Polacy odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Rozmawiamy z „podziemnymi astronautami”
O wyczynach himalaistów co i rusz słyszymy w mediach – mnożą się zdobywcy Mount Everest czy innych ekstremalnych szczytów. Stosunkowo rzadko jednak mówi się o tym, co pod ziemią. Jak się okazuje, ukryte pod powierzchnią tajemnice mogą być równie ekscytujące, jeśli nie bardziej, co najwyższe góry. Udało nam się porozmawiać z polskimi speleologami, którzy sensacyjnie odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Jak sami mówią, są „jednymi z najszczęśliwszych ludzi na Ziemi”.
Spis treści: Poszukiwacze zaginionej jaskini Jak odkrywa się szczeliny? Najgłębsza jaskinia w Albanii Polskie sukcesy świętowane za granicą Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci Grupa speleologów związanych z Fundacją Speleologia Polska odkryła najgłębszą jaskinię w Albanii. Shpella e Valbones (Jaskinia Valbony) ma 727 metrów głębokości, a dzięki pracy polskich odkrywców może zostać jeszcze pogłębiona. Jak udało się na nią trafić, w jaki sposób znajduje się nowe jaskinie i co wspólnego mają speleolodzy z astronautami? Rozmawiamy z Michałem Macioszczykiem oraz Justyną i Łukaszem Pokorskimi, organizatorami i uczestnikami wyprawy. Poszukiwacze zaginionej jaskini W 2021 roku do Albanii ruszyła niebagatelna ekspedycja: 28 osób z różnych klubów jaskiniowych w Polsce i Europie pod kierownictwem Michała Macioszczyka ruszyła do Doliny Valbony na północy tego bałkańskiego kraju. Z inicjatywy Mariusza Poloka z FSP badali oni region, który mógł okazać się perspektywiczny z punktu widzenia obecności nowych jaskiń. Co ich skusiło? Przede wszystkim to, że wcześniej w okolicy grotołazi ze speleoklubu Aven oraz Fundacji Speleologia Polska odkryli inną jaskinię – Shpella Sportive – o głębokości 270 metrów. Ta informacja przyspieszała bicie serca: mogła oznaczać, że w okolicy jest więcej nieodkrytych, głębokich jaskiń. Ktoś mógłby zapytać: czemu schodzić do pod ziemię, skoro można zdobywać szczyty? Łukasz Pokorski (Pokor), ratownik GOPR z Grupy Sudeckiej i instruktor ratownictwa, ma na to proste wytłumaczenie: – Nie chcę mówić, że my robimy coś bardziej ekscytującego, ale Himalaje są znane. Satelita obleciała wszystko: wiemy, gdzie trafimy, na co trafimy, gdzie ta góra jest. Wiemy, ile jest niezdobytych szczytów na świecie i którędy pójść, żeby je zdobyć. To nurkowie i speleolodzy odkrywają prawdziwy kosmos – opowiada. Jak odkrywa się szczeliny? Międzyklubowa środowiskowa wyprawa przed dokonaniem odkrycia musiała przejść wiele wyzwań, z których kluczowa okazała się logistyka. Chodziło o wniesienie w wysokie góry niemal tony sprzętu – nie tylko lin, kotew, medykamentów czy namiotów, ale także… jedzenia. – Wyzwaniem może być nawet to, gdy nagle, pierwszy raz w życiu, musisz ugotować obiad dla kilkudziesięciu osób. Ile kaszy je 30 ludzi? – śmieje się Justyna Pokorska (Juti), speleolożka, a na co dzień tłumaczka j. czeskiego i właścicielka agroturystyki. Często problemy są jednak poważniejsze. Należy zająć się przede wszystkim zdrowiem i bezpieczeństwem uczestników wyprawy. – W Albanii nie ma górskiej służby ratunkowej. Pomoc dotrze, ale w kilka dni. Do tego czasu musimy radzić sobie sami – ostrzega Pokorski. Przed wyruszeniem na wyprawę „astronauci” musieli zadbać także o łączność: to jedna z najważniejszych kwestii związanych z bezpieczeństwem. Stałe meldunki przez krótkofalówki to obowiązek każdego speleologa. Najgłębsza jaskinia w Albanii Zadaniem speleologów w trakcie wyprawy było zarówno pogłębienie (czyli sprawdzenie, czy nie jest głębsza, niż się wcześniej wydawało) znalezionej już wcześniej jaskini Shpella Sportiva, jak i poszukiwanie nowych otworów. Nie mogli wiedzieć, że w trakcie rekonesansu odkryją jaskinię niemal trzy razy głębszą niż do tej pory. Szczęśliwcem okazał się Michał Macioszczyk (eMCe), kierownik wyprawy, instruktor taternictwa jaskiniowego i ratownik GOPR. – Przechodziłem obok i powiało mi po nogach. Zacząłem odgruzowywać, wszedłem do otworu, ale nie miałem liny. Trzeba było skontaktować się z zespołem wyposażonym w sprzęt. Fajnie wiało, więc czuliśmy w tym otworze potencjał – opowiada o swoim odkryciu. Zużyli jedną linę, potem następną a potem następną. Liny się kończyły, ale jaskinia nie chciała. Odkrywanie trwało kilka dni – w ruch poszły kotwy i dodatkowy sprzęt z bazy. W głębinach zakładali biwaki, a poszczególne ekspedycje trwały nawet ponad 50 godzin. – Wcześniej ten teren uchodził za obszar, na którym nie ma jaskiń głębokich. Już pierwszego roku wyprawy przełamaliśmy to założenie – śmieje się Macioszczyk. Ostatecznie w 2023 roku głębokość jaskini Shpella e Valbones, roboczo nazywanej „stodziesiątką” ustalono na 725 metry. Może być jeszcze głębsza. 2024 i 2025 rok owocował odnalezieniem nowych korytarzy, ale ich rezultatem nie było tak spektakularne pogłębienie. Prace ciągle trwają. Dla porównaniu najgłębsza jaskinia w Polsce – Jaskinia Wielka Śnieżna – znajduje się w Tatrach i ma 824 metry głębokości. W naszym kraju jaskiń jest jednak stosunkowo niedużo. Spotkamy je głównie w Tatrach, które są Parkiem Narodowym, więc dostęp do nich jest ograniczony oraz wyspowo na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej czy w Sudetach. Polskie sukcesy świętowane za granicą Chociaż w Polsce mówi się o nich stanowczo za mało, speleolodzy znad Wisły zostali docenieni za granicą. W 2025 na odbywającym się raz na 4 lata Światowym Kongresie Speleologicznym w Brazylii byli przedstawiciele Fundacji Speleologia Polska, uczestnicy wyprawy, którzy przygotowali panel poświęcony ekspedycji, odkryciom i działalności naukowej. Kongres organizowany jest przez UIS (Międzynarodową Unię Speleologiczną), od której ekspedycja dwukrotnie uzyskała grant na działalność badawczą. To pierwsza polska wyprawa, która otrzymała tego rodzaju środki. Nie udało się ich uzyskać z Polski, a wyprawa finansowana jest głównie z własnych pieniędzy i wsparcia sponsorskiego. Na wyprawę ze speleologami jeżdżą także naukowcy, na przykład badający nietoperze chiropterolodzy. Uczestnicy ekspedycji mierzą między innymi wpływ antropopresji na występowanie nietoperzy: za pomocą specjalistycznych mikrofonów sprawdzają, jak budowa nowych hoteli w dynamicznie rozwijającej się turystycznie Dolinie Valbony wpływa na obecność zwierząt. – Możemy wyróżnić dwa kierunki badań. Jednym z nich jest badanie fauny jaskiniowej i okołojaskiniowej. Interesują nas gatunki w tamtym regionie jeszcze nieopisane. W „naszej” jaskini odnaleźliśmy między innymi szkielet koziorożca bałkańskiego, którym na tym obszarze miał nie występować – tłumaczy Pokorski. – Drugim jest klimat. Pobieramy rdzenie z drzew i badamy lód, który zawiera w sobie zanieczyszczenia dużo mówiące nam o historii regionu. Takie próbki wysyłamy do dalszych badań. Współpracujemy między innymi z PAN czy Uniwersytetem Oxfordzkim – dodaje. W badaniach bierze udział także UPWR, Instytut Badawczy Leśnictwa, Dendrolab IBL czy Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią W ciemnościach na odkrywców czyha wiele niebezpieczeństw. – Wyzwaniem jest kruszyzna kamienia, ciasnoty, przecieranie się liny czy… grawitacja. Jeżeli lina się przetrze, to spadniesz i zostaniesz w jaskini na zawsze. Poruszanie się w jaskini wymaga doświadczenia w osadzaniu punktów asekuracyjnych i wyczucia skały – mówi Łukasz Pokorski. Ważne są także umiejętności wspinaczkowe: nie zawsze schodzi się tylko w dół. Wbrew pozorom jest dużo wspinania. Zagrożeniem może być także woda, bo w trakcie ulewy ta błyskawicznie wypełnia jaskinię. Trzeba umieć przewidywać pogodę, bo wychodzenie przez wodospad może skończyć się utonięciem. Speleolodzy mówią, że sam kurs to za mało. – Im częściej to robisz, tym bardziej przyzwyczajasz się do rzeczy, które na początku są przerażające. Jaskinia oferuje klaustrofobię, ekspozycję i wiele innych nieprzyjemnych rzeczy... z tym tylko, że ich nie widzisz – dodaje Michał Macioszczyk. Co ciekawe, nie wszystkie jaskinie wymagają przechodzenia przez ciasne szczeliny na wdechu. Gdzieniegdzie znajdziemy tak duże sale, w których… ludzie latają balonami. To cały podziemny świat! Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci „Podziemni astronauci” mówią, że w tym wszystkim… chodzi o tajemnicę. Sami są wspinaczami i poruszają się po drogach, które ktoś już kiedyś wytyczył. Istnieje co prawda niewielka możliwość wytyczenia nowych, ale dla nich odarte jest to z sekretu. W jaskini naprawdę są odkrywcami: takimi, którzy kiedyś ładowali się na okręt, brali beczki z rumem i płynęli w niewiadome. Odkrywanie jaskiń pozwala na pozostawienie czegoś po sobie – w kontraście dla wspinaczki, która dla Łukasza Pokorskiego jest po prostu sportem. – Gdy wychodzisz do jaskini, czas na zewnątrz przestaje płynąć. Świat zewnętrzny przestaje istnieć. Z mojego pierwszego wyjścia pamiętam to, że wiedziałam, że będzie zimno i ciemno. Nie spodziewałam się, że będzie panować tam tak niesamowita cisza, w której słychać każdą spadającą kroplę wody – konstatuje Justyna Pokorska. Ciemność, cisza i niezbadane przestrzenie. Czy naprawdę speleolodzy to „podziemni astronauci”? Naszym zdaniem z całą pewnością. Trzymamy kciuki za ich sukcesy – z pewnością przed polskimi odkrywcami jeszcze wiele spektakularnych odkryć. Źródło: National Geographic Polska, Projekt Valbona Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od dziecka szykował się do bicia rekordów. Dziś zna go każdy podróżnik
Roald Amundsen kilkukrotnie przesunął granice ludzkich możliwości. Dotarł do miejsc, które uchodziły za niedostępne dla Europejczyków. Do swoich przełomowych wypraw szykował się od dziecka. Potem czerpał wiedzę z innowacyjnych źródeł.
