To jedne z najstarszych stworzeń na Ziemi. Uczą się i zapamiętują, choć nie mają mózgu
Tylko zwierzęta z mózgiem i milionami neuronów potrafią uczyć się na błędach? Nic bardziej mylnego. Naukowcy odkryli, że tę zdolność mają także meduzy – stworzenia, które żyją na Ziemi już od pół miliarda lat.
W tym artykule: Małe i parzące jamochłony Zmyślne meduzy z Karaibów Zalety posiadania układu nerwowego Ludzki mózg składa się z 86 mld neuronów i jest efektem ewolucji trwającej miliony lat. Nic dziwnego, że daje nam tak niezwykłe możliwości. Mamy znakomitą pamięć i rozwinięte zdolności poznawcze, które wyróżniają nas w świecie zwierząt. Jesteśmy w stanie się uczyć i to na wiele różnych sposobów. Wyciągamy wnioski z przeszłości i naprawiamy błędy, które popełniliśmy, żeby ponownie nie wpakować się w kłopoty. Jak się okazuje, to ostatnia umiejętność ma bardzo stare korzenie. Posiadają ją nawet meduzy – jamochłony zaliczane do parzydełkowców. To jedne z najstarszych zwierząt, jakie pojawiły się na Ziemi. Ich układ nerwowy jest bardzo prosty. Meduzy nie mają mózgu, jedynie kilka tysięcy neuronów znajdujących się w całym ciele. A jednak to wystarcza, by łączyć bodźce różnego rodzaju i wyciągać z nich wnioski. Przełomowe badania, rzucające światło na to, jak kształtował się układ nerwowy zwierząt, zostały opublikowane w najnowszym numerze czasopisma „Current Biology”. Przeprowadził je zespół pod kierunkiem neurologa Andersa Garma z Uniwersytetu Kopenhaskiego oraz Jana Bieleckiego z Uniwersytetu Kiel. Małe i parzące jamochłony − Dawniej zakładano, że meduzy uczą się jedynie w najprostsze możliwe sposoby. Jednym z nich jest habituacja, czyli zdolność przyzwyczajania się do pewnego określonego bodźca, takiego jak stały dźwięk albo dotyk – mówi Anders Garm. To właśnie habituacja sprawia, że nie czujemy ubrania, które nosimy. Ponieważ cały czas dotyka ono naszego ciała, nasz mózg przyzwyczaja się do bodźca. W rezultacie przestajemy go odczuwać. − Teraz jednak odkryliśmy, że meduzy posiadają również zaawansowane umiejętności uczenia się. A nawet, że uczą się na błędach. Dzięki nim modyfikują swoje zachowanie – opowiada Garm. Naukowcy doszli do tego wniosku, przeprowadzając eksperymenty z meduzami Tripedalia cystophora. To nieduże zwierzęta należące do kostkowców: gromady skupiającej silnie parzące meduzy, takie jak np. jadowita osa morska. Zmyślne meduzy z Karaibów Wybrany do badań gatunek żyje na Karaibach. A konkretnie − w korzeniach lasów namorzynowych. Tripedalia cystophora są wielkości paznokcia. Choć, podobnie jak inne kostkowce, mogą parzyć, jednak ich dotknięcia są stosunkowo łagodne. Większe meduzy polują na ryby i krewetki, natomiast małe Tripedalia cystophora zadowalają się widłonogami. Nie oznacza to, że polowanie przebiega łatwo. W pościgu za widłonogami meduzy krążą między splątanymi korzeniami zanurzonymi w zamulonych wodach. Światła jest niewiele, a ryzyko spore. Jeśli meduza nie dostrzeże w porę, że zbliża się niebezpiecznie blisko do przeszkody, może na nią po prostu wpaść. Zderzenie z korzeniem dla zwierzęcia o miękkim ciele to nic przyjemnego. Meduzy więc zwracają szczególną uwagę na kontrast. − Czyli na to, jak ciemne są korzenie porównaniu z otaczającą je wodną tonią – mówi Garm. − Pozwala im to skręcić we właściwym momencie. Co jednak istotne, ten kontrast zmienia się – i to z dnia na dzień – w zależności od deszczu, wiatru czy pojawienia się alg. Zalety posiadania układu nerwowego Jak sobie radzą z tym meduzy? Naukowcy ustalili to, wpuszczając Tripedalia cystophora do akwarium, w którym stworzyli warunki podobne do tych panujących w korzeniach lasu namorzynowego. Następnie sprawdzili, jak z nawigacją w tym otoczeniu radzą sobie zwierzęta, mające 24 oczy i bardzo prosty układ nerwowy: cztery równoległe struktury składające się z tysiąca neuronów każda. Gdy w akwarium zmieniał się kontrast, meduzy popełniały błędy i wpadały na korzenie. Ale tylko do czasu. – Nasze eksperymenty wykazały, że 3 do 5 błędnych manewrów wystarczało, by zmienić zachowanie meduz, tak by więcej nie uderzały w korzenie. Co ciekawe, mniej więcej tylu powtórzeń potrzebują muchy owocówki i myszy – znacznie bardziej zaawansowane zwierzęta – żeby się czegoś nauczyć – mówi Garm. To pokazuje znaczenie opisanego wyżej odkrycia. Okazuje się bowiem, że nawet bardzo prosty układ nerwowy daje swojemu posiadaczowi znaczne możliwości. Meduzy uczyły się manewrować akwarium, ponieważ wykazały zdolność zaawansowanego uczenia asocjacyjnego. Czyli łączyły różne rejestrowane bodźce i konkretne zachowania, tworząc między nimi związki. Co wskazuje, że uczenie asocjacyjne mogło być jedną z korzyści ewolucyjnych, jakie odnosiły zwierzęta nawet z bardzo prostym układem nerwowym. − Jeśli chcesz zrozumieć, jak działają bardzo złożone struktury, dobrze jest zacząć od czegoś najprostszego − podsumowuje Anders Garm. Naukowcy chcą teraz zbadać, które neurony i jak zmieniają się, kiedy zachodzi uczenie. Jeśli im się to uda i będą w stanie opisać mechanizm uczenia się u meduz, będą mogli sprawdzić, czy taki sam mechanizm występuje również u innych zwierząt. W rezultacie może im to pomóc zbliżyć się do odpowiedzi na fundamentalne pytanie, jak działa pamięć. Źródła: EurekAlert, Current Biology.
Psy i koty na roślinnej diecie? Naukowiec: to byłoby bardzo dobre dla środowiska
Naukowiec oszacował, że roślinna dieta psów i kotów mogłaby znacząco odciążyć środowisko. Jeszcze większy efekt dałaby zmiana nawyków nas samych.
W tym artykule: Do kogo dieta bezmięsna? Tereny wielkości całych państw Dieta wegańska dla zwierząt domowych Czy można wyobrazić sobie psy i koty, które nie jedzą mięsa? To pomysł nieintuicyjny i kontrowersyjny. Niezależnie od tego, jak dieta bezmięsna wpływa na zdrowie zwierząt, karmienie domowych pupili posiłkami roślinnymi miałoby duże znaczenie dla środowiska naturalnego. Tak przynajmniej uważa Andrew Knight z australijskiego Uniwersytetu Griffith. W czasopiśmie „PLOS One” Knight opublikował artykuł, w którym przedstawił własne szacunki pokazujące, co by było, gdyby nasi domowi pupile stali się weganami. Wskazuje w nim, że hodowla trzody chlewnej i drobiu na obecną skalę ma ogromny i negatywny wpływ na przyrodę. Po pierwsze powoduje ogromne zużycie wody. Produkcja kilograma wołowiny pochłania 15 tys. litrów wody, natomiast chleba: 1600, zaś jabłek 800 (dane z raportu Institution of Mechanical Enginneers z 2013 r.). Hodowla zwierząt wymaga ogromnych terenów, na których sieje się rośliny pastewne. Cały sektor odpowiada zaś za 11 proc. globalnych emisji gazów cieplarnianych (dane Organizacji Żywności i Rolnictwa ONZ za 2015 rok; dane z 2021 opublikowane w czasopiśmie „Sustainability” to 16,5 proc.). Do kogo dieta bezmięsna? Co można z tym zrobić? Andrew Knight postanowił zbadać pewien hipotetyczny scenariusz. Założył, że wszystkie zwierzęta domowe w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie przechodzą na dietę wegańską. By policzyć, jak taka zmiana wpłynęłaby na środowisko, naukowiec wykorzystał dane o wielkości populacji zwierząt domowych z 2020 roku (dla USA) i z 2018 roku (dla całego świata). Z jego obliczeń wynika, że w Stanach Zjednoczonych ludzie zjadają 80 proc. całego produkowanego mięsa, psy 17,7 proc., natomiast koty – 2,3 proc. W skali całego świata na zwierzęta domowe przypada jeszcze mniej: 91 proc. mięsa zjadamy my, 7,7 proc. − psy, a nieco ponad 1 proc. − koty. Co by było, gdyby wszyscy wyżej wymienieni przeszli na dietę wegańską? Tylko w USA do rzeźni trafiałoby rocznie prawie 10 mld zwierząt hodowlanych mniej. Na całym świecie zaś 78 mld. Na wszystkich ludzi przypada z tego 71 mld (czyli tyle mniej zwierząt hodowlanych ginęłoby, żeby nas wyżywić), na psy i koty prawie 7 mld. Tereny wielkości całych państw Knight przeprowadził jeszcze inne interesujące obliczenia. Oszacował np., jakiej wielkości tereny odzyskalibyśmy, gdybyśmy i my, i nasze zwierzęta domowe przeszli na dietę wegańską. Dla psów byłby to obszar większy niż terytorium Arabii Saudyjskiej. Dla kotów – większy niż Niemcy. Gdyby zaś wszyscy ludzie na świecie zrezygnowali z jedzenia mięsa i nabiału, odzyskalibyśmy teren odpowiadający powierzchni Rosji i Indii razem wziętych. A jak wybór diety wegańskiej wpłynąłby na emisje gazów cieplarnianych? Gdyby taka zmiana dotyczyła tylko psów, emisje byłyby mniejsze o to, co produkuje Wielka Brytania. Wegańskie koty równałyby się zmniejszeniu emisji odpowiadającemu emisjom Izraela. Gdyby zaś mięso i nabiał porzucili ludzie, efekt byłby taki sam jak wówczas, gdyby neutralna klimatycznie stała się nagle cała Unia Europejska. Andrew Knight zaznacza, że wszystkie powyższe wyliczenia są bardzo ostrożne. W rzeczywistości pozytywny wpływ na środowisko mógłby być znacznie wyższy. Surowe mięso dla psa może być zagrożeniem także dla właściciela Czy surowe mięso dla psa to dobre urozmaicenie diety czworonoga? Możesz w ten sposób zaszkodzić nie tylko pupilowi, ale też sobie. Dieta wegańska dla zwierząt domowych Pozostaje pytanie, czy przestawienie psów i kotów na dietę wegańską to dobry pomysł? Czy nie szkodzi ona zwierzętom? Przeczy temu coraz więcej badań, wskazuje Knight. Sam jest współautorem jednego z nich, z kwietnia zeszłego roku. Badanie to wskazywało, że poprawnie skomponowane wegańska dieta może być zdrowsza dla psów niż tradycyjna karma. Autor doszedł do tego wniosku, przeprowadzając ankiety wśród ponad 2500 opiekunów psów. Wyniki, opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”, były szeroko komentowane w mediach na całym świecie. Wielu naukowców i weterynarzy jest jednak nastawionych znacznie mniej entuzjastycznie. W styczniu tego roku w czasopiśmie „Veterinary Sciences” ukazała się praca, analizująca wyniki dotychczasowych badań naukowych o wpływie diety wegańskiej na zwierzęta domowe. Jej autorzy zwracają uwagę, że na razie istniejąca literatura naukowa na ten temat nie jest zbyt obszerna. – Dotychczasowe badania przeprowadzane były na małych próbach, a wykorzystywane w nich protokoły eksperymentalne uważane są za mniej wiarygodne [...] Przeprowadzono co prawda kilka badań na większych próbach, jednak one z kolei mogą być obarczone błędem selekcji – tłumaczą. Czyli – w badaniach mogły wziąć udział grupa niereprezentatywna dla całej populacji, mająca inne opinie na temat diet alternatywnych albo tego, co oznacza zdrowie. I choć naukowcy przyznają, że badania wskazują na istnienie pozytywnego wpływu diety bezmięsnej na zwierzęta, to na razie – dopóki nie zostaną przeprowadzone dłuższe i lepiej zaprojektowane eksperymenty – zalecają opiekunom zwierząt ostrożność. Źródła: FAO, Sustainability, Datablog, PLOS One, The Guardian, Veterinary Sciences Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wieś Adamczycha istnieje naprawdę. Jednak dworku Jana Pawła Adamczewskiego z „1670” tam nie znajdziecie
Premiera 2. sezonu „1670” to dobry moment, by rozwiać wątpliwości: gdzie szukać Adamczychy? Na mapie Polski rzeczywiście znajdziemy taką wieś, ale to nie tam stoi dworek Jana Pawła Adamczewskiego.
W tym artykule: Czy z Adamczycha z serialu „1670” istnieje naprawdę? Co można zobaczyć w skansenie w Kolbuszowej? Gdzie leży Adamczycha? Najciekawsze skanseny w Polsce Adamczycha niespodziewanie stała się jedną z najbardziej znanych wsi w Polsce. To zasługa serialu „1670”, który od grudnia 2023 r. cieszy się ogromną popularnością nie tylko wśród Polaków. Satyra o chłopach i sarmatach bawi widzów w całej Europie. Nie wszyscy rozumieją pewnie kontekst historyczny i społeczny, a ten jest istotny dla większości żartów. Polacy mają jeszcze jedną przewagę. Mogą zobaczyć na żywo miejsca, które pojawiły się w serialu. Czy z Adamczycha z serialu „1670” istnieje naprawdę? Gdzie leży Adamczycha i czy w ogóle istnieje? Te pytania zadaje sobie wiele osób po seansie „1670”. Sytuacja jest złożona. Sama wieś Adamczycha owszem, znajduje się na mapie Polski. Jednak to nie tam stoi dworek Jana Pawła Adamczewskiego czy gospoda „U Żyda”, która również pojawia się w serialu. Zabudowania te znajdują się w skansenie w Kolbuszowej. Widzowie mogą również kojarzyć miejscowy zbiornik wodny, wykorzystany w jednym z odcinków serialu. To po nim miał przejść chłop mylnie uznany przez Jakuba Adamczewskiego za Jezusa. Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej jest położone około 30 km od Rzeszowa. W trakcie zdjęć obiekt był niedostępny dla zwiedzających. Turyści i lokalsi mogą już spacerować po serialowej Adamczysze. W poniedziałki niebędące dniem świątecznym wejście do skansenu jest darmowe. Skansen w Kolbuszowej zachwycił nie tylko twórców serialu, ale też obsadę. – Kolbuszowa zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Od razu zrozumiałem, dlaczego to właśnie miejsce przyciągnęło twórców serialu. Mam jednak silne przeczucie, że brałem udział w czymś szczególnym. To z pewnością serial, jakiego jeszcze nie było na świecie – mówił Michał Sikorski (odtwórca roli ojca Jakuba) w rozmowie z serwisem korsokolbuszowskie.pl. Co można zobaczyć w skansenie w Kolbuszowej? Na terenie skansenu cały czas stoją scenografie przygotowane na potrzeby serialu. To może sugerować, że „1670” doczeka się kontynuacji. Na razie nie ma jednak żadnych oficjalnych informacji na temat. Sam serial, poza popularnością, wzbudza też liczne kontrowersje. Kwestie sporne dotyczą nie tylko przedstawianego humoru, ale też nieścisłości historycznych. Wybierając się do skansenu w Kolbuszowej, warto więc wiedzieć, że nie znajdziemy tam chat z XVII w., jak mógłby sugerować tytuł hitu Netfliksa. Park etnograficzny tworzą zabudowania wsi z przełomu XIX i XX wieku. Obiekty dużej i małej architektury drewnianej są reprezentatywne dla kultury Lasowiaków oraz Rzeszowiaków. Mowa nie tylko o chatach, oborach czy stodołach, ale też młynie wodnym, kuźniach, szkole, karczmie czy remizie strażackiej. Jednym z najbardziej wyróżniających się obiektów jest kościół pw. św. Marka Ewangelisty. Mimo że skansen przedstawia realia codzienności sprzed ponad 100 lat, najstarsze budynki pochodzą nawet z XVIII w. To dwór z Brzezin z 1753 r. oraz spichlerz dworski z Bidzin z 1784 r. Gdzie leży Adamczycha? Skoro nie na Podkarpaciu, to gdzie znajduje się serialowa Adamczycha? Wieś, o której mowa w serialu, leży w woj. mazowieckim. A konkretnie w okolicach Ostrołęki. Tam również nagrano kilka scen. Sołtyska wsi ma nadzieję, że nagła sława uratuje Adamczychę przez całkowitym wyludnieniem i zapomnieniem. – Widzę, jak młodzi odchodzą do miasta, a wieś powoli się wyludnia. Boję się, że nasza nazwa może w ogóle zniknąć z mapy – mówiła Bożena Grzyb w rozmowie z „Faktem”. Obecnie wioskę zamieszkuje niespełna 50 osób. Nie ma tam nawet kościoła. Katolicy należą do parafii pw. św. Bartłomieja Apostoła w Baranowie oddalonym od Adamczychy o 10 km. Czas pokaże, czy serial przyniesie Adamczysze popularność, tak jak było to w przypadku wsi Jeruzal, gdzie kręcono serial „Ranczo”. Turyści do dziś jeżdżą tam, żeby zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie na kultowej ławeczce pod sklepem. Poza Adamczychą i skansenem w Kolbuszowej serial „1670” powstawał też Zespole Cerkiewnym w Radrużu, również na Podkarpaciu. Zdobne wnętrza świątyni pojawiły się w scenach z Sejmiku. Zaplanuj wycieczkę śladami „Sex Education”. Podpowiadamy, gdzie znajdują się miejsca znane z serialu Serial „Sex Education” kończy się po czterech sezonach, ale to nie musi być koniec przygody. Wiemy, w których miejscach powstawały jedne z najważniejszych scen. Można je zobaczyć na wł... Najciekawsze skanseny w Polsce Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to oczywiście niejedyne miejsce w Polsce, w którym można podejrzeć, jak żyli nasi przodkowie w minionych wiekach. Najstarszy skansen w Polsce znajduje się we Wdzydzach Kiszewskich na Pomorzu. Mowa o założonym w 1906 roku Kaszubskim Parku Etnograficznym. Blisko 120 lat temu Teodora i Izydor Gulgowscy zgromadzili w XVIII-wiecznej chałupie typowe dla tego czasu, sprzęty domowe i gospodarskie oraz cenną kolekcję czepców haftowanych złotem, obrazów malowanych na szkle i ceramiki. Obecnie na terenie 22 hektarów znajduje się ponad 50 obiektów z Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich. Są to: chałupy, dwory, szkoła, kuźnia, karczmy, wiatraki, kościoły, budynki gospodarcze i warsztaty rzemieślnicze. Na miejscu organizuje się też warsztaty etnograficzne. Jednym najbardziej znanych takich obiektów na Mazowszu jest skansen w Sierpcu. Na miejscu można zobaczyć: 9 zagród włościańskich, zagrodę młynarską z wiatrakiem, zespół dworski z murowanym dworem otoczonym parkiem, zespół karczemny, kuźnię i chałupę kowala, drewniany kościół wraz z dzwonnicą oraz drewniany dwór z XVIII w. Wiosną i latem między chatami biegają beztrosko zwierzęta, co jest dodatkową atrakcją zwłaszcza dla najmłodszych gości. Miłośników etnografii i historii na pewno zainteresuje też Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Jego nieoficjalnym symbolem jest wiekowy młyn, który widać z daleka. Skansen został podzielony na tematyczne sektory: Wyżynę Lubelską, Miasteczko, Powiśle, Podlasie, Nadbuże, Roztocze i Zespół Dworski. Muzeum zaprasza również do oglądania ekspozycji poświęconych codzienności Żydów mieszkających na Lubelszczyźnie w latach 30. XX wieku. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Koty potrafią zrobić niemal 300 różnych min. Używają ich na potęgę
Kocia komunikacja to nie tylko miauczenie, mruczenie i fukanie. Okazuje się, że koty potrafią robić setki różnych min. Sygnalizują nimi wrogie lub przyjacielskie zamiary.
W tym artykule: Po drodze na uczelnię Złożona mimika kotów Koty mają miny wrogie i przyjazne Uboczne skutki udomowienia kotów Koty to samotnicy o pokerowym pysku? Nic podobnego. Gdy znajdują się w towarzystwie swoich pobratymców, używają mimiki i to na potęgę. Po prawie rocznych badaniach dwie naukowczynie zidentyfikowały aż 276 różnych kocich grymasów. Te kocie miny są doskonale czytelne dla wszystkich innych kotów znajdujących się w okolicy. Co więcej, jest możliwe, że tak rozbudowany zestaw grymasów koty zawdzięczają nam. A konkretnie – spędzeniu ostatnich 10 tys. lat rozwoju ewolucyjnego w towarzystwie ludzi, podejrzewają Lauren Scott i Brittany Florkiewicz. Ich fascynująca praca o naszych czworonożnych towarzyszach ukazała się w październiku w czasopiśmie „Behavioural Processes”. Po drodze na uczelnię Lauren Scott nie jest zoolożką ani zwierzęcą behawiorystką. To studentka medycyny i miłośniczka kotów. Dwa lata temu studiowała na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles (UCLA). Kilka minut od uczelni znajduje się kocia kawiarenka CatCafé Lounge. Goście mogą tam spędzać czas – a nawet uprawiać jogę – w towarzystwie kilkudziesięciu kotów. Od sierpnia 2021 r. do czerwca 2022 r. Scott zaczęła nagrywać koty po zamknięciu kawiarni. W sumie na taśmach zarejestrowała zachowania 53 zwierząt. Następnie dokładnie przeanalizowała nagrania wraz z psycholożką ewolucyjną Brittany Florkiewicz. Obie badaczki zrobiły zestawienie ruchów mięśni kocich pysków, wykluczając te związane z ziewaniem, żuciem i oddychaniem. Złożona mimika kotów Tym, co pozostało, były ruchy mięśni składające się na miny służące kotom do porozumiewania się ze sobą. Jak się okazało, tych min koty są w stanie zrobić całkiem sporo, bo aż 276. To tylko niewiele mniej niż grymasy, które wykrzywiają twarze szympansów. Małpy naczelne potrafią zrobić 357 min. W przypadku kotów każda mina składała się z około czterech unikatowych ruchów pyska. Było to np. rozchylanie warg, opuszczanie szczęki, rozszerzanie lub zwężanie źrenic, mrugnięcia, rozciąganie kącików ust, lizanie nosa, wysuwanie lub cofanie wąsów i poruszanie w różny sposób uszami. W sumie lista „składowych min” u kotów miała aż 26 pozycji. U psów liczy ona tylko jedną więcej. Według Brittany Florkiewicz ludzie mają 44 specyficzne ruchy twarzy – ile tworzymy z nich min, jeszcze nie udało się policzyć. Psy i koty na wegańskiej diecie? Dla środowiska byłoby to bardzo dobre, oszacował naukowiec Gdyby psy i koty dostawały bezmięsne posiłki, miałoby to ogromny i pozytywny wpływ na środowisko naturalne. Jeszcze lepiej, gdyby po mięso rzadziej sięgali również ludzie. Koty mają miny wrogie i przyjazne Co koty komunikują swoimi minami? Badaczki policzyły, że 45 proc. grymasów było przyjacielskich. 37 proc. zdradzała wrogie zamiary, które mogły skończyć się wysunięciem pazurów i szarpaniem za futro. Pozostałe 18 proc. min okazało się wieloznaczne – przynajmniej dla nas, ludzi. Można bowiem podejrzewać, że koty dobrze wiedzą, co się za nimi kryje. Jak wygląda przyjazna kocia mina? Gdy inny kot jest witany z sympatią, zwierzę wysuwa w jego stronę uszy i wąsy. Odsuwanie ich sygnalizuje, że między kotami rodzi się rywalizacja. Na nieprzyjaźń między kotami wskazują również zwężanie źrenic i oblizywania warg. Co ciekawe – sympatyczne kocie miny świadczące o dobrych zamiarach i chęci zabawy przypominały nieco te, które w podobnych okolicznościach robią ludzie, psy, małpy i inne zwierzęta. Uboczne skutki udomowienia kotów Rozbudowana mimika kotów może być skutkiem udomowienia przez ludzi, podejrzewają badaczki. Co prawda w ich badaniach udział wzięły zwierzęta domowe, nie dzikie. Jednak żyjący współcześnie dzicy krewni kotów domowych – jak kot nubijski – to zwierzęta prowadzące samotny tryb życia. Być może przodkowie dzisiejszych kotów również byli samotnikami i to po nich koty odziedziczyły swoje „wrogie” miny. Natomiast te przyjazne mogły podchwycić, gdy zbierały się w stada żyjące w pobliżu ludzi – np. gromadzące się wieczorami w oczekiwaniu na resztkę ludzkiej kolacji. Badania Scott i Florkiewicz mogą w przyszłości zostać wykorzystane w praktyce. Np. do stworzenia aplikacji, która pomogłaby właścicielom kotów odczytywać subtelne sygnały wysyłane przez ich pupili. Albo, która pomogłaby upewnić się, że nowy kot „dogada się” z dotychczasowymi kocimi domownikami. Następnym krokiem badaczek mogłoby być np. sprawdzenie, czy mimikę kotów rozumieją inne zwierzęta – przede wszystkim psy. Źródła: Behavioural Processes, science.org, Live Science Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polska ma swoją krzywą wieżę. Mówią na nią „Śląska Piza”
Największa krzywa wieża w Polsce znajduje się na południu kraju. Choć nie dorównuje rozmiarami słynnej włoskiej konstrukcji z Pizy, przyciąga masę turystów i zachwyca swoją niezwykłą formą.
