Gdańsk: Tu każda klatka jest jak mała wieś. Życie w falowcu
Długa gąsienica opancerzona galeryjkami zdaje się pełznąć w stronę morza. Falowiec, najdłuższy blok w Polsce, ma dokładnie 860 metrów.
W tym artykule: Balkony i sekrety Galerie na deszcz Klatka jak wieś Zima. Biel śniegu ukrywa mało atrakcyjny sraczkowaty kolor elewacji. Z setek okien błyskają telewizory, a z setek kuchni podglądanych z galeryjek pachnie obiadami. Słychać pogłos kroków mieszkańców śpieszących po pracy do 1789 mieszkań jak do ciepłego ogniska. Bo falowiec jest domem dla 5990 ludzi – to niczym małe miasteczko położone wzdłuż ulicy Obrońców Wybrzeża w blisko 500-tysięcznym Gdańsku. Blok ciągnie się jak ogromny pociąg – wzdłuż jego długości znajdują się aż trzy przystanki autobusowe! Jeśli zatem chcesz przedostać się z pierwszej klatki do ostatniej, np. na kawę do sąsiadki, najłatwiej ten dystans pokonać autobusem. W Europie dłuższy od gdańskiego falowca jest Karl-Marx-Hof w Wiedniu, który mierzy 1100 m, potem jest Corviale w Rzymie – prawie kilometrowy (dokładnie 980 m). W sumie Gdańsk ma osiem falowców, z tego siedem stoi na Przymorzu i jeden w Nowym Porcie. Ale właśnie ten na Obrońców Wybrzeża jest rekordowy. Zdarza się, że niemieccy turyści w drodze do Nowego Portu robią mu zdjęcia, jakby był atrakcją turystyczną. Ta długość przesądza o specyfice falowca także w sensie geograficznym. Wokół tworzą się bowiem mikroklimaty określane przez różnice temperatur i wiatrów. W końcu to jest (choć w innej skali) dział taki jak Alpy w Europie czy Tatry w Polsce! Po stronie południowej falowca, tam gdzie balkony – mamy „Włochy”. Dużo słońca, wszystko żółknie i wysycha, jest zacisznie. Niejeden marzyciel próbował tam uprawiać winogrona. Po stronie północnej – od galeryjek – znajduje się mroczna i wietrzna „Skandynawia”. Dłużej leży tu śnieg, lód czy szron na trawnikach. Wszystkie falowce na Przymorzu zorientowane są w osi wschód–zachód, prostopadle do linii morza, dlatego że większość wiatrów wieje z zachodu. Chodziło zwłaszcza o wiatry huraganowe, żeby nie uderzały w gigantyczną ścianę betonu. A tak wiatr ślizga się po falowcu... Ale od strony południowej zbiera się masa gorącego powietrza, które łączy się z tym chłodniejszym z północy, gdy wieje wiatr. I wówczas w kilku przejściach pod falowcem pod bramami tworzy się tunel aerodynamiczny (z południa na północ). I trudno przejść. Bo powstaje przeciąg o takiej sile, że porywa przechodniom kapelusze. Kobiety walczą z parasolkami, tańczą sukienki i spódnice. Balkony i sekrety Latem falowiec plażuje. Iskrzy w słońcu, faluje i wygląda kiczowato-wakacyjnie. Położony jest jakiś kilometr od Bałtyku, więc mieszkańcy po pracy chwytają za ręczniki, kostiumy i ruszają na plażę. Albo rowerem na ścieżkę wzdłuż linii morza z Gdańska-Brzeźna aż do Sopotu. Budowla też się obnaża, rozbiera. Z klaustrofobicznych, zagraconych kawalerek–dziupli wylegają sekrety. Balkony stają się superkolorowe nie tyle od pelargonii czy surfinii, ile od suszącego się prania. Jak Włochy, to Włochy! Na linkach powiewają ręczniki, różowa bielizna i wesołe dziecięce ubranka, nadymają się prześcieradła, wietrzą koce. Trochę przypomina to cygański tabor. Ale w falowcu kusi najbardziej, żeby wejść na dach, rozłożyć ramiona i krzyknąć: „Jestem królem blokowisk!”. Tam jest dopiero punkt (jeśli można tak powiedzieć, bo dach ma hektar powierzchni) widokowy! Blok ma 11 kondygnacji (32 m wysokości), więc przy dobrej widoczności można z jego szczytu zobaczyć Zatokę Gdańską aż po Hel, twierdzę Wisłoujście i dźwigi stoczni gdańskiej. Najprościej dostać się z aparatem na ostatnią galeryjkę, bo na wejście na dach trzeba mieć „akredytację” z administracji osiedla. Fale i awantury Fala widoczna jest najlepiej z lotu ptaka. „Przynajmniej fajnie wygląda na Google Earth” – napisał jeden z internautów. Rzeczywiście, to co go wyróżnia architektonicznie, to właśnie liczba zgięć, stopień przełamania fasady i układ balkonów na przemian. Niektórym to pofałdowanie kojarzy się nawet z fantazją słynnej Casa Milà Antonia Gaudiego w Barcelonie. Balkony w falowcu zostały zrobione pod jeden strychulec, ale cała fasada „połamana” i właśnie dzięki temu ta gigantyczna ściana żyje. Pulsuje życiem i nie jest taka jak w innych betonowych „martwych szafach”. Część z płotkiem, część z płytką, balkony mijają się na przemian, tańczą to wklęsłym, to wypukłym rytmem. I właśnie z tego powodu, o którym nie pomyśleli architekci, zdarzają się na balkonach piekielne awantury o to: kto kogo zalał wodą z doniczek, co kto komu zrzucił, czyja część garderoby spadła, dlaczego ktoś podglądał, a nawet w złości zeskoczył! A więc od fali do sztormu. – Kłótnie jak między Montekimi a Kapuletami – komentuje prof. Małgorzata Czermińska, filolog polski z Uniwersytetu Gdańskiego, która w falowcu mieszka od 39 lat. Wprowadziła się dokładnie w 1971 r., jak budowali klatkę nr 4, zaczynając od strony morza. Galerie na deszcz Falowiec budowano w latach 1970–1973 na terenie po byłym lotnisku na Zaspie. Dziś bywa nazywany „złym snem architekta”, ale miał to być krzyk modernizmu, gdański Żoliborz, na wzór warszawskiego. Młodzi architekci: Tadeusz Różański, Józef Chmiel, Danuta Olędzka, Janusz Morek starali się, aby to było osiedle społeczne: małe metraże, oszczędne normy, czyli tanie budownictwo PRL-u. Ale uwaga: jest to architektura z fantazją! Szczególnie Tadeusz Różański – generalny projektant osiedla Przymorze – zafascynowany był falowcami. – Odnosił się do swojego projektu bezkrytycznie – opowiada Danuta Olędzka – ale potem wyjechał do Algierii. Pomysł na zewnętrzne galerie zamiast korytarzy wewnątrz wziął się z oszczędności, obniżał bowiem koszt budowy (można było np. zredukować liczbę wind). Dzięki galeriom ślepe kuchnie bez okien zostały doświetlone. Niesamowite było to, że jak wysiadłeś z tramwaju i złapał cię deszcz, mogłeś biec pod zadaszonymi galeryjkami przez całą długość falowca i nie zmoknąć. Przerywając drogę tylko w trzech miejscach, bowiem co cztery klatki posadowiona była mocna, gruba betonowa ściana zewnętrzna. Galeryjki to był raj dla dzieci (biegały, tylko drzwi trzaskały), ale i dla złodziejaszków. Na początku