Spis treści: Kim był Roald Amundsen? Czego dokonał Roald Amundsen? Co odkrył Roald Amundsen Metody podróży Roalda Amundsena Roald Amundsen – statek Roald Amundsen – książki Zaginięcie Roalda Amundsena Roald Amundsen był norweskim badaczem polarnym, który na stałe zapisał się na kartach historii eksploracji Arktyki i Antarktyki. Choć minęło już prawie sto lat od jego śmierci, wciąż uchodzi za jednego z najwybitniejszych odkrywców. Swój sukces zawdzięczał determinacji, doskonałym umiejętnościom organizacyjnym oraz nowatorskiemu podejściu do podróży polarnych. Kim był Roald Amundsen? Roald Engebreth Gravning Amundsen urodził się 16 lipca 1872 roku w Borge niedaleko Oslo w Norwegii. Pochodził z rodziny o długich tradycjach morskich. Jego ojciec był właścicielem statków. To miało duży wpływ na zainteresowania Roalda. Początkowo, zgodnie z wolą matki, miał zostać lekarzem. Po jej śmierci porzucił jednak studia medyczne, by realizować swoje marzenia o eksploracji polarnej. Już w młodości zaczął się hartować do warunków, jakie czekały na niego na dalekiej Północy. Zimą spał przy otwartych oknach, a także uczył się technik przetrwania w ekstremalnych warunkach. Amundsen wyróżniał się nie tylko niezwykłą determinacją, ale też zdolnościami organizacyjnymi i umiejętnością uczenia się od innych. Jego podejście do podróży polarnych było na tamte czasy innowacyjne. Wiedzę czerpał od rdzennych mieszkańców Arktyki. To Innuici nauczyli go, jak przetrwać w ekstremalnym zimnie, używając odpowiedniego ubioru. Pokazali mu też, jak przemieszczać się z wykorzystaniem psich zaprzęgów. Czego dokonał Roald Amundsen? W latach 1903–1906 Roald Amundsen dowodził ekspedycją, która jako pierwsza w historii pokonała Przejście Północno-Zachodnie. Trasa morska łącząca Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym przez arktyczne wody Kanady była marzeniem wielu podróżników. Sukces Amundsena był owocem jego skrupulatnego planowania oraz umiejętności adaptacji do surowych warunków. Największym osiągnięciem Amundsena było jednak zdobycie bieguna południowego. 14 grudnia 1911 roku wraz ze swoją ekspedycją jako pierwszy człowiek w historii dotarł do tego punktu, wyprzedzając brytyjskiego rywala, Roberta Falcona Scotta. Kluczem do powodzenia wyprawy była doskonała organizacja, wykorzystanie psich zaprzęgów oraz precyzyjne przygotowanie. Tego miało zabraknąć w ekspedycji Scotta, która zakończyła się tragicznie. Na tym jednak dzielny Norweg nie poprzestał. W 1926 roku przeleciał sterowcem „Norge” nad biegunem północnym. Towarzyszył mu wówczas m.in. Oscar Wisting. Tym samym obaj zostali pierwszymi ludźmi, którzy dotarli zarówno na biegun południowy, jak i północny. Co odkrył Roald Amundsen? Podczas swoich licznych wypraw Amundsen zebrał cenne dane geograficzne, meteorologiczne i oceanograficzne. Dzięki ekspedycji przez Przejście Północno-Zachodnie świat nauki poznał nowe szczegóły dotyczące arktycznych prądów morskich i warunków lodowych. Udowodnił również, że Przejście Północno-Zachodnie jest trasą możliwą do pokonania, choć niezwykle wymagającą. Podczas wyprawy na biegun południowy dokonał szczegółowych pomiarów topograficznych Antarktydy, a jego zespół zebrał istotne dane meteorologiczne. Metody podróży Roalda Amundsena Sukces Amundsena nie był dziełem przypadku. Jego metody podróży były oparte na dokładnym przygotowaniu i nauce od tych, którzy najlepiej znali warunki polarne. Skrupulatnie studiował techniki przetrwania używane przez rdzennych mieszkańców Arktyki. Jego zespół korzystał z psich zaprzęgów, lekkich drewnianych sań oraz specjalnie zaprojektowanych ubrań z futra, które były znacznie lepiej przystosowane do zimna niż europejskie wełniane mundury. Amundsen rozplanowywał swoje wyprawy z aptekarską precyzją. Urządzał składy żywnościowe na trasie, a to umożliwiało powrót bez obciążania uczestników ekspedycji nadmiarem zapasów. Metodyczność pozwoliła mu wyprzedzić ekspedycję Scotta i uniknąć tragicznego losu Brytyjczyków. Roald Amundsen – statek Statki odegrały kluczową rolę w podróżach Amundsena. Jego pierwsza wielka wyprawa, przez Przejście Północno-Zachodnie, odbyła się na pokładzie „Gjøa”. Była to jednostka niewielka, ale wyjątkowo wytrzymała. Innym kluczowym statkiem był „Fram”, wcześniej używany przez Fridtjofa Nansena. To właśnie na jego pokładzie Amundsen wyruszył w 1910 roku w stronę Antarktydy. „Fram” został zaprojektowany tak, że lód raczej go unosił niż zgniatał. Dzięki temu był to idealny statek do ekspedycji polarnych. Znany jest również statek ekspedycyjny nazwany na cześć odkrywcy. „MS Roald Amundsen” to nowoczesna jednostka pasażerska przeznaczona do eksploracji rejonów polarnych. Została wyposażona w technologie przyjazne środowisku. Roald Amundsen – książki Amundsen nie tylko eksplorował, ale także dokumentował swoje wyprawy. Jego książka „The South Pole: An Account of the Norwegian Antarctic Expedition in the Fram, 1910–1912” jest szczegółowym opisem legendarnej ekspedycji na biegun południowy. Opisał w niej trudności, strategię oraz techniki, które zapewniły jego zespołowi sukces. Inną ważną pozycją jego autorstwa jest „My Life as an Explorer”. Amundsen dzieli się na jej stronach swoimi doświadczeniami, przemyśleniami i podejściem do podróży w ekstremalnych warunkach. Jego zapiski są cennym źródłem wiedzy o epoce wielkich odkryć polarnych. Zaginięcie Roalda Amundsena W 1928 roku Amundsen podjął się misji ratunkowej mającej na celu odnalezienie zaginionego sterowca „Italia” dowodzonego przez Umberto Nobile. Wyruszył samolotem nad Arktykę, jednak nigdy nie powrócił. Jego samolot zaginął bez śladu, a ciała nigdy nie odnaleziono. Prawdopodobnie zginął w katastrofie lotniczej nad Morzem Barentsa. Po śmierci Roald Amundsen został upamiętniony na wiele sposobów. Pomniki na jego cześć stoją w kilku miejscach na świecie. Najbardziej znany znajduje się w norweskim Tromsø – mieście, które odgrywało kluczową rolę w życiu Amundsena. Monument został odsłonięty w 1958 roku. Przedstawia polarnika spoglądającego w kierunku portu. Pomnik upamiętniający Amundsena jako pierwszego zdobywcę bieguna południowego znajduje się także w Golden Gate Park w San Francisco. Nazwiskiem eksploratora nazwano też obiektów geograficznych, takich jak Morze Amundsena u wybrzeży Antarktydy czy krater Amundsen na Księżycu. Źródła: Britannica, Royal Museums Greenwich Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
W Anglii znaleziono walizkę Howarda Cartera, odkrywcy grobowca Tutanchamona. Leżała pod łóżkiem
Świetnie zachowana walizka należąca do Howarda Cartera – odkrywcy grobowca Tutanchamona – przeleżała wiele lat pod łóżkiem w Anglii. Archeolog używał jej w czasie prac przy swoim słynnym znalezisku.
Spis treści: Walizka Cartera pod łóżkiem Podróż w czasie z walizką archeologa Kim był Howard Carter? Odkrycie grobowca faraona Tutanchamona w Egipcie w 1922 roku jest uznawane za jedno z najważniejszych znalezisk archeologicznych wszech czasów. To wówczas Howard Carter natknął się w Dolinie Królów na niemal nietknięty przez rabusiów skalny grobowiec egipskiego władcy. Walizka Cartera pod łóżkiem Wbrew pogłoskom o klątwie Tutanchamona, Howard Carter żył jeszcze wiele lat po odkryciu miejsca spoczynku faraona. Zmarł w 1939 roku. Kilka lat przed śmiercią jedną ze swoich walizek przekazał mechanikowi Johnowi Healeyowi, z którym współpracował w Egipcie. John Healey pracował dla archeologów w Egipcie aż do 1970 roku, kiedy to przeszedł na emeryturę. Aż do tego momentu korzystał z walizki otrzymanej od Cartera. Później trafiła w ręce jego syna Derka Healeya. To u niego przeleżała kilka dekad pod łóżkiem w Bishop Auckland w hrabstwie Durham. Teraz Derek postanowił sprzedać ją na aukcji. Obiektem zainteresował się pisarz, artysta i pośrednik w obrocie antykami David Harper. Walizka zachowała się do naszych czasów w świetnym stanie, chociaż widać ślady jej późniejszego użycia, w postaci naklejek. Z zewnątrz pokryta jest skórą. Widoczne na niej inicjały H. C. dodatkowo potwierdzają, że należała do Cartera. Podróż w czasie z walizką archeologa – Moje zasięgi na YouTubie są takie, że ludzie z całego świata kontaktują się ze mną w sprawie przedmiotów, o których wiedzą, że byłbym zainteresowany nakręceniem o nich filmów, a w wielu przypadkach – ich sprzedażą. Walizka Howarda Cartera jest tego doskonałym przykładem – powiedział National Geographic Polska David Harper. Ostatnio pośredniczył na przykład w sprzedaży etui na cygara należącego jednego z królów Syjamu. – Przedmiot będący własnością Howarda Cartera jest jednak dla mnie szczególnie fascynujący. Uważam, że ten okres w historii, odkrycie Tutanchamona, romans i intrygi tego okresu są nadzwyczaj interesujące. Ta walizka była tam podczas tego wszystkiego, a jej posiadanie jest najbliższe podróży w czasie, aby spotkać Howarda Cartera – dodał Harper. Howard Carter używał tej walizki w czasie podróży do i z Egiptu. Przewoził w niej do Anglii nie tylko dokumentację związaną z badaniem grobowca Tutanchamona, ale również zabytki. Walizka trafi na aukcję 27 lutego. Wstępnie wyceniana jest na 1000-1500 funtów, ale, jak przyznał Harper, to rynek zadecyduje, ile jest naprawdę warta. Kim był Howard Carter? Howard Carter (1874-1939) pochodził z Kensington w Anglii. Jego ojciec był malarzem. Ta pasja udzieliła się także Howardowi. Już w wieku 17 lat jako rysownik udał się do Egiptu, gdzie pracował przy dokumentowaniu odkryć archeologicznych. Działał na przykład w obrębie świątyni Hatszepsut w Deir el-Bahari. Szybko awansował. W 1899 roku został generalnym inspektorem zabytków w Górnym Egipcie. To wówczas dzięki jego działaniom zamontowano w Dolinie Królów i w Abu Simbel elektryczne oświetlenie. W 1907 roku zaczął współpracować z brytyjskim arystokratą, Lordem Carnarvonem, który finansował nowe wykopaliska. Carter jako jeden z niewielu archeologów wierzył, że w Dolinie Królów jest jeszcze jeden nieodkryty grobowiec królewski. Szczęście uśmiechnęło się do niego w 1922 roku, po latach poszukiwań. Odkryto tam setki przepięknych zabytków, które obecnie znajdują się w Wielkim Muzeum Egipskim w Kairze. Ostatnie 17 lat życia Carter spędził na badaniu i opracowywaniu swojego znaleziska, chociaż nigdy nie udało mu się opublikować poświęconej mu monografii. Rejon Egiptu, w którym odkryto grobowiec Tutanchamona, nadal skrywa wiele niespodzianek. Niedawno władze egipskie ogłosiły odkrycie grobowca Thotmesa II niedaleko Doliny Królów. Zapewne nie jest to ostatnie takie znalezisko, chociaż lista nieznanych królewskich grobowców konsekwentnie się zmniejsza. Źródło: National Geographic Polska, David Harper Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe odkrycie u wybrzeży Kenii. To może być wrak z floty Vasco da Gamy
Naukowcy po latach badań doszli do wniosku, że statek odkryty w pobliżu Malindi w 2013 roku może w rzeczywistości być statkiem „São Jorge”. Jednostka zatonęła w 1524 roku i należała do floty odkrywcy Vasco da Gamy.
