieszkujących Sabah i Sarawak (stany należące do Malezji): oryginalne długie drewniane dmuchawki, tarcze wojowników, rekwizyty szamanów oraz meble wykorzystujące ornamentykę plemienną. W kilkunastu sklepach na głównej ulicy można płacić kartą, a nawet zamówić transport zakupów do Polski. Niedaleko stąd znajduje się niewielki i bardzo stary Park Narodowy Bako. Dostać się tam można tylko od strony wody, najlepiej wcześnie rano, przed przypływem. Wynajmuję łódź i przez dwa dni zwiedzam dobrze przygotowane urokliwe szlaki i dzikie plaże. Czas na ostatnią wyprawę w głąb lądu. Tym razem w górę rzeki Rejang nowoczesnymi, smukłymi, krytymi łodziami zmierzamy do Miri, gdzie przypadkiem trafiamy na coroczny piknik mniejszości etnicznych, zamieszkujących Borneo. Niestety, festiwal przypomina nasze imprezy odpustowe z taką różnicą, że tutaj na ogromnej huśtawce z liny buja się kilka osób i można wziąć lekcję chińskiej kaligrafii. Poznałem tam panią Marię, Polkę, która zakochała się w Malaju służącym w regimencie brytyjskim i w 1946 r. przyjechała na Borneo na stałe. Po miesiącu spędzonym na wyspie, czasem w luksusie, czasami w dziczy, i po przyjemnych niespodziankach, jakie mnie tu spotkały, jestem pewien, że jeszcze tu wrócę. Zobacz również: Indonezja - Przewodnik, Malezja - Przewodnik Nasza społeczność też tam była Zajrzyj do galerii: Stwór z Borneo Borneo i orangutany Borneo
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Malezję i Borneo.
Powierzchnia: 743 tys. km2. Największa wyspa Archipelagu Malajskiego. Jej północna część (stany Sarawak i Sabah) należy do Malezji. Język: Językiem urzędowym jest bahasa melayu (malajski). Angielskiego używa się powszechnie. Liczne grupy etniczne mówią swoimi własnymi językami i dialektami. Wszystkie rozkłady jazdy na dworcach kolejowych i autobusowych oraz tabliczki z nazwami ulic mają również napisy w języku angielskim. Waluta: Malajski ringgit (MYR). Jeden ringgit to 100 sen. 1 PLN = 1,216 MYR Przy pobytach nieprzekraczających 90 dni nie ma obowiązku posiadania wizy. Od turystów z Europy władze imigracyjne nie żądają przedstawienia środków finansowych na każdy dzień pobytu. Średnia temperatura przez cały rok wynosi ok. 30°C i właściwie nigdy nie spada poniżej 20°C. W malezyjskich prowincjach Borneo występują dwa monsuny: północno-wschodni oraz południowo-zachodni. Na Sarawaku, gdzie pada najsilniej, opady są najwyższe między październikiem a marcem. Nie ma bezpośrednich lotów z Polski do Kota Kinabalu i Kuching. Najlepsze połączenia lotnicze do KK są z Frankfurtu i Londynu z przesiadkami w Kuala Lumpur lub Singapurze. Najtańsze bilety kosztują ok. 4000 zł wraz z opłatami lotniskowymi. Obowiązuje ruch lewostronny. Ze stanu Sarawak do Sabah trzeba jechać przez Brunei. Autobus: komunikacja działa sprawnie. Autobusy państwowe kursują na liniach lokalnych, a trasy dalekobieżne obsługują przewoźnicy prywatni. Codziennie jest wiele połączeń między Sibu, Bintulu i Miri. Samochód: kultura jazdy Malezyjczyków jest dość wysoka. Łatwo jest wypożyczyć auto. Najtańszy i najpopularniejszy w tym kraju proton saga (pojemność 1,3 dm3) kosztuje ok. 150 MYR za dzień (900 MYR za tydzień), nie ma limitu kilometrów. Cena pokrywa też ubezpieczenie i autocasco. Statek: Nie ma regularnych połączeń promowych między Półwyspem Malajskim a Borneo. Lokalne promy i statki kursują z półwyspu na wysepki w pobliżu wybrzeża Borneo i na rzekach w Sabahu i Sarawaku. Po Rejang i Baram pływają szybkie statki pasażerskie. Tam, gdzie nie mogą one dotrzeć, pływa się łodziami z silnikiem, co znacznie podnosi koszty wyprawy – ceny paliwa w mało dostępnych miejscach Borneo są wysokie. Nocleg w hotelu B&B kosztuje 30–50 zł, w trzygwiazdkowym od 120 do 180 zł. Amatorzy pełnego luksusu muszą wyłożyć powyżej 300 zł. Malezyjczycy uwielbiają jeść, w kuchni korzystają z doświadczeń swoich sąsiadów, oryginalnie je modyfikując. Serwują więc indyjskie curry z mleczkiem kokosowym, chińskie zupy z makaronem, a do wielu potraw (m.in. do satay – mięsa z rożna) dodają słodkie dipy z orzeszków ziemnych. Zamiast wieprzowiny jedzą mięso kozie i jagnięcinę. Należy zdejmować buty, gdy wchodzi się do miejsc kultu religijnego lub do domów prywatnych. Podczas zwiedzania obiektów religijnych nogi i ramiona powinny być zakryte (także u mężczyzn). Poza basenem nie należy nosić krótkich spodni. Tylko prawą ręką powinno się jeść, dawać coś czy kogoś dotykać. Lewa ręka jest uznawana za nieczystą. Nie ma zwyczaju wręczania napiwków, w restauracjach i hotelach dolicza się do rachunku 10 proc. za obsługę. Różnica czasu w Malezji w stosunku do Polski wynosi plus siedem godzin. Do Malezji najlepiej zabrać dolary amerykańskie, ale nie powinno być również problemów z wymianą innych popularnych walut. Banki działają sprawnie. Waluty można wymieniać w kantorach, bankach, hotelach i większych sklepach. W miastach dostępne są bankomaty, w wielu placówkach można płacić kartami kredytowymi. W przeciwieństwie do innych krajów azjatyckich w Malezji nie należy się targować przy zakupie artykułów codzienne-go użytku. Co innego podczas kupowania pamiątek, nawet jeśli mają wywieszkę z ceną. Z Borneo warto przywieźć drewniane rzeźby, rękodzieło plemienne, wyroby z plecionki. Kraj uchodzi za jeden z najbezpieczniejszych w Azji Południowo-Wschodniej. Można pić wodę prosto z kranu. Bezpieczniej jednak kupić mineralną w plastikowych butelkach. Lecznictwo państwowe jest stosunkowo tanie, ale na niskim poziomie. Usługi lekarzy prywatnych są płatne, łatwo dostępne na bardzo dobrym poziomie. Ceny: od 40 zł za wizytę u internisty, 90 zł za poradę specjalisty. Nie są wymagane szczepienia ochronne; www.szczepienia.pl. www.mymalaysiaparadise.com www.borneoexpress.com http://borneoinformation.blogspot.com Zobacz również: Malezja - przewodnik