budowlę dotknęła plaga włamań. Po roku 1980 zamknięto galerie ze względu na bezpieczeństwo. Powstały ścianki działowe pomiędzy klatkami schodowymi, tak że każda stworzyła zamknięty świat, osobną wieś. Na zmiany w architekturze falowca wpłynęli sami mieszkańcy. Na przykład wstawiali drzwi do wejścia do wspólnego korytarzyka albo na własną rękę zabudowywali galerie murkami, albo też szklili je, tworząc tzw. akwaria. To normalny ludzki odruch, że nadmierne stłoczenie powoduje chęć izolacji. W ten sposób w okno kuchni zaglądało jedynie czterech najbliższych sąsiadów, a nie jacyś obcy. Historyk sztuki Jacek Fridrich, entuzjasta falowca, starał się jako członek wojewódzkiej rady konserwatorskiej o jego wpis na listę zabytków jako monumentalny budynek PRL-u, m.in. po to, żeby chronić go przed szpecącymi zmianami, nieprzemyślanymi ingerencjami. – W Austrii czy Niemczech to normalne, że chroni się budowle z lat 60. i 70. Falowiec to polska historia, np. stanu wojennego, mieszkałotu wtedy dużo inteligencji. Klatka jak wieś Każda klatka schodowa (120 mieszkań) tworzy mniejszą społeczność. Ludzie znają się po sąsiedzku, powstały społeczne więzi, choć mogłoby się wydawać, że każdy lokator jest z innej bajki. To przeczy stereotypowi, że skala nieludzka. – Lubię patrzeć z 10. piętra na wydeptane ścieżki, jak ludzie tworzą skróty przez trawniki. Wychodzą z mrówkowca, wracają, krzątają się pilnie wokół swojej codzienności – mówi Paweł Wróblewski. – Łapię wówczas dystans. Pod dwójką w klatce 10d mieszka 79-letni doktor Kazimierz Kotowicz, emerytowany psychiatra środowisk twórczych. W zagraconym mieszkaniu od podłogi po sufit piętrzą się podarunki od artystów. Ale na głównym planie biblioteczne regały. Skoro na 72 metrach jest 13 tys. książek, pytam, gdzie tu miejsce dla ludzi. – Książki za komuny były jak twierdza, pomagały bronić przed zafałszowaną rzeczywistością, poza tym całkiem nieźle wygłuszały ściany – odpowiada Kotowicz. Doktor ma wiele pasji, np. uwielbia słuchać na cały regulator spektakli operowych. Mało tego, sam trenuje arie basem o różnych porach dnia i nocy. Zdarzało się, że sąsiad z góry walił trzonkiem od miotły w swoją podłogę. Kotowicz przedstawia się mi się też jako katolik ekumenista, śpiewający w chórze cerkiewnym. – Dialog z Batiuszką prowadzę, śpiewając listy Pawła Apostoła – opowiada. – Chociaż gdy Batiuszka ma zły humor, grozi mi anatemą, zarzucając herezję, bo Tygodnik Powszechny czytam. W falowcu mieszka od 39 lat, w 1971 r. wniósł do M6 najmłodszą, wówczas trzymiesięczną córkę w wiklinowym koszu. Obecnie Kotowiczowie podczas niedzielnych obiadów przyjmują w swoim mieszkaniu 13 osób, a na Wigilię jest ich w porywach nawet 16. Właśnie z tego powodu, żeby wszyscy zmieścili się przy stole, doktor wyburzył nośną ścianę, dla bezpieczeństwa zostawiając jedynie słup wzmocniony stalową belką. – Cztery dni burzyłem, a hałas młota słyszeli chyba sąsiedzi z ostatniego piętra. Już w progu Kotowicz recytuje coś w obcym języku, a po chwili tłumaczy: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię...” – doktor ćwiczy pamięć po udarze mózgu, ucząc się hebrajskiego. Na 10. piętrze w klatce 8d 46 m2 zajmuje Paweł Wróblewski z czarną pięknością Chantal. W jego mieszkaniu pewne kuriozum stanowi nierówny sufit, w pokoju jest wyżej, a w korytarzu niżej, bo to ostatnio piętro – tłumaczy enigmatycznie właściciel. Po ukończeniu malarstwa na ASP Paweł wybrał się w siedmiomiesięczną podróż na rowerze po Afryce. Przejechał 13 krajów, aż w Kongu zakochał się w dziewczynie z plemienia Babula i postanowił przywieźć ją do kraju. – W falowcu Chantal spotkała się z miłym przyjęciem, obeszło się bez rasistowskich przy-tyków, chociaż – wiadomo – była w centrum uwagi. – Ona jest taka naprawdę czarna, że aż czarna – opowiadali koledzy pod blokiem. Sąsiedzi, znajomi, najbliższa rodzina – większość z falowca – zorganizowali w pobliskiej szkole wieczorek zapoznawczy z Chantal, to był bardzo miły gest z ich strony. Poznali historię miłości Pawła, jak to w Kinszasie był ślub plemienny, że musiał wykupić żonę za dwa tysiące dolarów i na wiano zarobić w Irlandii. Chantal Mpuekela Mulamba pochodzi z wyższych sfer. Nobilituje ją sam fakt, że studiowała za granicą (skończyła architekturę wnętrz). Przyjechała do Gdańska w lutym, a falowiec przysypany śniegiem wydał się jej taki egzotyczny... – Najbardziej denerwuje mnie, jak piszą w gazetach, że centrum handlowe E.Leclerc wybudowano w złym towarzystwie falowca, jakby to jakieś slumsy były – burzy się Paweł. Zresztą podobno tak powiedziała na widok falowca brytyjska księżniczka Anna, która była z wizytą w Gdańsku na początku lat 90. i gościła w standardowym M3 u Kowalskich. Podobno bała się windy i zeszła z 10. piętra po schodach. – Ładne są te wasze slumsy – podsumowała. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni. Materiał o falowcu robiła z fotografem Piotrem Małeckim przez cztery pory roku.
Autorka "Kaleidoscope" i "National Geographic Traveler" nagrodzona Złotym Piórem w Zagrzebiu za tekst „Karnawał po bałkańsku”.
Laureatką tegorocznego Złotego Pióra jest Olga Dębicka, dziennikarka i pisarka od lat związana z "National Geographic Polska", "National Geographic Traveler" i "Kaleidoscope". Uwielbia bałkańskie rytmy, stąd pomysł na karnawałowy tekst w styczniowym "Kaleidoscope" - magazynie pokładowym samolotów LOT. Artykuł "Karnawał po bałkańsku - feta z rakiją w Rijece” został wyróżniony spośród 556 artykułów i reportaży na temat Chorwacji opublikowanych w Polsce w ubiegłym roku. Organizatorzy nagrodzili w tym roku dziennikarzy z 18 krajów. Oceniano publikacje prasowe, reportaże telewizyjne, audycje radiowe oraz blogi. Uroczystość wręczenia chorwackich nagród Złote Pióro (Golden Pen - Top Journalist Award) odbyła się w pałacu Dverce w Zagrzebiu. Nagrody w plebiscycie przyznaje Minister Turystyki Chorwacji i Chorwacka Wspólnota Turystyczna (Croatian Tourism Board). Gratulujemy! Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.
W sierpniowym numerze Travelera zachwycamy się Polską. Jest czym! Już dziś na na naszej stronie możesz poczytać o tym, co warto zobaczyć nad Bałtykiem. W końcu lato w pełni!