Spis treści: Statek z ostatniej wyprawy Vasco da Gamyv „To prawdziwy skarb” Vasco da Gama miał opinię bezwzględnego Vasco da Gama to jeden z największych odkrywców w naszej historii, tuż obok Ferdynanda Magellana i Krzysztofa Kolumba. Portugalczykowi jako pierwszemu udało się dotrzeć drogą morską z Europy do Indii. Dokonał tego, opływając Afrykę od południa. Jego wyczyn sprawił, że handel Europejczyków z Azją Południową stał się łatwiejszy i bardziej powszechny. Statek z ostatniej wyprawy Vasco da Gamy Teraz okazuje się, że naukowcy mogli zidentyfikować wrak jednego ze statków, które należały do floty da Gamy. W 2013 roku nieopodal miasta Malindi u wybrzeży Kenii badacze odnaleźli pozostałości pewnej jednostki. Za odkrycie odpowiadał archeolog podwodny kenijskiego pochodzenia Caesara Bita, który wraz z pozostałościami statku znalazł również sztabki miedzi i kły słonia. Wrak znajdował się około 500 metrów od brzegu na głębokości zaledwie 6 metrów. Przez lata jednak badacze nie wiedzieli, do kogo ów okręt należał. Najnowsze badania wykazały, że mógł być to „São Jorge”, który zatonął w 1524 roku. – Jeśli to rzeczywiście wrak „São Jorge”, byłby to najwcześniejszy wrak statku pochodzący z Europy, który odnaleziono w Oceanie Indyjskim. Problem polega na tym, że nie jesteśmy jeszcze w 100% pewni – powiedział Live Science Filipe Castro, archeolog morski z Uniwersytetu w Coimbrze w Portugalii i główny autor najnowszego badania. Badacze wierzą jednak, że to statek, który brał udział w ostatniej wyprawie portugalskiego odkrywcy. „To prawdziwy skarb” Badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Maritime Archaeology”. I chociaż na razie jest więcej pytań, niż odpowiedzi, naukowcy postawili odważną hipotezę, którą zamierzają poprzeć kolejnymi badaniami, w szczególności rafy koralowej. To dlatego, że statek rozpadł się na części, które mogły rozproszyć się po większym obszarze dna morskiego. Naukowcy chcą w pierwszej kolejności przeszukać rejon w zasięgu ok. 25 kilometrów. Do tej pory podwodni archeolodzy zdołali wyciągnąć z wody belki z kadłuba i kilka innych fragmentów tej części statku. „São Jorge” miał być jednym z około 20 statków, które brały udział w ostatniej wyprawie Vasco ​​da Gamy w 1524 roku. Naukowcy uważają, że jednostka ta zatonęła tuż przed śmiercią Portugalczyka. Da Gama zmarł w podróży na malarię. Co ciekawe, autorzy badania twierdzą, że statek był jednym z dwóch portugalskich statków, które zatonęły w pobliżu Malindi. Drugi to „Nossa Senhora da Graça”, który zatonął w 20 lat później. – Jeśli uda się nam potwierdzić, że wrak w pobliżu Malindi to rzeczywiście „São Jorge”, to będzie miał olbrzymią wartość historyczną, ale także symboliczną. Stanie się namacalnym dowodem obecności trzeciej floty Vasco da Gamy na wodach Kenii – powiedział Castro. – Uważam, że to wyjątkowy wrak. To prawdziwy skarb – dodał archeolog. Vasco da Gama miał opinię bezwzględnego Odkrycie to potwierdza, że Kenia była przystankiem Vasco da Gamy w jego ostatniej podróży do Indii. Znalezisko to może pomóc odtworzyć także losy człowieka, który nazywany był „admirałem mórz indyjskich”. W 1524 roku da Gama – mając już dość złowrogą reputację człowieka, który potrafi często w bezwzględny sposób osiągać swoje cele – został wysłany do Indii z zamiarem zastąpienia niekompetentnego wicekróla posiadłości portugalskich Eduardo de Menezesa. Nigdy się z nim nie spotkał, ponieważ zachorował na malarię. Zmarł w Kalikacie w Wigilię Bożego Narodzenia. Pochowany został w pierwszym katolickim kościele Indii pod wezwaniem św. Franciszka w Koczin. W 1539 roku jego szczątki przeniesiono do Portugalii i pochowano ponownie w Vidigueira. Obecnie jego grób znajduje się w Klasztorze Hieronimitów w Belém, na zachodzie Lizbony. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Krzysztof Kolumb nie był Włochem? Nowa teoria mówi o innym kraju i żydowskich korzeniach
Mimo że Krzysztof Kolumb jest postacią powszechnie znaną jako „odkrywca Ameryki”, jego pochodzenie pozostaje wciąż przedmiotem sporu. Nowe badania DNA rzucają cień na genueńskie korzenie podróżnika, sugerując, że mógł być potomkiem hiszpańskich Żydów.
Spis treści: Czy Krzysztof Kolumb był Polakiem? Pochodzenia Krzysztofa Kolumba z nową teorią Jakiej narodowości był Krzysztof Kolumb? Pochodzenie Krzysztofa Kolumba od wieków wzbudza zainteresowanie historyków. Nie jest to kwestia tylko tego, że wiele krajów w Europie chciałoby przypisać sobie wydanie na świat „odkrywcy Ameryki”. O miejscu urodzenia żeglarza rzeczywiście wiadomo niewiele, a to otwiera możliwości różnym scenariuszom. Sam termin „odkrycie Ameryki” świadomie biorę w cudzysłów. Żeglarz z Europy nie był w końcu pierwszym człowiekiem, jaki pojawił się na amerykańskim lądzie. Przyczynił się za to do rozpoczęcia kontaktów między kontynentami. Czy Krzysztof Kolumb był Polakiem? Powszechnie przyjmuje się, że Krzysztof Kolumb był Włochem i pochodził z Genui. Sęk w tym, że jedyny dokument świadczący o genueńskim pochodzeniu podróżnika – czyli jego „testament” – nie jest oryginałem, a jedynie późniejszą kopią. Brak podpisu notariusza lub innych świadków, którzy potwierdziliby autentyczność i zgodność kopii z oryginałem dodatkowo podważa jego wiarygodność. Z powodu braku przejrzystych dokumentów wskazujących miejsce urodzenia Kolumba, do dziś trwają naukowe śledztwa mające na celu ujawnienie prawdy. Na przestrzeni wieków naukowcy pochylali się nad różnymi możliwościami. Od portugalskiej po nawet... polską. Silva Rosa, portugalski historyk amator, w książce „Kolumb. Historia nieznana” zasugerował, że „odkrywca Ameryki” mógł być synem króla Polski Władysława Warneńczyka. Teoria ta nie została jednak potwierdzona. Autorzy najnowszych badań genetycznych twierdzą z kolei, że Krzysztof Kolumb miał być Hiszpanem żydowskiego pochodzenia. Pochodzenia Krzysztofa Kolumba z nową teorią Kwestia pochodzenia Krzysztofa Kolumba zyskała nowy wymiar dzięki badaniom DNA prowadzonym profesora José Antonio Lorente z Uniwersytetu w Granadzie. Prace nad nimi rozpoczęły się w 2003 r. Badania miały na celu ustalenie, czy oficjalna wersja o genueńskim pochodzeniu Kolumba jest zgodna z prawdą, a także czy możliwe jest potwierdzenie teorii o jego żydowskich korzeniach. Badania zostały zaprezentowane w dokumencie telewizyjnym „Columbus DNA: His True Origin”. Wynika z nich możliwość, że Kolumb mógł urodzić się w Walencji w Hiszpanii, a nie w Genui, jak powszechnie przyjęto. Co więcej, teoria o jego żydowskim pochodzeniu również staje się coraz bardziej popularna wśród naukowców. Wiąże się to z kontekstem historycznym. W 1492 roku, kiedy Kolumb odbywał swoją pierwszą wyprawę do Ameryki, w Hiszpanii trwały intensywne prześladowania Żydów w ramach hiszpańskiej inkwizycji. Dekret Alhambry, wydany w tym samym roku, nakazywał Żydom konwersję na katolicyzm lub opuszczenie kraju. Jedna z teorii sugeruje, że Kolumb mógł być jednym z tzw. conversos, czyli Żydów, którzy oficjalnie przeszli na katolicyzm, aby uniknąć prześladowań, ale potajemnie nadal praktykowali judaizm. Jeśli rzeczywiście miał żydowskie korzenie, ukrywanie prawdziwego pochodzenia i przyjęcie katolicyzmu mogło być więc próbą ochrony siebie i swojej rodziny przed inkwizycją. Dzięki temu mógł też swobodnie realizować żeglarską pasję. Jakiej narodowości był Krzysztof Kolumb? W ramach opisywanych badań z katedry w Sewilli ekshumowano szczątki Kolumba. Pobrano również próbki DNA z grobów jego synów, Hernando i Diego. Analizy genetyczne mają na celu porównanie DNA z potencjalnymi krewnymi oraz innymi postaciami historycznymi, aby spróbować ustalić prawdziwe pochodzenie Kolumba. Choć badania wciąż są w toku, profesor Lorente twierdzi, że wyniki są „prawie całkowicie wiarygodne”. Sugeruje, że coraz więcej dowodów wskazuje na hiszpańskie, a nie włoskie pochodzenie Krzysztofa Kolumba. Najnowsza analiza genetyczna mogłaby całkowicie zmienić postrzeganie Kolumba jako postaci historycznej i jego roli w historii Europy oraz „odkrycia” Ameryki. Zamiast genueńczyka, który zyskał sławę w służbie hiszpańskich władców, Kolumb mógł być hiszpańskim Żydem, który ukrył swoją tożsamość, aby spełnić swoje ambicje w czasach niesprzyjających otwartym wyznawcom judaizmu. Potwierdzą to jednak dopiero oficjalne wyniki badań DNA. Źródło: BBC. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Paweł Edmund Strzelecki zapisał się w historii nie tylko jako odkrywca. Był także filantropem
W swoim czasie Paweł Edmund Strzelecki był jednym z największych odkrywców. Już od najmłodszych lat wyróżniał się ogromną ciekawością świata i niezłomnym duchem eksploratora. Nie bał się wyzwań i trudności związanych z odkrywaniem tego, co nieodkryte. To właśnie dzięki tym cechom zapisał się w historii jako jeden z najwybitniejszych podróżników. Lista jego osiągnięć jest tak długa, że aż trudno uwierzyć, że zapisano na niej dokonania tylko jednego człowieka.