W tym artykule: Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich Dlaczego wieża w Ząbkowicach Śląskich jest krzywa? Krzywa Wieża w Pizie to jedna z najbardziej znanych i najczęściej odwiedzanych budowli globu. Wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zabytek odwiedza rocznie blisko 10 milionów turystów. Prawdziwym grzechem byłoby nieuwiecznienie wizyty na Placu Cudów (wł. Piazza del Duomo) na zdjęciu. Oczywiście w charakterystyczny sposób, czyli „podpierając” budynek wyciągniętymi rękami. W 2023 roku mierząca niespełna 55 metrów wysokości wieża w Pizie obchodziła 850-lecie. Budowa Torre pendente di Pisa rozpoczęła się dokładnie 9 sierpnia 1173 r. i podzielono ją na trzy etapy. Podczas trwających niemal 200 lat prac dzwonnica niespodziewanie zaczęła się lekko przechylać, czego powodem był wybór niewłaściwego podłoża. Wykorzystał to m.in. Galileusz w swoim eksperymencie z przełomu XV i XVI w. Włoski uczony zrzucający kule o różnych masach z Krzywej Wieży, udowodnił, że czas trwania spadku swobodnego nie zależy od masy ciała. Pierwsze próby „wyprostowania” wieży rozpoczęły się w XIX wieku. Niestety, okazało się to kompletnie nieskuteczne i przyniosło skutek dokładnie odwrotny od zamierzonego. Pod koniec XIX w. odchylenie osiągnęło 5,24 stopnia. Eksperci ostrzegali, że jeśli przechylenie przekroczy 5,44 st., budynek może runąć. Tak się jednak nie stało, ale gdy nachylenie wyniosło 5,5 st., podjęto decyzję o zamknięciu obiektu w celu jego wzmocnienia i ustabilizowania. Przeprowadzenie prac powierzono grupie inżynierów pod kierunkiem profesora geotechniki Michele Jamiolkowskiego z Politechniki w Turynie. Jak zaznaczają przedstawiciele Opera Primaziale Pisana, organizacji opiekującej się budowlą, obecnie „stan zdrowia Krzywej Wieży w Pizie jest znakomity”. Odchylenie wieży od pionu wynosi niecałe 4 stopnie. Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich Niewiele osób wie, że aby zobaczyć krzywą wieżę wcale nie trzeba jechać do Włoch. Podobną konstrukcję znajdziemy również w Polsce, a dokładniej w Ząbkowicach Śląskich, oddalonych o ok. 70 km od Wrocławia. „Śląska Piza” jest największym tego typu obiektem w kraju. Mierzy 34 metry wysokości, czyli o 20 m mniej niż jej pizański odpowiednik. Z kolei jej obecne odchylenie od pionu wynosi 2,12 m. Choć dziś Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich uchodzi za jedną z największych atrakcji regionu, nie wiadomo, kiedy dokładnie powstała i dlaczego. Wśród historyków pojawiła się teoria, że budowla jest pozostałością przedlokacyjnego zamku. Inny natomiast twierdzą, że wieża była częścią bramy miejskiej. Ostatnia koncepcja zakłada, że śląska wieża – podobnie jak ta znajdująca się w Pizie – miała służyć jako dzwonnica. Co zresztą miało miejsce od XV wieku aż do czasów II wojny światowej. W 1858 roku w wyniku pożaru wieża uległa zniszczeniu, szczególnie jej górna część. Początkowo władzę miasta chciałby rozebrać budynek, jednak ostatecznie podjęto decyzję o odbudowie uszkodzonych fragmentów. Wówczas „śląska Piza” otrzymała zwieńczenie w kształcie jaskółczych ogonów, które możemy podziwiać do dzisiaj. W ramach zakończonych w 1860 r. prac remontowych dobudowano od strony południowej także niewielką wieżyczkę ze spiralną klatką schodową. Dlaczego wieża w Ząbkowicach Śląskich jest krzywa? Pytanie o to, dlaczego wieża w Ząbkowicach Śląskich jest krzywa, również od wieków zostaje bez odpowiedzi. Powodem miały być wstrząsy tektoniczne, które nawiedziły tę część Polski 15 września 1590 roku. Do takiego obrotu spraw mogło doprowadzić również rozmoknięcie gruntu, przyczyniające się do osiadania budynku. Do ciekawych wniosków doszli eksperci prowadzący badania tuż po pożarze. Dowiedli oni, że wieża od samego początku była pochylona. Autorzy projektu chcieli w ten sposób wyróżnić się na tle innych polskich miast. Co więcej, przed wydarzeniami z 1858 r. w górnej części budynku, która uległa zniszczeniu, widniał napis: „Nazywam się Johannes Gleiß, wybudowałem tę wieżę krzywą z pilnością” (niem. Ich heiß Johannes Gleiß, hab diesen Turm schieff gebaut mit Fleiß). Nie ma jednak żadnych dokumentów potwierdzających te słowa. Przypomnijmy, że Krzywą Wieżę znajdziemy również w mieście Mikołaja Kopernika. Toruńska baszta ochronna wybudowana została w drugiej połowie XIII wieku. Jej odchylenie do pionu – spowodowane przesunięciem się gliniastego podłoża – wynosi 1,46 m. Legenda głosi, że kto bez zachwiania stanie przy wieży, ma czyste sumienie. Źródło: dolnyslask.travel. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Miasto, którego mogą nam pozazdrościć obcokrajowcy. Jedna atrakcja przyciąga tłumy
Wolsztyn to jedno z najbardziej niezwykłych miast w Wielkopolsce. Położone niespełna 80 km od Poznania, zachwyca klimatem i żywą tradycją kolejnictwa, która wciąż przyciąga pasjonatów z całej Europy.
W tym artykule: Parowozownia w Wolsztynie Co warto zobaczyć w Wolsztynie? Wolsztyn – informacje praktyczne Za założyciela Wolsztyna uznaje się Peregryna Komorowskiego, rycerza Kazimierza Wielkiego. Jednak największy wpływ na rozwój miasta wywarli cystersi, którzy nadali mu charakterystyczny dla ówczesnego budownictwa kształt. Za symboliczny początek działalności zakonników uznaje się moment uzyskania przez nich zgody na zbudowanie międzyjeziornej grobli na Dojcy. Nazwa miasta pochodzi od niemieckiego słowa „wollestein”, czyli „kamień wełny” (dawna jednostka miary kupieckiej). W przeszłości Wolsztyn i jego okolice były ważnym ośrodkiem przemysłu włókienniczego na mapie Polski. Na terenie Wolsztyna swoje świątynie posiadali zarówno wyznawcy religii protestanckiej, katolickiej, jak i mojżeszowej. Obecny Kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej wzniesiono w II połowie XVIII wieku. Poewangelicki Kościół pw. Wniebowstąpienia Pańskiego, którego początki sięgają XIX w., po II wojnie światowej został przejęty przez katolików. Z kolei wybudowaną w latach 1839–1840 synagogę zniszczyli hitlerowscy okupanci. Po 1945 r. budynek przerobiono na kino. Historia Wolsztyna ma też swoje ciemne strony. Miasto kilkukrotnie bardzo boleśnie dotknięte było przez zarazy i ogień. Najtragiczniejszy w skutkach pożar miał miejsce w 1810 roku na skutek wielotygodniowej suszy. Żywioł pochłonął ponad 70% domów, a także ratusz, kościół ewangelicki, synagogę, browar miejski i wieże kościoła katolickiego. Parowozownia w Wolsztynie Bezapelacyjnie największą atrakcją, z której słynie Wolsztyn, jest wybudowana w 1907 roku parowozownia. Przyciągająca rokrocznie tłumy turystów, zarówno tych krajowych, jak i zagranicznych. Trudno się jednak temu dziwić, ponieważ to jedyne miejsce na Starym Kontynencie, gdzie lokomotywy parowe wciąż wyjeżdżają na tory i odbywają się planowe przewozy pasażerskie. W obecnym rozkładzie jazdy znajdziemy połączenia do Leszna i Poznania. Parowozownia w Wolsztynie nadal pełni rolę zaplecza technicznego dla funkcjonujących lokomotyw parowych. Dzięki temu pasjonaci kolejnictwa mogą podpatrywać codzienne czynności związane z przygotowaniem maszyny do jazdy. Odwiedzający mają również możliwość zobaczyć na własne oczy wachlarzową halę postojową, warsztat z kuźnią oraz zespół urządzeń obsługujących lokomotyw. Czyli stację wodną z wieżą ciśnień i żurawiem wodnym, kanał oczystkowy ze składem opału i ponad 100-letnią obrotnicę. Ponadto na miejscu działa też wyposażony w zabytkowe maszyny warsztat ślusarski, kompresorownia oraz odlewnia panewka i kanały zapadni. Na terenie obiektu mieści się też niewielkie muzeum, przybliżające historię kolei. W izbie muzealnej znajdują się liczne przedmioty związane z kolejnictwem, takie jak stare bilety kolejowe, urządzenia sygnalizacyjne czy lampy naftowe używane przez kolejarzy. Zwiedzający podziwiać mogą również makietę przedstawiającą fragment tamtejszej stacji. Parowozownia w swoim dorobku posiada ok. 20 lokomotyw różnych serii, w tym m.in. słynny parowóz Pm36-2, znany jako „Piękna Helena”. Z kolei w ruchu planowym wykorzystywana jest jedna powojenna maszyna parowa – Pt47-65. Dodajmy, że rokrocznie, na przełomie kwietnia i maja, w Wolsztynie organizowana jest „Parada Parowozów”, która przyciąga do miasta tłumy miłośników kolei z całej Europy i nie tylko. Placówkę można także zwiedzać w ramach przypadającej w maju Nocy Muzeów. Co warto zobaczyć w Wolsztynie? Wolsztyn to jednak nie tylko atrakcje związane z parowozownią. Chętnie odwiedzanym przez turystów miejscem jest także położony niespełna kilometr od centrum miasta Skansen Budownictwa Ludowego Zachodniej Wielkopolski. Znajdujące się na miejscu stare chaty, stodoły i wiele innych budynków gospodarczych pozwalają przenieść się do odległych czasów olęderskich osadników. Uwagę zwiedzających z pewnością przykuje także jeden z najlepiej zachowanych w Polsce wiatraków kozłowych z 1603 roku. Skansen, będący częścią wolsztyńskiego Muzeum Regionalnego, zajmuje powierzchnię 3,5 ha. Wszystkie tworzące go obiekty usytuowane są zgodnie z ówczesną topografią wsi. W skład wspomnianego Muzeum Regionalnego w Wolsztynie wchodzą również Muzeum dr. Roberta Kocha i Muzeum Marcina Rożka. Pierwsze z nich upamiętnia postać Roberta Kocha, wybitnego niemieckiego mikrobiologa i laureata Nagrody Nobla z dziedziny medycyny. Odkrywca prątka gruźlicy w latach 70. XIX wieku przeprowadził się do Wolsztyna, gdzie pracował jako lekarz powiatowy. W dawnym domu naukowca, a dziś muzeum poświęconemu jego osobie, odwiedzający mogą oglądać przeróżne pamiątki związane z noblistą. Drugi z obiektów powstał na cześć Marcina Rożka, słynnego wielkopolskiego artysty XX wieku. Autor wielu znanych pomników i rzeźb zginął w Auschwitz, po tym, jak odmówił władzom II Rzeszy wykonania popiersia Adolfa Hitlera. Muzeum rzeźbiarza znajduje się w wybudowanej według jego koncepcji willi przy ul. 5 stycznia 34. W zbiorach placówki nie brakuje rzeźb, obrazów, rysunków autorstwa Rożka. Z okien willi roztacza się widok na Jezioro Wolsztyńskie, które zachwyca swoim urokiem o każdej porze roku. Szczególnie wiosną i latem, gdy pobliskie skwery, place i ulice zdobią tysiące wielobarwnych roślin. W ramach ciekawostki dodajmy, że Wolsztyn nazywany bywa „miastem kwiatów”. Wolsztyn kusi turystów nie tylko licznymi atrakcjami, ale również mnóstwem ciekawych wydarzeń i imprez. Od lat największym zainteresowaniem przyjezdnych, ale i mieszkańców cieszą się: Parada Parowozów (kwiecień/maj); Wolsztyński Tydzień Żeglarski (maj); Spotkania Folklorystyczne (czerwiec); Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej (wszystkie niedziele sierpnia); Międzynarodowy Festiwal Muzyki Country (drugi weekend sierpnia); Polska Man Triathlon (sierpień); Festyn Jesienny (wrzesień). Wolsztyn – informacje praktyczne Do Wolsztyna bez problemu dojedziemy pociągiem. Podróż z Poznania trwa ok. półtorej godziny. Tanio i smacznie zjecie w bistro „Europa”, nieopodal Muzeum Roberta Kocha. Po więcej informacji i ciekawostek na temat Wolsztyna odsyłamy was do siedziby Biura Promocji Turystyki przy ul. Kocha 12. Źródło: wielkopolska.travel Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Zostali uznani za świętych, choć nie powinni. Jak to możliwe?
Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych. Jak to możliwe?
W tym artykule: Wykaz świętych akceptowany przez papieża Helena i Konstantyn Chrzciciele narodów Kara za odmowę Protektorzy wiary Wysokie podatki i bunt Docenieni rycerze Chrystusa Szlachetni idealiści Świętość za różaniec Przez pierwsze stulecia średniowiecza nie prowadzono procesów kanonizacyjnych. O świętości zmarłego w dużej mierze decydowała wola ludu, który spontanicznie oddawał mu cześć, pielgrzymował do jego grobu, modlił się o dokonywane za jego pośrednictwem cuda. Jednocześnie lud nie spotykał królów, co najwyżej widywał ich z daleka. Wiedział o nich to, co usłyszał od księży, mnichów, świeckich panów i plotkarzy. Przekonanie prostych, niepiśmiennych ludzi o wyjątkowych walorach monarchy wymagało więc jedynie umiejętnej propagandy. A ponieważ wyniesienie przodka na ołtarze dodawało każdej dynastii prestiżu, umacniało jej pozycję polityczną i stawało się ważnym elementem tożsamości kształtujących się państw, panujący zabiegali o jak najszybszą kanonizację zmarłych poprzedników. Ostateczny głos należał jednak do Kościoła. Wykaz świętych akceptowany przez papieża Przez długi czas decyzja o wpisaniu imienia zmarłego do wykazu świętych wymagała jedynie akceptacji lokalnego biskupa. W X stuleciu zaczął upowszechniać się pogląd, że to uprawnienie powinno przysługiwać wyłącznie papieżowi. Oficjalnie potwierdził to w 1173 r. papież Aleksander III, stwierdzając w dekrecie Audivimus, że bez zezwolenia Stolicy Apostolskiej „nikt nie może być publicznie czczony jako święty, nawet jeśli przez niego działyby się cuda”. Dla Kościoła najważniejsze było szerzenie i umacnianie chrześcijaństwa, strzeżenie czystości doktryny wiary oraz upowszechnianie wynikających z niej zasad moralnych. Świętymi ogłaszał zatem osoby, które wspierały go w tych działaniach. I które mógł przedstawiać jako wzór do naśladowania. Zasada ta dotyczyła również monarchów. Tyle że w ich przypadku równie ważny jak osobista pobożność był rachunek zysków i strat. O kanonizację nie zabiegał wszak zmarły, lecz jego żyjący następcy, od których zależała sytuacja Kościoła w danym kraju. Hierarchowie nie mogli ignorować ich żądań, więc czasem przymykali oko na niedoskonałości kandydata na świętego. Helena i Konstantyn Kult świętych pojawił się jeszcze w starożytności. Sławę zdobyła wtedy m.in. św. Helena. Odbyła pielgrzymkę do Ziemi Świętej, odnalazła krzyż Jezusa, ufundowała około 30 kościołów. Wedle biskupa Euzebiusza z Cezarei, pierwszego historyka Kościoła, rozdawała biednym jałmużnę, troszczyła się o chorych, wykupywała wziętych do niewoli jeńców. Być może wpłynęła także na decyzję cesarza Konstantyna Wielkiego o wydaniu w 313 r. edyktu mediolańskiego, który zagwarantował chrześcijanom wolność wyznania. Była jego matką. Nie wiadomo dokładnie, gdzie i kiedy zmarła. Na polecenie Konstantyna jej ciało przewieziono do Rzymu i pochowano w specjalnym mauzoleum. Natychmiast pojawiły się opowieści o dokonujących się przy grobie cudach. Zaczął się rozwijać kult Heleny, szybko zatwierdzony przez Kościół. Nie dociekano przeszłości, np. istoty jej związku z Konstancjuszem, ojcem Konstantyna. Czy była żoną czy tylko konkubiną tego rzymskiego żołnierza, który zrobił błyskotliwą karierę od oficera do cezara? Konstantyn Wielki też został uznany za świętego. Lecz tylko przez Kościół prawosławny. Zasługi Konstantyna dla chrześcijaństwa są niepodważalne, trudno jednak uznać go za wzór moralności. W 326 r. skazał na śmierć Kryspusa – swego syna z pierwszego małżeństwa. Kilka miesięcy później zlecił zabójstwo swej drugiej żony Fausty: zamknięto ją w łaźni parowej i nie wypuszczono, dopóki się nie udusiła. Dlaczego? Rzymscy historycy Aureliusz Wiktor i Zosimos przypuszczają, że Fausta – chcąc pozbyć się Kryspusa, by utorować drogę do tronu swoim synom – oskarżyła go przed cesarzem o próbę uwiedzenia. Porywczy Konstantyn natychmiast wymierzył mu karę, ale gdy ochłonął, to zrozumiał, że padł ofiarą intrygi. Zemścił się więc na żonie. Tak czy inaczej, sumienie władcy zaliczonego w poczet świętych obciąża śmierć dwóch najbliższych mu osób. Trudno uznać za zbieg okoliczności, że to właśnie tuż po śmierci wnuka i synowej mająca już ponad 70 lat Helena udała się na swą słynną pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Według rzymskich historyków był to akt zadośćuczynienia za grzechy syna. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Chrzciciele narodów W Cesarstwie Rzymskim chrześcijaństwo szerzyli jego mieszkańcy. Poza granice imperium nieśli je misjonarze. Jedni działali wśród ludu, inni w pierwszej kolejności nawracali tych, którzy mogli ludowi narzucić nową religię. Ochrzczeni władcy powinni przekonywać poddanych osobistym przykładem. Z reguły jednak stosowali prostszą, lecz skuteczniejszą metodę – przemoc. Chan Bułgarów Borys I przyjął chrzest w 864 r. Dokładna data nie jest znana, ponieważ zrobił to bez rozgłosu, prawdopodobnie w nocy, by nie drażnić potężnych bojarów trwających przy wierze przodków. Gdy potem zbuntowali się przeciw narzucanej im religii, 52 przywódców rebelii kazał ściąć – wraz z całymi rodzinami. Po opanowaniu sytuacji złagodził rządy i tak ustabilizował państwo, że po 37 latach panowania bez obaw o przyszłość przekazał władzę synowi Włodzimierzowi. Resztę życia zamierzał poświęcić zbawieniu duszy i spędzić w klasztorze. Jednak nie było mu to dane. Następca tronu zawiódł pokładane w nim nadzieje. Sprzymierzył się z „pogańską” opozycją i zaczął przywracać dawne wierzenia. Zaniepokojony car Borys (po chrzcie zamienił pogański tytuł chana na słowiański odpowiednik cesarza) opuścił więc klasztorne mury. Zwołał wojsko, pokonał marnotrawnego syna i odebrał mu koronę. Na tronie osadził innego potomka – Symeona. A Włodzimierzowi kazał wyłupić oczy i zamknąć go na resztę życia w więzieniu. Po wykonaniu misji wrócił do monastyru. Jest czczony jako święty car Borys Chrzciciel. Znacznie mniej świątobliwe życie wiódł władca Rusi Kijowskiej wielki książę Włodzimierz. Miał co najmniej pięć żon i harem nałożnic, w walce o tron zabił własnego brata Jaropełka. Chrzest przyjął z wyrachowania, gdy zagrożony buntem możnowładców bizantyński cesarz Bazyli II poprosił go o pomoc, proponując w zamian rękę swojej siostry Anny. Warunkiem była zmiana wyznania, gdyż chrześcijańska księżniczka nie mogła wyjść za poganina. Włodzimierz docenił znaczenie oferty. I chociaż jeszcze niedawno stawiał posągi słowiańskim bóstwom, teraz własnoręcznie je rąbał. Został ochrzczony w roku 988. Kara za odmowę W staroruskim latopisie „Powieść lat minionych” (odpowiedniku łacińskich kronik) napisano, że okrutny i rozpustny książę stał się od tamtej chwili władcą dobrotliwym i łagodnym. Kościół prawosławny uznaje go za jednego z najważniejszych świętych, więc kronikarze wyretuszowali jego wizerunek. Bo nadal rządził żelazną ręką. Sprawnie ochrzcił swoich dworzan i mieszkańców Kijowa, każąc wszystkim zanurzyć się w wodach Dniepru. Za odmowę bezlitośnie karał. Podobnie jak za potajemne praktykowanie dawnej religii. Wojował także ze swymi krnąbrnymi i ambitnymi synami. Zmarł w czasie wyprawy przeciw jednemu z nich – Jarosławowi Mądremu. Świętego, ani z charakteru, ani z wyglądu nie przypominał też Olaf II – król, który ochrzcił Norwegów. Za młodu należał do bandy wikingów plądrującej wybrzeża Anglii. Napadał na klasztory, mordował mnichów, łupił kościoły. W 1011 r. napadł na Londyn, rok później zajął Canterbury i wziął do niewoli najwyższego angielskiego dostojnika arcybiskupa Alphege’a. Za jego uwolnienie zażądał wysokiego okupu. Gdy król odmówił, kazał arcybiskupa ściąć. Alphege’a ogłoszono świętym męczennikiem, a Olaf schronił się u krewniaka w Normandii, gdzie po dwuletnim pobycie... sam przyjął chrzest. W 1015 r. z czterema biskupami wrócił do Norwegii, przepędził panoszących się po niej Duńczyków i ogłosił się królem. Natychmiast przystąpił do chrystianizacji poddanych. Zakazał bigamii, jedzenia mięsa w piątki i podczas Wielkiego Postu oraz kremacji zmarłych. Za łamanie ustanowionych praw kazał wybijać zęby, ucinać języki i ręce, oślepiać, konfiskować majątki. Osobiście jeździł po kraju i rozbijał posągi skandynawskich bogów. Naraził się rodakom, poległ w bitwie z pogańskimi wojskami pod Siklestad. Chociaż walczył o cele czysto polityczne, Kościół uznał go za męczennika i kanonizował. Protektorzy wiary Wprowadzenie chrześcijaństwa nie oznaczało jeszcze, że nowa religia zatriumfuje. W wielu krajach, zwłaszcza środkowej Europy, wybuchały bunty określane jako reakcja pogańska. Ich stłumienie i zbudowanie sprawnej administracji kościelnej zależało od władzy świeckiej. Czeski książę Wacław I musiał wypędzić ze stolicy rodzoną matkę Drahomirę, która jako regentka próbowała przywracać prasłowiańskie kulty. Odbudował zniszczone za jej rządów kościoły, ufundował romańską rotundę, na której fundamentach wyrosła praska katedra św. Wita. Według legendy był tak pobożny, że zachowywał się bardziej jak mnich niż władca. Osobiście uprawiał pszenicę i winorośl, z których wyrabiano opłatki i mszalne wino. Umartwiał się, chodząc boso po śniegu i nakładając włosiennicę pod monarsze szaty. Jego religijność wykorzystał wygnany wraz z matką brat Bolesław. Wiedząc, że Wacław nie odmówi udziału w żadnym ważnym obrzędzie, zaprosił go na uroczyste poświęcenie kościoła w Starym Bolesławcu. I tam nasłał na niego morderców. Chrześcijanie natychmiast zaczęli go czcić jako męczennika, co oficjalnie potwierdził w 973 r. biskup Pragi święty Wojciech. Podstępny Bolesław przejął władzę i – raczej przypadkowo niż intencjonalnie – bardziej niż Wacław przyczynił się do rozwoju chrześcijaństwa w środkowej Europie. Był bowiem ojcem Dobrawy, która została żoną Mieszka I. Na Węgrzech z reakcją pogańską definitywnie rozprawił się pierwszy koronowany władca tego kraju Stefan I. Panowanie rozpoczął w 997 r. od pokonania swego wuja – wedle węgierskich zwyczajów prawowitego następcy tronu. Po koronacji w Boże Narodzenie 1000 r. przystąpił do organizowania struktur kościelnych. Utworzył arcybiskupstwo w Esztergom i 8 biskupstw, nakazał każdym dziesięciu wsiom zbudowanie kościoła. Jak wszyscy ówcześni władcy, bywał brutalny i wojowniczy. W polityce radził sobie znakomicie, gorzej układało mu się życie prywatne. Miał tylko jednego syna, który w 1031 r. zginął na polowaniu. Oznaczało to, że władzę po nim przejmie kuzyn Vazul (Bazyli), który zamiast na Rzym orientował się na Bizancjum. Dla Stefana było to nie do przyjęcia. Vazul nie zamierzał jednak rezygnować z korony. Związał się z antykrólewską opozycją, która przygotowywała zamach stanu. Plan się nie udał, a król okrutnie ukarał krewniaka – kazał go oślepić i wlać mu do uszu rozpuszczony ołów. Jego trzech synów skazał na banicję. W 1083 r. papież Grzegorz VII ogłosił Stefana I świętym. Hagiografowie zadbali, by okrutna zemsta na kuzynie nie psuła wizerunku kanonizowanego monarchy i winę za okaleczenie Vazula przerzucili na królewską małżonkę Gizelę. Wysokie podatki i bunt Nie mniej gorliwym protektorem chrześcijaństwa był król Danii Kanut IV. Panowanie rozpoczął od złożenia na ołtarzu insygniów królewskich, co odczytano jako akt powierzenia państwa Bogu. Sprowadził do kraju cystersów i kilka innych zakonów, fundował nowe świątynie, bezwzględnie rozprawiał się z wszelkimi próbami reaktywowania dawnych kultów. Miał jednak również świeckie ambicje, marzyła mu się korona Anglii. W ramach przygotowań do wojny nałożył na poddanych wysokie podatki i sprowokował ich bunt. 10 lipca 1086 r. osamotniony schronił się z garstką ochroniarzy w kościele w Odense. Gdy stało się jasne, że napastnicy nie uszanują świętości miejsca, wyspowiadał się, przyjął komunię, klęknął przed ołtarzem i czekał na śmierć. Już w następnym roku w kraju zapanowała susza i nastał głód. Odczytano to jako karę za królobójstwo. W 1095 r., jego brat Eryk I poprosił duńskich biskupów, by zwrócili się do papieża z prośbą o kanonizację Kanuta. Po sześciu latach prośba została spełniona przez Paschalisa II. Docenieni rycerze Chrystusa Król Francji Ludwik IX Święty zorganizował aż dwie krucjaty. Nie trzeba było jednak wyruszać aż do Ziemi Świętej, by zasłużyć na aureolę walką z niewiernymi. Król Szwecji Eryk IX zorganizował w 1155 r. krucjatę, której celem było zajęcie i schrystianizowanie Finlandii. W misji miał go wspierać biskup Henryk z Uppsali. Wylądowali w okolicach miasta Turku, gdzie duchowny zaczął organizować zalążki Kościoła. Król przekonany o sukcesie wyprawy wrócił do kraju; biskup pozostał i pięć lat później został zamordowany. W tym samym czasie zginął również Eryk. Okoliczności jego śmierci nigdy nie wyjaśniono. Tradycja przypisuje zabójstwo Duńczykom, którzy mieli szwedzkiego króla uprowadzić po mszy w święto Wniebowstąpienia i obciąć mu głowę. Z woli ludu uznano go więc za męczennika i wraz z biskupem Henrykiem wpisano do wykazu świętych. Doczesne szczątki złożono w relikwiarzu katedry w Uppsali. W bardziej oficjalny sposób kanonizowano władcę Hiszpanii Ferdynanda III, który odbił z rąk muzułmanów Kordobę (1236), Murcję (1243), Sewillę (1248) i zmusił do złożenia hołdu lennego islamskiego emira Grenady. Wobec pokonanych nie miał litości, konfiskował ich majątki i wypędzał ze zdobytych miast. Przymykał oko na rabunki i gwałty. Muzułmanów z Kordoby upokorzył każąc im przenieść kosztowności z tamtejszego meczetu do katedry w Santiago de Compostela. W zdobytych miastach fundował kościoły, szpitale, przytułki dla nędzarzy. To rodziło legendę dobrego władcy troszczącego się o poddanych także po śmierci. Podtrzymywali ją duchowni z katedry w Sewilli, w której zgodnie z ostatnią wolą został pochowany. Raz w roku wystawiali zwłoki króla na widok publiczny, by każdy mógł się przekonać, że jego ciało nie ulega rozkładowi. Mimo to Kościół długo powstrzymywał się z decyzją o kanonizacji. Dopiero w 1655 r. jego kult zatwierdził papież Aleksander VII, a w 1671 r. Klemens X uroczyście wyniósł go na ołtarze jako pierwszego hiszpańskiego monarchę. Nowe badania wykazały, że bagienne mumie były częścią bardzo długiej, europejskiej tradycji Naukowcy przeanalizowali setki bagiennych mumii, które odnaleziono w Europie. Okazuje się, że ten rodzaj mumifikacji był częścią bardzo długiej tradycji. Większość ofiar była brutalnie ... Szlachetni idealiści W panteonie świętych znaleźli się również władcy, którzy unikali wojen, rządzili łagodnie, prowadzili się bardzo moralnie. Król Anglii Edgar zasłużył z tych powodów na przydomek Spokojny, a jego rządy (959–975 r.) nazwano „złotą erą epoki anglosaskiej” – czasów sprzed najazdu Normanów. Gdy biskup Dunstan skrytykował go za związek z kochanką, która urodziła mu nieślubną córkę, zgodnie z nakazaną przez niego pokutą odłożył na 7 lat swoją koronację. Dlatego że nie chciał w państwie żadnych konfliktów, zwłaszcza z Kościołem. Jego rodak Edward Wyznawca całą młodość spędził w Normandii, gdzie wraz z ojcem schronił się po najeździe Duńczyków. Na wygnaniu złożył dożywotnie śluby czystości. Bo był daleko w kolejce do tronu i zamierzał zostać zakonnikiem. Wydarzenia potoczyły się jednak inaczej: kolejni pretendenci do korony umierali lub się wzajemnie wybijali i w 1041 roku Edwarda wezwano do Anglii. Rok później, bez walki o władzę, został obwołany królem. Rządził łagodnie, unikał konfliktów wewnętrznych. Jeszcze za życia władcy krążyły opowieści o jego religijności. Nic więc dziwnego, że gdy w 1066 r. umarł, lud natychmiast uznał go za świętego. A ponieważ za zgodą żony Edyty dotrzymał również ślubu czystości, podobnego zdania byli duchowni. Wbrew pozorom czasy szlachetnych i idealistycznych władców wcale nie minęły. „Cesarz ma 30 lat, wygląda na 20, a myśli jakby miał 10” – powiedział cynicznie o swoim monarsze premier Austrii Ernst von Koerber sto lat temu. Ale Karol I Habsburg nie był naiwnym dzieckiem. Po objęciu władzy w listopadzie 1916 r. szukał sposobu zakończenia rzezi na frontach I wojny światowej. Zaproponował, by Niemcy oddały Francji Alzację i Lotaryngię, a Austro-Węgry dokonały ustępstw terytorialnych na rzecz Włoch, uznały niepodległość Serbii i przekształciły się w federację autonomicznych państw narodowych. Wszystkie strony konfliktu odrzuciły jego projekt. W tej sytuacji starał się przynajmniej ograniczyć skutki wojny, zaprotestował przeciw planom bombardowania Wenecji, nie zgodził się na użycie gazów bojowych. Świętość za różaniec Po zakończeniu walk, rozpadzie cesarstwa i ustanowieniu republiki, odmówił abdykacji. Zrzekł się jedynie „udziału w rządach” (czyli godził się na podobny status jak król Wielkiej Brytanii). Jednak już nikt nie chciał z nim negocjować. Skonfiskowano mu majątek, a gdy wyjechał do Szwajcarii, zabroniono mu powrotu do Austrii. Na Węgrzech zaś po nieudanej próbie odzyskania władzy został internowany i przekazany Anglikom. W listopadzie 1921 r. zwycięskie mocarstwa Ententy podjęły decyzję o wywiezieniu go z rodziną na Maderę. Tam po niespełna roku zmarł na zapalenie płuc. Jego pacyfistyczne przekonania i pobożność (na zesłaniu codziennie odmawiał różaniec) sprawiły, że już trzy lata po śmierci podjęto starania o ogłoszenie go świętym. Przerwały je rządy nazistów. Proces beatyfikacyjny rozpoczęto znów dopiero w 1949 r. Wyniesienie na ołtarze władcy mocarstwa, które rozpętało wojnę światową, budziło jednak sporo wątpliwości. Rozwiał je dopiero Jan Paweł II, czyli Karol Wojtyła – którego podobno ochrzczono tym imieniem właśnie na cześć Habsburga. Beatyfikował cesarza w 2004 r. Lecz czy kiedykolwiek dojdzie do kanonizacji? W dzisiejszych czasach błogosławiony Karol I Habsburg raczej słabo wsłuchuje się w wołania o pokój na świecie.