Mierzeja Rewska to miejsce dla wariatów, marzycieli, włóczykijów, ale przede wszystkim dla wiatroholików, dla których łapanie wiatru w skrzydła jest sensem życia. Wspaniałe silne wiatry, uzależniają wind- i kitesurferów. Są też klify do skakania z paralotnią dla szaleńców Ikarów, a pod stopami hektary granatowego Bałtyku. I Marsz Śledzia, który jest nie tylko fajną przygodą, ale też często przeżyciem mistycznym. Przez miejscowych Kaszubów Mierzeja Rewska nazywana jest w gwarze „Szperkiem” (wał, cypel). Jej główne miasto, czyli Rewa, to nadmorska wieś położona 10 km od Gdyni. 20 min samochodem. Tak, żeby zobrazować jej położenie: trójmiejską metropolię od strony Gdańska rozpoczyna Pruszcz Gdański, a kończy za Gdynią właśnie Rewa. A dalej już tylko morze. I foki, stałe bywalczynie Bałtyku. Bardziej rozrywkowi mogą też kojarzyć Rewę z gdyńskim festiwalem Open’er, który odbywa się w lipcu w pobliskim Kosakowie, na polach wojskowego lotniska. Rewę uwielbiają też gdynianie, którzy chcą odpocząć od miejskiego, betonowego bulwaru, białej floty i turystycznych rejsów (w stylu: czapki marynarskie i pluszowe foczki). Na tutejsze dzikie plaże przyjeżdżają po oddech, ale też na rybę i żeby popatrzeć na falujące nadmorskie trawy. I pospacerować po Mechelińskich Łąkach. CHWYCIĆ WIATR W SKRZYDŁA Pewne wiatry są wizytówką Rewy. Surferzy odwiedzający to miejsce mają swoją teorię, że oni ten wiatr zaklinają. Wystarczy poczytać tytuły komentarzy windsurferów o wiosce na różnych forach internetowych: kwiecień wiatroholików, maj – wiatr dyma, w sierpniu wiatr dmuchnie, aż żagiel napuchnie, wiatry listopadowe – fale sztormowe… Doskonałe warunki do surfowania wynikają z niezwykłej, fascynującej formy ukształtowania linii brzegowej. Niejeden geolog by się nią zachwycił. Chodzi o długi cypel wychodzący w morze. Ciągnie się on w głąb morza przez kilometr, dzieląc ciepłe wody Zalewu Puckiego od chłodniejszych i bardziej słonych wód Zatoki Gdańskiej. Stąd miejscowi rozróżniają dwa morza: duże i małe. Gdy stoi się twarzą do morza po prawej stronie, tzw. zawietrznej, nawet przy porywistym, bardzo silnym wietrze pozostaje pas gładkiej, niewzburzonej wody. Tworzą się w ten sposób wymarzone warunki do uprawiania windsurfingu i kite’a dla początkujących, ale i zaawansowani mogą się dobrze bawić. Oprócz szkółek surfingowych (sporo jest ich dla dzieci) z wypożyczalniami sprzętu (np. Rewska Szkuta) Rewa ma również małą przystań żeglarską. Tych, którzy śledzą wiatr w prognozach pogody, mogę zapewnić, że jest on tu codziennie. Tak jak w tej portugalskiej pieśni fado znad Tagu wpadającego do Atlantyku. Pieśni o 365 rodzajach wiatrów, które burzą spokój w głowie i każą gdzieś pędzić. Słyszałam i taką opowieść: o ludziach, którzy sprzedali dom w Rewie właśnie z powodu wiatru i wrócili do rodzinnego Wrocławia. Dzięki podmuchom od maja do września wody wokół Rewy lśnią kolorowo od jaskrawych żagli, latawców i śmigających po falach desek. A bary i przystanie rybne są pełne ludków w czarnych piankach. Albo ekip w kaskach i skórzanych kombinezonach na harleyach, bo wioska to również ulubiony cel przejażdżek motocyklistów, którzy wpadają tu na świeżo złowioną rybkę. I lubią poczuć wiatr we włosach. Z kolei na adeptów kursów nurkowych, płetwonurków, lubiących przeżywać przygody w głębinach czekają w wodach Rewy trzy zatopione wraki do penetracji, zarejestrowane przez Centralne Muzeum Morskie w Gdyni. ZOSTAŃ ŚLEDZIEM W Rewie nie musisz jednak pływać. Możesz też chodzić. Najlepiej po morzu jak Mojżesz, chociaż Bałtyk się nie rozstąpił. To dystans 13 km. Płycizna układająca się łukiem między Kuźnicą na Helu a Rewą koło Gdyni jest naturalnym piaszczystym wałem. W historii była obszarem polowań na wypoczywające tam foki, a jej podwodne stoki służyły rybakom do wystawiania żaków na węgorze. W czasie II wojny światowej hitlerowcy założyli tam poligon wojskowy, do dzisiaj pozostało sporo zardzewiałych, wystających z wody kikutów żelastwa, podwodnych okrętów. Poszarpaną mieliznę zamieszkują ptaki. Zdarza się też, że dziki wędrują po niej całą watahą z Półwyspu Helskiego. Gdyby nie sztucznie wykopany głęboki rów, zwany „głębinką”, można by na pieszo przez morze dojść aż do Jastarni. Jeszcze o jednym zaczarowanym, fenomenalnym zjawisku w Rewie trzeba wspomnieć. O wysepkach, które to pojawiają się, to znikają. O fragmentach lądu na powierzchni morza, w zależności od tego, czy wody Bałtyku opadają, czy wzrastają. Na fotografiach wygląda to zjawiskowo, wszystko lśni i błyszczy. Najlepiej to miejsce odwiedzić podczas corocznego Marszu Śledzia, który w tym roku odbędzie się 16 sierpnia. Przybywają na niego tłumy turystów, bo ma w sobie coś bibilijnego. Mistycznego. Przejście między Kuźnicą a Rewą zajmuje ponad sześć godzin. Według opowieści miejscowych rybaków to najpierw misjonarze chodzili po morzu, aby przedostać się do miejscowości na Helu i nauczać. Najstarsi mieszkańcy półwyspu wspominają, że zdarzało się im chodzić na skróty na drugi brzeg do kościoła albo żeby dostać się na targ do Gdyni. A dzisiaj na śmiałków, którzy podejmą się Marszu Śledzia, czyhają różne zagrożenia, zdarzają się cuda, w ludziach dokonują się przemiany. Bo w tej akcji chodzi o próbę charakteru, o determinację i chyba bardziej o samą drogę niż cel. Uczestnicy walczą z własną słabością i z trudnym żywiołem Północy. Nieraz zaplątują się w sieci rybackie zniesione przez sztormy na mieliznę, zmagają się z falami, solą i wiatrem. Widzą wystające z wody kikuty pogrzebanych statków, w tym łódź podwodną ORP „Kujawiak”. Potem nagle na horyzoncie pojawia się rajska wyspa z tysiącem ptaków: kormoranów i mew. I tam maszerujący dostają posiłek jak mannę z nieba. A dalej czyha już czarna czeluść – przegłębienie z wirami, sztuczny przekop, który ma 5 m głębokości, żeby między Zatoką Pucką i Gdańską mogły przepływać stateczki – małe jednostki. Wracając do kliszy bibilijnej. Autorzy programu podzielili marsz na cztery etapy. Pierwszy to etap wiary. Kiedy uczestnicy wchodzą do lodowatej wody i oddalają się od brzegu Półwyspu Helskiego, po 500 metrach robi się coraz głębiej – płyną, ale muszą wierzyć, że zaraz wody nie będzie. Drugi etap: syndrom Mojżesza. Brodzą już w wodzie po kolana, a potem idą po wąskim pasie suchej ziemi pośrodku zatoki. Na wyspie Rewa Mew obcych przybyszów wita jak intruzów wędrowne ptactwo. W dużej ilości. Trzeci: etap próby. Trzeba przekąsić śledzia i zapić wódką, żeby mieć siłę stawić czoła najtrudniejszemu odcinkowi. Czwarty etap: walka o życie. Uczestnicy muszą pokonać pięciometrową „głębinkę”, trzeba płynąć, trzymając się lin przyczepionych do kutrów rybackich. Ten, który znajduje się najbliżej silnika, ma dodatkowe utrudnienie. Musi uważać, żeby nie zostać wkręconym. Aż w końcu po 6 godzinach w lodowatej wodzie z daleka majaczy Krzyż w Rewie – ziemia obiecana. Po wyjściu z wody przy Krzyżu wszyscy wyglądają jak rozbitkowie – wymoczone śledzie. Bladzi i sini. Albo jak święci, którzy chodzili po wodzie. ODPOCZNIJ W MELANCHOLIJKACH Dla odpoczynku po takim wysiłku proponuję Mechelinki. Można do nich dojść piaszczystą plażą pełną pięknych, obłych, wyrzeźbionych przez wodę kamieni. To jeszcze mniejsza wioska rybacka niż Rewa. Są tu kaszubskie kutry z chorągiewkami, suszące się sieci przy domkach, budach, szałerkach rybaków, fyrtel z targiem rybnym i nowo wybudowana przystań rybacka. Mechelinki to manufaktura turystyczna, klimat senny i leniwy, wszyscy znają się tu po imieniu. Niektórzy mówią nie Mechelinki, a Melancholijki, bo takie trochę zapomniane przez świat, puste i nostalgiczne. Morze pachnie tu glonami, a w powietrzu unosi się zapach smażonej flądry i gofrów prosto z drewnianych budek z tarasami. W krajobrazie pobliskich Mechelińskich Łąk – rezerwatu, dominują nadmorskie słone łąki z trawami, szuwarami i wydmami. Te żółte łąki falują jak morze. A na wydmach właśnie na trasie od Rewy do Mechelinek rozłożyła się największa na polskim wybrzeżu kolonia mikołajka nadmorskiego. To ściśle chroniona roślina, która wygląda jak nie z tej ziemi. Miałam znajomego, który przyjechał w okolice Rewy na tydzień z zamiarem czytania literatury rosyjskiej. Tak chciał odreagować pracę w korporacji. A skończył, skacząc codziennie z klifu z paralotnią. Panorama stamtąd jest przepiękna. Na Zatokę Gdańską, a konkretnie widać wszystko od gdyńskiej Torpedowni po Cypel Rewski. Ma się hektary Bałtyku pod stopami, niebo w ramionach, a głowę w chmurach. I to właśnie przez te widoki, poczucie wolności i smagający po twarzy wiatr zakochał się w Rewie na zawsze. Literaturę rosyjską zostawia sobie na inne miejsca. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.