W tym artykule: Kim był Paweł Edmund Strzelecki? Niespełniona miłość Przygotowania do wielkiej podróży Podróż dookoła świata Co odkrył Paweł Edmund Strzelecki w Australii? Wyprawa na Tasmanię i koniec wielkiej podróży Działalność filantropijna Upamiętnienia i dowody uznania Ostatnie lata życia i śmierć Pawła Edmunda Strzeleckiego Polscy podróżnicy i badacze odcisnęli swoje ślady na całym świecie. Arkady Fiedler zwiedził niemal cały glob, a książki jego autorstwa są dziś zaliczane do klasyki literatury podróżniczej. Henryk Arctowski zapisał na swoim koncie wiele odkryć na Antarktydzie, a Kazimierz Nowak był pierwszym białym człowiekiem, którego ujrzało wiele afrykańskich plemion. To tylko trzy przykłady z długiej listy, na której nie może zabraknąć także nazwiska bohatera tego artykułu. Czego dokonał Paweł Edmund Strzelecki? Poniżej odpowiadamy na to pytanie. Kim był Paweł Edmund Strzelecki? Paweł Edmund Strzelecki zapisał się w historii przede wszystkim jako podróżnik i odkrywca. To całkowicie zrozumiałe. W końcu to właśnie Strzelecki był pierwszym w historii Polakiem, który indywidualnie okrążył prawie cały świat w celach naukowych. Należy jednak podkreślić, że spłycenie jego osiągnięć do odkrywania niepoznanych części globu i prowadzenia prac badawczych jest sporym niedomówieniem. Nie można bowiem zapomnieć, że Strzelecki angażował się też w działalność filantropijną i realnie przyczynił się do uratowania wielu istnień ludzkich. Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand O... Wczesne lata Paweł Edmund Strzelecki urodził się 20 lipca 1797 roku, w Głuszynie (obecnie część Poznania). Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Oksza. Jego ojciec, Franciszek Strzelecki, był weteranem Insurekcji Kościuszkowskiej. Młodość Nie zachowało się wiele informacji na temat młodości Strzeleckiego. Wiadomo, że po przedwczesnej śmierci rodziców wyjechał do Warszawy, gdzie zaopiekowała się nim dalsza rodzina. Miał wówczas trzynaście lat. Najprawdopodobniej uczył się w szkole pijarów. Jak podkreślali jego biografowie, w tym spokrewniona z nim Narcyza Żmichowska, autorka pierwszych opublikowanych wspomnień o Strzeleckim, był niezwykle uzdolnionym samoukiem. Już w młodości miał biegle władać kilkoma językami, dzięki czemu w przyszłości nawiązał wiele cennych kontaktów. Niespełniona miłość W latach 20 XIX wieku wstąpił do armii pruskiej. Służył w 6. Pułku Ułanów. W 1823 roku zakochał się z wzajemnością w Adynie Turno, córce swojego przyjaciela. Starszy od niego o kilkanaście lat mężczyzna nie wyraził zgody na ich ślub. Paweł i jego ukochana postanowili uciec z kraju, jednak przeszkodził im w tym czujny ojciec, który chciał wydać córkę za ubiegającego się o jej względy Konstantego Sczanieckiego. Strzelecki opuścił rodzinne strony. Najpierw udał się do Rzeczypospolitej Krakowskiej, skąd przez Austrię i Szwajcarię dotarł do Włoch. Tam zapoznał się z Franciszkiem Sapiehą. Został plenipotentem dziedzica wielkiej fortuny. Magnat powierzył mu nadzór nad majątkiem Bychowiec pod Mohylewem. Po śmierci Sapiehy (w 1829 roku), Strzelecki odziedziczył sporą część jego fortuny. Przygotowania do wielkiej podróży Szczęśliwy splot nie całkiem szczęśliwych zdarzeń pozwolił mu zyskać środki na realizację swojego największego pragnienia. Strzelecki już w dzieciństwie marzył o podróży dookoła świata. Jako człowiek zamożny, mógł urzeczywistnić ten plan. W 1830 roku prawdopodobnie udał się do Francji, skąd rok później wyruszył do Wielkiej Brytanii. Tam zapoznał się z arystokracją i przedstawicielami naukowych elit, dzięki czemu drzwi londyńskich klubów dla dżentelmenów stanęły przed nim otworem. Nawiązywał coraz to nowsze kontakty. By przygotować się do podróży, ukończył dwuletnie studia z geologii na uniwersytecie w Edynburgu. Według niektórych źródeł, miał też studiować na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie zgłębiał wiedzę z zakresu petrografii, botaniki, hydrologii, etnografii i antropologii. Podróż dookoła świata Strzelecki wyruszył w drogę w czerwcu 1834 roku. Porzucił cały swój majątek i wygodne życie, które wiódł wśród brytyjskich elit. Wypłynął z Liverpoolu do Ameryki Północnej i w ten sposób rozpoczął swoją wielką przygodę. Nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat pierwszego etapu wyprawy. Wiadomo, że podróżnik nawiązał kontakt z północnoamerykańskimi Indianami i prowadził poszukiwania miedzi w Kanadzie. Złoże, które wówczas odkrył, jest eksploatowane do dziś. Dalej udał się do Meksyku i na Kubę. Ameryka Południowa W grudniu 1836 roku wyruszył do Ameryki Południowej. Dotarł do Brazylii, Urugwaju, Argentyny i Chile. Prowadził tam badania wulkanów i szukał złóż surowców mineralnych. W tamtym czasie Strzelecki stał się krytykiem polityki państw kolonialnych. Zajęte przez Europejczyków ziemie otwarcie nazywał miejscami zbrodni. Australia W 1838 roku rozpoczął się kolejny etap jego podróży. Z chilijskiego Valparaiso wyruszył w rejs do Australii. Po drodze kontynuował badania na wyspach Polinezji: Markizach, Hawajach, Tonga, Tuamotu i Tahiti. Szczególnie interesował się tamtejszymi wulkanami. Zanim obrał kurs na Australię, udał się do Nowej Zelandii, która od niedawna znajdowała się pod kontrolą Brytyjczyków. 27 kwietnia 1839 roku dotarł do portu w Sydney. Co odkrył Paweł Edmund Strzelecki w Australii? Brytyjczycy byli świadomi wielkiego znaczenia dotychczasowego dorobku Strzeleckiego, więc postanowili udzielić mu wsparcia przy badaniach wewnętrznej części kontynentu, która w tamtym czasie wciąż pozostawała niemal dziewicza. George Gipps, gubernator Południowej Nowej Walii, zaaprobował jego program badawczy. Po spotkaniu z urzędnikiem polski podróżnik wyruszył w kierunku Gór Błękitnych i Alp Australijskich w Wielkich Górach Wododziałowych. Zbadał żyzny region rozciągający się na wschód od Melbourne i nadał mu nazwę na cześć brytyjskiego urzędnika – Gippsland. W Welington i dolinie rzeki Clwyd odkrył pokłady złota. Kiedy Paweł Edmund Strzelecki zdobył Górę Kościuszki? 15 lutego 1840 roku, badając Góry Śnieżne, najwyższe pasmo Alp Australijskich, wraz z dwoma brytyjskimi podróżnikami dotarł do podnóży bezimiennego szczytu, który okazał się najwyższą górą kontynentalnej Australii. Paweł Edmund Strzelecki był pierwszym Europejczykiem, który postawił stopę na jej wierzchołku. Zdobyty szczyt nazwał Górą Kościuszki. W ten sposób upamiętnił wielkiego rodaka, wodza Insurekcji z 1794 roku, jednak o wyborze tej nazwy zadecydował przede wszystkim specyficzny wygląd wierzchołka. Strzelecki stwierdził, że kontur góry przypomina kopiec usypany na krakowskim grobie bohatera narodowego. Wyprawa na Tasmanię i koniec wielkiej podróży W lipcu 1840 roku podróżnik dotarł na Tasmanię. Tam zapoznał się z Johnem Franklinem, badaczem arktycznych obszarów i gubernatorem wyspy. Trzy lata później opuścił Antypody i tym samym zakończył trwającą dziewięć lat podróż. Wrócił do Anglii i przez kolejne dwa lata podsumowywał swoje dokonania, pisząc pracę zatytułowaną „Physical description of South Wales and Van Diemens Land”. 500-stronicowa książka stała się bestsellerem i przez kilkadziesiąt lat stanowiła najkompletniejsze źródło wiedzy na temat australijskiej przyrody i geologii. Działalność filantropijna W 1845 roku w Irlandii wybuchłą klęska głodu. Paweł Edmund Strzelecki został wówczas dyrektorem wykonawczym Brytyjskiego Stowarzyszenia Pomocy. Uznano, że jako Polak i katolik zostanie dobrze przyjęty przez irlandzką społeczność i duchowieństwo, które wówczas cieszyło się ogromnym zaufaniem mieszkańców Zielonej Wyspy. Strzelecki pełnił tę funkcję do 1847 roku. W tym czasie pomocą objęto ponad 200 tysięcy osób, głównie dzieci. W połowie wieku działał w kilku organizacjach wspierających osadnictwo w Australii i zajmujących się rozwojem tamtejszego rolnictwa. Strzelecki, który doskonale znał warunki panujące na kontynencie, zajął się projektowaniem systemów irygacyjnych. Najprawdopodobniej udzielił też finansowego wsparcia polskiemu osadnictwu. Upamiętnienia i dowody uznania W czasie swojej podróży po Australii i Tasmanii, strzelecki nadał 13 nazw geograficznych. Do dziś zachowało się sześć z nich: Gippsland, Latrobe River, Barney Plains, Lake King, Mount Arrowsmith i oczywiście Mount Kościuszko, czyli Góra Kościuszki. Najbardziej znane dzieło podróżnika – „Physical description of South Wales and Van Diemens Land” – zostało nagrodzone przez Johna Franklina kwotą 400 funtów. Tytuł zdobył ogromne uznanie w środowisku naukowym. Nawet sam Charles Darwin wydał pozytywną ocenę opracowaniu autorstwa Strzeleckiego. Lista dowodów uznania pracy Strzeleckiego jest znacznie dłuższa. Oto kilka najważniejszych: w 1846 roku Królewskie Towarzystwo Geograficzne przyznało polskiemu podróżnikowi Złoty Medal Odkrywców. Naukowcy docenili mapy stworzone przez Strzeleckiego, które przez kilkanaście kolejnych lat były uznawane za najdokładniejsze opracowanie topografii Australii; w 1849 roku jako jeden z pierwszych cywili został odznaczony Orderem Łaźni; w 1860 roku władze Uniwersytetu Oksfordzkiego przyznały mu honorowy tytuł doktora prawa cywilnego; w 1869 roku królowa Wiktoria nadała Strzeleckiemu tytuł Rycerza Komandora Orderu św. Michała i św. Jerzego; w latach 20. XX wieku w Gippsland wzniesiono siedem obelisków ku pamięci polskiego odkrywcy, a w 1988 roku w Jindabyne odsłonięto pomnik Strzeleckiego autorstwa Jerzego Sobocińskiego; uchwałą Sejmu z lipca 2022 r., rok 2023 został ustanowiony Rokiem Pawła Edmunda Strzeleckiego. Ostatnie lata życia i śmierć Pawła Edmunda Strzeleckiego W ostatnich latach życia Strzelecki mieszkał w Londynie. Mimo coraz większych problemów ze zdrowiem, nadal angażował się w projekty naukowe i publikował artykuły. Zmarł 6 października 1873 roku. Paweł Edmund Strzelecki spoczął na cmentarzu Kensal Green w Londynie. W jego pogrzebie uczestniczyło wielu wybitnych naukowców i przedstawicieli towarzystw naukowych. Wykonawcą testamentu i spadkobiercą całego majątku, jaki pozostawił po sobie Strzelecki, był nieznany urzędnik bankowy. W 1997 roku prochy wielkiego odkrywcy powróciły do Polski. Złożono je w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kolumb przypisał sobie sukces wyprawy do Nowego Świata. Pominięto dwóch ważnych członków załogi
Legendarna wyprawa Kolumba nie dopłynęłaby do Nowego Świata, gdyby nie bracia Martín i Vicente Pinzón, hiszpańscy żeglarze z Palos de la Frontera. Ale to Portugalczyk był mistrzem PR-u i zapisał się na kartach historii, a o Hiszpanach zapomniano.