Władysław Herman był nieudolnym księciem. Kontrolowali go możnowładcy, a żona zdradzała
Władysław Herman nigdy nie zabiegał o koronę królewską. Wybrał status księcia. Aby uspokoić sytuację na granicy polsko-czeskiej, poślubił czeską księżniczkę Judytę. Z tego związku urodził się Bolesław zwany Krzywoustym. Po śmierci Judyty pojął za żonę niemiecką księżniczkę, co powstrzymało najazd cesarza Henryka IV na terytorium Piastów. Jednak w tak trudnych czasach, jak te, w których panował Władysław Herman, dobre małżeństwa to było za mało.
W tym artykule: Władysław Herman to władca przypadkowy Możnowładcy wybierają i kontrolują księcia Małżeństwa Władysława Hermana Koniec władzy księcia Po chwalebnym okresie panowania Bolesława Chrobrego, kolejne lata nie były dobre dla rodzącego się dopiero państwa polskiego. Od wewnątrz targały nim waśnie i spory o władzę. Od zewnątrz łasili się na nie potężniejsi sąsiedzi. Nie inaczej było za czasów księcia Władysława I Hermana. Władzę zwierzchnią nad krajem przejął po starszym bracie – Bolesławie Śmiałym. Władysław Herman to władca przypadkowy Władysław Herman był synem Kazimierza Odnowiciela i Marii Dobroniegi. Przyszedł na świat w 1043 roku, a władzę nad krajem objął jako mężczyzna w sile wieku. Chociaż wywodził się z rodu Piastów i otrzymał wychowanie mające przygotować go do objęcia władzy, kronikarze nie wyrażają się o nim w zbyt pochlebnych słowach. Miał być popychadłem i nieudacznikiem, a za jego panowania Polska znowu spadła do roli petenta. Na monarszy tron wypchnęli go możni, którzy zbuntowali się przeciwko Bolesławowi Śmiałemu. Ale ci sami możni nie widzieli we Władysławie nikogo, poza marionetką, którą można łatwo sterować. Imperium Bolesława Chrobrego. Zbudował państwo od Kijowa po Pragę Bolesław Chrobry zajął Pragę i Kijów, groził cesarzowi bizantyjskiemu. Jego potęgi nie zdołał złamać nawet władca Niemiec. Faktem jest, że przed rokiem 1079 nie ma o nim wzmianki w kronikach. Nie widać go przy ojcu – Kazimierzu Odnowicielu. Nie ma dokumentów świadczących o jego udziale w rządzeniu krajem, w bitwach. Słowem w niczym, co cechowało ówczesne możne rody. Pojawił się jak królik z kapelusza maga. Możnowładcy wybierają i kontrolują księcia Objął władzę, ponieważ jego brat – Bolesław Śmiały – wydał rozkaz torturowania biskupa krakowskiego Stanisława. Tortury, które miały być karą za zdradę, zakończyły się śmiercią duchownego. A ta wywołała zamieszki w kraju, a wreszcie doprowadziła do spisku i odebrania władzy monarszej Bolesławowi Śmiałemu. Ten uciekł wraz z rodziną na Węgry, gdzie zmarł w tajemniczych okolicznościach w 1081 roku. Ktoś musiał objąć władzę. A skoro to możni obalili poprzedniego króla, to teraz potrzebowali kogoś, kto, zamiast nimi władać, będzie ich słuchał. Taki był właśnie Herman. Za jego panowania faktyczną władzę w państwie sprawował jego palatyn Sieciech z małopolskiego rodu Starżów-Toporczyków. To on był główną postacią buntu przeciwko poprzedniemu władcy i to on osadził na tronie Hermana. Palatyn, mający pod swoją władzą dwór, pełnił najwyższe obowiązki wojskowe i państwowe podczas nieobecności monarchy. Sieciech sprawował faktyczne rządy nad księstwem, wybijając własną monetę i pełniąc rolę pierwszego opiekuna Bolesława Krzywoustego, czyli syna Władysława. Władysław był uzależniony od swojego – w teorii – podwładnego. Sieciech, działając z ambicji, żądzy władzy i chęci wzbogacenia się, nie cofał się przed niczym. Nawet przed uwiedzeniem książęcej żony. Małżeństwa Władysława Hermana Pierwszą żoną księcia Władysława I Hermana była Polka. To w sumie wszystko, co o niej wiemy. Nie ma nawet pewności, w jakim obrządku zawarto małżeństwo. Być może w obrządku słowiańskim. Niektórzy historycy twierdzą, że pierwsza żona Władysława I Hermana nosiła imię Przecława. Z tego związku narodził się Zbigniew. Judyta, córka króla Czech Kolejną żoną władcy została Judyta z czeskiej dynastii Przemyślidów, córka króla Czech Wratysława II. Związek, tym razem w obrządku katolickim, zawarto w 1080 lub w 1081 roku. Małżeństwo było polityczne i miało zapewnić Polsce spokój ze strony potężnych wówczas Czech. Z tego związku narodził się Bolesław Krzywousty. Jednak jego przyjście na świat wymagało wiele, bo Judyta długo nie mogła zajść w ciążę. Tak opisuje to kronikarz Kosmas: „Ponieważ była niepłodna zawsze siebie samą umartwiała. Oddawała się Bogu ze łzami jako żywa ofiara, rozdając jałmużny, pomagała wdowom i sierotom, sypiąc bardzo hojnie złoto i srebro po klasztorach, polecała się modlitwom kapłanów, aby przez wstawienie się świętych z łaski Bożej otrzymała potomstwo, którego natura jej odmówiła.” Według Gala Anonima, Bolesław przyszedł na świat dzięki wstawiennictwu św. Idziego i „przetopienia stosu złota w wyobrażenie człowieka”. Taki podarek wysłano do mnichów z francuskiego klasztoru Saint-Gilles, gdzie znajdowały się relikwie świętego. Bolesław urodził się 20 sierpnia 1086 roku. Niestety, matka nie cieszyła się nim długo, bo zmarła jeszcze w tym samym roku. Niewierna Judyta, córka cesarza Kolejną żoną władcy została również Judyta. Ale tym razem była to córka cesarza Niemiec Henryka III i siostra jego następcy Henryka IV. Do zawarcia małżeństwa doszło najprawdopodobniej w 1088 roku. Panna młoda miała wówczas już 40 lat i była wdową po królu Węgier, Salomonie. Wspólnie tworzyli związek, który w dzisiejszych czasach określilibyśmy jako otwarty. W kolejnym małżeństwie Judyta nie uważała, że musi cokolwiek zmieniać, dlatego Władysław I Herman był ponoć wyjątkowo często zdradzany. Najdłuższy i najbardziej namiętny związek połączył Judytę z palatynem Sieciechem. Książęca żona urodziła Władysławowi trzy córki. Jednak historycy powątpiewają, czy którakolwiek faktycznie była córką Piasta. Faktem jest, że pozycja Judyty na dworze nie była zbyt silna. Przede wszystkim dlatego, że nie urodziła władcy syna, który mógłby przejąć władzę. Córki nie dziedziczyły monarszych przywilejów. Judyta wiedziała też, że jeśli na tronie zasiądą Zbigniew lub Bolesław, jej dni w Polsce będą policzone. Rozumiała to tym mocniej, że o swoją schedę zaczął dopominać się już Zbigniew po powrocie z klasztoru, do którego wysłał go ojciec. W takiej sytuacji sojusz z potężnym palatynem mógł jej przynieść znaczne korzyści. Koniec władzy księcia Ostatecznie synowie Władysława – Bolesław i Zbigniew – pogodzili się i wspólnie wystąpili przeciwko Sieciechowi. Ten został wygnany, ale to nie zaspokoiło jego ambicji. Powrócił do kraju, co okazało się błędem, bo został oślepiony. Zarówno Herman, jak i Sieciech zmarli przed Judytą. Władysław I Herman przekazał władzę synom, sobie zostawiając jedynie nominalną władzę nad Mazowszem. Zmarł 4 czerwca 1102 roku. Został pochowany w płockiej katedrze. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zagłada wielkich małp. Dlaczego największe naczelne, jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi, wyginęły?
Kilkaset tysięcy lat temu na terenie dzisiejszych południowych Chin żyły gigantyczne małpy. Dzisiaj pozostały po nich tylko skamieniałości. Co się stało z „poprzednikami King Konga”?
W tym artykule: Gigantopiteki – potężni mieszkańcy lasów Kiedy wyginęły gigantopiteki Zmiana klimatu doprowadziła do zagłady małp Ta historia zaczyna się od zęba. A konkretnie – od trzeciego trzonowca, który w 1935 r. trafił do rąk geologa i paleontologa Ralpha von Koenigswalda. Von Koenigdwald, uznany badacz hominidów, doszedł do wniosku, że ząb należy do nieznanego gatunku ogromnej małpy naczelnej. Jako pierwszy opisał gigantopiteki – wymarłe małpy większe od dzisiejszych goryli górskich, największych małp człekokształtnych. Od tamtego czasu naukowcy zgromadzili sporo szczątków rodzaju Gigantopithecus. W większości są to zęby – ponad dwa tysiące – oraz cztery żuchwy. Na ich podstawie udało się odtworzyć wygląd i sposób życia gatunku Gigantopithecus blacki, jedynego znanego przedstawiciela gigantopiteków. Zagadką pozostawało, co stało się z tymi wielkimi naczelnymi, żyjącymi na Ziemi w tym samym czasie co orangutany? Dlaczego te drugie przetrwały do naszych czasów, zaś „poprzednicy King Konga” – nie? − Historia G. blacki jest zagadką w paleontologii. Jak tak potężne stworzenie mogło wyginąć w tym samym czasie, gdy inne naczelne przystosowywały się i przeżywały? Przyczyna jego zniknięcia to święty Graal tej dyscypliny – mówi paleontolog prof. Yingqi Zhang z Chińskiej Akademii Nauk. Gigantopiteki – potężni mieszkańcy lasów Wyobraźmy sobie, że cofamy się w czasie o dwa miliony lat i przenosimy do dzisiejszych Chin, do regionu Kuangsi. Obszar ten porastają gęste i ciemne lasy. Korony drzew są zbite i nie przepuszczają wiele światła. Pory roku są podobne do siebie, wokół jest dużo źródeł wody i pożywienia. Jednymi z najbardziej spektakularnych mieszkańców tych terenów są małpy Gigantopithecus blacki. Giganty te mają nawet 3 metry wysokości – czyli są wyższe o metr, półtora od znanych nam goryli. Ich waga dochodzi do 250–300 kg. Żywią się owocami, liśćmi i kłączami, które obgryzają, zgniatają i przeżuwają z pomocą potężnych szczęk i trzonowców. Szkliwo na ich zębach ma aż 6 mm grubości, więcej niż u jakichkolwiek znanych małp. Potężni roślinożercy, których opis zaskakująco przypomina tybetańskiego yeti albo Wielką Stopę, mają się dobrze przez ponad półtora miliona lat. Kiedy wyginęły gigantopiteki Później jednak wymierają. Naukowców szczególnie interesuje to „później”. – Dokładne ustalenie, kiedy dany gatunek znika z zapisu kopalnego, daje nam ramy czasowe do rekonstrukcji jego środowiska i trybu życia – zauważa Kira Westaway, geochronolożka z australijskiego Uniwersytetu Macquarie. Innymi słowy: jeśli chcesz się dowiedzieć, dlaczego dany gatunek wymarł, wpierw musisz jak najdokładniej określić, kiedy to się stało. Taki właśnie cel postawił się sobie międzynarodowy zespół naukowców z Chin, Australii i Stanów Zjednoczonych. W najnowszym numerze prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” ukazała się ich praca. Badacze wyjaśniają w niej, kiedy Gigantopithecus blacki zniknął z powierzchni Ziemi. Spekulują również, dlaczego tak się stało. Zmiana klimatu doprowadziła do zagłady małp Naukowcy prowadzili badania w 22 jaskiniach w regionie Kuangsi. W połowie z nich znaleziono ślady wielkich małp, w drugiej nie. Badacze zastosowali sześć różnych technik datowania, żeby ustalić, kiedy szczątki G. blacki znikają z zapisu kopalnego. Jak napisano w informacji prasowej, „ponad wszelką wątpliwość stało się to między 295 tys. a 215 tys. lat temu”. Czyli znacznie wcześniej, niż dotychczas sądzono. Co spowodowało zniknięcie gigantopiteków? Około 700–600 tys. lat temu zmienił się klimat na tamtych terenach. Pory roku zróżnicowały się, co spowodowało zmiany w szacie roślinnej. Zniknęły niektóre ze źródeł pożywienia, a Gigantopithecus blacki – gatunek wyspecjalizowany – nie potrafił ich niczym zastąpić. Nie był w stanie przystosować się, jak orangutany i w rezultacie jego zasięg występowania i liczebność zmalały. Ostatecznie wielkie małpy zniknęły z powierzchni Ziemi. Źródła: EurekAlert, Nature. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Tylko 45 min lotu i jesteś na miejscu. Już w trakcie rejsu zasmakujesz piękna tego regionu
Żeby podziwiać piękną przyrodę i delektować się wybornymi potrawami wykonanymi na bazie lokalnych surowców, wcale nie trzeba dalekich podróży. My obieramy kierunek na Lubelszczyznę.
W tym artykule: Lubelszczyzna winem stoi Odkryj smaki Lubelszczyzny Wielki sukces Lublina Na Lubelszczyznę, jednego z piękniejszych regionów Polski możemy szybko dotrzeć liniami LOT-u, a regularne loty do Lublina z Warszawy odbywają się trzy razy w tygodniu: w poniedziałki, środy i piątki. Lot trwa 45 minut. W styczniu ceny zaczynają się od 189 PLN w obie strony z wliczonym bagażem podręcznym o wadze do 8 kg. W okresie okołoświątecznym PLL LOT wprowadził także zmiany w menu nawiązujące do polskich, świątecznych tradycji kulinarnych. Od grudnia na pokłady rejsów krótkodystansowych powróciły wigilijne smaki od piekarni Putka. Słodka drożdżówka ze śliwką i cynamonem oraz wytrawny pasztecik z kapustą i pieczarkami zastąpią obecnie oferowane przekąski. Ponadto na wszystkich rejsach rozkładowych krótkiego i dalekiego zasięgu w LOT Business Class oraz LOT Premium Economy Class dostępna jest również świąteczna herbata o smaku cynamonowo-pomarańczowym oraz możliwość degustacji pochodzących z regionu Lubelszczyzny win. Lubelszczyzna winem stoi Pagórkowaty krajobraz Wyżyny Lubelskiej i Roztocza w połączeniu z coraz cieplejszym klimatem sprzyja uprawie winorośli. Najlepiej udają się tu odmiany służące do produkcji win białych, często spokrewnionych z Rieslingiem. Powstające z nich wino zaskakuje świeżością, niezwykłym smakiem i aromatem. W jego bukiecie dają się wyczuć egzotyczne owoce, ale przede wszystkim polskie jeżyny, owoce leśne, brzoskwinia, jabłko i gruszka. Znajdują się w nim również ziołowe akcenty lokalnej tarniny, lebiodki czy pokrzywy. Na pokładach samolotów LOT-u będzie można degustować pochodzące z tego regionu białe, wytrawne wino Seyval Blanc z Winnicy Zamojska położnej na Roztoczu. Zetkniemy się w nim z aromatem szarej renety, polskiej brzoskwini, mandarynki, szparagów, kwiatu jaśminu i pokrzywy. W listopadzie i grudniu próbowaliśmy wina Souvignier Gris z rodzinnej Winnicy Mickiewicz usytuowanej na obrzeżach Opola Lubelskiego. Białego wytrawnego z akcentami melona, gruszki i pomelo oraz ziołowymi dodatkami rumianku i pokrzywy. Każdego rodzaju wina będzie można spróbować cyklicznie przez dwa miesiące. Odkryj smaki Lubelszczyzny Jak już znajdziemy się w tym uroczym zakątku Polski warto również spróbować regionalnych potraw Lubelszczyzny. Ze względu na dawne ubóstwo regionu bazują na prostych i tanich składnikach. Są to kasza, mąka, twaróg oraz świeże warzywa, głównie cebula. Prym wiedzie słynny cebularz lubelski, czyli placek drożdżowy z cebulą i ziarnami maku. Danie wywodzące się z kuchni żydowskiej. Inną potrawą, powstającą na bazie podobnych składników, jest pieróg biłgorajski robiony również na bazie ciasta drożdżowego z nadzieniem z kaszy gryczanej, ziemniaków, białego sera, jajek, śmietany i przypraw. „To jest to, co tak bardzo podziwiam w Polakach”. Nowe safety video LOT-u stało się hitem Instruktaż bezpieczeństwa w samolocie wcale nie musi być nudny. Udowadniają to Polskie Linie Lotnicze LOT, które wspólnie z Muzeum Narodowym w Warszawie przygotowały wyjątkowe safety video... W okresie bożonarodzeniowym towarzyszy mu sos grzybowy. Innym świątecznym daniem jest farsz z kaszy gryczanej i suszonych grzybów zawijany w liście kapusty. Sodziaki to z kolei bułeczki z mąki i wody występujące w wersji słonej i słodkiej. W bogatszej wersji w ich składzie znajdują się również jajka, maślanka lub zsiadłe mleko. Ta potrawa z Podkarpacia swoją nazwę wywodzi od sody oczyszczonej dodawanej w celu spulchnienia placuszków. Wielki sukces Lublina Przypomnijmy, że miniony rok okazał się niezwykle udany dla Lublina i całego regionu. W 2023 „stolicę wschodniej Polski” – po raz pierwszy w historii – odwiedziło milion turystów. Tylko od lipca do września do miasta zawitało 567 tys. podróżnych, czyli niemal dwukrotnie więcej niż w analogicznym okresie poprzedniego roku. W czołówce najchętniej odwiedzanych atrakcji Lublina znalazły się: Zamek Lubelski, Stare Miasto, Krakowskie Przedmieście, Plac Litewski z fontanną multimedialną, Archikatedra Lubelska z Wieżą Trynitarską oraz Ogród Saski.
Co zrobić, by twój pies był jak najdłużej zdrowy? Jest jeden ważny czynnik i nie chodzi o jedzenie
By psy mogły jak najdłużej cieszyć się zdrowiem, potrzebują tego samego co ludzie. Czyli nie tylko odpowiednich ilości właściwego jedzenia i częstych wizyt weterynaryjnych, ale również kontaktów społecznych. Z innymi psami oraz z ludźmi.
W tym artykule: Co jest ważne dla psa? Pies i dziecko Co jest dobre dla psa? Stado psów bawi się razem na wybiegu dla zwierząt? Jeśli twój czworonóg ma ochotę, powinieneś pozwolić mu do nich dołączyć. Naukowcy ustalili, że więzi społeczne są dla psów równie ważne, jak dla ludzi. Korzyści, jakie dają, są pięć razy bardziej istotne dla zwierzęcia niż inne czynniki, które zwykło się uważać za decydujące dla zdrowia psa. Takie wnioski płyną z badań naukowców opublikowanych w zeszłym roku w czasopiśmie „Evolution, Medicine & Public Health”. Ich autorzy zebrali dane o ponad 21 tys. psów od ich opiekunów. Psy były różnych ras i w różnym wieku. Naukowców interesowało, co w największym stopniu wpływa na dobrostan zwierząt. Bardzo ważnym czynnikiem, dotychczas niedocenianym w przypadku psów, okazały się relacje społeczne. Czyli więzi z innymi psami, a także z ludźmi. – To pokazuje, że tak jak w przypadku innych zwierząt społecznych, w tym ludzi, posiadanie większej liczby „znajomych”, może mieć wpływ na zdrowie psa – komentuje Bri McCoy z Uniwersytetu Stanowego Arizory, współautorka pracy. Co jest ważne dla psa? Psie więzi społeczne są znacznie istotniejsze niż inne rzeczy, które przywykło się uważać za istotne. Takie jak np. sytuacja finansowa opiekunów. Ta ostatnia jednak ma wpływ na zdrowie zwierzęcia. Im gorzej powodzi się ludziom – im mają niższy dochód – tym gorsze jest zdrowie i mniejsza mobilność psa. Jak pies okazuje miłość? Sekrety głębokiej relacji człowieka z psem Czy wiesz, jak twój pies okazuje miłość? Dlaczego, kiedy go tulisz i drapiesz za uchem, sam czujesz się szczęśliwy? Korelacje między tymi czynnikami są jednak znacznie bardziej skomplikowane, niż mogłoby się wydawać. Z powyższego nie wynika wcale, że w psy w gospodarstwach o wyższych dochodach są zdrowsze. Wręcz przeciwnie, naukowcy ustalili, że jeśli opiekunom lepiej się powodzi, psy prawdopodobnie będą miały zdiagnozowane więcej chorób. To efekt tego, że w lepiej sytuowanych rodzinach psy częściej przechodzą kosztowne badania diagnostyczne, które skutkują rozpoznaniem większej liczby schorzeń. Pies i dziecko A jak na psa wpływa pojawienie się w rodzinie dziecka? Tutaj badacze odkryli kolejny paradoks. Otóż okazało się, że im więcej dzieci w domu, tym gorzej dla zdrowia psa. Oczywiście nie oznacza to, że dzieci w jakikolwiek sposób psu szkodzą. – To raczej kwestia alokacji zasobów – wyjaśnia McCoy. Innymi słowy – im więcej dzieci, tym, co zrozumiałe, rodzice poświęcają im więcej czasu i uwagi. Siłą rzeczy jednego i drugiego mają wówczas mniej dla czworonoga. Co jest dobre dla psa? Warto podkreślić, że dane, na podstawie których naukowcy wysnuli powyższe wnioski, pochodzą od opiekunów psów. Mogą być więc niedokładne lub zniekształcone. Oraz że odkryto jedynie korelację między więziami społecznymi czworonoga a jego zdrowiem. Korelacje nie jest tym samym, co związek przyczynowo-skutkowy, gdy jeden czynnik wywołuje drugi. Niezależnie od ograniczeń badania, płynące w niego wnioski warto wziąć pod uwagę, jeśli jest się opiekunem psa. Podobnie jak inne zalecenia badaczy dotyczące czworonogów. Jacqueline Boyd, wykładowczyni z Uniwersytetu Nottingham Trent, opublikowała dwa lata temu w portalu „The Conversation” listę zawierającą pięć sposobów na zapewnienie psu długiego i zdrowego życia. Co się na niej znajduje? Pilnuj wagi psa. Brak nadwagi zwierzęcia nie tylko daje mu większe szanse na dłuższe życie, ale i zmniejsza ryzyko pojawienia się różnych schorzeń, takich jak np. zwyrodnienia stawów. Planuj posiłki psa tak, by dostarczyły mu wszystkich potrzebnych składników. Zapewnij psu dużo spacerów. Wysiłek fizyczny jest ważny dla kondycji i dobrego samopoczucia: zarówno psa, jak i twojego. Ucz psa nowych sztuczek. Dzięki temu umysł zwierzęcia będzie musiał mierzyć się z wyzwaniami, przez co wolniej będzie się starzał. Psy szczególnie lubią węszyć – wykorzystaj to podczas zabaw. Dbaj o więź z psem. Dzięki temu nie tylko będzie się czuł kochany i bezpieczny, ale i ty prędzej spostrzeżesz, jeśli w jego zachowaniu pojawią się subtelne zmiany. Regularnie odwiedzaj z psem weterynarza. Dbaj o szczepienia, monitoruj stan zdrowia psa i pamiętaj o ochronie przed kleszczami. Źródła: Science Alert, Evolution, Medicine & Public Health, ASU News, The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Śmiertelna dawka kofeiny jest dość duża. Ile by trzeba wypić kawy, aby ją osiągnąć?