Ruszaj w podróż życia– Nie stać mnie.– Nie mam tyle urlopu.– Nie mam z kim jechać.– To musi być bardzo trudne do zorganizowania.– Mam małe dzieci.Jesteśmy w stanie wymyślić naprawdę wiele wymówek, żeby nie pojechać w podróż dookoła świata...Dlatego w tym wydaniu Travelera obalamy mity! Przekonamy Was, że taka wyprawa jest jak najbardziej realna i w zasięgu możliwości każdego z nas. Wystarczy chcieć i mieć trochę wyobraźni :-) Eksperci Travelera przemierzyli świat wielokrotnie – pieszo, samochodem, rowerem, niektórzy płynęli łodzią, inni wybrali opcję wysokich lotów. I okazuje się to łatwiejsze, niż można by przypuszczać. Dlatego koniec z wymówkami! Czas zaplanować naprawdę szalony wyjazd – 6 kontynentów za sumę już od 5700 zł. Co możemy Wam obiecać? Miliony wrażeń, nowych smaków, wielu nowych przyjaciół i to, że wrócicie do domów z jeszcze większym apetytem na świat.
SPIS TREŚCI FOTOREPORTAŻ Kucyki tańczą w Indonezji TRAVELERY 2013 Poznaj nominowanych i wybierz Podróż roku PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie Na kryzys Grecja Patent Travelera Lataj i zbieraj mile Zostań tubylcem Podaruj bułgarską martenicę ETYKA PODRÓŻNIKA Jaka piękna katastrofa KIERUNEK CZŁOWIEK Tomasz Morawski – konsul od zadań specjalnych DOOKOŁA ŚWIATA Ruszamy w podróż wokół globu PODRÓŻ ŻYCIA Wietnam i Kambodża Apetyt na Orient MIASTO W 48 GODZIN Boston Herbatka, maraton i wieloryby PLEBISCYT 7 NOWYCH CUDÓW POLSKI Małujowice – historia zapisana we freskach POLSKA MAGICZNA Ujazd i Sarbsk Oko w oko z owadami DOOKOŁA EUROPY Węgry W Zakolu Dunaju Austria Powrót do natury BIEGUN ADRENALINY Kompas Adventure: Jachtem w rosyjską Arktykę Warto spróbować: Czas na nartorolki Test Travelera: Elektroniczne gadżety w drodze Przerwa techniczna Raport specjalny: Polacy na rzece Yarí w Kolumbii Świat na patelni: Cypryjskie smaki Stary przewodnik: Dar Pomorza dookoła świata Igor Zalewski o Magellanie 10 najbardziej kasowych plenerów filmowych Akademia fotografii: Najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz na marzec
Żółty ocean stepu. Wydawałoby się, że to tylko płaska powierzchnia, na której nic nie ma, a po powrocie tęskni się właśnie za tym widokiem.
Za oknem pociągu już od dwóch dni żółta trawa. Czasami tylko dla odmiany ogołocone place ziemi laterytowej, tak pomarańczowej, że aż razi w oczy. Kazachskie stepy są płaskie jak deska do prasowania. Ni krzaka, ni cienia, ni studni, tylko regularnie rozmieszczone słupy telegraficzne. Gdzieniegdzie tylko posadzone pod linijkę topole albo brzózki, żeby wiatr ziemi uprawnej nie wydmuchiwał. Pociąg z Pietropawłowska do Ałma-Aty jedzie dwa dni i dwie noce. Wagony przypominają „szuflandię”, ludzie w szufladach, bez przedziałów i klas. Dziesiątki łóżek w rzędach, piętrowo. Na przestrzał składu ciąg materaców, w korytarzach samowary na herbatę. Kiedy na 10–20 min nasz „Orient Express” zatrzymuje się na stacjach, pasażerowie wyskakują na peron po zaopatrzenie. Przy torach stoją babuszki z przenośną garkuchnią. Są tam pierożki z kapustą, z ziemniakami, kwas chlebowy, pajdy ze smalcem ze skwarkami. Na jednym z przystanków widzę stojącą na bocznym torze wielką starą lokomotywę. Na przedzie ma czerwoną gwiazdę niczym diadem na czole. Jakby czas się zatrzymał na ZSRR. KAZACHSTAN JEST DZIEWIĄTYM CO DO WIELKOŚCI KRAJEM NA ŚWIECIE. Od Polski jest osiem razy większy. Leży w sercu wielkiego eurazjatyckiego stepu rozciągającego się od Mongolii aż po Węgry. Stepy i półpustynie zajmują obszar wielkości mniej więcej Europy Zachodniej. Pustka i odosobnienie powodowały, że carowie i przywódcy sowieccy traktowali te tereny jako idealne miejsce na zsyłkę niewygodnych ludzi. Step stał się więzieniem bez krat dla Dostojewskiego, Trockiego, Sołżenicyna. Szczególnie upodobał go sobie Stalin. Tu wysyłał tysiące prześladowanych. Rosjanie wyrzucali z bydlęcych wagonów tłumy zesłańców w nagi step. Tworzyli toczki rozmieszczone co równe 4 km. Komandir wbijał kołek w piach. Toczka znaczy kropka, czarny punkt na żółtej połaci mapy. Żeby przetrwać zimę w takiej toczce, zesłańcy budowali jamy jak lisy. Szałasu nie było z czego sklecić. Wykorzystywali saman (cegły formowane z gliny i słomy), a żeby nie umrzeć z zimna, palili kiziakiem, czyli zeschłym krowim łajnem. Głodowali nawet wtedy, kiedy w stepie zaczęły powstawać kołchozy. Teraz w miejscu dawnych toczek leżą wsie o kosmicznych nazwach, jakaś: Pierwomajka, Tamaszenka, Kamienka, Nowa Kijewka… A Kazachowie i Polacy nadal mówią po staremu: „ja była w szkole w toczce szóstej”, „na msze ja poszła do toczki ósmej”, „jadę na piątkę”. WIADRO WÓDKI TO NIE PICIE, TYSIĄC KILOMETRÓW NIE ODLEGŁOŚĆ, mówią w Kazachstanie. I jest w tym dużo prawdy. Z Korniejewki (w obwodzie kustanajskim) udaliśmy się gazmobilem (zdezelowanym gazem) do Tonkaszurówki. To około 40 km. Droga prosta jak strzała, nie ma zakrętów czy zawijasów, można nastawić autopilota i iść spać. Szarańcza leci na wysokości przedniej szyby, stukot, łomot zderzających się korpusów, wycieraczki nie nadążają pracować. Kierowca musi przystawać co kilka kilometrów, żeby oczyścić wlot chłodnicy oblepiony mazią od insektów. Dalej idziemy jakieś 18 km przez step, pieszo, do wsi Oziernoje. W temperaturze dochodzącej do 40°C, na przełaj przez chaszcze wyschniętej, pożółkłej trawy. Szarańcza nas nie opuszcza, każdemu towarzyszą unoszące się nad głową ruchliwe roje. Szumią jak silniczki modeli samolotów. W krajobrazie pustka, żadnego punktu odniesienia. Otchłań: żółty ocean, niebieskie niebo. Z przodu i z tyłu nagi horyzont. Wydawałoby się, że to zwyczajna płaska powierzchnia, na której nic nie ma, a po powrocie tęskni się właśnie za tym widokiem. Po trzech godzinach marszu docieramy do Oziernoje. Leży 25 km od asfaltowej drogi, 70 km od kolei, 120 km od lotniska. Kiedy do Oziernoje w 1936 r. przyjechali Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Kazachowie, Polacy, Niemcy i Ingusze, nigdzie nie było źródła i ani jednej studni. Pięć lat później, w marcu 1941 r., powstało jezioro! Po ostrej zimie, dużych opadach śniegu i po nadejściu wczesnej wiosny woda spływała strumieniami ze stepów. I w ciągu trzech dni powstała w stepie „kałuża” o długości 5 km i głębokości 7 m. Ale skąd w bajorze wzięły się karasie? Tego nikt nie potrafi wytłumaczyć. Najstarsi