W tym artykule: Zawiedzione nadzieje Święto szarlatana Przygotowania do wyprawy Łąka z wodorostów Kłotnia o prawidłową nawigację Ziemia na horyzoncie Kierunek Hiszpania Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę 15 marca 1493 r. wreszcie ustała sztormowa pogoda i Martín Alonso Pinzón, kapitan karaweli La Pinta, pomyślał, że los się do niego uśmiechnął. Był już blisko domu. Minęło 8 miesięcy, odkąd w poszukiwaniu zachodniej drogi do Indii wypłynął z rodzinnego Palos w Hiszpanii. W tej niebezpiecznej podróży przez nieznane wody Atlantyku, do której namówił go szalony obcokrajowiec Kolumb (pokazując włoskie mapy i przekonując królewskim glejtem), Pinzónowi towarzyszył na statku La Niña młodszy brat Vicente. W październiku 1492 r. żeglarzom udało się dopłynąć do nieznanych wcześniej Europejczykom wysp. Kolumb, dowódca wyprawy, ogłosił te ziemie własnością ich królewskich mości – Izabeli Katolickiej i Ferdynanda. Żeglarze spędzili po drugiej stronie oceanu Boże Narodzenie, ale już w styczniu Kolumb zdecydował, że do dalszej eksploracji będzie potrzebował więcej ludzi i statków, dlatego zarządził powrót. Po kilku dniach żeglugi w kierunku Hiszpanii groźny sztorm rozdzielił powracające z Nowego Świata okręty. Kiedy więc pod koniec lutego 1493 r. Martín Pinzón dopływał do galisyjskiego portu Bayona, był przekonany, że tylko jemu udało się pokonać ocean. Zawiedzione nadzieje Zaraz posłał do hiszpańskich monarchów list, w którym zawiadamiał ich o odkryciu nowych ziem na zachodzie. Czuł, że ma do tego prawo. To z jego karaweli po raz pierwszy dostrzeżono stały ląd (wyspę Guanahani, dziś zaliczaną do Archipelagu Bahamów). To jemu udało się uspokoić buntownicze nastroje załogi z żaglowca Kolumba, kiedy wydawało się, że wyprawa zawróci do Hiszpanii. Wreszcie to jego żeglarskie umiejętności kilkakrotnie uchroniły całą ekspedycję przed morską katastrofą. Kapitan Pinzón zostałby więc prawdopodobnie bohaterem narodowym, a w większości hiszpańskich miast stałyby dziś pomniki ku jego czci, gdyby nie to, że kiedy 15 marca dotarł do Palos, w porcie bujała się już zakotwiczona La Niña, karawela jego brata. A to oznaczało, że na jej pokładzie przypłynął też Krzysztof Kolumb. W grudniu jego żaglowiec Santa Maria zatonął bowiem w okolicach dzisiejszego Haiti. Kolumb musiał wracać na statku Vicente Pinzóna. I jak się okazało – wbrew przypuszczeniom Martína – przeżył i mógł teraz osobiście opowiedzieć królowej i królowi o sukcesie wyprawy. Przez kilka lat cierpliwie przekonywał ich, że istnieje zachodnia droga do Indii, dzięki której Kastylia będzie mogła skutecznie rywalizować z Portugalią. Monarchowie zgodzili się w końcu sfinansować wyprawę. Docierając do Nowego Świata, Kolumb dopiął więc swego i miał nadzieję, że namówi parę królewską na kolejne ekspedycje. Martín Pinzón, mimo swych zasług, musiał usunąć się w cień. Wprawdzie otrzymał od monarchów odpowiedź na list wysłany z Bayony, ale – jak można się było domyślać – władcy woleli o wyprawie rozmawiać z Kolumbem, a Pinzónowi odmówili nawet audiencji. Kim był Krzysztof Kolumb? Badacze na tropie prawdziwej tożsamości odkrywcy Ameryki Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał si... Święto szarlatana Martín Pinzón zmarł wkrótce po powrocie do Hiszpanii, a o roli, jaką odegrał w odkryciu Ameryki, dość szybko zapomniano. Niesłusznie – przekonuje Gary Knight w wydanej w USA książce „Forgotten Brothers”. – Najwyższy czas, żeby moi rodacy dowiedzieli się, kto rzeczywiście odkrył Amerykę. Uważam, że nie powinniśmy obchodzić Dnia Kolumba, a jeśli już to Dzień szarlatana – mówi Gary Knight. – Kolumb zgarnął wszystkie zaszczyty, mimo że dowody na decydujący udział Pinzónów w sukcesie wyprawy są oczywiste. O jakich dowodach mówi? Kolumb jako jedyny uczestnik wyprawy z 1492 r. prowadził przecież dziennik podróży i (jak przyznaje nawet Knight) dzięki temu to jego wersja zdarzeń przetrwała do dziś. Według Knighta pozostają jednak inne źródła. Amerykanin zwraca uwagę, że odmienna wizja wyprawy Kolumba rysuje się np. w zeznaniach, które składano na kastylijskim dworze już po śmierci admirała. – Około 30 lat po wyprawie odbyło się wysłuchanie potomków Pinzónów, którzy za zasługi przodków domagali się tytułu szlacheckiego – tłumaczy Knight. Na świadków powołano m.in. uczestników I wyprawy Kolumba. Wszyscy zgodnie stwierdzili, że odkrycie Nowego Świata nie byłoby możliwe bez braci Pinzón. Legenda Kolumba ma jednak mocne podstawy. Wielu historyków nie widzi powodu, aby wyróżniać dwóch mało znanych hiszpańskich żeglarzy kosztem wielkiego odkrywcy. Prof. Samuel Eliot Morison, autor książki „Admiral of the Ocean Sea” (zdobyła nagrodę Pulitzera w 1943 roku), uważał, że bracia Pinzón byli zwykłymi żeglarzami, którzy wypełniali po prostu rozkazy prawdziwego i jedynego lidera wyprawy – Kolumba. Z kolei Siegfried Fischer-Fabian w książce „Krzysztof Kolumb. Bohater czy łotr” pisze, że dla Pinzónów wyprawa do Indii stanowiła tylko zyskowną przygodę, a dla Kolumba prawdziwą życiową misję. Również portugalski badacz Manuel Rosa, znany w Polsce z książki „Kolumb. Historia nieznana”, przypomina, że to Kolumb był mózgiem ekspedycji, podczas gdy Pinzónów skuszono perspektywą zysków. – Priorytetem braci Pinzón był biznes, który prowadzili, a dwa statki oddane do dyspozycji Kolumba stanowiły po prostu spłatę długów wobec Korony – mówi Rosa. – To Kolumb zdecydował, którędy i dokąd popłyną. Bracia nie mieli w tej sprawie wiele do powiedzenia. Przygotowania do wyprawy Jak doszło do spotkania żeglarzy z podróżnikiem planującym wyprawę przez Atlantyk? Przecież wcześniej nie zapędzali się dalej niż na Wyspy Kanaryjskie. Gdy w 1492 r. upadła Grenada i zakończyła się kilkusetletnia rekonkwista, Izabela i Ferdynand mogli wreszcie zająć się polityką zagraniczną. Zdecydowali więc, że poprą projekt Kolumba. Koszty planowanej przez niego wyprawy, na którą wcześniej nie zgodził się król Portugalii, były jednak wysokie. Monarchowie sfinansowali więc połowę, część zapłacił Kolumb, a resztę musieli wyłożyć zadłużeni wobec Korony mieszkańcy Palos i okolic. Specjalny królewski glejt, uprawniający Kolumba do zorganizowania ekspedycji, został odczytany z ambony kościoła św. Jerzego w Palos. Mieszkańcy miasta nie zareagowali jednak entuzjastycznie. Jako obcokrajowiec Kolumb nie cieszył się w Hiszpanii zaufaniem. Szybko rozniosła się informacja, że jest wprawdzie doskonałym nawigatorem, ale nigdy wcześniej nie dowodził statkiem. W dodatku zmienił nazwę jednego z przekazanych mu żaglowców, którym miał dowodzić, co uznano za zły znak. Właśnie wtedy do gry weszli szanowani w Palos bracia Pinzón – kupcy, żeglarze i właściciele okrętów. Gdyby nie popularność, którą cieszyli się wśród marynarzy, nie udałoby się pewnie skompletować załogi. Oddali też do dyspozycji Kolumba dwa własne statki, za co obiecał im udział w zyskach. I tak oto dotąd nieznani szerzej hiszpańscy żeglarze dali się namówić na wyprawę, która okazała się nie tylko największą przygodą ich życia, ale przeszła do historii odkryć geograficznych. Łąka z wodorostów Żaglowce wypłynęły z Palos 3 sierpnia, kierując się w stronę Wysp Kanaryjskich. Podróż nie wzbudzała na początku większych emocji. Marynarze świetnie znali te tereny. Właściwa wyprawa zaczęła się dopiero kilka tygodni później, kiedy żaglowce opuściły już archipelag, kierując się na zachód Atlantyku. Pogoda sprzyjała śmiałkom, ale już wkrótce dał o sobie znać strach przed nieznanym. Knight podkreśla, że zagrożenie buntem coraz bardziej zniecierpliwionej załogi pojawiło się przede wszystkim na żaglowcu nielubianego Kolumba. – Marynarze ufali braciom Pinzón, pływali przecież z nimi od lat – mówi Knight. – Tymczasem Kolumb, choć niewątpliwie wizjoner i zdolny polityk, nie był doświadczonym kapitanem i zadzierał nosa. Nawet jednak bracia Pinzón przestali sobie radzić ze zmiennymi nastrojami załogi, kiedy żaglowce wpłynęły na Morze Sargassowe, przypominające niekończącą się łąkę złożoną z wodorostów. Od tego momentu przerażeni marynarze nie przestawali dopytywać