Kofeina obecna w kawie, herbacie i kakao jest silnym stymulatorem układu nerwowego. Jej duża ilość jest jednak toksyczna. Jaka jest śmiertelna dawka kofeiny?
W tym artykule: Działanie kofeiny na człowieka Szkodliwa dawka kofeiny Śmiertelna dawka kofeiny Jak wzmocnić działanie kofeiny Wpływ kofeiny na kobiety w ciąży Kofeina a palpitacje serca Wpływ kofeiny na nawodnienie organizmu Kofeinę zawartą w kawie czy herbacie ludzkość stosuje od kilkuset lat. Ma ona typowe dla tej grupy działanie: poprawia koncentrację, odpędza sen, zwiększa produktywność, szybkość reakcji na bodźce. Nic dziwnego, że kofeina stała się częścią współczesnej kultury. Jednak ten składnik w nadmiarze może być szkodliwy. Warto zatem wiedzieć, ile wynosi śmiertelna dawka kofeiny. Działanie kofeiny na człowieka Kofeina zaliczana jest do alkaloidów. Osłabia ona oddziaływanie adenozyny na komórki nerwowe. Adenozyna hamuje aktywność neuronów. Kofeina znosi to działanie, czego efektem jest odczuwane po jej spożyciu pobudzenie. Towarzyszy temu przyspieszenie tętna, rozszerzenie niektórych naczyń krwionośnych i ułatwienie skurczu mięśni. Organizm osoby regularnie spożywającej kofeinę przyzwyczaja się do tych efektów. Kofeina produkowana jest przez ponad 60 gatunków roślin. Nazwę zawdzięcza kawowcowi (Coffea), pochodzącemu z Etiopii i uprawianemu tam od tysięcy lat. Kawa dla wielu osób jest codziennym napojem, mającym również właściwości zdrowotne. Analizy wykazały, że zawarte w niej przeciwutleniacze wydłużają życie i chronią przed chorobami. Szkodliwa dawka kofeiny Duża ilość kofeiny wywołuje bezsenność, nadpobudliwość, zaburzenia rytmu serca czy bóle brzucha. Dlatego nie powinniśmy spożywać więcej niż 400 mg kofeiny dziennie. Taką ilość zawiera 8–10 małych espresso albo 5–6 filiżanek kawy parzonej. Czy kawa bezkofeinowa to napój „gorszego sortu”? [TYLKO O KAWIE] Dla wielu ludzi kawa i kofeina są nierozerwalnie połączone. Działanie jest proste – piją kawę, żeby pobudzić się, dzięki zawartej w niej kofeinie. Jednak są sytuacje, w których chętn... Jednak kofeina znajduje się nie tylko w kawie, ale także w herbacie, czekoladzie, coli i napojach energetyzujących. Tych dwóch ostatnich rodzajów napoju lepiej w ogóle nie pić. Zawierają dużo cukru i mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie. Kofeina sprzyja powstawaniu zmian zapalnych w obrębie żołądka i jelit. Zwiększa także objawy choroby refluksowej i niestrawności. Kofeina sprawia, że organizm szybciej wydala wapń i magnez. Zwiększa to ryzyko złamań i osteoporozy. Śmiertelna dawka kofeiny Przeciętny człowiek spożywa dziennie średnio 60 miligramów kofeiny. To o wiele mniej niż dawka groźna dla życia. Przyjmuje się, że wynosi ona bowiem 150–200 mg/kg masy ciała. Co to oznacza w praktyce? Dla dorosłego człowieka ważącego 70 kg śmiertelna dawka kofeiny to mniej więcej 10 gramów. Czyli tyle, ile zawiera ok. 120 filiżanek kawy. Wypicie takiej jej ilości wydaje się niemożliwe. Jednak kofeina dostępna jest także w czystej postaci jako tabletki czy proszek. Stosują ją m.in. sportowcy. W takiej formie przedawkowanie jest możliwe. Dlatego zaleca się nieprzekraczanie dawki 400 mg kofeiny dziennie. Jak wzmocnić działanie kofeiny Kofeinową stymulację można dodatkowo wzmocnić, zażywając jednocześnie L-teaninę. To aminokwas występujący w zielonej herbacie, który ma działanie uspokajające i relaksujące. Dzięki temu zmniejsza negatywne skutki uboczne wywoływane niekiedy przez kawę (np. nerwowość). Wpływ kofeiny na kobiety w ciąży Napojów z kofeiną powinny wystrzegać się wszystkie przyszłe matki. Przy czym chodzi tu zarówno o kobiety w ciąży, jak i te, które dopiero próbują w nią zajść. Do niedawna przyjmowano, że kobieta w ciąży może bezpiecznie przyjmować dawkę 200 mg kofeiny dziennie. To równowartość dwóch filiżanek niezbyt mocnej kawy. Jednak nawet niewielkie spożycie tej substancji pogarszało szanse na zajście w ciążę i jej bezproblemowy przebieg. W wielu pracach naukowych wykazano, że kofeina zwiększa: ryzyko poronienia, urodzenia martwego dziecka, niskiej wagi urodzeniowej noworodka, wystąpienia białaczki u dziecka w późniejszych latach. Duża, licząca 400 mg dawka kofeiny utrudnia zajście w ciążę kobietom, które decydują się na zapłodnienie pozaustrojowe. Kofeina a palpitacje serca Z dużych, bo przeprowadzonych na 17 tysiącach osób badań wynika, że kawa jest bezpieczna dla osób z zaburzeniami rytmu serca. Wcześniej panowało dość powszechne przekonanie, że kofeina zawarta w kawie może powodować zaburzenia jego pracy. Jednak uczeni nie znaleźli dowodów na taki związek. Wręcz przeciwnie, kawa może nawet uspokoić serce. Choć tu badacze twierdzą, że efekt jest niewielki. Wpływ kofeiny na nawodnienie organizmu Z badań wynika, że Polacy najczęściej piją nie wodę, lecz herbatę i kawę. Czy te napoje dobrze nawadniają? Tu zdania są podzielone. Niektórzy specjaliści uważają, że napoje zawierające kofeinę wręcz odwadniają, ponieważ ta substancja ma działanie moczopędne. Ich zdaniem jeśli wypijemy filiżankę kawy, powinniśmy dodatkowo wypić filiżankę wody, żeby bilans wyszedł na zero. Jednak badania podważyły ten pogląd. Kofeina może rzeczywiście mieć działanie moczopędne, ale tylko u osób, które konsumują ją sporadycznie. Ci, którzy herbatę czy kawę piją regularnie, w pewnym sensie są na to działanie uodpornieni. Źródło: archiwum NG.
Od kogo Szekspir ściągnął swój słynny dramat? Zainspirowały go wydarzenia z Polski
W XIV w. mazowiecki książę Siemowit III z zazdrości udusił swoją piękną żonę. Tę dramatyczną historię wykorzystał potem sam William Szekspir.
W tym artykule: Książę Siemowit kazał udusić swą żonę Ludmiłę Polska historia w angielskiej literaturze Siemowit i Ludmiła w wersji Szekspira Polska stanowiła inspirację dla Anglii Litwa w „Hamlecie”, czyli Transpolonia Historie bez happy endu Siemowit III (1320–1381), bez którego nie powstałaby Szekspirowska „Zimowa opowieść”, uznawany był za jednego z najwybitniejszych władców Mazowsza. Uczestniczył w prestiżowym zjeździe monarchów europejskich w Krakowie w 1364 r. Utrzymywał dobre stosunki z królem Polski Kazimierzem. Córkę wydał za mąż za Kaźka Słupskiego, królewskiego wnuka. Według przekazów był „mądrym i zacnym rządcą”, ale zarazem „mężem surowym, popędliwym, skłonnym do podejrzeń”. I to właśnie on stał się w latach 60. XIV w. sprawcą tragedii, która odbiła się szerokim echem w całej Europie. Miejscem tej tragedii był zbudowany za panowania Siemowita III zamek w Rawie Mazowieckiej, a w szczególności zachowana do dziś ośmioboczna wieża zamkowa. Książę Siemowit kazał udusić swą żonę Ludmiłę Książę był dwukrotnie żonaty. W pierwszym małżeństwie przyszło na świat 5 dzieci (m.in. Janusz i Siemowit, których ojciec dopuścił do współrządzenia). Jak relacjonował w kronice Janko z Czarnkowa, po śmierci pierwszej żony władca ożenił się z córką księcia ziębickiego Ludmiłą (niektórzy historycy sugerują, że miała na imię Anna lub Elżbieta). Siemowit III poznał 19-letnią pannę, gdy przebywał na dworze cesarza Karola IV. Władca „rozmiłował się w niej aż do zbytku i zazdrości”. Ślub odbył się ok. 1357 r. Ludmiła urodziła mężowi dwóch synów. Niestety, obaj szybko zmarli. Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? Mieliśmy króla, którego wrogowie tak starannie wymazali z historii i pamięci potomnych, że do dziś trwają spory, czy w ogóle istniał. Bolesław Zapomniany był wnukiem Bolesława Chrobrego... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/boleslaw-zapomniany-syn-mieszka-ii-dlaczego-ten-krol-polski-zostal-wykreslony-z-historii-naszego-kraju-fot-public-domain-8330c36.jpg" width="852" height="481" alt="Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? (FOT. PUBLIC DOMAIN)" title="Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? (FOT. PUBLIC DOMAIN)" /> Gdy była znów przy nadziei, siostra księcia Eufemia i jej syn, książę cieszyński Przemysław I zarzucili Ludmile zdradę małżeńską. Kochankiem miał być dworzanin Dobek. Siemowit uwierzył im, uwięził żonę w wieży rawskiego zamku i rozpoczął śledztwo. Wziął na tortury zaufaną dworkę księżnej, ale jej zeznania nie obciążyły pani. Książę jednak trwał przy podejrzeniach. W 1366 r., w kilka tygodni po narodzinach syna, któremu nadano imię Henryk, polecił Ludmiłę udusić. Dobek zdołał uciec. Opuścił Płock i udał się z pielgrzymką do Ziemi Świętej, napisawszy list wyjaśniający okoliczności wyjazdu. Po 7 latach siepaczom Siemowita udało się schwytać byłego dworzanina. Książę najpierw kazał go umieścić w Prusach (co odbyło się zapewne w porozumieniu z Krzyżakami), następnie torturować, a w końcu powiesić. Wkrótce po tym wydarzeniu o spotkanie z księciem zaczął zabiegać nieznajomy franciszkanin. Zapewniał, że księżna była niewinna, a powiedział mu o tym pewien człowiek na spowiedzi, tuż przed śmiercią. Nie wiadomo, kim był penitent, ale słów duchownego, zdradzającego na dodatek tajemnicę spowiedzi, nie wypadało lekceważyć. Polska historia w angielskiej literaturze Część rodziny też nie podzielała przekonania o winie Ludmiły. Ponieważ mały Henryk został zaraz po urodzeniu oddany przypadkowej kobiecie mieszkającej pod Rawą, w 1369 r. córka Siemowita III z pierwszego małżeństwa – Małgorzata – wysłała dwóch jeźdźców, którzy w nocy uprowadzili dziecko. Księżna umieściła chłopca na dworze męża Kaźka w Słupsku. Wychowała przyrodniego brata stosownie do stanu książęcego. Gdy chłopiec nieco podrósł, wysłała go na dwór ojca. Siemowit, przekonany podobieństwem Henryka, uznał go za potomka. Otoczył staranną opieką i polecił kształcić. Przeznaczył go do stanu duchownego. W 1379 r. obdarzył Henryka tytułem przewodniczącego kapituły katedralnej w Płocku. Sam do końca życia żałował ponoć swej zbrodni i nakazał odprawiać msze żałobne za zamordowaną żonę. Wypadki te opisał w swojej „Kronice” Janko z Czarnkowa. Siemowit III zaliczał się do jego politycznych wrogów, trudno więc powiedzieć, czy Janko zrelacjonował je rzetelnie. Niemniej wieść o wydarzeniach na zamku rawskim rozniosła się poza granice kraju.Jako pierwszy z dramaturgów sięgnął po wątek rawskiej tragedii Robert Greene (1558–1592), angielski autor oraz krytyk. W 1588 r. napisał utwór „Pandosto: Triumf czasu, czyli historia Dorastusa i Fawnia”, który czerpał z historii Siemowita i Ludmiły. Tak przynajmniej twierdzą znawcy literatury pochodzącej z tego okresu. M.in. Leslie Dunton-Downer i Alan Riding w encyklopedii „Szekspir” oraz Oscar James Campbell w „A Shakespeare Encyclopaedia”. Greene przeniósł akcję wydarzeń na Sycylię. Z Siemowita zrobił Czecha, a porwane dziecko okazało się dziewczynką. I dokładnie taki sam scenariusz pojawia się w późniejszej o prawie ćwierć wieku „Zimowej opowieści” Szekspira, datowanej na lata 1610–1612. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Siemowit i Ludmiła w wersji Szekspira Oto główny bohater król Leontes (czyli mazowiecki władca Siemowit III) niszczy własne szczęście rodzinne, rzucając przeciw żonie wyssane z palca oszczerstwa, a następnie oskarżając ją o zdradę. Królowa (w domyśle: Ludmiła), pełna godności i pokory, poddaje się złemu losowi. Król to szaleniec, a tyran na tronie to typ władcy dobrze znany Anglikom z czasów dynastii Tudorów... Dzieło Greene’a było romansem pasterskim. Czyli utworem – pisanym prozą i przeplatanym wierszem – którego temat stanowi wyidealizowana miłość wśród pasterzy lub arystokratów w pasterskim przebraniu. „Zimowa opowieść” to romans z cechami tragedii. Analogie fabuły są jednak uderzające. Szekspir mógł zapożyczyć historię od Greene’a, bo zwykł czerpać motywy z literatury dawniejszej, co wpisywało się w prawa epoki. Wszelka imitacja, trawestacja czy wręcz naśladownictwo były wtedy typowe, a nawet cenione. Nie znano pojęcia praw autorskich. Szekspir nie widział niczego złego w korzystaniu ze sprawdzonych wzorów. W czasach elżbietańskich popularna była też kooperacja między autorami sztuk i Szekspir także ją podejmował. Z tego powodu podważano kwestię autorstwa części dzieł Szekspira. Tak było i z „Zimową opowieścią”. Pytanie, czy Szekspir znał też kronikę Janka z Czarnkowa? Z polskich historyków na podobieństwo utworów Greene’a i Szekspira do wydarzeń rawskich po raz pierwszy zwrócił uwagę już w 1873 r. Kazimierz Stadnicki, członek Akademii Umiejętności w Krakowie. Nieco później, w 1881 r., do tych samych wniosków doszedł Stanisław Koźmian. Zaś ku wnioskowi, że Szekspir nie tylko skorzystał z romansu Greene’a, ale i zapewne znał dzieło Janka, przychylał się Paweł Jasienica. Nie ma jednak bezpośrednich dowodów, że polska kronika została w interesujących nas latach przetłumaczona na język angielski bądź w innej formie znalazła się w kraju nad Tamizą. Pytanie, w jaki sposób oraz dlaczego Szekspir i Greene mogliby zainteresować się wydarzeniami, które ponad 200 lat wcześniej rozegrały się na terenie dzisiejszej Polski? Polska stanowiła inspirację dla Anglii Szekspir szukał inspiracji w starożytnej klasyce oraz dziełach włoskich, angielskich i z innych krajów. Co ważne, od XVI w. także utwory polskich uczonych trafiały w odpisach do angielskich bibliotek uniwersyteckich, do księgozbioru parlamentu i na dwór królewski. Zainteresowanie Rzecząpospolitą Obojga Narodów brało się m.in. stąd, że demokracja (szlachecka) zwyciężyła u nas nad absolutyzmem. Ustrój Rzeczypospolitej przeciwstawiany był innym krajom kontynentu, pogrążonym w waśniach. Życie po życiu Władysława Warneńczyka. Czy król Polski i Węgier faktycznie zginął? Po klęsce w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 roku niewiele osób uwierzyło w śmierć polskiego króla. Pojawienie się samozwańców było więc tylko kwestią czasu. Rozległość i potęga państwa polsko-litewskiego sprawiały, że i w Anglii istniało duże zapotrzebowanie na informacje o jego mieszkańcach, prawach czy sile militarnej. Dowodem na to są liczne wydania pierwszego informatora o Polsce – „Polonii” Marcina Kromera z 1578 r. Ponadto ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej doczekał się opisu w dziele, które uzyskało na Zachodzie duży rozgłos. Była to rozprawa biskupa, królewskiego sekretarza i dyplomaty Wawrzyńca Goślickiego „De optimo senatore” (O najlepszym senatorze) z 1568 r. W języku angielskim została wydana dwukrotnie (a nigdy w polskim!). Stała się w Anglii dziełem popularnym, które wywarło pewien wpływ na tamtejszą myśl polityczną. To, że do jej czytelników należał Szekspir, podkreślał w swoich publikacjach prof. Janusz Tazbir. Badacze dopatrują się śladów znajomości utworu Goślickiego w szekspirowskim „Hamlecie”. Dramaturg miał przejąć do swego arcydzieła nie tylko pewne zwroty i koncepcje polityczne, lecz także imię i postać Poloniusza. W „Hamlecie” pojawia się też wątek jakiejś wojny w Skandynawii, prowadzonej przez Polskę. Niezależnie więc od tego, że znał dzieło Greene’a, Szekspir na pewno słyszał o Polsce. Lecz dodatkowym źródłem wiedzy o tym, co wydarzyło się kilka wieków wcześniej na mazowieckim dworze, niekoniecznie musiała być „Kronika” Janka z Czarnkowa. Litwa w „Hamlecie”, czyli Transpolonia Pisarka i publicystka Jadwiga Żylińska w książce „Piastówny i żony Piastów” tak wyjaśnia tę kwestię: „Pod koniec XIV w. na dworze angielskim żyło dwoje ludzi świetnie poinformowanych o sprawach dziejących się na dworze Piastów, szczególnie mazowieckich. Ludźmi tymi były nie byle jakie persony, bo królowa Anna, żona Ryszarda II Plantageneta, i jego kuzyn Henryk Lancaster, późniejszy król Henryk IV. Królowa angielska była siostrzenicą Kaźka, na którego dworze wychowywało się wyrzucone przez ojca niemowlę”. Henryk Lancaster swego czasu korzystał z gościnności wielkich mistrzów Zakonu Krzyżackiego. Na ich zaproszenie w 1390 i 1392 roku przybyli do Królewca rycerze i żołnierze, m.in. ze Szkocji i Anglii. Pod pozorem wyprawy krzyżowej podbijali Litwę. W większych sukcesach przeszkodziły im jednak ciągłe niesnaski. Niemniej Lancaster w 1390 r. brał udział w oblężeniu Wilna, gdzie odznaczył się odwagą. Henryk był kuzynem króla Ryszarda II Plantageneta (nic więc nie wskazywało, że odziedziczy kiedyś tron Anglii), wychowywał się razem z nim. Tak się składa, że pierwsza żona Ryszarda to poślubiona w 1383 r. Anna Czeska – córka cesarza, a prawnuczka Kazimierza Wielkiego. Po śmierci ukochanej małżonki Ryszard stał się niedostępny dla otoczenia, a jej śmierć wyzwoliła w nim ponoć istne szaleństwo (nasuwa się pewne podobieństwo do Siemowita III). Zarówno Henryk IV, jak i Ryszard II stali się dwieście lat później bohaterami utworów Szekspira. Zaś Litwa, gdzie wojował Lancaster, pojawia się u Greene’a i Szekspira jako Transpolonia. Znaczące, że podczas XIV-wiecznej wyprawy na Litwę zachodniemu rycerstwu początkowo pomagał… litewski książę Witold, skłócony z Jagiełłą. Opamiętał się wskutek mediacji, której na jego dworze podjął się… znany nam już syn Siemowita III i Ludmiły – Henryk! Wieść o niezwykłych losach mediatora mogła rozejść się między rycerzami. Nic zatem dziwnego, że zdaniem Żylińskiej „dzieje Henryka syna Siemowita III były prawdopodobnie znane na dworze Plantagenetów i w formie na półbajecznej mogły przetrwać do czasów Szekspira”. Historie bez happy endu Dalsze losy Henryka, syna Siemowita, były dramatyczne. Czytelnicy „Krzyżaków” znajdą go pod postacią biskupa płockiego, o którym Maćko z Bogdańca opowiadał w gospodzie „Pod Lutym Turem”. Po tym, jak Henryk doprowadził do zgody między królem Władysławem Jagiełłą a jego bratem księciem Witoldem, powierzono mu następną misję. W 1392 r. pojechał w poselstwie do Kwidzyna. Tam zakochał się w księżniczce litewskiej Ryngalle i, nie bacząc na swój stan duchowny… ożenił się z nią. W roku następnym zmarł od trucizny. Jedni posądzali o tę zbrodnię mściwych Krzyżaków, inni – Ryngałłę (do tej wersji przychylał się Sienkiewicz). Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy Miał zostać mnichem, stał się przywódcą buntu i zdrajcą. Bezprym uzależnił Polskę od Rusi i doprowadził do wojny domowej. Skazano go za to na zapomnienie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bezprym-pierworodny-syn-chrobrego-pograzyl-polske-w-chaosie-zrobil-to-z-zemsty-za-odsuniecie-go-od-wladzy-ryc-public-domain-d1dbfa9.jpg" width="565" height="316" alt="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" title="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" /> Kręte były również dalsze drogi Janka z Czarnkowa, który pierwszy opisał rawską tragedię. Niedługo po śmierci Kazimierza Wielkiego wykradł ze świeżego jeszcze królewskiego grobowca insygnia władzy oraz przywłaszczył sobie ze skarbca monarszego znaczną ilość kosztowności. Sprawa szybko wyszła na jaw. Oskarżono Janka o profanację zwłok i o zbrodnię obrazy majestatu (wszak były to zwłoki królewskie), czyli o zdradę stanu. Groziła mu śmierć. Po przesłuchaniu w Krakowie przyznał się do zarzucanego mu czynu. Część skradzionych przez niego rzeczy przepadła, ale królewskie insygnia udało się odzyskać. Po co były Jankowi? Zamierzał prawdopodobnie ofiarować skradzioną koronę Kaźkowi słupskiemu, który sam nie bardzo się kwapił do przejęcia tronu po dziadku. Janko miał poparcie możnych protektorów, dlatego udało mu się uniknąć wyroku skazującego na śmierć. Skończyło się „tylko” na konfiskacie majątku i banicji, ale to i tak w rezultacie przerwało świetnie zapowiadającą się karierę. Także historie Roberta Greene’a i Williama Szekspira, którzy w ten czy inny sposób czerpali z rawskiej tragedii, nie skończyły się happy endem. Pierwszy zmarł wskutek obżarstwa. Na osiągnięciach drugiego ciąży zaś zarzut plagiatorstwa.
Ciekawostki o Wenecji. Jak powstało „Pływające Miasto” i czy kiedyś może zniknąć?
Ciekawostki o Wenecji, czyli jednym z najchętniej odwiedzanych miast na Starym Kontynencie. Dowiedz się, z czego słynie i jakie tajemnice skrywa perła Adriatyku.