mieszkańcy twierdzą, że ryby pojawiły się, bo ptaki w dziobach przyniosły ikrę. Do Oziernoje przyjeżdżały ciężarówki z Czkałowa, a nawet przylatywały kukuruźniki z odległej o 800 km Karagandy. Ta ryba w 1941 r. była jak manna z nieba. Jezioro to się pojawia, to znika. Wysychało po wojnie dwa razy i w jego miejscu orano ziemię i siano zboże. Na początku lat 90. dno wyschło aż do popękanej ziemi, a rok później znowu przez step popłynęła rzeka, która wypełniła jeziorne brzegi. Na pamiątkę cudu powstał pomnik Matki Boskiej z rybą w dłoniach. To pielgrzymka Polaków z Poznania przywiozła figurę. Z daleka majaczy biała wieża z krzyżem. Kazachowie wysychające okresowo jezioro nazywają Seseköl, czyli „śmierdzące”, od fetoru, jaki czuć przy brzegu. Polacy nazywają je Jeziorem Galilejskim. STOJĘ W PROGU KAZACHSKIEGO DOMU. Zmęczona, prosto z drogi. Gościnni gospodarze od razu przygotowują herbatę i ścielą łóżko. Nie pytają nawet, kim jestem. Pokój ma wystrój jurty, tonie w żywych kolorach dywanów, haftów, poduch i skór. Pierwszy łyk gorącego napoju, oblewają mnie błogość i poczucie bezpieczeństwa, mam dach nad głową. Herbata po kazachsku to szaisah: gorąca, mocna, aromatyczna, gorzka. Gospodarz, żeby ją ochłodzić, dolewa mi mleka, ja, żeby złagodzić, dogryzam cukier w kawałku, „w prikusku”. Przedstawiam się: „Ja żurnalist, ja prijechała iz Polszy”. Nazajutrz zabierają mnie do swoich krewnych na fetę. Na nowosielje. To przyjęcie rodzinne, taka parapetówka. Najpierw program artystyczny, Kazach w narodowym stroju przypominającym ozdobny szlafrok wygrywa różne melodie na dwustrunowym instrumencie zwanym dombra. Struny zrobione są z żyły konia. Nagle słyszę znajome dźwięki, Kazach wygrywa Pożegnanie z ojczyzną Ogińskiego. Gula staje mi w gardle. Nakryto do stołu. Rozchodzi się zapach baraniny. Dzisiaj spróbuję narodowej potrawy – beszbarmaku, czyli specjalnie przyrządzonego barana. Dziadek, najstarszy z rodziny, dzieli na części głowę zwierzęcia, która podobno jest największym przysmakiem. Najbardziej szanowanym spośród gości gospodarz przydziela na talerzu wybraną część z odpowiednim specjalnym życzeniem. Najważniejszemu daje na talerzu oko i życzy: „Abyś bacznie obserwował otoczenie”. Potem częstuje uchem: „Żebyś uważniej słuchał swojego pryncypała”. Ucina nos, a dokładnie ryj z nozdrzami. I zmierza do mnie! Z uśmiechem na twarzy życzy: „Abyś poczuła zapach stepu!”. Staram się swój miękki, delikatny, soczysty kawałek, wyjątkowy kawałek baraniny jeść ze smakiem i z godnością jako wyróżniony gość. Czas na alkohol, zaczynają się toasty. Bo to nowosielje, a nie jakaś zwykła libacja z bimbrem; toasty muszą być. Gospodarz z szacunkiem udziela głosu pierwszemu biesiadnikowi. Ten mówi, kładąc rękę na sercu. Składa życzenia pomyślności dla domu i rodziny, wymienia wszystkich domowników z imienia, żeby się powodziło. Teraz moja kolej. Wystarczyło się otworzyć, być prawdziwym i mówić od serca. KAZACHSKA BANIA JEST MOKRA I BARDZO GORĄCA. Zbudowana z drewnianych bali układanych na zrąb, z kominem na dachu. Najlepiej, jak stoi nad brzegiem rzeki albo jeziora. Ta, do której zostałam zaproszona, stoi po prostu na podwórku, koło domu, w stepie. Rozpoczynamy rytuał. Duży kocioł wody grzeje się na ogniu, szybko przekonuję się, czym się różni od fińskiej. Jest więcej pary, biało, mlecznie, zawiesiście, nożem można kroić. Mój kompan rozgrzane kamienie polewa piwem rozcieńczonym z wodą. Tłumaczy: jak polejesz samym piwem, pojawia się zapach spalonego chmielu, a jak piwem rozrobionym z wodą – świeżego chleba. Ach! Od razu czuję się głodna. Wołodia wyskakuje po coś na zewnątrz, wraca ze świeżo zerwanymi brzozowymi witkami w garści. Zaczyna się nimi okładać, zachęcając, bym robiła to samo. To pozwala jeszcze bardziej wymasować i zrelaksować ciało. Dodatkowo uderzenie miotłą powoduje, że zwiększa się temperatura powietrza i para bardziej dociera do ciała. Więc i ja uskuteczniam to „samobiczowanie”. Ale Wołodia przynosi jeszcze lepsze witki. Miotełki z choinek. Smarujemy ciała miodem. Gdy wsiąknie, znowu się okładamy. Teraz już trudniej wytrzymać, igły kłują! To taki naturalny peeling i masaż. Gospodarze robią sobie zapas takich miotełek z bierozki na zimę, suszą je na poddaszu. Potem przed pójściem do bani wystarczy zaparzyć je w gorącej wodzie, liście miękną i są gotowe do użycia. Na koniec oblewamy się kubłem lodowatej wody. Podczas zimy można wyskoczyć na zewnątrz na śnieg i dać nura w zaspę. Teraz Wołodia zaprasza mnie do przedsionka, tzw. priedbanak. To ci niespodzianka dla umęczonego ciała! Na stoliku wszystko, czego nam teraz trzeba: wódka, bimber, kiełbasa… Przypomina mi się tekst z Losu człowieka Szołochowa: poslje pjerwoj nie pakuszaju, czyli „po pierwszym nie zakąszam. Po wizycie w bani czuję się jak nowo narodzona”. „UWAŻAJ, KAZACHOWIE KRADNĄ KOBIETY”, SŁYSZĘ W AUTOBUSIE W BAŁCHASZU. To prawda, nadal obowiązuje tu tradycja porywania dziewczyny. Jak Kazach chce mieć żonę, ma ją sobie ukraść, dać za nią okup ojcu. Tyle że dziś wszystko jest wcześniej uzgodnione z rodzicami. Bałchasz leży na południowym wschodzie, pośród stepów i półpustyń. Jego największą atrakcją jest bazar. To symbol kultury Wschodu i uczta dla zmysłów: kolory, zapachy, bałagan, kazachski rap. Zaczynamy od jedzenia. Pieczone pierogi, pakowane w gazetę lub wyrwaną stronę z książki, to czubyriki. Moich kolegów bardziej kuszą wędzone sumy; jeden płat jest wielkości połowy człowieka. Taką suszoną na słońcu rybę (okonie, płotki, sandacze) w kawałkach podaje się tu do piwa. Odchodzimy od budek z jedzeniem, zanurzamy się w kolorowych tkaninach. Ku radości sprzedawców zaczynamy przymierzać lokalne stroje. Najpierw czapy różnego kalibru: od tiupitiejki, czyli okrągłej czapeczki, po te wysokie, futrzane, lisie, na zimę, zwane małachaja. Zachęcani przez Kazachów rozkręcamy się na całego: ja przymierzam kobiecą chałatę, kamizelę wyszywaną złotymi nićmi, potem haftowane suknie, welony. Koledzy fotografują się w ciapanach przypominających szlafroki. Przeglądamy się w kawałku rozbitego lustra, bo tylko takie jest na miejscu. Kiedy jestem wystrojona jak prawdziwa Kazaszka, koledzy jednogłośne stwierdzają: teraz to już na pewno cię w Bałchaszu ukradną. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.