o to, kiedy ujrzą obiecaną Japonię i Chiny. Kolumb próbował zwodzić załogę. Jak? Według Jesúsa Vareli Marcosa z Uniwersytetu Valladolid odkrywca prowadził dwa dzienniki okrętowe. Jeden powstawał na jego własny użytek, a drugi, w którym zaniżał przebyty dystans – dla załogi. Czas jednak mijał i nawigacyjne sztuczki przestały działać. Marynarzy trawił coraz większy niepokój. Cierpliwość stracił również M. Pinzón, który zaczął namawiać Kolumba na zmianę kursu, argumentując, że jeśli mają jeszcze cokolwiek odkryć, muszą płynąć na południowy zachód. Kolumb nie chciał się jednak zgodzić. Miał swoje racje. Opierał się na bogatym doświadczeniu, które zdobył w Portugalii. Miał tam kontakt z najlepszymi kartografami królestwa, a – jak podaje kronikarz Bartolomé de las Casas (dominikanin i obrońca Indian) – portugalski król pozwolił mu nawet oglądać mapy wyrysowane przez Bartolomeu Diasa, odkrywcę Przylądka Dobrej Nadziei. Czy Kolumb, tak dobrze poinformowany nawigator, mógł się więc mylić? Historyk Jesús Varela Marcos i Gary Knight twierdzą, że tak, i podkreślają, że Pinzón również znał się na nawigacji. W czasie licznych podróży odwiedził m.in. Rzym, gdzie w bibliotece papieża Innocentego VII miał okazję studiować dokumenty, w których była mowa o ziemiach znajdujących się na zachód od Półwyspu Iberyjskiego. Kłotnia o prawidłową nawigację Spór o kurs zauważyła załoga. Napięcie rosło. 6 października losy wyprawy zawisły na włosku. Zdesperowana załoga podniosła bunt, a według Knighta i Marcosa Kolumb przestał panować nad ekspedycją. Inicjatywę przejął M. Pinzón. W obliczu otwartego buntu załogi (opisuje go szczegółowo, na podstawie zeznań kuzyna Martína Pinzóna z 1515 r., kronikarz Gonzalo Fernández de Oviedo) bracia Pinzón stawiają Kolumbowi ultimatum. Dają mu 3 dni na dotarcie do stałego lądu, a jeśli się nie uda, wszystkie statki zawrócą do Hiszpanii. Przyparty do muru Kolumb zgadza się na wszystko, nawet na zmianę kierunku żeglugi. Ziemia na horyzoncie Historycy nie są zgodni, kiedy opisują ostatnie godziny przed upływem ultimatum. Według las Casasa Kolumb zebrał załogę na pokładzie Santa Marii i za wypatrzenie lądu obiecał – prócz gwarantowanych przez królową 10 tys. marawedi (dawna moneta hiszpańska ze złota lub srebra) – kosztowny jedwabny płaszcz. Jednak – jak podaje hiszpański kronikarz – to sam Kolumb miał ostatecznie zauważyć na horyzoncie łunę zwiastującą stały ląd. Według innych historyków po tym, jak na sugestię Pinzóna żaglowce zmieniły kurs na południowy zachód, to Rodrigo de Triana, marynarz z La Pinty, pierwszy dostrzegł nad ranem 12 października brzeg jakiegoś lądu. M. Pinzón rozkazał strzelać z armat na znak, że wreszcie dopłynęli do „Indii”. „Niestety Triana nie dostał obiecanej nagrody, za którą mógłby się przecież utrzymać do końca życia – zwraca uwagę Knight. – Sukces Triany i Pinzóna przywłaszczył sobie po powrocie Kolumb, co najlepiej świadczy o tym, jakim był człowiekiem”. Nic dziwnego, że stosunki między Pinzónem i Kolumbem nie układały się najlepiej. Według tego pierwszego obcokrajowiec nie miał pojęcia o żeglowaniu, czego dowodem było notoryczne podpływanie zbyt blisko brzegu. Ostrzegał nawet brata, aby nie zbliżał się do żaglowca Kolumba, bo zachowanie admirała grozi katastrofą. W końcu Pinzón miał dość i 21 listopada La Pinta znika z pola widzenia pozostałych żaglowców. M. Pinzón bez pytania o zgodę żegluje do brzegu Babeque (dzisiejsza wyspa Great Inagua), o której opowiadali tubylcy. Przy okazji odkrywa dzisiejszą Jamajkę. Nie ma go przy pozostałych dwóch statkach nawet w Wigilię Bożego Narodzenia, nie może więc zapobiec zatonięciu żaglowca Kolumba. Na szczęście – jak podkreśla Knight – dzięki ostrzeżeniom Pinzóna La Niña dowodzona przez Vicente wychodzi z całej opresji bez szwanku: „Gdyby nie jego przezorność, większość żeglarzy nie miałaby czym wrócić do Hiszpanii. Kolejny raz bracia Pinzón uratowali wyprawę przed katastrofą”. Kiedy 6 stycznia Kolumb decyduje się podnieść kotwicę i wziąć kurs na zachód, na horyzoncie pojawia się niespodziewanie La Pinta. Pinzón tłumaczy później swoją kilkutygodniową nieobecność tym, że się zgubił. Kolumb udaje, że mu wierzy, i dwaj rywale zawieszają broń. Jak pisze Varela Marcos, Kolumbowi zależy zapewne na tym, by zachować zniknięcie La Pinty w tajemnicy i nie narazić się na zarzut, że Hiszpan odkrył więcej od niego. Poza tym Kolumb zdaje sobie zapewne sprawę, że bez braci, ich doświadczenia i żaglowców nie wróci do Hiszpanii i nie opowie królowej Izabeli o wyprawie. Nie czuje się jednak dobrze w nowej sytuacji. Hiszpańska załoga żaglowca La Niña, na którym płynie, wyraźnie go lekceważy. Z notatek w jego dzienniku wynika wręcz, że musi osobiście zająć się aprowizacją i przygotowaniem zapasów wody na powrót, co zdaniem kronikarzy nie było zajęciem godnym admirała. Gonzalo Fernandez de Oviedo, hiszpański historyk, sugeruje nawet, że niechęć do Kolumba była tak duża, iż bracia Pinzón rozważali jego uwięzienie. Nie ma na to jednak dowodów, a obecność kilku królewskich przedstawicieli wciąż gwarantowała Kolumbowi nietykalność. To on podejmuje w końcu decyzję o powrocie. Kierunek Hiszpania Pogoda nie zapowiadała się już na tak spokojną jak w drodze do Nowego Świata. Przełom stycznia i lutego bywa na Atlantyku niezwykle burzliwy. W 1493 r. wiały podobno wiatry niespotykane od 50 lat. – W tej sytuacji sama wiedza nawigacyjna Kolumba nie na wiele się mogła przydać. Ze sztormami, na które trafiła wyprawa, mogli sobie poradzić tylko znakomici żeglarze, właśnie tacy jak bracia Pinzón – przekonuje Knight. – Admirał był w czasie powrotu tak przerażony, że siedział cały czas w swojej kajucie. Obawiał się najgorszego, dlatego przygotował zawczasu raport z podróży, który umieścił w dwóch zalakowanych beczkach. Z powodu katastrofalnej pogody żaglowce znów się rozdzieliły. Kiedy pod koniec lutego 1493 r. Kolumb i Vicente znajdowali się jeszcze gdzieś w pobliżu azorskiej wyspy Santa Maria, Martín Pinzón dobijał już do portu w Bayonie. Miał więc tydzień przewagi nad bratem. W Hiszpanii nie czekały jednak na niego fanfary. Varela Marcos w pracy „Kolumb i Pinzón. Odkrywcy Ameryki” pisze, że kronikarze zupełnie pominęli przybycie La Pinty do Bayony. Jego zdaniem zdecydowały o tym względy polityczne. – Taka była widocznie wola pary królewskiej. Ówcześni kronikarze doskonale to wyczuli i np. Bartolomé de las Casas w swojej relacji z podróży Kolumba pomija rolę Pinzóna i wyolbrzymia zasługi admirała – czytamy w pracy Vareli Marcosa. Pozycję Martína Pinzóna osłabiła także jego choroba. Zatrzymał się w Bayonie na kilkudniowy odpoczynek, żeby wyzdrowieć, wskutek czego Kolumb go ubiegł i wrócił do Palos pierwszy. Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę Po śmierci Martína nikt z rodziny Pinzón nie uczestniczył już w kolejnych wyprawach Kolumba. Zresztą pewnie sam admirał sobie tego nie życzył. Vicente Pinzón nie porzucił jednak morza. Okazało się, że król Ferdynand o nim nie zapomniał. Podobno tylko królowa Izabela wyraźnie faworyzowała Kolumba. – Król darzył braci olbrzymim szacunkiem, a po śmierci Martína uznawał Vicente za jednego ze swoich najlepszych nawigatorów – mówi Knight. – Vicente razem z Amerigiem Vespuccim założyli nawet szkołę nawigatorów. Ferdynand nie pozwolił też na zmonopolizowanie przez Kolumba i jego rodzinę wypraw do Nowego Świata. Jeszcze za życia odkrywcy król zarządził ekspedycję z udziałem Vicente Pinzóna i Vespucciego. Do Pinzóna uśmiechnęło się w końcu szczęście – w 1499 r. odkrył Amazonkę. Jego nazwisko zna dziś większość Brazylijczyków. – Mam nadzieję, że moi rodacy, dla których zupełnie niesłusznie to Kolumb jest dziś bohaterem, też kiedyś docenią braci Pinzón. Właśnie po to napisałem książkę – mówi Gary Knight.
Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii
Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy odkrywcy udawali się w każdy niezbadany rejon, powracając z wiedzą o tamtejszej geografii, zasobach naturalnych, zamieszkujących nowe lądy ludziach i ich kulturach.