W tym artykule: Najważniejsze informacje o Wenecji Z czego słynie Wenecja? Polowanie na czarownice, czyli ostatnia... kolumna ratunku Czy Wenecja zatonie? Ciekawostki o Wenecji Ciekawostki o Wenecji, podobnie jak ciekawostki o Włoszech, z pewnością zaintrygują niejednego miłośnika podróżowania. Zarówno tych, którzy już na własne oczy mogli się przekonać, jak pięknym miastem jest Wenecja. Jak i tych, którzy dopiero planują odwiedzić perłę Adriatyku. Najważniejsze informacje o Wenecji Wenecja jest miastem położonym na północy Włoch nad Morzem Adriatyckim, a zarazem stolicą regionu Wenecja Euganejska. Pod względem liczby mieszkańców (według danych z 2021 r. było ich ponad 255 tysięcy) plasuje się w drugiej dziesiątce włoskich metropolii. Wenecja założona została pod koniec VI wieku na grząskich wysepkach i piaszczystych łachach u wybrzeży Adriatyku przez ludzi, którzy uciekali przed najazdem Hunów na północną Italię. Przez ponad tysiąc lat miasto było stolicą niezależnej Republiki Weneckiej – jednej z morskich i handlowych potęg Morza Śródziemnego. Wenecja nigdy nie została podtopiona i z założenia miała być miastem na wodzie. Jej założyciele stwierdzili, że podmokle tereny będą odstraszać wrogie plemiona. Wenecja położona jest na ponad 100 wyspach, posiada 170 kanałów i 400 mostów. Wenecja podzielona jest na sześć dzielnic: Santa Croce, San Polo, San Marco, Castello, Dorsoduro i Cannaregio. Herbem Wenecji jest skrzydlaty, złoty lew przytrzymujący otwartą księgę z wyrytymi słowami anioła. Miastami partnerskimi Wenecji są m.in. chorwacki Dubrownik, stolica Armenii – Erywań, turecki Stambuł czy Tallin w Estonii. Lotnisko Marco Polo w Wenecji oddalone jest od centrum miasta o ok. 15 km. Patronem miasta jest św. Marek, który według krążących legend przepływał kiedyś w okolicach Wenecji i podczas sztormu udzielił pomocy miejscowym żeglarzom. Wenecjanie obchodzą święto swojego patrona każdego roku 25 kwietnia. Od 2015 roku funkcję burmistrza Wenecji piastuje Luigi Brugnaro, włoski przedsiębiorca i polityk, a od 2021 r. prezes partii Coraggio Italia. Z czego słynie Wenecja? Gondole to najbardziej charakterystyczny symbol Wenecji. Po zarządzeniu Senatu Republiki w 1630 roku wszystkie gondole mają kolor czarny. Podzielone na sześć „zębów” metalowe okucie dziobu symbolizuje sześć dzielnic miasta. Nic więc dziwnego, że gondolierów w Wenecji można spotkać praktycznie na każdym kroku. Wenecja, tak jak Rio de Janeiro, jest miastem, które od lat słynie z balów i imprez karnawałowych. Dziś karnawał w Wenecji to jedno z największych i najpopularniejszych wydarzeń tylko w Europie, ale też na całym świecie. Nieodłącznym elementem każdego przyjęcia są maski karnawałowe, o których pierwsze pisane wzmianki donosiły już w XIII wieku. Polowanie na czarownice, czyli ostatnia... kolumna ratunku Pod koniec XV wieku w Wenecji na śmierć skazywano każdą osobę podejrzaną o uprawianie czarnej magii. Były to głównie kobiety przed 40. rokiem życia. Niewykluczone jednak, że karę ponosili również mężczyźni. Miejscem egzekucji był utrzymany w gotyckim stylu Pałac Dożów na Placu św. Marka. Wybudowany w IX w. obiekt przez wielu uznawany był za symbol władzy Republiki Weneckiej. Mimo że licznych modernizacji na przestrzeni dekad, zachowały się słynne, ratujące czarownicom życie kolumny. Skazani, chcąc udowodnić swoją niewinność, musieli obejść trzecią od strony nabrzeża kolumnę i nie spaść z niskiego progu na grunt. Choć zadanie wydawało się proste, mało kto podołał temu wyzwaniu. Czy Wenecja zatonie? „Pływające Miasto” już od kilku lat odczuwa skutki zmian klimatycznych, w tym podnoszącego się poziomu mórz. Naukowcy alarmują, że do 2050 roku Wenecja będzie borykała się z powodziami średnio co pięć lat, a w drugiej połowie tego wieku do zalań będzie dochodzić nawet dwa razy w roku. Co gorsza, do 2100 r. miasto może zostać całkowicie zalane. Latem 2023 r. UNESCO zaleciło umieszczenie Wenecji na liście zagrożonego dziedzictwa. Eksperci zaznaczyli, że miasto musi borykać się ze „skutkami ciągłego niszczenia spowodowanego interwencją człowieka, w tym ciągłym rozwojem, wpływem zmian klimatycznych i masowej turystyki, co grozi nieodwracalnymi zmianami”. W odpowiedzi weneckie władzę pod koniec listopada wprowadziły opłaty dla przyjezdnych, by w ten sposób ograniczyć liczbę zwiedzających. Przypomnijmy, że w 2019 r. w wyniku największego przypływu od pięciu dekad część Wenecji została całkowicie zalana wodą. Poziom wody w mieście podniósł się do niemal rekordowych 194 cm z 1966 r. Woda w weneckim kanale przybrała nienaturalnie zielony kolor. Władze miasta szukają winnych Mieszkańcy Wenecji zauważyli w niedzielę rano tajemniczą, zieloną ciecz w Wielkim Kanale, niedaleko mostu Rialto. Władze szukają odpowiedzialnych za ten incydent, a aktywiści nie przyznaj.. Ciekawostki o Wenecji Napoleon Bonaparte nazwał Plac św. Marka w Wenecji „najpiękniejszym salonem Europy”. 15 września 1254 r. w Wenecji na świat przyszedł Marco Polo – słynny podróżnik i jeden z pierwszych Europejczyków epoki średniowiecza, który dotarł do Chin. Rodzina Polo prawdopodobnie przybyła do miasta w 1033 r. z dalmatyńskiego Szybeniku (obecnie Chorwacja). Inne źródła podają, że nazwisko Polo widniało w księgach miejskich już w 971 r. Innym znanym wenecjaninem był Giacomo Casanova – znany europejski awanturnik, literat i uwodziciel. Popularność zyskał dwunastotomowym dziełem „Historia mojego życia”, w którym opisał brawurowe i pikantne życie w osiemnastowiecznej Europie. Wenecjanka Elena Piscopia była pierwszą kobietą ze stopniem naukowym doktora. W 1678 r. córka weneckiego patrycjusza na uniwersytecie w Padwie otrzymała tytuł doktora filozofii. Szczątki świętego Marka, patrona miasta, zostały porwane przez Wenecjan w IX w. z Aleksandrii. Budowę położonej nad Kanałem Grande bazyliki Santa Maria Della Salute rozpoczęto w I połowie XVII wieku na znak zakończenia epidemii dżumy. Choroba pochłonęła ok. 1/3 mieszkańców miasta. W 2021 r. media obiegło niecodzienne zdjęcie, na którym fotografowi udało się wychwycić Wenecję i Dolomity. Źródło: Archiwum National-Geographic.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi
Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzyżacy traktowali ją poważnie, starając się godzić przyziemność żołnierza z duchowością mnicha?
W tym artykule: Kto mógł zostać Krzyżakiem? Ślub ubóstwa Ślub czystości Rozrywki i pokuta Ślub posłuszeństwa Praktyki religijne Zajęcia i posiłki Krzyżackie wzorce Kult Maryi i św. Elżbiety Nieudana próba wykreowania własnej świętej Zakon jako azyl dla przestępców Upadek moralny zakonu krzyżackiego Żaden zakon nie może działać bez reguły, czyli zaakceptowanego przez papieża lub uprawniony organ kościelny zbioru przepisów regulujących całość życia jego członków. Zakon krzyżacki w pierwszych latach istnienia w działalności szpitalnej kierował się regułą joannitów. W działalności wojskowej – templariuszy. Szybko zaczął je jednak uzupełniać o własne tzw. Prawa i Zwyczaje, które skrupulatnie spisywano. W 1244 r. na polecenie papieża Innocentego IV wszystkie te dokumenty zredagowano i skodyfikowano. Przybrały postać Statutów Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Wraz z zatwierdzeniem reguły Innocenty IV wydał Krzyżakom pozwolenie na wprowadzanie do niej zmian bez konieczności każdorazowego zabiegania o ich uznanie przez Stolicę Apostolską. Zakon z tego przywileju chętnie korzystał. Kto mógł zostać Krzyżakiem? Jedna z pierwszych zmian dotyczyła zasad rekrutacji. Do działających w Ziemi Świętej zakonów rycerskich mogły wstępować wyłącznie osoby z rodów arystokratycznych i szlacheckich. Krzyżacy poszerzyli to grono, przyznając wielkiemu mistrzowi prawo przyjmowania synów zamożnych mieszczan. Rewanżowali się w ten sposób założycielom zalążka zakonu, jakim był ufundowany przez pielgrzymów z Bremy i Lubeki szpital pod murami Akki. Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce Skarb templariuszy jest bohaterem wielu legend. Jak zakonnikom udało się zgromadzić tak ogromny majątek? I co się stało z legendarnym skarbem? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarb-templariuszy-nigdy-nie-zostal-odnaleziony-niektorzy-wierza-ze-zakonnicy-ukryli-go-w-polsce-fa589da.jpeg" width="938" height="465" alt="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" title="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" /> Potomkowie patrycjuszy, którym w życiu niczego nie brakowało, raczej nie zgłaszali się do zakonu dla zysku czy kariery. Niektórymi zapewne kierowała żądza przygód, ale najważniejsze były motywy religijne. Wszyscy kandydaci, niezależnie od pochodzenia, musieli odbyć trwający pół roku nowicjat. W tym okresie sprawdzano, czy sprostają surowym wymogom reguły. Jeśli wytrwali, a nie należeli do stanu rycerskiego, zostawali uroczyście pasowani na rycerzy. Nowicjat kończył się złożeniem trzech ślubów zakonnych. Ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Ślub ubóstwa Pierwszy zakazywał posiadania własności prywatnej. Wszelkie zarobione, zdobyte w walce lub odziedziczone bogactwa bracia-rycerze musieli przekazywać zakonowi. On zapewniał im utrzymanie i uzbrojenie. Nie mogli mieć żadnych zamykanych szaf ani skrzyń, by niczego nie ukrywali przed innymi członkami wspólnoty. Spali na prostych łóżkach we wspólnych izbach – dormitoriach. Nakaz ubóstwa traktowano poważnie. Za drobne naruszenia, na przykład nieuzasadnione żądanie lepszego stroju czy spożycie bardziej wystawnego posiłku poza konwentem, karano. Typowe kary to chłostą po niedzielnym nabożeństwie i kilkudniowy post o chlebie i wodzie. Za cięższe, takie jak paserstwo, kradzież, ukrywanie kosztowności groził rok więzienia w zamkowej wieży. Najskuteczniejszym środkiem odstraszającym od potajemnego gromadzenia majątku był przepis zakazujący pochówku w poświęconej ziemi zakonnika, u którego po śmierci znaleziono większą ilość pieniędzy lub złota. Nie odmawiano też modlitw za jego duszę. Dla człowieka wierzącego było to równoznaczne ze skazaniem na wieczne potępienie. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... Ślub czystości Równie pryncypialnie traktowano ślub czystości. Członkowie zakonu nie mogli się żenić ani uprawiać seksu. Karano ich nawet za rozmowy z kobietami podczas podróży służbowych. Krzyżak przyłapany na takim występku przez określony czas nie mógł zasiadać do posiłków ze współbraćmi. Jadał samotnie, na nienakrytym stole. Jeśli udowodniono mu stosunek seksualny z kobietą, odbierano mu płaszcz i traktowano jak pachołka. Trzy razy w tygodniu musiał pościć o chlebie i wodzie, w pozostałe dni nie miał prawa do zajmowania miejsca przy jakimkolwiek stole. Upokarzano go, każąc jeść na podłodze. Za najcięższą zbrodnię, zagrożoną takimi samymi sankcjami jak dezercja czy ucieczka z pola bitwy, uznawano homoseksualizm. Statuty przewidywały tylko dwa możliwe wyroki, których nie mógł złagodzić nawet wielki mistrz. Krzyżaka-geja czekało albo dożywotnie więzienie, albo wydalenie z zakonu. Przy czym druga kara wcale nie uchodziła za łagodniejszą. Po złożeniu wieczystych ślubów zakonnych nie było już bowiem powrotu do życia świeckiego. Skazanego przenoszono do zakonu o surowszej regule. Tam nie traktowano go jak rycerza, lecz mnicha zobowiązanego do ekstremalnej ascezy. Od braci-rycerzy także wymagano umartwień. Jednak ich głównym zadaniem była walka, więc wyrzeczenia nie mogły prowadzić do wycieńczenia organizmu. Reguła mówiła wprost, by nie pościć ponad potrzebę. Dlatego trzy razy w tygodniu serwowano mięso, a w dni postne, których w roku było aż 120 – ryby i inne kaloryczne potrawy. Krzyżacy dość swobodnie interpretowali też nakaz ograniczenia troski o ciało, w tym mycia się i prania odzieży. W odróżnieniu od mnichów z zakonów kontemplacyjnych nie byli ani głodni, ani brudni. Rozrywki i pokuta Wyrzec musieli się natomiast niemal wszystkich rozrywek. Nie mogli oglądać występów wędrownych cyrkowców i aktorów, słuchać muzyki poza kościołem, oddawać się grom hazardowym. A także uczestniczyć w turniejach i polowaniach, bez czego średniowieczni rycerze nie wyobrażali sobie życia. Na życzenie templariuszy ostatni zakaz szybko więc złagodzono, dopuszczając jako element ćwiczeń wojskowych polowania na lwy. Krzyżacy skopiowali ten wyjątek od reguły. Gdy osiedli w Prusach, przepis stał się absurdalny. Zmienili go więc zastępując lwy wilkami, niedźwiedziami i ptactwem. Odtąd mogli polować do woli. Pozwolono im także na grę w szachy i inne zabawy logiczne. Musieli je jednak natychmiast przerywać na żądanie przełożonego lub wezwanie do modlitwy. Odmowę traktowano jak naruszenie trzeciego ślubu: posłuszeństwa. Ślub posłuszeństwa Według św. Bernarda z Clairvaux, który opracował główne założenia reguły templariuszy, brat-rycerz nie powinien samodzielnie myśleć, lecz „we wszystkim polegać na Bogu”. W przekładzie na język praktyki oznaczało to, że w sprawach doczesnych ma być bezwarunkowo posłuszny zwierzchnikom, w duchowych – kapłanom zakonnym. Przestrzeganie dyscypliny sprawdzano raz w tygodniu, gdy każdy musiał wyznać popełnione grzechy przed kapitułą lub całą wspólnotą. Jeśli się samooskarżył, otrzymywał niższy wymiar kary i pokuty. Jeśli o jego przewinieniach poinformowali współbracia – sankcje były surowsze. Do najczęściej stosowanych środków pokutnych należało biczowanie, które co piątek winowajca mógł wykonywać osobiście albo zwrócić się o pomoc do współbrata. Chłosty nie stosowano podczas wypraw wojennych. Praktyki religijne Okazji do grzeszenia nie nadarzało się zbyt wiele. Rozkład dnia był bowiem ściśle uregulowany, a jego przestrzeganie cały czas nadzorowane. Rycerzy zakonnych budzono przed świtem na trwającą około godziny wspólną modlitwę – matutinum. Po niej celebrowano mszę, w której udział był obowiązkowy. Następnie co trzy godziny wzywano na modlitwy: przedpołudniową tercję, południową sekstę i popołudniową nonę. Polskim zamkiem zachwyca się świat. „Dwukrotnie większy od Pałacu Buckingham” Brytyjskie media ponownie rozpisują się o Polsce. Tym razem dziennikarze z Wyspy zachwalają największy na świecie gotycki zespół zamkowy, który znajduje się na terenie naszego kraju. Wieczorem, tuż po zachodzie słońca, odprawiano nieszpory. A bezpośrednio przed snem kompletę, podczas której każdy dokonywał rachunku sumienia. Odpowiednikiem współczesnego capstrzyku była Antyfona do Matki Bożej. Po jej odśpiewaniu wszyscy prócz wartowników udawali się na spoczynek. Krzyżacy bardzo poważnie traktowali sakramenty, zwłaszcza komunię. Uważali, że są godni jej przyjmowania tylko siedem razy w roku: w Wielki Czwartek, na Wielkanoc, w święta Zesłania Ducha Św., Wniebowzięcia, Ofiarowania Pańskiego, Bożego Narodzenia i w dniu Wszystkich Świętych. Ważnym elementem ich duchowości była troska o dusze zmarłych. Każdy członek wspólnoty miał obowiązek odmówienia codziennie 30 razy modlitwy „Ojcze nasz” – 15 razy za zmarłych współbraci, 10 za dobroczyńców zakonu i 5 za służebnych. W okresie między śmiercią i pochówkiem zmarłego współbrata każdego dnia odprawiano mszę za jego duszę i sto razy odmawiano „Ojcze nasz”. Zajęcia i posiłki Wypełnienie obowiązków religijnych zajmowało około 7–8 godzin dziennie. Pozostały czas, zgodnie z zaleceniami Bernarda z Clairvaux, bracia-rycerze mieli przeznaczyć na konserwację uzbrojenia. Nie powinni tego zlecać giermkom. Broń uważano „za narzędzie powierzone im przez Boga”, a troskę o nią za jeden z obowiązków wynikających ze ślubu ubóstwa. Codzienny harmonogram dopełniały trzy posiłki. W dni postne dwa, a w okresie ścisłego postu (środa popielcowa, piątki i soboty w Wielki Post, wigilie najważniejszych świąt) – jeden. Reguła nakazywała spożywanie ich w milczeniu, ale w taki sposób, by „pokarm przyjmowały nie tylko usta, lecz także uszy”. Dlatego podczas konsumpcji bracia-rycerze słuchali tekstów odczytywanych na głos przez kapłana lub lektora. Nie była to przypadkowa lektura. Król trędowaty, a jednocześnie największy władca średniowiecza. Zapomniany Baldwin IV Armię Saladyna gromił nie słynny Ryszard Lwie Serce, lecz zapomniany Król Baldwin IV. Był jednym z największych władców średniowiecza. Jego najgorszym wrogiem okazała się jednak choroba. Teksty dobierano w taki sposób, by utwierdzały w braciach-rycerzach poczucie wypełniania wyjątkowej misji, pobudzały ich zapał i zagrzewały do walki o triumf chrześcijaństwa. Podczas posiłków cyklicznie odczytywano regułę, przypominając słuchaczom o ich obowiązkach. Ponieważ większość nie znała łaciny, już na początku XIII w. przetłumaczono ją na niemiecki. Krzyżackie wzorce Najważniejszym dla chrześcijan tekstem było Pismo Święte. Władze zakonne zdawały sobie jednak sprawę, że ich gorliwi w wierze, lecz niewykształceni podwładni niewiele zrozumieją z oryginalnych tekstów biblijnych. Dlatego wybrane do lektury księgi nie tyle przekładano na niemiecki, lecz opracowywano w taki sposób, by kształtowały pożądane postawy, a ich przesłanie łatwiej zapadało w pamięć. Nadawano im więc formę wierszowaną, często rymowaną i uzupełniano komentarzami odnoszącymi się do współczesności. Szczególnie propagowano postacie mogące służyć za wzorzec dla żołnierzy. Jak Judyta, która uwiodła wodza armii babilońskiej Holofernesa, a gdy zasnął w jej objęciach. Odcięła mu głowę, ratując swój lud przed najeźdźcami. Morał potrafił wyciągnąć nawet najmniej rozgarnięty słuchacz. W dążeniu do wyższych celów można stosować podstęp i dopuszczać się okrucieństw. Biblijną Księgę Hioba uzupełniono z kolei o wierszowany opis działalności Dietricha von Altenburg, komtura Ragnety. Dokonał on zwycięskiego najazdu na Litwę (1320), a potem, jak Hiob, został zalany falą nieszczęść. W bitwie pod Płowcami (1331) poniósł klęskę. Rozcięto mu policzek od ucha do ust, ranny trafił do polskiej niewoli. Krzyżacy zdołali go odbić, lecz wrócił upokorzony, z potworną blizną na twarzy. Nie poddał się jednak losowi i cztery lata później został nagrodzony wyborem na urząd wielkiego mistrza. Z tej historii wynikało, że nigdy nie należy się poddawać, a po każdej porażce można się podnieść i wspiąć na sam szczyt. Najbardziej lansowanymi bohaterami byli jednak przywódcy żydowskiego powstania przeciw Seleucydom, czyli panującym w Judei potomkom jednego z wodzów Aleksandra Macedońskiego. Wzniecił je ród Machabeuszy, gdy helleńscy władcy ustawili w Świątyni Jerozolimskiej ołtarz Zeusa i kazali składać ofiary swemu bogu. Matatiasz Machabeusz i jego pięciu synów sprzeciwili się bluźnierstwu. Walczyli przez kilkanaście lat, gdy jeden ginął, przywództwo obejmował brat. Ich niezłomna postawa została nagrodzona. Zwyciężyli, zasiedli na tronie niepodległej Judei. Po rytualnym oczyszczeniu świątyni ustanowili nowe żydowskie święto – Chanuka. W Izraelu odnaleziono zabytki, które nawiązują do historii święta Chanuka. Artefakty mają 2200 lat Archeolodzy w Izraelu odnaleźli 16 fragmentów ceramicznych dachówek z okresu greckiego. Naukowcy twierdzą, że artefakty bezpośrednio nawiązują do historii Chanuki. W okresie krucjat za odpowiednik Seleucydów uznano muzułmanów, Machabeuszy – zakony rycerskie. Takiego porównania jako pierwszy użył papież Honoriusz III, a Krzyżacy skwapliwie wpisali je do prologu swoich Statutów. Po przeniesieniu działalności do Prus nadal się na nie powoływali. Przedstawiali żydowskich powstańców jako wzór do naśladowania przez bojowników za wiarę. Kult Maryi i św. Elżbiety O tym, że Krzyżacy się uważali za rycerzy Maryi, świadczyła już nazwa zakonu, który na swą patronkę wybrał matkę Jezusa. Zakon uroczyście obchodził wszystkie związane z nią święta, a do kalendarza liturgicznego dodał własne. Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie celebrowane 6 lutego. Odczytywana podczas posiłków księga „Vatterbuch” z opowieściami o życiu męczenników, pustelników i świętych kończyła się opisem Sądu Ostatecznego. Zdaniem autora – anonimowego członka zakonu – wśród zbawionych znaleźli się Krzyżacy przedstawieni Bogu jako „rycerze Maryi”. Mimo że byli rycerzami, nie mogli, jak ich świeccy odpowiednicy, mieć „dam serca”. Być może dlatego na patronów zakonu wybierali niemal wyłącznie kobiety. Ale takie, którym mogli służyć i obdarzać uczuciami bez naruszania ślubu czystości. Obok Matki Bożej wielką czcią otaczali św. Elżbietę Węgierską (1207−1231), córkę króla Andrzeja II. Gdy jej mąż, landgraf Turyngii, zginął podczas krucjaty, przeniosła się ze wspaniałego zamku do Marburga, gdzie ufundowała szpital i poświęciła się pomocy chorym. Kiedy wyczerpana zmarła, mając zaledwie 24 lata, jej szwagier Krzyżak rozpoczął starania o kanonizację. Udało się już cztery lata później. Krzyżacy uznali Marburg za swoją duchową stolicę i krzewili kult św. Elżbiety jako ucieleśnienia ideałów, jakie także im przyświecały. Zaczynali bowiem jako bractwo szpitalne pomagające bezinteresownie chorym i potrzebującym. Nieudana próba wykreowania własnej świętej W XIV w. podjęli starania o wykreowanie kolejnej świętej, tym razem ich własnej. Dorota Schwartze urodziła się w wiosce Groß-Montau (obecnie Mątowy Wielkie) pod Malborkiem. Chciała zostać zakonnicą, doznawała mistycznych wizji, lecz rodzina zmusiła ją do poślubienia starszego o 20 lat kupca z Gdańska. Urodziła dziewięcioro dzieci, z których ośmioro zmarło w czasie epidemii dżumy. Po tej tragedii przeniosła się w 1391 r. do Kwidzyna, by wieść życie pustelnicy. Księża w Gdańsku nie traktowali jej wizji poważnie. Natomiast dziekan krzyżackiej kapituły w tym mieście Johann von Marienwerder (Jan z Kwidzyna) dostrzegł w Dorocie prawdziwą mistyczkę i otoczył opieką duchową. Pozwolił by codziennie przyjmowała komunię, spisywał jej objawienia. Zgodził się na jej prośbę o zamurowanie w domku, którego do końca życia nie opuści. Przez jedno okienko podawano jej pożywienie, przez drugie komunię. Gdy po trzech latach zmarła, protektor napisał hagiograficzne dzieło „Żywot Doroty z Marienwerder”. Zakon wystąpił do papieża o jej kanonizację. Według popularnej wśród Krzyżaków opowieści, po klęsce pod Grunwaldem wielki mistrz Heinrich von Plauen modlił się do niej prosząc, by uchroniła Malbork przed zajęciem przez Polaków. Dorota ukazała mu się we śnie i powiedziała, że spełni prośbę, pod warunkiem, że mistrz zgodzi się, by przez 600 lat nikt nie poznał miejsca jego pochówku. Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśn... „Żywot Doroty” stał się jedną z ulubionych lektur w krzyżackich refektarzach. Rozpoczęty w 1404 r. proces kanonizacyjny przerwano po bitwie grunwaldzkiej. Dokończył go dopiero w 1976 r. papież Paweł VI. W 2007 r. w katedrze kwidzyńskiej odkryto kryptę ze szczątkami trzech mężczyzn. Badania DNA i inne analizy wykazały, że jednym z nich był Heinrich von Plauen. Zakon jako azyl dla przestępców Jeszcze na przełomie XIII i XIV w. związany z Krakowem autor „Rocznika dominikańskiego” (Rocznika Krasińskich) wypowiadał się o Krzyżakach z uznaniem, doceniając ich szczerą pobożność i ofiarność. Minęło niewiele lat i zaczęły się mnożyć relacje o popełnianych przez nich okrucieństwach, gwałtach, obłudzie i chciwości. Zakon bronił się, przekonując papieży i cesarzy, że są to oszczerstwa rozpowszechniane przez jego wrogów. Stosował tę taktykę także podczas procesu z Polakami po klęsce grunwaldzkiej. Wtedy było już jednak oczywiste, że po szlachetnych ideałach moralnych, które mu niegdyś przyświecały i formalnie wciąż obowiązywały, pozostało już bardzo niewiele. Co je zniszczyło? W 1244 r. zakon poniósł straszliwe straty w bitwie z wojskami mameluków pod Hirbiją. Według kronikarzy z 400 rycerzy ocalało jedynie trzech. Dwa lata wcześniej kilkuset Krzyżaków zginęło w bitwie z armią księcia nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego na jeziorze Pejpus. Coraz więcej ofiar pochłaniała walka z Prusami, którzy w 1242 r. wzniecili potężne powstanie. W efekcie krzyżackie szeregi zostały tak przerzedzone, że w 1250 r. wielki mistrz Poppo von Osterna zwrócił się do papieża o złagodzenie reguły. Innocenty IV odmówił, jego następca Aleksander IV był bardziej wyrozumiały i w latach 1255– 58 zaakceptował radykalne zmiany. Najpoważniejsze skutki miało zniesienie półrocznego nowicjatu oraz zgoda na przyjmowanie do zakonu sprawców przestępstw, którym krzyżaccy kapłani udzielą rozgrzeszenia. Brak okresu próbnego sprawiał, że płaszcze krzyżackie otrzymywali mężczyźni, którzy nie byli w stanie sprostać surowym wymogom reguły. Potrzebowano ich jednak do walki, więc nie usuwano z zakonu. Jeszcze większe zagrożenie dla etosu rycerskiego sprokurowały gwarancje bezpieczeństwa dla uciekających przed sprawiedliwością przestępców. Trudno przypuszczać, by takimi kandydatami kierowała wiara, a nie chęć uniknięcia kary. W efekcie w zakonie znalazło się wielu zwyczajnych, choć dobrze urodzonych, bandytów. Wielcy mistrzowie zostali postawieni przed dylematem. Oprzeć się na nielicznych idealistach i stracić własne państwo czy przyjmować byle kogo, ale obronić posiadłości w Prusach? Wybierali drugą możliwość. Starali się zmieniać nowe nabytki w karnych żołnierzy, poddając ich surowej dyscyplinie, grożąc karami w życiu doczesnym i wiecznym. Jednak przywrócić dawnych standardów nie zdołali. Już w połowie XIV w. kronikarz Piotr z Dusburga pisał, że bracia „zamiast milczeć przy posiłkach rozprawiają o ziemskich próżnościach”, a zamiast tekstów o „Chrystusie, jego Matce i świętych” każą sobie czytać opowieści o „czynach świeckich władców i rycerzy”. Upadek moralny zakonu krzyżackiego W miarę upływu czasu działo się tylko gorzej; życie duchowe braci-rycerzy zanikało, ich obyczaje ulegały zeświecczeniu. Kapłani, którzy nigdy nie decydowali o kluczowych dla zakonu sprawach, tracili również wpływ na kształtowanie mentalności i charakterów szeregowych członków. Według pierwotnych założeń, na każdych 12 rycerzy miało przypadać 6 kapelanów. Pod koniec wieku XIV w wielu komturiach te proporcje drastycznie się rozeszły, nawet do poziomu 50 do 2. TOP 10 - najpiękniejsze zamki w Polsce. Które koniecznie trzeba zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dd793acf31ab0d7bab00edebb9f95bf7614facd6-33b38e8.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Pracy dydaktyczno-duszpasterskiej nie sprzyjało również to, że większość Krzyżaków była analfabetami. Uczyć się czytania i pisania mogli jedynie za zgodą przełożonych. Występowali o nią nieliczni. Nic ich zresztą do tego nie zachęcało. W odróżnieniu od zakonów mniszych, w zakonie krzyżackim w ogóle nie praktykowano lektury indywidualnej, która pogłębiałaby duchowość i zachęcała do refleksji. Już w 1339 r. w procesie polsko-krzyżackim o przynależność Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej prowadzonym przez wysłanników papieża Benedyka XII padło stwierdzenie, że „młodzi bracia są gorsi od starszych”. Nie były to jedynie figury retoryczne i najlepiej o tym wiedzieli sami Krzyżacy. W utajnionych przed osobami postronnymi wewnętrznych dokumentach zakonu można znaleźć zapisy o tym, do czego byli zdolni niektórzy z jego członków. W Brandenburgu brat-rycerz von Nossow pobił przed ołtarzem księdza i podeptał hostię. Na zamku w Świeciu dwaj skłóceni zakonnicy kilkakrotnie wdali się w bójkę. Jeden z adwersarzy zamknął przed drugim bramę i obrzucił go z góry kłodami drewna. Po odbyciu kary o świcie poszli grzecznie na modły, a wracając z nich rzucili się na siebie z nożami i poważnie poranili. W Radzyniu brat-rycerz Kellenbach opuścił samowolnie zamek, zabawił się w karczmie i zaatakował kolegę. Ten uciekł do kościoła, gdzie akurat odbywało się wieczorne nabożeństwo. Klnącego i wymachującego sztyletem napastnika obezwładniło trzech księży. Wezwany komtur chciał go przesłuchać. Jednak Kellenbach był zbyt pijany, by dało się z nim nawiązać kontakt. Przykłady można mnożyć. Nowe generacje Krzyżaków wymigiwały się od obowiązków religijnych, nie słuchały kazań, ukrywały łupy, by przeznaczyć je na zakazane rozrywki, alkohol lub hazard. Wciąż byli dobrymi i bitnymi żołnierzami, ale ich moralność bardziej niż religia kształtowała wojna. Gdy na nią wyruszali pod białym, symbolizującym czystość, płaszczem całkowicie znikał zakonny habit i pozostawała jedynie zbroja. A zza niej wynurzało się okrucieństwo, mściwość i brutalność. Zakon założony przez uduchowionych altruistów stawał się bezduszny.