Strome wzgórza, wartkie rzeki, gęste lasy oraz niezliczone jeziora i oczka wodne sprawiają, że jest jednym z najatrakcyjniejszych regionów w Polsce. Krainę tę pierwszy raz najlepiej zwiedzać podczas wycieczki samochodem.
W kaszubskie pejzaże najlepiej zanurzyć się w Garczu przy drodze Kartuzy– –Sierakowice, skąd rozpoczyna się Droga Kaszubska. Trasa krajobrazowa wita nas panoramą na Jezioro Białe i leżącą nad jego brzegiem wieś Chmielno. Miejscowość, nazywana „perełką Pomorza”, szczyci się jeszcze dwoma jeziorami: Kłodno i Rekowo. Spacerując między nimi, dojdziemy na górę Tamową, skąd wieś i połączone przesmykami jeziora widać jak na dłoni. Chmielno to centrum kaszubskiej ceramiki. 100-letnią tradycję rodzinną kontynuują Karol-Elas i Rafał Neclowie. Goszcząc w ich warsztacie, możemy przypatrywać się pracy mistrzów, podziwiać regionalne wyroby, a także zakasać rękawy i samemu formować glinę na kole garncarskim. Za Chmielnem trasa jest wyjątkowo malownicza. W Chmielonku uwagę zwraca stary młyn zbudowany nad śluzami i przesmykiem do Jeziora Raduńskiego. Tu krzyżuje się szlak drogowy z kajakowym. 14 połączonych jezior między Chmielnem i Stężycą tworzy Kółko Raduńskie – jeden z najpiękniejszych szlaków kajakowych w Polsce. Szosa dla samochodów przecina wieś Zawory i wije się nad brzegiem jeziora Brodno Małe. Warto zdjąć nogę z gazu, aby móc nacieszyć się pięknem krajobrazu. Ten odcinek trasy wiedzie między polami, łąkami, nad jeziorem z brzegiem urozmaiconym drzewami. Mijamy: Ręboszewo, Złotą Górę, Brodnicę Dolną i Ostrzyce, gdzie wypiekany jest najlepszy chleb na Kaszubach. Przytulne miejsce na piknik znajdziemy nad brzegiem Jeziora Ostrzyckiego. Czysta woda i zalesione brzegi zachęcają do aktywnego wypoczynku. Z przystani nad jeziorem odpływają stateczki wycieczkowe. Ostatni odcinek drogi wiedzie pod Wieżycę (329 m n.p.m.). Na szczycie najwyższego morenowego wzniesienia na Niżu Polskim znajduje się wieża widokowa, skąd jednym spojrzeniem można objąć znaczną część Kaszub. 65-kilometrowa trasa drugiego dnia wycieczki prowadzi przez Gołubie, Węsiory, Kościerzynę do Wdzydz. Rozpoczyna się w Szymbarku, gdzie wybudowano dom do góry nogami. Wbity kalenicą dachu w ziemię i przechylony na bok stoi obok tartaku Daniela Czapiewskiego, pomysłodawcy tej nietypowej atrakcji. Wewnątrz domu, do którego wchodzi się przez okno, znajdują się w pełni urządzone pokoje. Kiedy stąpamy po sufi cie, trudno utrzymać równowagę. Tylko zdeterminowani decydują się wejść stromymi schodami na górę, czyli na parter. Mijamy Gołubie, w którym na uwagę zasługuje malowniczy ogród botaniczny, i jedziemy do Węsiorów. W otaczającym miejscowość lesie jest ukryte cmentarzysko Gotów z I–III w. n.e. Archeolodzy odkryli tu groby, półtorametrowe kręgi kamienne i kurhany. Z Węsiorów przez Sulęczyno trasa prowadzi na południe, przecinając lasy kościerskie. Na piaszczystej ziemi rosną głównie sosny, runo jest ubogie i ogranicza się najczęściej do mchów oraz jagód. Dzięki czemu lasy są suche, przejrzyste i jasne, „miękkie w dotyku” – spacer po nich to żelazny punkt wycieczki. Po południu docieramy do Kościerzyny, położonej nad jeziorami: Gałęźne, Kapliczne, Wierzysko. Sercem miasta jest zabytkowy rynek. Wzdłuż deptaka ciągną się liczne restauracje, puby i bary, ich oferta wykracza poza dania kuchni kaszubskiej. Na obrzeżach miasta znajduje się skansen „Parowozownia Kościerzyna”, który prezentuje najlepsze tradycje polskiego kolejnictwa. Najcenniejszymi eksponatami są parowozy polskiej szkoły konstruktorskiej z 1930 r. Na nocleg zatrzymujemy się we Wdzydzach, by rano rozpocząć zwiedzanie miasta i jego okolic. Region ten skupia najważniejsze turystyczne atrakcje na Kaszubach, na ich poznanie warto poświęcić cały dzień. Centrum okolicy jest wieś Wdzydze Kiszewskie, położona na przecięciu jezior: Wdzydze, Radolne, Jelenie, Gołun i Słupinko. Jeziora połączone z rzeką Wdą, nazywane „kaszubskim morzem”, stanowią najbardziej charakterystyczny element Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Żyją w nich m.in. objęte ochroną troć jeziorna i tracz długodzioby. W 1906 r. Teodora i Izydor Gulgowscy założyli we Wdzydzach Kiszewskich małe muzeum, które mieściło się w XVIII-wiecznej chacie. Dziś na terenie 22-hektarowego Kaszubskiego Parku Etnografi cznego prezentowana jest zabudowa dawnej wsi kociewskiej i kaszubskiej od XVIII do połowy XX w. 42 zabytkowe obiekty: chaty, zagrody, dworki, kościół, tartak, kuźnia, wiatraki stoją nad brzegiem jeziora. Kilkanaście kilometrów na północny wschód od Wdzydz leży wieś Juszki. Ta otoczona lasami i jeziorami oaza spokoju jest architektonicznym zabytkiem. We wsi zachowało się wiele starych chat w naturalnym układzie. Jezioro Wdzydze to idealne miejsce na wypoczynek po zakończonej wycieczce. Na żeglarzy czeka wiodący przez jezioro szlak rzeki Wdy. Mając do dyspozycji tylko weekend, warto wypożyczyć kajak lub żaglówkę i popłynąć na jedną z wysp położonych na jeziorze, np. Wielki Ostrów, który tylko w północnej części jest zamieszkany. Krótkiego rejsu warta jest też całkowicie zalesiona wyspa Glonek, gdzie podobno mieszka rusałka Wdzydzanna. Wędkarzy z pewnością ucieszy perspektywa spędzenia kilku godzin nad brzegiem jeziora z nadzieją na złowienie leszcza, okonia lub choćby płoci. Noclegi: Pensjonat Hubertówka, Wieżyca, ok. 100 zł za dwójkę; Zajazd Sobótka, Ręboszewo, ceny: 100–120 zł za dwójkę; Hotel Niedźwiadek, Wdzydze Kiszewskie, ceny: ok. 200 zł za dwójkę. Gdzie jeść: Restauracja U Świętopełka w Chmielnie (polecamy kaszubski plinc – placek ziemniaczany z gulaszem lub grzybami); Sobótka w Ręboszewie – dania polskie, kaszubskie i skandynawskie; Rybaczówka w Ostrzycach – najlepsza smażalnia ryb. Restauracja Ratuszowa w Kościerzynie – dania kuchni polskiej. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.