W tym artykule: Krzysztof Kolumb Marco Polo Vasco da Gama Ferdynand Magellan Jakie cechy powinni mieć wielcy odkrywcy? Ponadprzeciętną odwagę? Ogromną ciekawość świata i chęć poznawania tego, co niepoznane? Upór i determinację? Z całą pewnością każda z tych odpowiedzi jest prawidłowa. W swoich czasach uchodzili za prawdziwych bohaterów, którym niestraszne były żadne niebezpieczeństwa. Nic dziwnego, bo nawet dziś, gdy dysponujemy technicznie zaawansowanymi środkami transportu, systemami komunikacji i ratownictwa, zamorskie wyprawy wciąż wiążą się z ryzykiem. Nietrudno wyobrazić sobie, jak bardzo ryzykowali podróżnicy sprzed kilkuset lat. Dziś dobrze już poznaliśmy nasz świat. Przyjrzyjmy się więc sylwetkom kilku najwybitniejszych odkrywców, którzy się do tego przyczynili. Krzysztof Kolumb Listę wielkich odkrywców otwiera nazwisko prawdopodobnie najsławniejszego podróżnika w dziejach. Tak, mowa o Krzysztofie Kolumbie, który na kartach historii zapisał się jako odkrywca (z przypadku, ale jednak) Ameryki. Dziś już wiemy, że Kolumb nie był pierwszym Europejczykiem, który postawił stopę na lądzie Nowego Świata. Wcześniej dotarli tam Skandynawowie. Jednak nordyccy osadnicy nie zdołali trwale skolonizować odkrytych terenów. O ich istnieniu Stary Kontynent dowiedział się właśnie dzięki Kolumbowi, mimo że ten był przekonany, iż odkrył drogę do Indii. Krzysztof Kolumb urodził się w 1451 roku w Genui. Z morzem związał się już jako nastolatek, gdy zatrudnił się jako chłopiec okrętowy. Pomysł dotarcia do Azji drogą morską w kierunku zachodnim zrodził się w jego głowie po przeprowadzce do Porto Santo. W 1483 roku przedstawił tę ideę portugalskiemu królowi Janowi II. Monarcha odrzucił propozycję żeglarza. 3 lata później zaprezentował ją hiszpańskiej królowej Izabeli Katolickiej – z lepszym skutkiem. Pierwsza wyprawa Kolumba rozpoczęła się 3 sierpnia 1492 roku. Flotylla wyruszyła z portu Palos de la Frotera w kierunku Wysp Kanaryjskich. 12 października wyprawa dotarła do wyspy Watling, którą Kolumb nazwał San Salvador. 16 dni później odkryła Kubę (Kolumb pomylił wyspę z Japonią), następnie Haiti (nazwaną wówczas Hispaniolą). 15 marca 1493 roku odkrywca dotarł do portu, z którego wypłynął. W 1493 roku Kolumb wyruszył w kolejną podróż. Tym razem odkrył m.in. wyspy archipelagu Wielkich i Małych Antyli oraz Jamajkę. Trzecia wyprawa rozpoczęła się w 1498 roku. Na liście jej największych odkryć zapisała się wyspa Trynidad i dotarcie do stałego lądu Ameryki Południowej. Czwarta i ostatnia transatlantycka wyprawa Kolumba nastąpiła w roku 1502. Żeglarz dotarł wówczas do wybrzeży Hondurasu w Ameryce Środkowej. Marco Polo Cofnijmy się w czasie do XIII wieku. 15 września 1254 roku w Wenecji urodził się Marco Polo – przyszły kupiec i podróżnik, jeden z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W XIII stuleciu Stary Kontynent zainteresował się Azją, gdy rozniosła się wieść, że przywódca wielkiego państwa Mongołów chce przyjąć wiarę chrześcijańską. Liczne ekspedycje poselskie powracały stamtąd z wieloma interesującymi informacji. W tym samym czasie do Azji wyruszali podróżnicy z misjami dyplomatycznymi i przede wszystkim handlowymi. Jedną z najważniejszych była wyprawa Mikołaja i Mateusza Polo. Dwaj bracia wyruszyli w podróż w 1261 roku. Najpierw dotarli do tatarskiego chanatu, skąd wyruszyli do Chanbałyku (dzisiejszego Pekinu) – siedziby Kubilaj-chana. 8 lat później wrócili do Wenecji z pismem do papieża, w którym chan prosił o nawiązanie przyjaznych stosunków. W 1271 roku bracia Polo wyruszyli z odpowiedzią. Tym razem towarzyszył im Marco – 17-letni syn Mikołaja. Wielki chan Mongołów obdarzył go dużym zaufaniem. Marco Polo otrzymał pełnomocnictwa, na mocy których mógł poruszać się po jego wielkim państwie. Chan miał nawet pozwolić mu sprawować rządy w jednej ze swoich prowincji. Amundsen: biegun ziemi, biegun ambicji. Poznaj historię zdobywcy bieguna południowego “Wtorek, 12 września. Słaba widoczność i lodowaty wiatr z południa. –52°C. Mróz daje się psom we znaki. Ludzie po całej nocy w zesztywniałych ubraniach próbują sobie jakoś radzić.... Vasco da Gama Wracamy do XV stulecia. Prawdopodobnie w 1460 roku (dokładna data nie jest znana) urodził się Vasco da Gama – portugalski odkrywca, który jako pierwszy dotarł drogą morską do Indii i umożliwił Staremu Kontynentowi swobodną wymianę handlową z Azją Południową. W schyłkowej fazie średniowiecza wschodnie przyprawy były w Europie towarem równie cennym, jak złoto. Między innymi dlatego, że droga lądowa do Indii była długa, usiana trudami i niebezpieczeństwami. Nic dziwnego, że żądni bogactw podróżnicy chcieli wyznaczyć szlak morski, którym mogliby bez przeszkód przywozić drogocenne towary. Właśnie taki zamiar przyświecał portugalskiemu królowi Janowi II. 8 lipca 1497 roku Vasco da Gama wyruszył z portu w Lizbonie, mając pod swoim dowództwem cztery statki. Plan zakładał osiągnięcie Przylądka Dobrej Nadziei, skąd flotylla miała udać się w kierunku północnym, na nieznane wody. 20 maja 1498 roku wyprawa osiągnęła cel, cumując w porcie w Kalikatu. Vasco da Gama odbył jeszcze dwie wyprawy do Indii, ale te misje nie miały już charakteru dyplomatycznego, a militarny. Nie zmienia to jednak faktu, że to właśnie portugalski żeglarz wyznaczył drogę morską, która stanowiła główny szlak handlowy do Indii aż do otwarcia Kanału Sueskiego. Odkrywca udowodnił też, wbrew wcześniejszym twierdzeniom, że Ocean Indyjski jest akwenem otwartym, który łączy się z Oceanem Atlantyckim. Ferdynand Magellan Kolejny wielki odkrywca, którego nie można pominąć w tym zestawieniu, to Ferdynand Magellan. W końcu wyprawa pod dowództwem portugalskiego żeglarza jako pierwsza opłynęła Ziemię. Magellan urodził się w 1480 roku. Pierwszy raz wypłynął na otwarte morze w wieku 25 lat, gdy wyruszył do Indii. W 1513 roku dopłynął do Maroka, ale dwa lata później został zwolniony z królewskiej służby. W 1517 roku zrzekł się obywatelstwa i wyruszył do Hiszpanii. Zyskując przychylność tamtejszego monarchy, rozpoczął przygotowania do wyprawy, której celem było odnalezienie krótszej drogi morskiej do Wysp Korzennych. 20 września 1519 roku z portu San Luca de Barrameda wyruszyła wyprawa składająca się z pięciu statków. 6 grudnia flotylla osiągnęła brzeg Brazylii. Zimę załoga spędziła w Patagonii. 1 listopada 1520 roku Magellan odkrył przesmyk, który nazwał Cieśniną Wszystkich Świętych. Dziś ten obszar nosi nazwę na cześć swojego odkrywcy. 7 kwietnia 1521 roku żeglarz dotarł do wyspy Cebu. Udało mu się nawiązać stosunki handlowe z radżą Humabon, któremu obiecał pomoc w walce z przeciwnikami. W dowód wdzięczności ten przyjął chrzest, jednak władca sąsiedniej wyspy Mactan sprzeciwił się woli radży. Magellan wystąpił przeciwko niemu na czele 50-osobowego oddziału. Garstka Hiszpanów nie miała jednak szans w starciu z wojownikami dysponującymi ogromną przewagą liczebną. 27 kwietnia 1521 roku Ferdynand Magellan poległ. 6 września 1522 roku do Hiszpanii wrócił jedyny okręt, który przetrwał trudy niemal 3-letniej wyprawy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Przełomowe odkrycie u wybrzeży Antarktydy. Odnaleziono wrak słynnego statku Endurance, który zatonął 107 lat temu
44-metrowa barkentyna Endurance irlandzkiego odkrywcy sir Ernesta Shackletona zatonęła w 1915 roku, po tym jak została zmiażdżona przez lód. Przez lata pozostawała zaginiona w czeluściach mroźnego Morza Weddella. Do dziś.
W tym artykule: Po 107 latach w końcu udało się odnaleźć wrak Endurance Poszukiwania Endurance były „najtrudniejsze na świecie” Niezwykłe jest to, że Endurance jest zachowany w niemalże idealnym stanie Jak sir Ernest Shackleton uratował załogę przed niechybną śmiercią… 5 lutego 2022 r. ekspedycja Endurance22 organizowana przez Falklands Maritime Heritage Trust wyruszyła z Kapsztadu w nadziei, że w końcu uda się odnaleźć wrak statku Endurance. Ponad miesiąc później badacze poinformowali, że trafili w końcu na wrak słynnego statku Shackletona na dnie Morza Weddella. Po 107 latach w końcu udało się odnaleźć wrak Endurance Znajdował się na głębokości 3008 metrów, sześć kilometrów na południe od miejsca, w którym został zmiażdżony w 1915 roku. W odkryciu pomogły podwodne drony. Jest o tyle niezwykłe wydarzenie, że zbiegło się z setną rocznicą śmierci irlandzkiego podróżnika. Zespół ekspedycyjny składał się z 64 naukowców oraz załogi liczącej 46 osób. Znajdowali się na pokładzie lodołamacza Agulhas II. Misja miała kosztować ok. 10 milionów dolarów i została sfinansowana przez człowieka, który chce pozostać anonimowy. Na dnie morza Weddella odkryto największą na świecie kolonię ryb Naukowcy odkryli tą olbrzymią kolonię ryb na dnie morza Weddela w okolicy Lodowca Szelfowego Filchnera. Poszukiwania Endurance były „najtrudniejsze na świecie” – Zapisaliśmy się właśnie na kartach historii polarnych ekspedycji. Udało nam się odnaleźć Endurance i zakończyliśmy najtrudniejsze na świecie poszukiwania zaginionego wraku – powiedział dr John Shears, geograf polarny, który przewodniczył ekspedycji. Zadanie to było niezwykle trudne między innymi dlatego, że w morzu występują silne i niebezpieczne prądy. Utrzymują one na powierzchni olbrzymią masę grubego lodu. Niezwykłe jest to, że Endurance jest zachowany w niemalże idealnym stanie Badacze są niezwykle szczęśliwi, że udało im się osiągnąć swój cel. Wyjątkowe jest również to, że wrak statku jest właściwie w nienaruszonym stanie. Autorzy odkrycia przekazali, co potwierdzają również fotografie i film, że drewno praktycznie nie uległo zniszczeniu. Nazwa „Endurance” jest wciąż doskonale widoczna. View oEmbed on the source website – Jesteśmy niezwykle szczęśliwi, że udało nam się zlokalizować i sfotografować Endurance. To niewątpliwie najwspanialszy wrak statku, jaki kiedykolwiek widziałem – przyznaje z dumą Mensun Bound, jeden z członków ekspedycji. Warto przypomnieć, że trzy lata temu odbyła się ostatnia próba odnalezienia wraku, która zakończyła się niepowodzeniem. Negatyw wywołany po 100 latach! Odnaleziono go w lodowcu W kawałku lodu odnaleziono negatyw, na którym został utrwalony jeden z ocalałych członków załogi Ernesta Shackletona Wrak od 1959 roku jest pomnikiem na mocy międzynarodowego Układu Antarktycznego. Dlatego też załoga mogła jedynie sfilmować i sfotografować Endurance. Dopóki status prawny statku nie ulegnie zmianie, niemożliwe i nielegalne będzie wydobywanie z niego jakichkolwiek przedmiotów. Jak sir Ernest Shackleton uratował załogę przed niechybną śmiercią… Sir Ernest Henry Shackleton był podróżnikiem i odkrywcą. Urodził się 15 lutego 1874 roku w irlandzkiej wiosce Ballitore. W 1914 roku objął dowodzenie nad wyprawą transantarktyczną, która tego samego roku w sierpniu wyruszyła z Wielkiej Brytanii na barkentynie Endurance. Wraz z 28-osobową załogą mieli dokonać pierwszej lądowej przeprawy przez Antarktydę od Morza Weddella do Morza Rossa. Po 6 tygodniach żeglugi pojawiły się pierwsze komplikacje. Statek został uwięziony przez lód morski. Załoga została zmuszona do opuszczenia pokładu. Rozpoczęła się walka o życie. Marynarze wraz z sir Shackletonem musieli przedostać się po krze lodowej aż do otwartego morza. Mieli ze sobą tylko trzy szalupy ratunkowe. Po 10 miesiącach Endurance został zmiażdżony przez lód i zatonął. Żeglarzom udało się szczęśliwie dotrzeć do najbliższego lądu, którym okazała się Wyspa Słoniowa. W międzyczasie Ernest Shackleton wraz z pięcioma innymi członkami załogi wyruszył po pomoc na Georgię Południową, wyspę która znajdowała się ok. 1200 km od obozowiska rozbitków. Irlandzki odkrywca nazwał później miejsce, na którym ugrzęźli „najgorszą częścią najgorszego morza na świecie”. Śmiałkowie spędzili w sumie ponad półtora roku na lodach Antarktydy, czekając na ratunek. W sierpniu 1916 roku sir Shackleton przypłynął reszcie drużyny z pomocą. Wszyscy przeżyli, a Irlandczyk już wtedy został okrzyknięty legendą i bohaterem. Źródło: Endurance22
Polak najbardziej utytułowanym eksploratorem na świecie. Jak wygląda życie Fianna Paula?