Jak dotrzymać noworocznych postanowień? Oto trzy zaskakujące sposoby opracowane przez naukowców
Wrócę na dietę, będę regularnie chodzić na siłownię i zamienię siedzenie w mediach społecznościowych na czytanie książek. Jak sprawić, by nasze noworoczne postanowienia przetrwały pierwszy tydzień stycznia? Badacze wskazują na trzy proste triki, które możemy zastosować. Co ciekawe, nie mają one nic wspólnego z wyrzeczeniami.
W tym artykule: Po pierwsze – nie myśl długoterminowo Po drugie: zapewnij sobie radość i zabawę Po trzecie: nagradzaj się W Nowy Rok zazwyczaj wkraczamy z impetem. Początek stycznia to czas, kiedy chcemy zmienić się w nową, lepszą wersję siebie. A przynajmniej – zrzucić dodatkowe kilogramy, które przybyły nam po świętach i po sylwestrze. Oraz nareszcie zacząć regularnie ćwiczyć. Jeśli pochwalimy się tym publicznie, dostaniemy głaski od znajomych i wiele dobrych rad. Na początku może nam się wydawać, że ich nie potrzebujemy, ponieważ pierwsze kroki przychodzą nam bardzo łatwo. Czyścimy szafki ze słodyczy, chipsów i alkoholu, lodówkę wypełniamy zaś owocami i warzywami. W grafiku znajdujemy miejsce na ćwiczenia. Wszystko gotowe – teraz powinno pójść z górki. Tylko że najczęściej nie idzie. Po kilku dniach mija noworoczna euforia, stare nawyki zaś przypominają o sobie ze zdwojoną siłą. Co robić, gdy znów nachodzi nas ochota na czekoladę, a zamiast zrobić rano gimnastykę, wolelibyśmy pół godziny dłużej pospać? Z odpowiedzią przychodzą Kaitlin Woolley i Paul Stillman, profesorowie marketingu z Uniwersytetu Cornella i Uniwersytetu Stanowego San Diego. Na łamach portalu „The Conversation” Woolley i Stillman opisują trzy sposoby, które mają nam pomóc dotrzymać noworocznych postanowień. Po pierwsze – nie myśl długoterminowo Jedna z ugruntowanych prawd głosi, że aby uniknąć np. niezdrowych wyborów żywieniowych, należy przypomnieć sobie fatalne długoterminowe konsekwencje, do jakich prowadzą. Czyli – gdy kusi nas, by sięgnąć po batonik, mamy myśleć o możliwej przyszłej otyłości i cukrzycy. Niestety, zdaniem Woolley i Stillmana, strategia ta nie jest wcale skuteczna. Lepsze efekty da działanie odwrotne: myślenie krótkoterminowe. Jak często ćwiczyć? Badania wykazały, że wystarczą tylko weekendy Często zastanawiamy się, jak często powinniśmy ćwiczyć. To trudne pytanie, ale jak zwykle naukowcy przychodzą z odpowiedzią. Naukowcy sprawdzili to na 4 tys. osób. Pokazywali im dwa ogłoszenia społeczne, podkreślające negatywne skutki picia napojów energetycznych. Pierwsze ogłoszenie skupiało się na dalekiej przyszłości. Ostrzegało przed cukrzycą, podwyższonym ciśnieniem i otyłością. Drugie wskazywało na natychmiastowe zagrożenia: poczucie niepokoju czy palpitacje serca. Jak się okazało, drugie ogłoszenie było bardziej przekonywujące. Jego odbiorcy rzadziej sięgnęli po napój energetyczny niż ci z pierwszej grupy. Strategia sprawdza się przy całym wachlarzu popularnych pokus. „W przypadku alkoholu, pomyśl o tym, że po jego wypiciu będziesz gorzej spać i możesz mieć kaca. Gdy masz ochotę na fast food, pomyśl, że będziesz się czuł po nim napuchnięty i że możesz mieć niestrawność” – radzą naukowcy. I podkreślają: chcesz uniknąć pokus, myśl krótkoterminowo. Po drugie: zapewnij sobie radość i zabawę Unikanie niezdrowych opcji te jednak zaledwie początek drogi do zmiany. Jak sprawić, byśmy nie tylko odrzucali pokusy, ale również zastępowali je właściwymi nawykami? Cóż, stosowanie względem siebie pedagogicznego tonu się nie sprawdzi – ostrzegają Woolley i Stillman. Nie ma co przekonywać się na siłę, że jabłka są super zdrowe, a marchewka nie tuczy. Znacznie lepiej przypominać sobie, że jabłka są słodkie i soczyste, a marchewka przyjemnie chrupie. Czyli skupiać się na tych ich walorach smakowych, które nam odpowiadają. Dotyczy to również ćwiczeń. Nie ma sensu katować się myśleniem, jak gimnastyka jest dla nas zdrowa. Lepiej tak sobie ułożyć program ćwiczeń, by sprawiały nam radość. „Dzięki temu dane zachowanie stanie się nagrodą samą w sobie i zapewni nam stan flow” – piszą badacze. Po trzecie: nagradzaj się Jednak nagroda sama w sobie, jaką jest zjedzenie ulubionego owocu, to nie wszystko. Oprócz niej ważne są również inne nagradzajki, którymi jednak musimy obdarzać siebie w przemyślany sposób. Tabliczka czekolady za każde zrzucone dwa kilo? Nic podobnego. Zdaniem badaczy znacznie lepiej sprawdzają się małe nagrody, które przyznajemy sobie często. Czyli zamiast nocy z sezonem ulubionego serialu na koniec tygodnia ćwiczeń, lepiej oglądać odcinek każdego dnia, gdy się ćwiczyło. „Jednak jest tu pewien haczyk” – ostrzegają Woolley i Stillman. „Nagrodzenie się zbyt wcześnie może okazać się przeciwskuteczne. Nagrody są najskuteczniejsze, gdy wpierw ludzie muszą się napracować, by je uzyskać. I gdy dopiero potem stają się regularne”. Innymi słowy: z pierwszą nagrodą należy chwilę poczekać. Później jednak nie ma co zwlekać z kolejnymi. Na koniec Woolley i Stillman podkreślają, że ich trzy triki da się zastosować do każdego osobistego celu, jaki chcemy osiągnąć. Myślenie o natychmiastowych konsekwencjach, znajdowanie przyjemności w danym działaniu i rozsądne nagradzanie się sprawdzi się więc zarówno wtedy, gdy chcemy przejść na dietę, jak i wtedy, gdy np. chcemy nauczyć się poświęcać więcej czasu na odpoczynek. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak uprawiać winorośl, by poradzić sobie ze zmianami klimatu? Metoda starożytnych Rzymian daje odpowiedź
Starożytni Rzymianie byli wielkimi smakoszami wina. Uprawa winorośli zdominowała większość krajobrazu rolniczego Italii. Jednak grona nie rosły jak dzisiaj na wielkich monouprawach. Dlaczego?
W tym artykule: Starożytne winnice Rzymian System arbustum. Winorośl wśród drzew Winorośl w obliczu zmian klimatycznych Nawet najmniejsza dawka alkoholu jest szkodliwa dla zdrowia i uszkadza mózg. Tego dowodzą najnowsze badania naukowców. Nie wiedzieli tego jednak starożytni Rzymianie, którzy na masową skalę raczyli się winem. Pili prawdopodobnie ponad litr wina dziennie, w różnych okolicznościach – w towarzystwie, jako lek czy napój rytualny. Na korzyść Rzymian (i ich zdrowia) przemawia fakt, że trunek ten był jednak dość silnie rozcieńczony. Starożytne winnice Rzymian Archeolog dr Dimitri Van Limbergen z belgijskiego Uniwersytetu w Ghent stwierdził na łamach portalu „The Conversation”, że sposób uprawy winorośli przez starożytnych Rzymian powinien zwrócić naszą uwagę. Co prawda był on zupełnie inny, ale w obliczu zmian klimatycznych być może wkrótce może okazać się najbardziej zrównoważony. Przyglądając się metodom stosowanym przez Rzymian do produkcji wina, możemy się wiele nauczyć w kwestii dostosowywani naszych własnych systemów rolniczych do ocieplającej się planety. Dr Van Limbergen kompleksowo zbadał starożytne metody uprawy winorośli. Ten system określił jako agroleśny. – Starożytne winnice we Włoszech wyglądały zupełnie inaczej niż typowy (dzisiejszy – przyp. red.) krajobraz pofałdowanych wzgórz pokrytych rzędami ciasno rozmieszczonych winorośli – zauważa naukowiec. System arbustum. Winorośl wśród drzew Powszechną techniką uprawy winorośli w czasach rzymskich było przywiązywanie ich do rzędów drzew na polach. Te były także wykorzystywane do uprawy zbóż i warzyw. Taki system określany jest jako arbustum i częściowo przetrwał aż do początków XX w. Można go określić jako agroleśnictwo. W czasach starożytnych zbiór winogron był zatem wyzwaniem, bo należało sięgać po nie wysoko, z drabin. Winorośl wiła się bowiem wśród drzew. Przypominają o tym płaskorzeźby znane z sarkofagów i sceny ukazane na mozaikach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ea7a0eddedeee35a6f0428280b2bb1e557880c14-6375ebd.jpg" width="1279" height="643" alt="Sarkofag przedstawiający dionizyjskie święto winobrania, 290-300 r. n.e. Po lewej stronie erosy zbierają winogrona za pomocą drabin z winorośli na drzewach / Kolekcja Getty Museum/domena publiczna" title="ea7a0eddedeee35a6f0428280b2bb1e557880c14-6375ebd" /> Dlaczego stosowano taki system? Popularność arbustum wynikała głównie z potrzeb chłopów, którzy musieli się utrzymać, a uprawianie tylko winorośli po prostu by nie wystarczyło. Co ciekawe wiele winnic w starożytności usytuowanych było na nisko położonych, płaskich i wilgotnych obszarach Półwyspu Apenińskiego. – Ta obserwacja może zaskoczyć współczesnych plantatorów winorośli, ponieważ winorośl nie lubi zbyt dużej ilości wody. Jednak ziemie te często znajdowały się w pobliżu rzek i wybrzeży, które były głównymi szlakami związanymi z gospodarką, a zatem atrakcyjnymi obszarami dla osadnictwa i rolnictwa – zauważa dr Van Limbergen. Archeolog podkreśla, że dla współczesnych producentów wina uprawa winorośli w wilgotnej glebie i wilgotnym powietrzu jest nie do pomyślenia. – Stanowi to ogromne ryzyko chorób grzybiczych, które mogą osłabić i zabić winorośl. Niemniej jednak Rzymianie sprawili, że to zadziałało – spuentował. Jak smakowało wino starożytnych Rzymian? Amfory znalezione w Morzu Tyrreńskim mogą pomóc rozwiązać tę zagadkę Nurkowie odnaleźli w sumie trzy naczynia do wina, które pochodziły z czasów starożytego Rzymu. Co wykazała analiza? Winorośl w obliczu zmian klimatycznych Dlaczego warto dziś próbować zaadaptować jakąś formę agroleśnictwa w przypadku winorośli? Powodów wskazanych przez dr. Vana Limbergena jest co najmniej kilka: cień zapewniany przez drzewa opóźnia dojrzewanie winogron o kilka tygodni, bez zmniejszania zbiorów. Jest to błogosławieństwo dla winiarzy, którzy coraz częściej mają do czynienia z winogronami dojrzewającymi zbyt szybko, zawierającymi zbyt dużo cukrów i dającymi wina niższej jakości o zbyt dużej zawartości alkoholu w wyniku wyższych rocznych temperatur; obecność pożytecznych owadów, które mogą zwalczać nowe szkodniki, które pojawiają się w związku z wyższymi temperaturami; drzewa wśród winorośli przyczyniają się do regulacji mikroklimatu winnicy: łagodzą wpływ zimowych przymrozków, zapewniają ochronę przed silnymi i szkodliwymi wiatrami oraz ograniczają rozprzestrzenianie się niechcianych nasion. Źródło: The Conversation Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Człowiek z Piltdown to jedno z największych naukowych oszustw. Tak mógł wyglądać
Człowiek z Piltdown miał zamieszkiwać tereny dzisiejszej Wielkiej Brytanii. Jego rzekome szczątki znalazł Charles Dawson. Okazało się jednak, że nieznany nauce hominid to mistyfikacja.
W tym artykule: Kim był człowiek z Piltdown? Słynne oszustwo wreszcie wyszło na jaw Tak mógłby wyglądać człowiek z Piltdown W dobie wszechobecnych fake newsów tzw. fact checking to jedna z najcenniejszych umiejętności. Nie tylko podczas surfowania w internecie. Podważanie autorytetów naukowych nie jest oczywiście nowym zjawiskiem. Od wieków równolegle z kolejnych odkryciami badaczy, informowano też o innych pseudonaukowych dokonaniach. Szczęśliwie wszystkie są po czasie weryfikowane. Podobnie było w przypadku człowieka z Piltdown. Nie od razu jednak uznano jego... nieistnienie. Przez prawie 40 lat wiele osób wierzyło, że niezidentyfikowany hominid zamieszkiwał tysiące lat temu zachodnie peryferia Europy. Kim był człowiek z Piltdown? Historia człowieka z Piltdown ma jednak swój początek nie przed Chrystusem, a w 1912 r. To właśnie wtedy brytyjski archeolog-amator oznajmił światu, że dokonał ważnego odkrycia w Piltdown Village w hrabstwie Sussex w Anglii. Chodziło o fragment czaszki przypominający ludzką. W kolejnych latach Charles Dawson, wspomniany archeolog, i Arthur Smith Woodward, opiekun geologii w Muzeum Historii Naturalnej, znajdowali kolejne fragmenty czaszki, a także kość szczęki, prymitywne narzędzia i zęby. Ich odkrycia rzeczywiście byłyby przełomowe, pod warunkiem, że szczątki należałyby do ​​tego samego stworzenia. Tak jednak nie było. Mimo to Smith Woodward zebrał razem fragmenty kości i podtrzymywał, że tworzą dowód na istnienie przodka człowieka, który żył 500 tys. lat temu. Taką teorię przedstawił też na spotkaniu Towarzystwa Geologicznego. Eksperci ze Stanów Zjednoczonych i Europy kontynentalnej byli sceptyczni wobec znaleziska. Z kolei w Wielkiej Brytanii powszechnie przyjęto, że kości należały do ​​jednego hominida. Słynne oszustwo wreszcie wyszło na jaw Dopiero w 1953 roku dzięki metodzie datowania fluorem naukowcy ustalili, że kości nie były w tym samym wieku. Nie należały też do jednego gatunku. Zespół ustalił, że część szczątek należała do orangutana, prawdopodobnie z Borneo. Zęby zidentyfikowano z kolei jako szympansie. Tymczasem ludzkie kości prawdopodobnie pochodziły od maksymalnie trzech ludzi żyjących w średniowieczu. Do dziś uważa się, że człowiek z Piltdown to jedno z największych oszustw w nauce. Fałszywa czaszka została ponownie zbadana przez badaczy w 2016 roku. Wówczas ujawniono, jak Dawson zmodyfikował jej poszczególne elementy. Trzeba mu przyznać, że był pomysłowy. W końcu podczas pierwszej kontroli nie zidentyfikowano nieprawidłowości. Jak to możliwe? W oszustwie na pewno pomogło celowe zabarwienie kości roztworem żelaza. Dzięki temu wyglądały na starsze niż w rzeczywistości. Tak mógłby wyglądać człowiek z Piltdown Nikt nie ma już wątpliwości, że człowiek z Piltdown był po prostu mistyfikacją. Mimo to po latach naukowcy ujawnili, jak wyglądałby, gdyby rzeczywiście istniał. Zespołowi przewodził Cicero Moraes, światowej sławy ekspert z zakresu medycyny sądowej i specjalista grafiki 3D. Brazylijczyk stworzył cyfrowy model czaszki fikcyjnego hominida na podstawie skanów czaszki człowieka, orangutana i szympansa. To nie pierwsza rekonstrukcja w portfolio Moraesa. Artysta odpowiada między innymi za stworzenie modelu twarzy tzw. hobbitów (czyli Homo floresiensis) oraz kobiety z epoki brązu, która żyła w Szkocji. Zanim wzbogacił swoje najnowsze dzieło o skórę i włosy, pozostali naukowcy dostosowali znaczniki tkanek miękkich ludzkiej twarzy do czaszki. Tak powstała pierwsza prawdziwa rekonstrukcja twarzy „małpoluda”, który nigdy nie chodził po Ziemi. Człowiek z Piltdown to mało szkodliwe fałszerstwo naukowe. Niekiedy jednak oszukane badania mogą mieć poważne konsekwencje dla zdrowia ludzi. Jako przykład często podawany jest Andrew Wakefield. Były brytyjski lekarz zasłynął opublikowaniem badań, w których to rzekomo dowiódł, jakoby stosowanie u dzieci szczepionki MMR miało wpływ na występowanie u nich autyzmu i zapalenia jelit. Dziennikarskie śledztwo wykazało, że wyniki badania zostały sfałszowane. Mimo to wiele osób do dziś wierzy w obaloną już przez naukowców teorię. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Al Naslaa to najdziwniejsza skała na świecie. Jej kształt tłumaczą różne teorie – niektóre bardzo dziwne
Al Naslaa to skała, która wygląda, jakby została przecięta mieczem albo laserem. Tak przynajmniej twierdzą zwolennicy teorii spiskowych. Wyjątkowa formacja intryguje jednak nie tylko kształtem.
W tym artykule: Gdzie znajduje się Al Naslaa? Petroglify na skale Al Naslaa Jak powstała ta formacja skalna? Zwiedzanie skały Al Naslaa Wiele państw na świecie walczy o turystów, bijąc kolejne architektoniczne rekordy. Niemal co roku słyszymy o najwyższych, największych czy innych „naj” w budownictwie. Od zarania dziejów najsprawniejszymi budowniczymi są jednak siły natury. W odróżnieniu od dzieła ludzkich rąk nie zawsze jesteśmy w stanie wytłumaczyć, skąd wzięły się niektóre dzieła w przyrodzie. Jedna z największych zagadek geologicznych na Ziemi znajduje się w Arabii Saudyjskiej. Słyszeliście o skale Al Naslaa? Gdzie znajduje się Al Naslaa? Wyjątkowa formacja leży w północno-zachodniej Arabii Saudyjskiej. Jej dokładna lokalizacja to odległy region Tabuk otoczony rozległymi obszarami pustyni. W teorii takie miejsce nie zachęca do eksploracji. A jednak, dzięki Al Naslaa przybywa tam coraz więcej (choć o tłumy to nie są) osób zainteresowanych geologią, archeologią, a nawet... teoriami spiskowymi. To dlatego, że najbardziej intrygującym elementem skały jest wąska przestrzeń między dwiema jej częściami. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że pasek wygląda jak odmierzony od linijki. Kiedy i w jaki sposób powstał? Spekuluje się, że skała pękła na skutek naturalnych procesów, takich jak erozja i korozje naprężeniowe. Nie brakuje też głosów, jakoby formacja powstała z udziałem ludzi lub istot pozaziemskich. Cała formacja mierzy około 6 metrów wysokości i 9 metrów szerokości. Podział na dwie niemal równe części to niejedyne, co w niej intryguje. Obie połówki skały stoją pionowo na małych cokołach, ponoć przecząc prawom grawitacji. Co ciekawe, południowo-wschodnia ściana Al Naslaa jest pokryta licznymi petroglifami. Tajemnicze skały sprzed 3,48 mld lat najstarszym dowodem istnienia życia na Ziemi Naukowcy przeprowadzili nowe analizy potwierdzające, że formacje skalne z północno-zachodniej Australii są pochodzenia biologicznego. Czyli że stanowią pozostałość mikroorganizmów, któr... Petroglify na skale Al Naslaa Petroglify, czyli wyryte w skale rysunki, na Al Naslaa są dla badaczy źródłem wiedzy o ludziach, którzy tysiące lat temu zasiedlali ten obszar lub przynajmniej go mijali. Są też ważnym elementem dziedzictwa archeologicznego i kulturowego Arabii Saudyjskiej. Prawdopodobnie pochodzą jeszcze z czasów prehistorycznych. Wiele z nich przedstawia zwierzęta, sceny polowań i postacie ludzkie. Niektóre z petroglifów można interpretować jako symbole religijne lub duchowe czczone przez ówczesne lokalne kultury. Eksperci wskazują również na ich znaczenie astronomiczne. Petroglify o geometrycznych kształtach mogły służyć do nawigacji lub śledzenia wydarzeń na niebie. Niewykluczone, że wykorzystywano je także podczas rytuałów związanych z kosmosem. Nadal nie zostały jednak w pełni odszyfrowane. Kiedy tak się stanie, możemy otrzymać zupełnie nową wiedzę o praktykach starożytnych astronomów i matematyków. Jak na razie o tych konkretnych petroglifach więcej jednak nie wiemy, niż wiemy. Badacze podkreślają, że rysunki są dowodem na to, że niemal od zawsze ludziom towarzyszyło pragnienie rejestrowania i przekazywania swoich doświadczeń, przekonań i historii poprzez sztukę. Jak powstała ta formacja skalna? Pomimo różnych teorii, dokładna przyczyna pęknięcia skały Al Naslaa pozostaje przedmiotem trwających badań geologicznych. Jedna z najpopularniejszych teorii (żadna nie została jeszcze potwierdzona) mówi o efekcie naturalnego wietrzenia i erozji zachodzącej przez miliony lat. Al Naslaa jest piaskowcem, a to rodzaj skały znany z warstw i uskoków. Połączenie wiatru, deszczu, wahań temperatury i sił geologicznych miało zdaniem ekspertów doprowadzić do pęknięć naprężeniowych wzdłuż istniejących linii. Ostatecznie pęknięcie mogło zatem wynikać z istniejących słabości w strukturze skały. Niektórzy geolodzy sugerują z kolei, że do pękania skały mogły przyczynić ruchy skorupy ziemskiej. Jest to możliwe, ponieważ Al Naslaa znajduje się regionie doświadczającym aktywności tektonicznej naszej planety. Jak wiadomo, pustynie to jedne z miejsc, gdzie amplitudy temperatur są najbardziej odczuwalne. Jedna z teorii sugeruje, że to właśnie wahania pogody miały doprowadzić do tego, że formacja skalna wygląda dziś tak, jak wygląda. Chodzi konkretnie o zjawisko nazywane w języku angielskim „frost wedging”. W tym przypadku miałoby ono polegać na tym, że woda przedostawała się do pęknięć w skale. Następnie zamarzała, a więc automatycznie zajmowała więcej miejsca, potencjalnie prowadząc do pękania skał. Brak jednoznacznych dowodów geologicznych i niezwykła precyzja pęknięcia przyczyniły się do tego, że część osób wierzy, iż Al Naslaa to zasługa ludzi lub kosmitów. Jest to jednak mało prawdopodobne. Zwiedzanie skały Al Naslaa Dzięki swoim unikalnym cechom skała Al Naslaa stała się jedną z największych atrakcji w kraju. Napływ turystów przyniósł Arabii Saudyjskiej zarówno możliwości, jak i wyzwania. Ważne jest, aby zachować i chronić to zagadkowe miejsce. Turyści muszą więc najpierw uzyskać zezwolenie na wycieczkę lub podróżować z autoryzowanymi przewodnikami. Taka praktyka pomaga monitorować liczbę odwiedzających oraz minimalizuje potencjalne szkody. Dodatkowo lokalne władze i organizacje przyrodnicze organizują akcje mające na celu wzrostu świadomości na temat znaczenia ochrony skały Al Naslaa i jej otoczenia. Programy te są skierowane zarówno do mieszkańców, jak i turystów. Formacja jest też stale monitorowana przez geologów badających to, jak wpływa na nią antropopresja. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Królowa Nefertiti wcale nie była piękna? Nowe ustalenie egipskiego naukowca
To bezsprzecznie ikona kultury masowej. Popiersie egipskiej królowej Nefertiti uważane jest za ideał piękna. Rzeźba zwana „berlińską Mona Lisą” od ponad stu lat znajduje się w stolicy Niemiec. Nowe ustalenia każą się nam zastanowić nad naszym wyobrażeniem na temat jej wyglądu.