Wspaniałe, majestatyczne zabytki i dumna 1000-letnia historia Gdańsk nie ma jednej twarzy. Dla podróżników zagłębiających się w jego uliczki i zakamarki jest on miastem kościołów, ale też dzwonów carillonów, zegarów, Wenecją Północy. To także miasto hanzeatyckie - ponieważ właśnie Hanza odcisnęła największe piętno na jego wizerunku.
Spacerując między zabytkami „bałtyckiego” gotyku, złotego renesansu, niderlandzkiego manieryzmu i podziwiając dzieła tutejszych artystów i budowniczych - Antoniego van Obberghena, klanu van den Blocków: Wilhelma i jego synów Abrahama, Izaaka i Jakuba; Hansa Kramera; Andreasa Schlutera - postrzegamy Gdańsk Anno Domini 2007 jako wielki muzealny eksponat. Najbardziej znaną ikoną Gdańska są zabytki Głównego i Starego Miasta. Choć w marcu 1945 r. zniszczone przez Rosjan w 80 proc., zostały odbudowane. Są jak celebrities, z którymi każdy turysta chce sobie zrobić zdjęcie – bo najpiękniejsze, bo największe, najbogatsze. Atrakcje Okno na Świat i Rzeczypospolitej Spacer po Gdańsku zawsze zaczynasz albo kończysz na Mariackiej. Trudno inaczej. Ta ulica oddaje jego genius loci. Jest urokliwa, pełna smaku. Jak Złota Uliczka w Pradze. Na Mariackiej poczujesz, jaki Gdańsk był kiedyś, bo przywrócono na niej kształt kilkudziesięciu przedproży. Z balustradami i z rzygaczami – ozdobnymi wylewami rynien o przeraźliwych paszczach. Jeszcze w połowie zeszłego stulecia w Gdańsku przedproży było 600, teraz jest 120. Część zniszczono podczas wojny, niektóre wywieziono za granicę, np. przedproże z Neptunem z domu Gabriela Fahrenheita trafiło do Norymbergi. Były zewnętrznym dowodem zamożności patrycjuszy, ale i ich bogobojności. Często zdobiły je reliefy o tematyce religijnej, w myśl zasady: „bez Boga ani do proga”. Przedproża najbajeczniej wyglądają w czapach śniegu. Kilka kroków po kocich łbach ulicy Plebania i wchodzę do Kościoła Mariackiego – największej ceglanej świątyni w Europie, wznoszonej przez 159 lat. W przeszłości potocznie nazywany był Grubą Marychą. Gruba wieża bazyliki dominowała w krajobrazie i od strony Żuław, i od strony Kaszub, kontrastując ze szczupłą wieżą Ratusza Głównego. Kościół Mariacki ma 104 m długości, 41 m szerokości w korpusie i 66 w transepcie. Wieża wznosi się na 78 m, a powierzchnia ma prawie pół hektara. Przy odbudowie po zniszczeniach ostatniej wojny trzeba było położyć prawie hektar dachówek. Licząc po cztery osoby na m2, po odjęciu filarów i grubości murów, do kościoła mogłoby się wcisnąć nawet 18 tysięcy wiernych. Wewnątrz uwagę zwraca niezwykły 14-metrowy zegar astronomiczny z 1470 r. W czasach, gdy powstał, był największym zegarem świata, ale i dziś niewiele stracił, bo jest drugi pod względem wielkości. Na zegarze można było odczytać położenie Słońca i Księżyca, ruch planet, daty świąt. A ruchome figury odgrywały teatr. Teraz przemieszczam się na Długi Targ. Nieważne, w której kafejce zdecydujesz się tam wypić kawę – z każdej ogarniesz to, co najważniejsze: ratusz, Dwór Artusa, Złotą Kamieniczkę, fontannę Neptuna. Zaczynam od karmienia gołębi, bo tutaj jest ich najwięcej. Potem kieruję się naprzeciwko: do Maraski, delikatesów z najlepszymi czekoladkami w Gdańsku. Znam dystyngowane przedwojenne panie, które do Maraski specjalnie przyjeżdżają tramwajem. W XVII wieku Gdańsk był największym i najbogatszym portem nadbałtyckim, a Ratusz manifestował jego potęgę, której symbolem miała być wysoka wieża ze wspaniałym hełmem. W środku koniecznie trzeba zobaczyć Salę Czerwoną, wzorowaną na salach Pałacu Dożów w Wenecji. Bogactwo i przepych malowideł i dekoracji manieryzmu niderlandzkiego pozwala zaliczyć Salę Czerwoną do najpiękniejszych w Europie. Z kolei w wieży ratusza kilkusetletnie melodie wygrywa carillon, jeden z dwóch w Polsce. (Drugi znajdował się w kościele św. Katarzyny, od maja po pożarze jego dachu jest nieczynny). Dwór Artusa kokietuje turystów często zmienianym makijażem. Jego wnętrze wciąż pięknieje. Naszpikowane detalami, jest odrestaurowywane od 50 lat. Chciałabym mieć choć jeden kafel z majestatycznego 10-metrowego pieca. Dwór zbudowało Bractwo św. Jerzego w 1350 roku. Łączono je z legendarnym królem Arturem i rycerzami Okrągłego Stołu – by przy nim zasiąść, należało być tym wybranym. Z dworem związane są tradycje bractw rycerskich, a potem mieszczańskich, które do dzisiaj działają w Polsce i w Niemczech. Obok stoi Złota Kamieniczka, powszechnie uważana za najpiękniejszą w mieście. Niestety, podczas jej renowacji w wyniku błędnych badań usunięto dużą część złoceń z płaskorzeźb. Każdy, kto spojrzy w górę, zobaczy m.in. trzymetrowe posągi. To cnoty kardynalne: Roztropność, Sprawiedliwość, Męstwo i Umiarkowanie. Nie tak dawno na łamach pomorskiej prasy dyskutowano o płci Sprawiedliwości. Stoi z mieczem w prawej i wagą w lewej dłoni. I wykazuje cechy męskie – ma wąsy, brodę. No i brakuje jej piersi. Czy to konserwatorski żart? Nie. Sprawiedliwość ma po prostu rysy inwestora – burmistrza Jana Speymanna. W pobliżu w pierwszej połowie XVII w. postawiono Fontannę Neptuna, manifestującą więę Gdańska z morzem. Miejsce to odwiedza się za przykładem dawnych marynarzy, którzy szli podziękować za szczęśliwy powrót do domu. Wycieczki szkolne pstrykają fotki. A gimnazjaliści za wzmianką z przewodnika, żeby tu wrócić, próbują pocałować Neptuna w... (wcale nie w policzek). Gdańsk to miasto bram. Uliczne i wodne; szerokie i ciasne. Podobno kiedyś było ich ponad 40. Do czasów obecnych zachowało się 12. Wymieńmy tylko trzy na Trakcie Królewskim, wszystkie niezwykłe: Bramę Wyżynną, Złotą i Zieloną. Renesansowa Brama Wyżynna otwiera Trakt Królewski, tędy przybywały poselstwa i orszaki królów. Jej twórca, Wilhelm van den Block, pewnie byłby dziś sfrustrowany, na ogół jest zasłonięta reklamami. Choć niedawno została odrestaurowana, to trzeba jeszcze przywrócić polichromię, bo herby były kiedyś kolorowe. Humorystyczna interpretacja fragmentu łacińskiej sentencji na jej fasadzie: rum omnium fundamenta – rum podstawą wszystkiego – to jeden ze sztandarowych dowcipów przewodników. (Wyrwane z całości: Justitia et pietas duo sunt regno/rum omnium fundamenta – Sprawiedliwość i miłosierdzie są dwiema podstawami każdego królestwa). Z kolei Złota Brama ma coś z olśnienia architekturą słonecznej Italii, sfinansował ją po podróży burmistrz Bartłomiej Schachmann, a zaprojektował nie kto inny, jak Abraham van den Block. A Zielonej Bramie śniło się królestwo. Choć planowana na rezydencję królewską, monarchowie się w niej nie