W tym artykule: Piękna jak Nefretete? Ideał piękna kobiety w starożytnym Egipcie Czy Nefertiti była piękna? Powrót „starego piękna” Nefertiti (ok. 1380–1340 lat p.n.e.), określana też jako Nefretete, była żona faraona egipskiego Amenhotepa IV, czyli Echnatona. Jej imię oznacza „Piękna, która przybyła”. Nie jest jednak jasne, skąd miała przybyć. Sugerowano co prawda, że nie była Egipcjanką, ale nie udało się tego naukowcom definitywnie dowieść. Piękna jak Nefretete? W wielu publikacjach na temat królowej podkreśla się jej nadzwyczajną urodę. Oczywiście opisywana jest na podstawie słynnego popiersia z Berlina. Tymczasem egipski naukowiec, prof. Tarek. S. Tawfik opublikował właśnie artykuł w piśmie Uniwersytetu Kairskiego „Journal of the Faculty of Archaeology”, w którym podaje w wątpliwość urodę Nefertiti. Aby zrozumieć, o co chodzi należy nieco przybliżyć ówczesny kanon sztuki. Wraz ze wstąpieniem na tron faraona Echnatona uległ on całkowitemu przeobrażeniu po setkach lat. Rodzinę królewską przedstawiano w sposób hiperrealistyczny lub naturalistyczny. Twarze władcy były przedstawiane ze zwisającą szczęką. Na skórze widoczne były wyraźne fałdy. Władca miał szerokie i duże biodra, wrzecionowate nogi i wydęty brzuch. Uwagę zwracają też nadnaturalnie wydłużone czaszki księżniczek. Ludzi ukazywano też z wąskimi oczami. Wcześniej w sztuce egipskiej władców i ich rodzinę ukazywano w odmiennej formie. Władca był przedstawiany w formie „wiecznej młodości”, z szerokimi barkami i idealną, wygładzoną twarzą i co najwyżej niewielkim brzuszkiem. Egipcjanie nie wykonywali portretów królewskich jako wiernie oddających rzeczywistość. Były to wyidealizowane wizerunki władców ukazanych w kwiecie wieku. Nie jest jasne, co spowodowało zmianę w kanonie sztuki. Być może faraon chciał być ukazywany w naturalnej postaci, mimo że cierpiał na chorobę. Zmiana nie trwała jednak długo. Po śmierci Echnatona powrócono do dawnych zwyczajów. Ideał piękna kobiety w starożytnym Egipcie Jakie kobiety starożytni Egipcjanie uważali za atrakcyjne? Mimo że dzieli nas od tej cywilizacji kilka tysięcy lat, to znamy na to pytanie odpowiedź. Ten kanon zmienił się również w czasach Echnatona. Ale po kolei. Przed jego panowaniem kobieta z pełną, mięsistą twarzą, pełnymi policzkami, dużymi oczami i grubą szyją uważana była za idealną. Tak w każdym razie przedstawiano królewskie damy, ale też boginie w postaci rzeźb. Trend utrzymał się od samego początku cywilizacji egipskiej i czasów, w których wznoszono piramidy. Nawet słynna kobieta-faraona Hatszepsut wyglądała w ten sposób. A jak wygląda popiersie Nefertiti? – Okazuje się, że te tradycyjne normy kobiecego piękna celowo nie zostały dochowane. Twarz jest cienka i wydłużona, kości policzkowe są uniesione wysoko, a policzki nie są pełne, szyja jest długa, a oczy są stosunkowo małe i wąskie. Na [starszy – przyp. red.] wiek wskazują widoczne żyły po obu stronach szyi, starzejące się powieki, ledwo widoczne cienkie linie biegnące od nozdrzy do kącików ust i linie do kącików ust i linie biegnące od wewnętrznego kącika oczu w kierunku policzków – wskazuje prof. Tawfik. Co warte odnotowania, wcześniejsze portrety królowej ukazywały ją w inny sposób. Jej twarz na nich zdecydowanie bardziej przypomina kanon piękna znany ze wcześniejszych czasów. Czy Nefertiti była piękna? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Definicja piękna ulega zmianie. Prof. Tawfik podsumowuje: – Niezależnie od tego, czy Nefertiti w rzeczywistości była piękną kobietą, czy nie, jest to subiektywne i zależy od osobistego gustu i kryteriów (…) Dla nas, pytanie brzmi, czy popiersie Nefertiti w Berlinie miało pokazywać ją jako piękną kobietę, czy nie. W porównaniu z kryteriami urody kobiet z rodzin królewskich panujących od czasów Starego Państwa do czasów Amenhotepa III, nie spełnia ona tych norm urody. Zatem popiersie, które dziś podziwiamy w stolicy Niemiec jest po prostu pewnego rodzaju wybrykiem, wyjątkiem w sztuce egipskiej czasów Echnatona. – Przemawia do gustu odwiedzających dzisiaj, ponieważ spełnia współczesne, głównie zachodnie, standardy i kryteria piękna – zauważa egiptolog. A jak naprawdę wyglądała słynna królowa? Który portret bliższy był rzeczywistości? Chyba nigdy do końca nie poznamy prawdy. Powrót „starego piękna” Rewolucja w kanonie kobiecego pięknego nie trwała długo. Już w czasach bezpośrednich następców Echnatona przedstawienie królewskich kobiet i bogiń powróciły do takich, jak wcześniej. Grube szyje, mięsiste twarze, zaokrąglone policzki, pełne usta i duże oczy ponownie stały się standardem piękna. Pozostały nim do końca cywilizacji egipskiej, a nawet i dłużej na tym obszarze. Źródło: Journal of the Faculty of Archaeology. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Do rozbicia Polski przyczyniły się dwie kobiety. Zrobiły to w białych rękawiczkach
Teściowa i synowa. Dwie Niemki z najlepszych rodów. Równie ambitne, nieustępliwe i żądne władzy. To one zepchnęły Polskę w odmęty rozbicia dzielnicowego. I obie kobiety miały ku temu doskonały powód.
W tym artykule: Kim była Salomea z Bergu? Synowie Bolesława Krzywoustego Kto obejmie władzę? Podziały dzielnicowe w innych krajach Testament Krzywoustego Salomea rządziła Polską Kim była Agnieszka Babenberg? Próba przejęcia władzy przez Władysława Upadek Piotra Włostowica Klęska Władysława i wygnanie Nikt nie spisuje testamentu z myślą o samym sobie. Niby trudno o bardziej oczywiste zdanie. A jednak historycy bez ustanku powtarzają, że to Bolesław Krzywousty obmyślił i wprowadził w życie słynną ustawę sukcesyjną porządkującą relacje na szczytach władzy po jego śmierci. Niektórzy twierdzą nawet, że zrobił to kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt lat przed śmiercią. Ale był wtedy niezwykle aktywny politycznie, rzutki, porywczy i wiecznie zajęty. Nie myślał o przyszłości. Jeśli wierzyć zapiskom Galla Anonima, tym bardziej nie myślał o śmierci. Zdaniem autora pierwszej polskiej kroniki Bolesław zaczął rwać się do udziału w kampaniach zbrojnych, jeszcze zanim nauczył się wsiadać na konia. W gorącej wodzie kąpany, stale ryzykował głową. Był gotów rzucać się w pojedynkę na cały oddział wroga. I to zarówno wtedy, gdy miał lat 14, jak i 30. Nikt nie wiedział o tym lepiej niż księżna pani, Salomea z Bergu. Kim była Salomea z Bergu? Biograf władcy Kazimierz Maleczyński zasugerował przed laty, że „postanowienia testamentu dzielącego kraj pomiędzy czterech synów były w znacznej mierze skutkiem intryg drugiej małżonki Bolesława”. Trudno polemizować z tym wnioskiem. Jeśli ktoś miał interes w uporządkowaniu sukcesji, to właśnie Salomea z Bergu. Ta niemiecka arystokratka wyszła za księcia Polski w 1115 r. Była od niego sporo młodsza. I choć ich małżeństwo – jak prawie każde w tej epoce – zostało zawarte z czysto politycznych względów, to Salomea wywalczyła sobie bardzo silną pozycję u boku władcy. Chrzest Polski czy tylko polskiego władcy? Kiedy tak naprawdę odbył się chrzest? Wiele pytań mało odpowiedzi [WYWIAD] Ochrzcił się władca czy zostało ochrzczone całe Państwo? Odpowiedź nie jest wcale taka prosta. Przeczytajcie wywiad o kulisach chrztu Polski. Wiemy, że miała dostęp do książęcego skarbca, że wysyłała bogate dary do Niemiec, do klasztoru w Zwiefalten ufundowanego przez jej rodzinę. Przyjmowała też w Polsce tamtejszych mnichów. Przede wszystkim jednak stale znajdowała się w pobliżu ucha władcy. Niewykluczone, że Bolesław miał jakieś inne miłostki i nałożnice, ale ciągle wracał do swojej Salomei. Dzielili ze sobą sypialnię jeszcze dwadzieścia lat po ślubie. I łatwo policzyć efekty tej bliskości. Synowie Bolesława Krzywoustego Salomea urodziła mężowi dwanaścioro dzieci. To wielki powód do dumy dla Bolesława. Niemal nic nie stawiało w średniowieczu mężczyzny w lepszym świetle niż jego płodność. Rozkrzyczana gromadka, przemykająca po korytarzach na Wawelu, przysporzyła też jednak niezliczonych zgryzot samej Salomei. Czterech synów księżnej przeżyło dzieciństwo: Bolesław, Mieszko, Henryk i Kazimierz. Doświadczenia poprzednich pokoleń kazały podejrzewać, że gdy tylko rodzice odejdą, młodzi rzucą się sobie do gardeł, by rozstrzygnąć, kto powinien nosić kołpak prawowitego księcia. Tak przecież było zawsze. Sam Bolesław Krzywousty przed laty oślepił swojego brata i konkurenta Zbigniewa. Wcześniej brutalne walki o schedę prowadzili Bolesław Chrobry ze swoją macochą (i jej synami) oraz Mieszko II z dwoma zazdrosnymi braćmi. Tym razem perspektywy rysowały się szczególnie ponuro. Salomea musiała się martwić o więcej niż tylko o konflikt między własnymi potomkami. Całej czwórce na drodze do władzy stał pierworodny Bolesława – Władysław, urodzony przez pierwszą małżonkę Krzywoustego Zbysławę Świętopełkównę. Kto obejmie władzę? Gdy w połowie lat 30. XII stulecia Krzywousty zaczął niedomagać, a na dworze otwarcie poczęto szeptać o nadchodzącej sukcesji, Władysław był już trzydziestolatkiem. Zdążył się wyćwiczyć w wojaczce, brał u boku ojca udział w ważnych zjazdach państwowych, a nawet w międzynarodowych negocjacjach. Trzymał też do chrztu Sobiesława, jednego z synów księcia Czech. Był niekwestionowanym ulubieńcem ojca. Synowie Salomei nie mieli okazji wykazać się w podobny sposób. W 1135 r. Bolesław miał około 13 lat, Mieszko niewiele więcej niż 10, a Henryk – 5 (Kazimierz z kolei jeszcze się nawet nie urodził). Słowem, to była dzieciarnia. I Salomea wiedziała, że właśnie na nią spadnie obowiązek walki w interesie synów. O to, by mieli czym rządzić i gdzie żyć. Bo przecież alternatywą w tej bezwzględnej i nieznającej litości epoce była tylko banicja lub śmierć. Księżna żywo zakręciła się wokół sprawy małżeństw swoich synów. Już jako czternastolatek Bolesław Kędzierzawy został ożeniony z ruską księżniczką Wierzchosławą. Tym samym zyskał sobie silnego sojusznika w postaci władcy Nowogrodu. Zaraz po nim Salomea wyswatała Mieszka. Tym razem z kandydatką z Węgier. Wreszcie księżna zabrała się za temat sukcesji. Podziały dzielnicowe w innych krajach Historycy już dawno wskazali, że twórcy „testamentu Krzywoustego” czerpali inspiracje z Czech lub z Rusi. Te dwa państwa od dawna dzielone były na dzielnice, tak by każdy ważny członek rodziny książęcej miał zapewniony udział w schedzie ojców. Wydawało się, że to system skuteczny i sprawdzony. W końcu, co dziesięć głów, to nie jedna. A co dziesięciu władców. Oczywiście pod warunkiem, że tylko jeden z nich będzie uważany za nadrzędnego, pozostali zaś będą posłusznie spełniać jego wolę. 8 legendarnych mieczy. Każdy z nich ma swoją mityczną historię. Która z nich jest prawdziwa? Magiczne miecze towarzyszą nam w baśniach i legendach od setek lat. Walczą mini bohaterowie, kradną je złoczyńcy, są obecne na koronacjach i przebijają serca złych smoków. Są także lege... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/8-legendarnych-mieczy-kazdy-z-nich-ma-swoja-mityczna-historie-ktora-z-nich-jest-prawdziwa-626af88.jpeg" width="938" height="528" alt="8 legendarnych mieczy. Każdy z nich ma swoją mityczną historię. Która z nich jest prawdziwa?" title="8 legendarnych mieczy. Każdy z nich ma swoją mityczną historię. Która z nich jest prawdziwa?" /> Dzisiaj o inspiracjach ustawy sukcesyjnej można powiedzieć nawet więcej. Jeśli przyjmiemy, że za sprawą stała Salomea, to nasuwa się jedno rozwiązanie. Najwidoczniej księżna poradziła się własnej siostry. Rycheza z Bergu była „emerytowaną” księżną Czech. Dobrze znała praskie podziały władzy, a przed śmiercią męża próbowała nawet przeforsować własną wersję „testamentu Krzywoustego”. Zawiodła i była zmuszona opuścić w niesławie Czechy. Salomea – dzięki wymienianym z Rychezą listom, a może też osobistym rozmowom – wiedziała, jakich błędów nie powtarzać. I jak owinąć sobie męża wokół palca, by ten zgodził się dosłownie na wszystko. Testament Krzywoustego Testament przygotowany niedługo przed 1138 r. to był prawdziwy majstersztyk. Nie chodziło w nim wcale o rozczłonkowanie państwa, ale o zabezpieczenie interesów każdego z synów Salomei. A także o ugruntowanie jej własnej pozycji na dworze. W myśl ustawy wszyscy książęta dostali odrębne dzielnice. Księciem zwierzchnim miał zaś być zawsze najstarszy z Piastowiczów. W testamencie zaszyto też dodatkowe postanowienie wskazujące na prawdziwą autorkę dokumentu. Fragment państwa otrzymała bowiem też sama Salomea. Nie zapisała sobie żadnej spójnej prowincji, ale rozległe majątki w różnych zakątkach kraju. Tak by wszędzie móc śledzić rozwój wypadków, podstawiać swoich agentów i szachować wrogów. Stolicą jej włości była Łęczyca i to stamtąd dyrygowała od 1138 r. Jej synowie byli na tyle młodzi, że ulegli żądaniom ambitnej matki. A zarazem – na tyle słabi, by autentycznie potrzebować jej pomocy. Dwóch nastolatków, dwóch szkrabów i potężna wdowa. Ponad nimi wszystkimi natomiast – przynajmniej formalnie – nowy książę Władysław, zawiadujący całą Polską z Krakowa i ze Śląska. Salomea rządziła Polską Salomea nie zamierzała spędzać ostatnich lat życia, siedząc jak mysz pod miotłą. Na dokumentach wciąż tytułowała się „Ducissa Poloniae”, księżną Polski. Umiała też odegrać przedni spektakl, jeśli sytuacja tego wymagała. Niedługo po śmierci męża przekazała np. hojną darowiznę na rzecz benedyktynów z Mogilna. Niby rzecz nudna i trywialna (przynajmniej z naszej perspektywy). Liczy się jednak nie sam prezent, ale sposób, w jaki władczyni go opakowała. Chełm był w XIII wieku stolicą jedynego w historii króla Rusi, Daniela Halickiego. Władca zbudował tam imponującą siedzibę Chełm był kiedyś siedzibą Daniela Halickiego, władcy zapomnianego już dziś królestwa. Koronował się w 1253 r. jako jedyny ruski książę w historii. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/404b9f341acfe5a7dc0c5cec68180d93a9c6618b-4768cf2.jpg" width="938" height="621" alt="Chełm był w XIII wieku stolicą królestwa Rusi. To tu król Daniel Halicki zbudował imponującą siedzibę (fot. Michal Derela (Pibwl), Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0)" title="Chełm był w XIII wieku stolicą królestwa Rusi. To tu król Daniel Halicki zbudował imponującą siedzibę (fot. Michal Derela (Pibwl), Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0)" /> By podnieść rangę darowizny i pomnożyć własną sławę, stworzyła barwną legendę, a następnie nakazała zawrzeć ją w związanym z darowizną dokumencie. Dyplom podaje, że Salomea doznała brzemiennego w skutki sennego widzenia. Ukazał jej się zmarły małżonek. Ubrany był „w ubogi strój żałobny” i straszliwie jęczał. Żalił się żonie, że za życia zaniedbał „świętego Jana z Mogilna” i teraz nie może się pogodzić z własną niemrawością. Błagał o wsparcie i zadośćuczynienie jego nieróbstwu. Księżna wdowa rzecz jasna stanęła na wysokości zadania. Otworzyła szeroko prywatną kiesę, pokazując każdemu, że nie boi się walczyć o pamięć po wielkim, ale niefrasobliwym władcy. A tym samym, że pod pewnymi względami przerasta nawet samego Bolesława Krzywoustego. Kim była Agnieszka Babenberg? Podobne ekscesy i propagandowe ustawki nie mogły się podobać Władysławowi. On był księciem zwierzchnim, a tymczasem wszystkie oczy kierowały się na jego obrotną macochę! Władysław jednak nie miał w sobie determinacji potrzebnej, by postawić się człowiekowi silniejszemu od siebie. Wiedział zresztą, że Salomea nie czyha na jego tron. Bądź co bądź, ona sama mu go sprezentowała, w zamian zapewniając sobie tylko gwarancję, że następne miejsca w kolejce do władzy zajmą jej synowie. Nie zaś – potomstwo Władysława. O ile nowy polski władca nie uskarżał się na warunki swojego awansu, o tyle pewna kobieta zwyczajnie nie mogła ich zdzierżyć. Żona księcia Agnieszka Babenberg marzyła o prawdziwej władzy. Nie chciała tkwić u boku słabeusza, który musi się liczyć z bandą szczeniaków i z jakąś starą (a w każdym razie o minimum dziesięć lat starszą od niej) babą. Pewnie już od chwili śmierci Bolesława Krzywoustego szczuła Władysława na braci przyrodnich, nęciła go wizją potęgi i powszechnego posłuchu. Sączyła mu do uszu truciznę oszczerstw, plotek i insynuacji. A jeśli nic innego nie działało kpiła z niego, nazywając go pogardliwie „półksięciem”. Wszystko po to, by Władysław wreszcie pokazał, że jest prawdziwym mężczyzną, by obalił testament ojca i pozbawił braci władzy. Symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii. Za sprawą angielskiego następcy tronu Smok w heraldyce występował wyłącznie na Wyspach Brytyjskich. Na kontynencie europejskim był symbolem zła. Okazuje się jednak, że pozytywny symbol smoka pojawia się również w Polsce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-symbol-smoka-przywedrowal-w-sredniowieczu-do-polski-z-brytanii-fot-118839298-kostiantyn-ivanyshen-via-shutterstock1-49215cc.jpg" width="938" height="528" alt="Jak symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii? (fot. 118839298, Kostiantyn Ivanyshen, via Shutterstock)" title="Jak symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii? (fot. 118839298, Kostiantyn Ivanyshen, via Shutterstock)" /> Tak losy Polski spoczęły w rękach dwóch dumnych Niemek. Obie pochodziły z dostojnych rodzin Rzeszy. W starej ojczyźnie ich rody współpracowały ze sobą. W Polsce jednak Agnieszka i Salomea nie mogły znaleźć wspólnego języka. Nawet gdy mówiły do siebie po niemiecku, to tylko po to, by prawić nieszczere komplementy i wygłaszać fałszywe zapewnienia. Nie należy odruchowo stawać po stronie którejkolwiek z tych kobiet. Obie broniły wielkiej sprawy. Salomea walczyła o przyszłość rodu i o lepszą współpracę między jego członkami. Tak, by zamiast się wybijać, mogli współdziałać dla wspólnej sławy i zysków. Agnieszka chciała tymczasem kontynuować tradycję, którą zapoczątkował już Chrobry. Widać wierzyła, że władca może być tylko jeden. Próba przejęcia władzy przez Władysława Przygotowania do konfrontacji trwały przynajmniej od 1140 r. Władysław na potęgę wyciskał pieniądze z drobnego rycerstwa i tworzył rezerwy na wypadek wojny. Agnieszka knuła ze swoją siostrą – nową władczynią Czech i z bratem przyrodnim – niemieckim królem Konradem. Salomea tymczasem jak zwykle postanowiła zagrać w otwarte karty. Zwołała do Łęczycy „generale colloquium”, zjazd generalny, zupełnie jakby to ona rządziła całą Polską. Zaprosiła swoich synów: Bolesława dzierżącego władzę nad Mazowszem i Mieszka panującego w Wielkopolsce. Byli też obecni małoletni Henryk i Kazimierz. Zabrakło wyłącznie… pana i władcy Władysława! Na zjeździe rozprawiano o tym, za kogo powinna zostać wydana jedna z córek Salomei. I każdy wiedział, że oto kroi się nowy sojusz, który księżna wdowa niechybnie wykorzysta, jeśli Agnieszka poszczuje na nią męża. Jeden z kronikarzy nazwał Agnieszkę „narzędziem szatana”. Inny, chyba właśnie pod wrażeniem jej postępowania, pisał, że każda kobieta to „stworzenie najsłodsze i najokrutniejsze zarazem”. Dla nikogo nie ulegało wątpliwości, że to właśnie ona była motorem zdarzeń. W 1142 r. Władysław uległ wreszcie małżonce i wypowiedział wojnę braciom. Z pomocą Rusinów najechał Mazowsze. Niewiele wiadomo o tej krótkiej wojnie. Znany mediewista Henryk Łowmiański twierdził, że walki rychło wygasły, bo Salomea tupnęła nogą. Ofuknęła Władysława, jakby był małym chłopcem, pohamowała pałających żądzą zemsty juniorów i wymogła na wszystkich stronach powrót do zasad testamentu. Agnieszka zamiast całej Polski dostała tylko gorzką lekcję pokory. To była już jednak ostatnia demonstracja starej księżnej. Salomea zmarła niewiele później, bo w 1144 r. Upadek Piotra Włostowica Bolesław i Mieszko, zamiast opłakiwać matkę, wznowili walki z bratem przyrodnim. Agnieszka też nie zamierzała nosić żałoby po teściowej. Natychmiast powróciła do dawnych knowań. I była gotowa posunąć się nawet do morderstwa, byle wreszcie wepchnąć Władysława pod swój pantofel. Księcia zwierzchniego przestała szachować macocha. Przemożny wpływ wciąż miał jednak na niego palatyn Piotr Włostowic. Najpotężniejszy możnowładca w kraju, pierwszy urzędnik władcy i wierny członek świty Krzywoustego. A do tego ktoś, komu nie w smak były jakiekolwiek wojny wewnętrzne. Agnieszka wiedziała, że musi go wyeliminować. Także ze względów osobistych. Piotr doniósł bowiem Władysławowi o romansie księżnej, co napsuło jej wiele krwi i zmusiło do wicia się niczym piskorz przed mężem. Na dodatek musiała też pewnie odprawić kochanka (prawdopodobnie niejakiego Dobiesza). Kradzież tysiąclecia. Gdzie się podziały polskie insygnia królewskie? Polska jest jedynym europejskim krajem o monarchicznej przeszłości, który nie posiada koronacyjnych insygniów swoich królów i królowych – koron, jabłek i bereł. Oto historia o tym, jak u... Kiedy już zdołała przekonać Władysława o swojej absolutnej niewinności, wszystkie ataki wymierzyła we Włostowica. Dzień po dniu przekonywała księcia, że ten rzekomy przyjaciel pokoju to dwulicowy wichrzyciel, zdrajca i oszczerca. Historia zatoczyła koło. Podobnie jak w roku 1142 Władysław długo się opierał, ale wreszcie uległ żonie. Pozwolił na to, by jeden z doborowych ochroniarzy księżnej napadł na dwór Włostowica i zakuł możnowładcę w kajdany. Za sprawą kobiecej nienawiści wszechpotężny palatyn stracił wszystko. Został oślepiony za zdradę stanu. Za rozsiewanie plotek o romansach księżnej pani obcięto mu jeszcze język. Klęska Władysława i wygnanie Agnieszka triumfowała. Teraz już nikt nie stał jej na drodze do władzy. Brutalne tortury przeprowadzono w roku 1145, a już w 1146 Władysław przystąpił do ostatecznej rozprawy z braćmi. Zapewne pod wpływem żony zrobił to, nie czekając na żadne posiłki. Agnieszce bardzo się śpieszyło do pełni władzy. Może w snach widziała już na swych skroniach królewską koronę. Marzenia te nigdy jednak nie miały się ziścić. Niespodziewanie wojna zakończyła się sromotną porażką Władysława. Senior został zmuszony do ucieczki z kraju. Już nigdy nie było mu dane do niego powrócić, a historia zapamiętała go jako Władysława Wygnańca. Do Agnieszki z kolei przylgnęła łatka największej intrygantki średniowiecza. Zamiast zjednoczyć kraj, dała początek rozbiciu dzielnicowemu. Za jej sprawą ustawa sukcesyjna, która miała zapewniać Polsce pokój i pomyślność, przeobraziła się w zarzewie najgorętszych sporów. Agnieszka przekroczyła granicę państwa Piastów w 1146 r. Przynajmniej kilka tygodni po mężu, bo nie mogła pogodzić się z porażką i zażarcie broniła Krakowa przed atakami juniorów. Wreszcie uległa. A z jej banicją w Polsce zaczęła się epoka chaosu.
Najstarsza piramida na świecie? Kontrowersje wokół świętego miejsca w Indonezji i ostatnich badań
Na łamach czasopisma naukowego „Archeological Prospection” opublikowano artykuł, w którym stwierdzono, że stanowisko megalityczne w Indonezji może być najstarszą konstrukcją piramidalną wybudowaną przez człowieka. Badacze stwierdzili, że pierwsze fragmenty budowano nawet 27 tysięcy lat temu. Jednak znaczna część środowiska archeologicznego uważa, że ta teza jest co najmniej kontrowersyjna.
W tym artykule: Czym jest święte miejsce w Jawie Zachodniej? Najstarsza budowla stworzona przez człowieka Kontrowersje wokół badań Nie ma żadnych dowodów na istnienie najstarszej w historii cywilizacji w Indonezji Tajemnicze komory we wnętrzu wzgórza Gunung Padang to olbrzymia megalityczna struktura położona w indonezyjskiej wiosce Karyamukti, w prowincji Jawa Zachodnia. Obiekt położony jest na wysokości 885 metrów n.p.m., na szczycie wygasłego wulkanu. W języku sundajskim nazwa oznacza „Górę Oświecenia”. Do dziś bowiem struktura uważana jest przez Sundajczyków za miejsce święte. Lud ten wierzy, że konstrukcja powstała w wyniku działań legendarnego króla Siliwangi. Władca miał wybudować swój pałac w ciągu jednej nocy. Czym jest święte miejsce w Jawie Zachodniej? Chociaż ruiny enigmatycznej budowli znane są archeologom od XIX wieku, do dziś nie wiadomo dokładnie, czym pierwotnie była. Problem polega na tym, że dziś Gunung Padang wygląda jak ogromne cmentarzysko, przez które przeszedł wielki huragan. Przez lata naukowcy przeprowadzali badania archeologiczne, geologiczne i geofizyczne, aby wyjaśnić znaczenie tego stanowiska. Już kilka lat temu naukowcy odkryli, że pod ziemią, na której znajdują się megalityczne głazy ze skały wulkanicznej, znajduje się prawdopodobnie najstarsza piramida na świecie. W 2018 roku na łamach „Earth and Space Science Open Archive” opublikowano artykuł, w którym postawiono hipotezę, że człowiek mógł wybudować pierwsze zabudowania w tym miejscu już ponad 20 tys. lat temu. To jednak oznaczałoby, że konstrukcja ta byłaby znacznie starsza, niż najstarsza w historii piramida w Egipcie. Biorąc pod uwagę, że piramidy uważa się za symbol cywilizacji, odkrycie mogłoby zmusić badaczy do napisania historii od nowa. Problem polega na tym, że jest wiele wątpliwości co do rzetelności badań w Indonezji. Najstarsza budowla stworzona przez człowieka Badania, które pod koniec października ukazały się w czasopiśmie naukowym „Archeological Prospection”, rzekomo potwierdzają te doniesienia. Multidyscyplinarne analizy miały wykazać, że najstarszy etap budowy Gunung Padang rozpoczął się nawet ok. 25 tys. lat p.n.e. Dla porównania – dotychczas za najstarszą budowlę wykonaną ludzkimi rękoma uchodziła Göbekli Tepe w Turcji. Jej powstanie datowane jest na 10 tys. lat p.n.e. – Nasze badanie ujawniło przekonujące dowody na istnienie złożonego i wyrafinowanego stanowiska megalitycznego. Datowanie radiowęglowe gleb organicznych ze struktur pozwoliło odkryć wiele etapów budowy datowanych na tysiące lat przed naszą erą, przy czym początkowa faza sięga epoki paleolitu. Odkrycia te oferują cenny wgląd w historię budowy Gunung Padang, rzucając światło na możliwości inżynieryjne starożytnych cywilizacji – czytamy w artykule. Wulkany Indonezji – które z nich można zdobyć? Wulkany Indonezji stanowią nieodłączny element tamtejszego krajobrazu. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Zapraszamy na fascynującą wycieczkę szlakiem najwspanialszych indonezyjsk... Naukowcy opisują, że udało im się częściowo zrekonstruować, jak mogło w przeszłości wyglądać Gunung Padang. – Szczyt wzgórza charakteryzuje się płaską, ściętą powierzchnią ozdobioną kamiennymi tarasami ze stojącymi kamieniami, zwanymi menhirami. Ta majestatyczna konstrukcja przypominająca amfiteatr zwrócona jest w kierunku północnym. Oferuje urzekający widok na kompleks aktywnego wulkanu Gede-Pangrango – wyjaśniają autorzy. Kontrowersje wokół badań Badania były prowadzone w latach 2011–2015. Zespół archeologów, geologów i geofizyków pracował pod kierownictwem geologa Danny’ego Hilmana Natawidjaja z indonezyjskiej Krajowej Agencji Badań i Innowacji. W ciągu czterech lat wykorzystano różnorodne techniki badawcze, takie jak obrazowanie podpowierzchniowe, tomografia sejsmiczna i georadary. Badacze mieli odkryć, że pierwsze etapy budowy Gunung Padang przypadają na lata między 25 a 14 tys. lat p.n.e. Prawdopodobnie w tym okresie konstrukcja stanowiła swoiste centrum rytualne. Jednak ok. 16 tys. lat temu wzgórze zostało opuszczone na kilka tysięcy lat. Dlaczego? Tego nie wiadomo. Autorzy sugerowali, że prehistoryczni ludzie ponownie zaczęli rozbudowywać piramidalną strukturę ok. 7900–6100 lat p.n.e. W tym okresie zaczęto dodawać do głównej części piramidalnej kolumny ze skał wulkanicznych. Dalsze prace budowlane odbywały się ok. 6000–5500 lat p.n.e. Badacze twierdzą, że to właśnie w tym czasie budowniczy prawdopodobnie celowo zakopali najstarsze fragmenty konstrukcji. Ostatnie prace odbywały się 2000–1100 lat p.n.e. To struktury, które do dziś są najbardziej widoczne i charakteryzują Gunung Padang. Wyżej wymienione teorie zostały skrytykowane przez wielu archeologów na całym świecie. Uczeni twierdzą, że nawet jeśli ludzie zamieszkiwali ten region między 12 000 a 6 000 lat temu (długo po rzekomym zbudowaniu piramidy), to żadne wykopaliska nie ujawniły dowodów na istnienie wyrafinowanych struktur stworzonych przez człowieka. Nie ma żadnych dowodów na istnienie najstarszej w historii cywilizacji w Indonezji – Jestem zaskoczony, że artykuł został opublikowany w takiej postaci – mówi cytowany przez czasopismo naukowe „Nature” Flint Dibble, archeolog z Uniwersytetu w Cardiff w Wielkiej Brytanii. – Chociaż w artykule przedstawiono „uzasadnione dane”, zawarte w nim wnioski na temat miejsca i jego wieku są nieuzasadnione – dodaje. Autorzy odpierają zarzuty i są przekonani, że Gunung Padang powstało przed końcem ostatniej epoki lodowcowej i wierzą, że ówcześni ludzie potrafili wznosić majestatyczne konstrukcje, co jest dowodem na najstarszą cywilizację w historii ludzkości. Bill Farley, archeolog z Southern Connecticut State University w New Haven, w rozmowie z „Nature” powiedział, że artykuł nie dostarczył żadnych dowodów na to, że w czasie ostatniej epoki lodowcowej istniała zaawansowana cywilizacja. – Próbki gleby z Gunung Padang sprzed 27 000 lat, choć dokładnie datowane, nie noszą śladów działalności człowieka, takich jak węgiel drzewny czy fragmenty kości – powiedział uczony. Dane archeologiczne wskazują jedynie, że przejście od społeczeństw łowiecko-zbierackich do społeczeństw złożonych zajmujących duże osady nastąpiło dopiero po rozpoczęciu holocenu ok. 11 700 lat temu. Do sprawy odnieśli się również archeolodzy na platformie X. – To nie 1 kwietnia, dlatego jestem zaskoczony tą publikacją – napisał użytkownik Nondestructiv. View oEmbed on the source website Tajemnicze komory we wnętrzu wzgórza – Prehistoryczni architekci, którzy tworzyli Gunung Padang, musieli posiadać niezwykłe zdolności murarskie. Takie umiejętności nie cechowały jednak tradycyjnych społeczności zbieracko-łowieckich – upierają się autorzy kontrowersyjnego badania. – Biorąc pod uwagę długą i nieprzerwaną okupację stanowiska, uważamy, że miejsce to miało duże znaczenie, zachęcając pradawnych ludzi do wielokrotnego modyfikowania go – dodają. Naukowcy przyznali, że to dopiero początek ich badań. Autorzy wierzą, że kolejne wykopaliska rzucą nowe światło na prawdopodobnie najstarszą budowlę wybudowaną ludzkimi rękami. Przyszłe odkrycia pomogą zrozumieć również, kim byli ludzie odpowiedzialni za ten obiekt. Naukowcy przeprowadzali badania tego, co znajduje się wewnątrz wzgórza, na którym położone jest Gunung Padang. Fale sejsmiczne miały ujawnić dowody na istnienie wielu ukrytych wnęk i komór. Niektóre z nich miały nawet 15 metrów długości i 10 metrów wysokości. W przyszłości uczeni chcą zbadać te tajemnicze obszary. Źródło: Archeological Prospection. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Comfort Town w Kijowie jak scena z bajki. Stolica Ukrainy, jakiej nie znacie
Comfort Town w Kijowie to przykład, jak można w ciekawy sposób odświeżyć radziecką architekturę. Jedni uważają, że budynki przypominają klocki Lego, a inni porównują kijowskie osiedle do domków z popularnej gry planszowej Monopoly. Zapraszamy w podróż po niegdyś jednej z najpopularniejszych dzielnic stolicy Ukrainy.
W tym artykule: Kijów i jego inne oblicze Comfort Town w stolicy Ukrainy Kijowskie osiedle (nie)idealne Jedna z najpopularniejszych dzielnic Kijowa Architektura XX wieku, a w szczególności państw byłego bloku wschodniego, to w przeważającej części szare, pozbawione charakteru bloki (Tak, mam świadomość, że podpadam właśnie entuzjastom brutalizmu). Różnią się czasem kształtem, niekiedy odcieniem szarości, bardzo często wielkością, ale łączy je jedno – bylejakość. Kijów i jego inne oblicze Dekadę temu, w jednej z poprzemysłowych dzielnic Kijowa, na terenie opuszczonej fabryki gumy, władze zdecydowały się stworzyć przestrzeń, w której ludzie będą mogli mieszkać. Miało to być miejsce, które przestanie kojarzyć się z komunistycznym dziedzictwem. Zadanie nie było łatwe. Okolica miała stać się przyjazna, ale i tania zarazem. Do zrealizowania projektu zatrudniono ukraińską pracownie Archimatika. Dmytro Vasyliev, Aleksandr Popov i Olga Alfiorova pracowali nad tym, żeby stworzyć coś z niczego. Vasyliev, który był liderem przedsięwzięcia, kiedy pierwszy raz zobaczył miejsce, w którym ma stworzyć dzielnicę przyciągającą ludzi w przyszłości, załamał ręce. Uznał, że jedyną bronią którą posiadają, aby wygrać z bezbarwnym, industrialnym pejzażem, jest kolor. Architekci, mając niewielki budżet, zdecydowali się na niedrogie w budowie bloki, składające się z modułów o dwuspadowych dachach. Proste konstrukcje pomalowane zostały w pastelowe kolory. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. Możemy zobaczyć tam odcienie różu, niebieskiego, zielonego, żółtego, czy fioletowego. Budynki mają od dwóch do szesnastu kondygnacji, co w połączeniu z feerią barw, daje efekt olbrzymiej różnorodności. Postawione ciasno budynki z lotu ptaka wyglądają jak wyjątkowo kolorowe klocki Lego lub domki i hotele z Monopoly. Porównania są całkiem trafne, ponieważ architekci inspirowali się tymi popularnymi zabawkami dla dzieci. Comfort Town w stolicy Ukrainy Osiedle zostało zaplanowane tak, żeby mieszkańcy mieli w jego obrębie wszystko, czego potrzebują do codziennego życia. We wnętrzu tej kolorowej miejskiej dżungli znajdziemy sklepy, przedszkole, dwie szkoły, bibliotekę, siłownie, a nawet basen. Dla fanów gastronomii powstały tam również lokalne kawiarnie. Co ważne, osiedle zaplanowano tak, aby pomiędzy domami znajdowały się spore przestrzenie publiczne: dziedzińce, place zabaw, obszary zieleni, fontanny oraz rzeźby. – Mieszkam w Comfort Town od roku i muszę ci powiedzieć, że to cudowne miejsce! – mówi mi Maryna Tkachenko, mieszkanka Kijowa. – Przez 18 lat mieszkałam w Borschagivka. Teraz, kiedy mam porównanie mogę śmiało powiedzieć, że kocham Comfort Town – dodaje. Warto zwrócić również uwagę, że w przeciwieństwie do sowieckich bloków, które często były ciasnymi klitkami dla wielopokoleniowych rodzin, budynki w Comfort Town zostały zaprojektowane z myślą o – nomen omen – komforcie lokatorów. Mieszkania tutaj są dużo większe niż te budowane po 1950 roku. Mają takie „udogodnienia”, jak dodatkowy salon i odrębne sypialnie. Kijowskie osiedle (nie)idealne Niektórzy z moich rozmówców mówią wprost: albo je kochasz, albo nienawidzisz. Tak właśnie jest w przypadku Comfort Town. Dla jednych intensywność i różnorodność kolorów to zbyt duża awangarda, a taka „pasteloza”, kojarzy się częściej z tandetą i kiczem. Inni natomiast, którzy nigdy wcześniej nie widzieli tej części Kijowa, zakochują się w niej od pierwszego wejrzenia. – Trudno mi powiedzieć co inni myślą o takiej kolorystyce. Wiem natomiast jedno. Ci, którzy przeprowadzają się do Comfort Town, kochają to miejsce – mówi pani Svitlana, która wraz z mężem mieszka w tej barwnej kijowskiej dzielnicy. – Wygląd to jednak nie wszystko. Przez to, że dzielnica powstała na terenie dawnej fabryki, okolica jest trochę zanieczyszczona – dodaje pani Svitlana. Innym minusem, z którym muszą mierzyć się codziennie mieszkańcy Comfort Town jest duży rozmach osiedla, który daje się we znaki pieszym. Żeby opuścić teren osiedla, muszą nadrabiać kilkaset metrów. Nic dziwnego, w końcu całość znajduje się na powierzchni ok. 40 hektarów. Nie pomaga to, że przestrzeń otoczono płotem, który miał sprawiać poczucie bezpieczeństwa. W rezultacie osiedle przypomina wielki, zamknięty gród. Jedna z najpopularniejszych dzielnic Kijowa Niezależnie od tego, czy komuś Comfort Town się podoba, czy nie, jest to dziś dzielnica, w której sprzedawało się najwięcej mieszkań w całym kraju. W 2020 roku odnotowano, że w lutym było to ponad 200. Przed eskalacją wojny w Ukrainie i inwazją Rosji 24 lutego 2022 roku, żyło tu prawie 20 tysięcy osób. Podczas jednego z ataków dronów na Kijów uszkodzony został jeden z budynków kolorowej dzielnicy. W sumie w Comfort Town znajduje się ponad 8500 mieszkań. Pewne jest jedno. Kiedy nawet pogoda w Kijowie przytłacza szarością, Comfort Town rozświetla stolicę Ukrainy i prawy brzeg miasta swoimi kolorami. – To najlepsze miejsce do życia – podsumowuje Olga, która mieszka tu już od 5 lat i została w Ukrainie po ataku Rosjan. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Samarra – wielka stolica Kalifatu Abbasydów. To średniowieczne miasto zostało wyjątkowo dobrze zachowane
Nowa stolica imperium Abbasydów miała przyćmić wszystkie inne metropolie. Samarra stała się wielkim centrum, gdzie krzyżowały się cywilizacje Wschodu i Zachodu. Miasto zostało jednak szybko opuszczone.
W tym artykule: Nowa stolica imperium Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Rozwój i upadek Samarry Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Samarra obok Bagdadu była największym i najbogatszym miastem Imperium Abbasydzkiego. Z racji tego, że szybko ją opuszczono, pozostało tam wiele bezcennych zabytków i pozostałości po dawnych czasach. Plan miasta przetrwał do naszych czasów. Wraz z ruinami stanowi jedyny taki zachowany przypadek wczesnośredniowiecznego miasta na Bliskim Wschodzie. Wpisana na listę UNESCO Samarra nadal jest terenem badań archeologicznych. Nowa stolica imperium W IX w. Kalifat Abbasydów był jednym z najpotężniejszych państw na świecie. Imperium zamieszkiwało wiele kultur i religii, co wpłynęło na rozwój urbanizacji w regionie Iraku. Stolicą imperium był wówczas Bagdad. Niezwykłe odkrycie w Galilei. Pod arabskim pałacem z okresu Umajjadów odnaleziono mozaikę i ślady dawnej osady Archeolodzy twierdzą, że osada w Galilei w przeszłości była prawdopodobnie zamieszkiwana przez chrześcijan lub Żydów. Dlaczego nikt wcześniej o tym nie wiedział? W tamtym czasie Abbasydzi coraz częściej wykorzystywali ludy tureckie, wcielając je siłą do armii. Prowadziło to do konfliktów pomiędzy Persami, Arbami a Turkami. Kulminacją tych nastrojów było zezwolenie tureckiej gwardii kalifa na osiedlenie się w Bagdadzie. Mieszkańcy stolicy byli mocno rozgoryczeni. Źródła arabskie porównują Turków do barbarzyńców. Mieli oni dopuszczać się grabieży, pobić i niszczenia mienia. Atmosferę podgrzewał fakt, że nie mogli oni być pociągani do takiej samej odpowiedzialności jak cywile. Trzeba tutaj wspomnieć, że Turcy byli w gruncie rzeczy zniewolonymi żołnierzami i zostali przymusowo zislamizowani. Kalifowie wykorzystywali ich w obawie przed zdradą coraz bardziej usamodzielniających się regionalnych zarządców imperium. Ostatecznie, po klęskach prób zaprowadzenia porządku, w 837 r. kalif al-Mutasim zdecydował przenieść siedzibę władcy z wojskiem do oddalonej o 100 km od Bagdadu Samarry. Przez następne dziesięciolecia pozostała ona miastem bogatych pałaców i wojskowych osiedli. Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Wybór Samarry na nową stolicę spotykał się z krytyką. Były to głównie okolice znane z terenów łowieckich i właśnie prawdopodobnie z tego powodu kalif podjął taką decyzję. Samarra w języku asyryjskim została nazwana po arabsku Surramanra, co znaczy „szczęśliwy, kto ją ujrzał”. Charakterystyka Samarry: miasto położone nad Tygrysem, rozrastała się wzdłuż rzeki, nie posiadała zgeometryzowanego planu urbanistycznego, duże aleje dla przemarszu wojska, zamknięte strefy mieszkańców tureckich i mieszkańców arabskich. W planie Samarry zupełnie wyjątkowe wydają się być duże ogrodzone obszary, które były najpewniej terenami do łowów i służyły za parki rekreacyjne. Oprócz tego obecne są jeszcze wyróżniające się długie i szerokie trasy, które służyły do uprawiania wyścigów konnych. Z jednej strony Samarra była znana z przepychu rozrastających się pałaców. Z drugiej strony istniała tam ścisła kontrola przestrzeni. Strefy turecka i arabska były izolowane. Chciano w ten sposób uniknąć zamieszek, takich jak w Bagdadzie. Istniało nawet specjalne prawo. Zgodnie z nim tureccy żołnierze nie mogli np. poślubiać arabskich kobiet. W tym samym czasie mieszkańcy Bagdadu świętowali „wyzwolenie się” od nękania przez Turków. Sam Bagdad, choć okresowo przestał być stolicą, to nadal się prężnie rozwijał. Samarra nigdy nie była takim centrum handlu. Rozwój i upadek Samarry Od al-Matusima kolejni kalifowie inwestowali w rozwój Samarry. Budowali nowe meczety, pałace, targowiska czy tory wyścigowe. Najważniejszy dla miasta był okres panowania kalifa al-Mutawakkila (847–861 r.). Powstały wówczas najważniejsze i najbardziej monumentalne budowle i założenia architektoniczne. Najważniejsze budynki w Samarrze: Pałac Kalifa Dar al-Khilafa, Pałac książęcy al-Balkuwara, Wielki Meczet, al-Mutawakkiliya (zewnętrzna dzielnica poza murami miasta), Meczet Abu Dulaf ze spiralnym minaretem, Meczet al-Askari ze złotymi dachami. Ówczesna architektura abbasydzka mocno różniła się od wcześniejszej z czasów Umajjadów. Z początku Arabowie fascynowali się sztuką grecko-rzymską i wzorami bizantyńskimi. Jednak Abbasydzi zerwali z tymi trendami, czego Samarra jest najlepszym przykładem. Na terenie Iraku i Iranu powracano do starych wzorów sztuki perskiej, inspirując się jednocześnie kulturami Wschodu, przede wszystkim Azji Centralnej i wówczas chińskiego Turkistanu. Orientalny zwrot w sztuce był bardziej synkretycznym łączeniem stylów i wzorów. Widać to choćby w malarstwie ściennym. Reprezentuje ono orientalne ornamenty, ale i też czasem zachodnią symbolikę. Pałac Kalifa miał przyćmić wszystkie inne siedziby władców. Oprócz malarstwa ściennego, ozdobiono pałac stiukami, kolorowymi oknami, wielkimi tarasami z basenami i monumentalną bramą. Później al-Mutawakkil wybudował ok. 850 r. dla swojego syna jeszcze większy i nigdy nieukończony pałac z podobnie lub bardziej luksusowym wyposażeniem. W 892 r. kalif al-Matumid, po kilkudziesięciu latach rozwoju Samarry, zdecydował powrócić z dworem do Bagdadu. Tureccy żołnierze przez te lata nadal mieli przysparzać problemów. Sam władca nie mógł już czuć się tam bezpiecznie, gdyż Turcy przyczynili się już do zabójstwa czterech kalifów. Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Ze względu na to, że miasto szybko opustoszało, padło ofiarą procesu pustynnienia. Dzięki temu jego ruiny bardzo dobrze się zachowały. Samarra jest więc rajem dla archeologów, który jednak nadal nie został dobrze przebadany. Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem jest spiralny minaret Meczetu Abu Dulaf. Od 2007 r. Samarra jest wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Źródła: Eva R. Hoffman 2008, Between East And West: The Wall Paintings Of Samarra And The Construction Of Abbasid Princely Culture, Muqarnas, nr 25, str. 107 – 132. Andrew D. Petersen 2013, Baghdad and Samarra. Imperial Capitals of the Abbasid Empire, [w:] New Aspects on Viking-age Urbanism c. AD 750-1100.
DeepMind potrafi tworzyć lepsze prognozy pogody niż superkomputery. Czy SI pomoże ratować klimat?
Sztuczna inteligencja staje się jednym z najważniejszych narzędzi pracy naukowców. Stosuje się ją w medycynie, badaniach i eksploracji kosmosu, a nawet w archeologii. A nowy algorytm uczenia maszynowego DeepMind potrzebuje mniej niż minuty, aby sporządzić superprecyzyjną prognozę pogody.
W tym artykule: Prognoza z 99-procentowym prawdopodobieństwem Modelowanie na wielkich bazach danych SI dla klimatu Prognozy pogody kosmicznej Google DeepMind opracował algorytm uczenia maszynowego, który – jak twierdzi gigant – może przewidywać pogodę dokładniej niż obecne metody prognozowania wykorzystujące superkomputery. Model Google’a, nazwany GraphCast, generował dokładniejszą 10-dniową prognozę niż system High Resolution Forecast (HRES), wykorzystywany przez Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF). Był w stanie konstruować prognozy w ciągu kilku minut, a nie godzin. System Google DeepMind bazuje na HRES, złotym standardzie systemu symulacji pogody. Prognoza z 99-procentowym prawdopodobieństwem GraphCast, który może działać na komputerze stacjonarnym, osiągnął lepsze wyniki niż ECMWF w ponad 99 procentach zmiennych pogodowych. Jego prognozy były trafne w aż 90 procentach ocenianych lokalizacji. A tych było naprawdę dużo, bo test przeprowadzono na 1300 regionach. Problem z algorytmem jest jeden, za to poważny. Wyniki są generowane w tzw. czarnej skrzynce. To oznacza, że sztuczna inteligencja (SI) nie może wyjaśnić, w jaki sposób znalazła wzorzec lub pokazać jego działania. W związku z czym, zdaniem naukowców, powinna być używana do uzupełniania, a nie zastępowania sprawdzonych narzędzi. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Współcześnie używane prognozowanie opiera się na łączeniu danych ze złożonymi modelami fizycznymi i wykorzystywaniu superkomputerów do przeprowadzania symulacji. Dokładność tych prognoz zależy od szczegółowych informacji w modelach, a ich eksploatacja jest energochłonna i kosztowna. Modelowanie na wielkich bazach danych Jednak modele pogodowe oparte na uczeniu maszynowym mogą być znacznie tańsze. Potrzebują mniejszej mocy obliczeniowej i działają szybciej. Na potrzeby nowego modelu sztucznej inteligencji naukowcy przeszkolili GraphCast na danych z 38 latach globalnych odczytów pogody na Ziemi. Algorytm ustalił wzorce zależności między zmiennymi, takimi jak ciśnienie powietrza, temperatura, wiatr i wilgotność. Co ciekawe, niektóre związki, jakie wyłapał algorytm, były zaskoczeniem dla samych naukowców. Po tym szkoleniu model ekstrapolował prognozy z globalnych szacunków pogody z 2018 r., aby stworzyć 10-dniowe prognozy w czasie krótszym niż minuta. Uruchamiając GraphCast wraz z prognozą ECMWF o wysokiej rozdzielczości, która wykorzystuje bardziej konwencjonalne modele fizyczne do przewidywania, naukowcy odkryli, że GraphCast daje dokładniejsze prognozy dla ponad 90 procent przypadków z 12 tys. użytych punktów danych. SI dla klimatu GraphCast może również przewidywać ekstremalne zjawiska pogodowe, takie jak fale upałów, okresy zimna i burze tropikalne. – Tylko we wrześniu 2023 roku jedna z wersji naszego modelu GraphCast, wdrożona na stronie internetowej ECMWF, dokładnie przewidziała z około dziewięciodniowym wyprzedzeniem, że huragan Lee dotrze do lądu w Nowej Szkocji – napisał w oświadczeniu Rémi Lam, inżynier badawczy w DeepMind. Pomimo imponującej wydajności modelu, naukowcy nie przewidują, aby w najbliższym czasie zastąpił on obecnie używane narzędzia. Nadal potrzebne są regularne prognozy, aby zweryfikować i ustawić dane wyjściowe. A ponieważ algorytmy uczenia maszynowego generują wyniki, których nie mogą wyjaśnić, mogą być podatne na błędy. Zamiast tego modele sztucznej inteligencji mogą uzupełniać inne metody prognozowania i generować szybsze prognozy – twierdzą naukowcy. Mogą również pomóc naukowcom dostrzec zmiany we wzorcach klimatycznych w czasie i uzyskać jaśniejszy obraz w szerszej perspektywie. – Pionierskie wykorzystanie sztucznej inteligencji w prognozowaniu pogody przyniesie korzyści miliardom ludzi w ich codziennym życiu. Ale nasze szersze badania nie polegają tylko na przewidywaniu pogody. Zależy nam na zrozumieniu szerszych wzorców naszego klimatu – napisała Lam. – Mamy nadzieję, że opracowując nowe narzędzia i przyspieszając badania, sztuczna inteligencja może umożliwić globalnej społeczności stawienie czoła naszym największym wyzwaniom środowiskowym. Prognozy pogody kosmicznej Co ciekawe, SI przydaje się nie tylko do prognozowania pogody na Ziemi. Staje się też głównym narzędziem do badania tzw. pogody kosmicznej. W Tuluzie właśnie kończy się European Space Weather Week, doroczna impreza poświęcona szeroko rozumianym badaniom wpływu Słońca na warunki kosmiczne i ziemskie. Znaczna część referatów odnosiło się właśnie do wykorzystania w tej dziedzinie algorytmów SI. Wiele wskazuje na to, że prognozowanie pogody kosmicznej również stanie się domeną sztucznej inteligencji. Źródło: Science. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.