zatrzymywali – woleli gościnę u patrycjuszy. Wzniesiono ją z holenderskich cegiełek wykorzystywanych jako balast na statkach przypływających po polskie zboże. Przechodzę pod Zieloną Bramą, skręcam w lewo na Długie Pobrzeże, do statków i mariny. A potem szukam Żurawia, napędzanego niegdyś ciężarem robotników chodzących w kołach wewnętrznych. Poczciwy Żuraw, jeden z najpotężniejszych w średniowieczu dźwigów portowych, funkcjonował od XIV prawie do połowy XX w. Jest jak dziadek garbaty od dźwigania worków, bo większość swoich dni przeżył „plecami”, w rytmie załadunku i rozładunku statków. Wreszcie ma fajrant. Gdańszczanie tysiąclecia Jan Heweliusz, astronom i piwowar, wybrany został gdańszczaninem tysiąclecia w plebiscycie czytelników dwumiesięcznika „30 Dni”. Drugie miejsce zajął Lech Wałęsa, a trzecie pisarz i noblista Günter Grass. W pierwszej dziesiątce znaleźli się także: bł. ksiądz Franciszek Rogaczewski – działacz Polonii w Wolnym Mieście, stracony w Stutthofie, św. Wojciech – biskup praski, Daniel Gabriel Fahrenheit, Artur Schopenhauer, Donald Tusk – lider PO oraz arcybiskup Tadeusz Gocłowski. Jantarowe osobliwości Muzeum Bursztynu mieści się w średniowiecznej Katowni na Targu Węglowym. Do tej pory posępna budowla odpychała turystów stosikiem czaszek i piszczeli w celi śmierci, a teraz przyciąga ciepłym w dotyku bursztynem, „płonącym kamieniem” – takie bowiem jest znaczenie słowa „Brennenstein”. Są tu piękne, naturalnie kolorowe, przezroczyste i białe bryły bursztynu. Nawet kilogramowe. Z inkluzjami – zatopionymi w żywicy owadami, fragmentami roślin, a nawet jaszczurką. Zachwycają witraże i szkatuły starogdańskie, wielkie szachy z figurami, jajo z mlecznego bursztynu o średnicy 11,5 cm (największe na świecie). Ale jantaru można szukać jeszcze w kościele św. Brygidy, gdzie budowany jest ogromny ołtarz. Na razie powstała Madonna – kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, w sukience bursztynowej, a u jej stóp orzeł. Zużyto na to 140 kg surowca – daru bursztynników. Na chóry anielskie zabrakło już funduszy. W zamierzeniach twórców ołtarz w św. Brygidzie ma być największą realizacją architektoniczną z bursztynu (ok. 120 m2 powierzchni i 12 m wysokości). Ma przyćmić Bursztynową Komnatę w Carskim Siole (78 m2 powierzchni i 4,20 m wysokości). Gdańscy wizjonerzy, by zrealizować swoje szalone marzenie, potrzebują 8 ton surowca, który po oszlifowaniu da 2,5 tony bursztynu nadającego się do budowy. Dym z kadzideł w kościele zawdzięcza swą woń głównie okruchom bursztynu i ma ułatwiać kontakt z Najwyższym. Oby tak było i w przypadku tego ołtarza. Jarmark Hanzeatycki Gdańsk handel ma we krwi Raz w roku Gdańsk wpada w euforię. Tłumy przelewają się jego ulicami, depcząc sobie po piętach wzdłuż ciasno porozstawianych stoisk. Ten handlowy spektakl zwany Jarmarkiem św. Dominika rozgrywa się od końca lipca do połowy sierpnia. Znajdziecie tu wszystko: przy bursztynach i muszelkach – horoskopy, oscypki przy kowalstwie artystycznym, chleb ze smalcem przy kapeluszach od modystek. Dymy z grillów, zapachy pieczonej kiełbasy i ryb mieszają się z wonią lawendy, indyjskich kadzidełek i podrabianych perfum. Muzycznym tłem dla wszechobecnego harmidru są melodie z charakterystycznym trzaskiem. Słychać Fogga i „Pierwszy siwy włos...” ze starych płyt winylowych. Nostalgię przecina brzęk jak z rycerskie-go turnieju: przekładanego żelastwa, mosiężnych świeczników, żeliwnych kratek do kominków, sztućców od kompletu. Jarmark przypomina starą szafę Gdańska. Kolekcjonerzy i szperacze polują na unikaty pośród monet, starych pocztówek, pieczęci, militariów, płyt analogowych, komiksów. Wykończeni przysiadają na przedwojennej kanapie. Jest gwarnie i kolorowo. W gablotach znaczki pocztowe, nad głowami żółto-białe pasiaste antresole, a w chmurach kolorowe gdańskie kamienice. Po wodach Motławy dominikanie pływają kogą, a piraci w galeonach. Po ulicach przechadzają się postaci w historycznych strojach z dell'artowskiej komedii, szczudlarze, mimowie, biegają klikoni (krzykacze miejscy), wszyscy zachęcając do zabawy. W ciągu dnia w tym kotle wszystko się miesza. A wieczorem impreza przenosi się na Targ Rybny, bo po drugiej stronie Motławy, na Ołowiance, na specjalnej scenie odbywają się koncerty gospel, jazzowe, rockowe. Woda niesie basy, między murami grzmią decybele. Strzelają fajerwerki, błyski w lustrze Motławy i w oknach kamienic, piski i okrzyki publiczności. Nic dziwnego, że mieszkańcy Starego i Głównego Miasta zasypiają przez towarzyskiego „Dominika” dopiero nad ranem. Tradycje jarmarku sięgają 1260 roku, kiedy to papież Aleksander IV przyznał dominikanom w specjalnej bulli przywilej odpustowy na 4 sierpnia, dzień św. Dominika. „Dominik” rozpoczynał się zawsze w samo południe biciem dzwonów ze wszystkich gdańskich kościołów. I tak jest do dziś. W jednym z najstarszych zachowanych opisów jarmarku, z XVI wieku, czytamy o 400 zamorskich statkach załadowanych: winem, oliwą, jedwabiem, przyprawami, cytrusami, suknem. Te produkty przywieziono do Gdańska, by wymienić je na zboże, len, drewno do budowy okrętów, miód i wosk. Starzy gdańszczanie pamiętają z jarmarku przedwojennego, jak plac przy Moście Siennickim iskrzył od fajerwerków, był „Rummel” – karuzela i beczki śmiechu, popisy motocyklistów na ścianach śmierci. Na Jarmarku Dominikańskim od wieków były rywalizacje trup teatrów elżbietańskiego i szekspirowskiego, grup tanecznych, solistów i wirtuozów z różnych krajów. On miał w sobie coś z rytuału, jak karnawał z Rio. Pamiątki poza Dominikiem Typowego „babskiego” chodzenia po butikach można zażyć w zbudowanym przez Krzyżaków Wielkim Młynie. Wewnątrz widzimy wielkie koła młyńskie, kiedyś napędzane przez wodę z Raduni, i średniowieczne żarna. W Danzige Bowke na Długim Pobrzeżu przy Żurawiu kupują pamiątki gdańszczanie przyjeżdżający do utraconej krainy dzieciństwa. Jest tu wszystko: mydło, szydło i powidło, od przewodników i map Gdańska po muszle i rzeczy marynistyczne. Wzdłuż Długiego Pobrzeża królują galerie jubilerskie, w których można kupić precjoza z bursztynu – artystyczną biżuterię, szkatuły, rzeźby i statuetki. Niemieccy turyści szukają tu bursztynowej nalewki na reumatyzm. Z kolei na Długim Targu rywalizują ze sobą grafiki, landschafty, blikiery na ścianę. I portreciści. Oryginalnym pomysłem na prezent jest np. porcelana z fabryki „Lubiana” z Łubiany na Kaszubach, oprócz wzorów Pierre'a Cardina, są też kaszubskie. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.