Pochodzi z Polski, choć nad Wisłą wiemy o nim niewiele. A szkoda, bo Fiann Paul to jeden z najbardziej doświadczonych wioślarzy oceanicznych na świecie. Swoimi osiągnięciami udowadnia, że sport, sztuka i dyscypliny intelektualne nie tylko się łączą, ale też gwarantują satysfakcję oraz pełnię samorozwoju.
Mateusz Łysiak: Współczesny człowiek renesansu – tak jesteś często przedstawiany. Odpowiedzmy zatem na pytanie: kim jest dziś człowiek renesansu? Fiann Paul: Wiedzę i umiejętności twórców renesansu charakteryzowały 3 cechy: szeroki zakres, głębia i integracja, dlatego też nazywano ich polimatami. W moim przypadku to integracja dokonań w obszarach sportu, sztuki i dyscyplin intelektualnych, które dzisiaj rzadko są łączone na poważnym poziomie. Widziałem, że na serwisie National Geographic Polska jakiś czas temu pojawił się ciekawy artykuł o tym, że w antyku na igrzyskach olimpijskich przyznawano medale również za osiągnięcia w dziedzinach sztuki. Miło mi, ze ktoś wciąż przypomina o wielowymiarowości mistrzostwa według antycznych standardów. Renesans był inspirowany antycznymi standardami, gdzie pojęcie Arete zakładało, ze człowiek rozwija się w pełni jedynie, gdy rozwija się jednocześnie sportowo, intelektualnie i duchowo. Duchowość głównie oznaczała sztukę, a dużą częścią jakości intelektualnej stanowiła retoryka. W Polsce, o dziwo, jesteś osobą anonimową, ale o Twoich wyczynach i rekordach mówiono już chyba we wszystkich największych mediach na świecie. W 2020 r. byłeś też na liście mówców A&K Cruises razem z Lechem Wałęsą. Tak, Lech Wałęsa i ja byliśmy zatrudnieni jako mówcy na tym samym statku A&K Cruises, ale niestety ostatecznie pandemia zablokowała event. Przypadkowo kolejny raz znaleźliśmy się w grupie razem, kiedy zostałem Honorowym Kapitanem Żeglugi Wielkiej z decyzji Stowarzyszenia Kapitanów Żeglugi Wielkiej w Gdyni. To garstka osób i wyjątkowy zaszczyt. Jako że pochodzę z Polski, czasem przytaczam odnośnie do sławy czy bycia rozpoznawanym, że według amerykańskich standardów robi się coś przez 2 minuty, a później opowiada się o tym przez dwa lata. Ja wychowałem się w rzeczywistości, gdzie robi się coś przez 2 lata, a opowiada się o tym przez dwie minuty. Kilka lat temu rozmawiałem z potencjalnymi sponsorami z Polski, ale niestety do współpracy nie doszło. Wyczyny, jakie masz na koncie to próba nie tylko sił fizycznych, ale też (a może przede wszystkim?) psychicznych. Przekraczanie własnych barier nie jest Ci obce. Tak jak inicjacje... Mógłbyś opowiedzieć więcej o swoim doświadczeniu sprzed przeprawy przez Cieśninę Drake’a? Pewnym tematem przewodnim tej wyprawy były dla mnie plemiona Yamana i Selk’nam, czyli ostatnie nieskolonizowane plemiona Ziemi Ognistej. Poznałem ich historię w 2013 r., kiedy spędziłem w tym miejscu kilka miesięcy. Grupy te zasłynęły tym, że były odporne na manipulacje i miały nietypowe podejście do hierarchii – jej ułomności wykorzystywali kolonizatorzy. Członkowie tych plemion okrążali przylądek Horn już jako nastolatki przy pomocy prymitywnych, małych łodzi własnego autorstwa. Co ciekawe, po 10 tysiącach lat kultywowania tej tradycji, za odkrywcę Horn nadal uważa się Francisa Drake’a. To na jego cześć nazwano sąsiednią cieśninę. Wracając do pytania... Plemienne inicjacje były egzaminem z kreatywności i odwagi. Dla mnie jako dla lidera całej załogi to było szczególnie ważne doświadczenie. Najtrudniejsze elementy wypraw pozostają nieznane dla większości widzów czy odbiorców. Często trzeba zainwestować dużo więcej wysiłku niż w samo wiosłowanie. Piękno Antarktydy to owoc trudów inicjacji, jaką jest też przeprawa przez Cieśninę Drake’a. Po przebyciu piekła wyłania się niebiański, polarny pejzaż tętniący unikalnym życiem. To nagroda za ciężką pracę. W naszych oczach pojawiły się łzy. Jak wyglądała rekrutacja zespołu na wyprawę? Jakie cechy powinni mieć idealni towarzysze? Idealni prawie nie istnieją. Według mnie obecnie jest ok. 10 osób na świecie, które spełniają wymogi wyprawy i nie zawsze udaje mi się te osoby znaleźć. Szukam ludzi, którzy mają: odwagę, sprawność fizyczną, umiejętności, doświadczenie, czas, pieniądze i są wystarczająco szaleni. Czasem nie jestem w stanie znaleźć idealnych towarzyszy i muszę pójść na kompromis. Kapitan natomiast oprócz powyższych musi też być dobrym marynarzem, wizjonerem i menedżerem. Wyprawy często kosztują miliony dolarów czy euro. Można je porównać do startupów, które muszą odnieść sukces. W swoich wyprawach dowodziłeś światowej sławy sportowcami. Przypuszczam, że w ich trakcie załoga borykała się z różnymi problemami. Czy jako kapitan wykorzystywałeś swoje doświadczenie i wykształcenie psychologiczne? Filozof Kirkegaard powiedział „Życie żyje się naprzód a rozumie wstecz”. Więc mimo że oprócz doświadczenia i wykształcenia psychoanalitycznego robię również doktorat z przywództwa, muszę się przyznać, że często byłem w stanie wykorzystać swoją wiedzę jedynie retrospekcyjne. Byłbym idealistą, gdybym twierdził, że w tak ekstremalnych warunkach łatwo jest zastosować książkowe wzorce przywództwa i rozwiązywania problemów. Wszystkim znanym liderom historycznych wypraw ekstremalnych puszczały czasem nerwy. To zrozumiałe, bo przecież w ferworze akcji, pod ogromną presją i w całkowitym wycieńczeniu mówimy o liderowaniu zupełnie innym niż w organizacjach czy instytucjach, gdzie mamy czas usiąść przy czystym stole i porozmawiać. Większość uczestników takich wypraw to silne osobowości typu alfa i ściera się tam wiele sil widzialnych i niewidzialnych. Pokonanie Cieśniny Drake’a przy użyciu siły mięśni to nie był pierwszy historyczny wyczyn w Twojej karierze, ale chyba najtrudniejszy, prawda? Porównano go nawet do wypraw w kosmos. Rzeczywiście tak go porównano, gdyż w uproszczeniu ok. 500 osób w historii świata odbyło podróż w przestrzeń kosmiczną, a nikt wcześniej nie przemierzył dzięki sile mięśni otwartych wód Oceanu Antarktycznego. Myślę, że wszystkie trzy wyprawy polarne były bardzo trudne, szczególnie że były to jedyne w historii świata udane pionierskie wyprawy napędzane siłą mięśni na otwartych wodach polarnych. Tylko jedna z tych tras została powtórzona. Przypuszczam, że eksplorowanie naszej planety, a przy tym bicie kolejnych rekordów, wymaga ogromu przygotowań i wiedzy na konkretny temat. W tym celu stworzyłeś specjalną bazę danych osiągnięć. Na czym polega ten projekt i do kogo jest skierowany? Guinness World Records nazwało ten projekt pierwszą „prawdziwą bazą danych przygód i eksploracji”. Jest to inteligentna baza, która filtruje, sortuje i wiąże różne dane ze sobą. W ciągu ostatnich 30 lat pięciokrotnie próbowano ją stworzyć, jednak wcześniej nikomu się to nie udało. Ja zrobiłem to w ramach wolontariatu, za co zostałem szczególnie doceniony. Skoro mowa o przygotowaniu i wiedzy, to warto podkreślić, że eksploratorzy są też w pewnym sensie inżynierami. Od początków tej tradycji, aby osiągnąć coś po raz pierwszy, musieli projektować sprzęty i gadżety, które dotychczas nie istniały oraz które spełniałyby wymagania tych pionierskich wyzwań w nowych i nieznanych dotąd warunkach. Jednym z takich przykładów jest niedostępny na rynku skafander. To autorski produkt łączący safety i performance suit, a to nie jest oczywiste. Został zaprojektowany tak, aby kształtem i wymiarami współpracował z mechaniką ruchu wioślarskiego. Jest szyty na miarę na każdego z uczestników. Ścigasz się nie tylko ze sobą, ale również z innymi odkrywcami i podróżnikami. W tym roku oficjalnie pokonałeś Reinholda Messnera pod względem liczby World’s Firsts, czyli historycznych, pionierskich dokonań. Przypadkiem czy taki był cel? To był mój drobny ukłon w stronę Ice Warriors, elity światowego himalaizmu polskiego pochodzenia, na której czele stał Jerzy Kukuczka. On pierwszy przez całe życie „ścigał się” z Messnerem. Kukuczka „przegrał” minimalnie. Ja miałem pewną szansę pokonać Messnera, gdyż jako jedyny na świecie otrzymałem tych tytułów więcej niż on. Jako że ta informacja znajduje się w artykule o nim na Wikipedii, zakładam, że uszanował moje dokonania. Te tytuły mają szczególną wartość, ponieważ są najdoskonalszą formą rekordów. Ich posiadanie nigdy nie wygasa, trwa nawet po śmierci eksploratora, podczas gdy rekordy na przykład prędkości będą pobite prędzej czy później. O kajakowych przeprawach przez oceany w Polsce zrobiło się głośno dzięki Aleksandrze Dobie. Jak będziesz wspominał tę wyjątkową postać? Zacznijmy od tego, że doceniam ludzi, którzy własnym wysiłkiem dokonali czegoś nietuzinkowego. Aleksander doba życzył mi powodzenia na łamach „Gazety Wyborczej” przed moją wyprawą przez Cieśninę Drake’a. Ja wstawiłem się za nim u Guinness World Records, gdyż dopiero po stworzeniu bazy danych, o której wspomnieliśmy wcześniej, specjaliści z GWR byli w stanie porównać osiągnięcia Olka do innych transoceanicznych kajakarzy. Zebranie i usystematyzowanie historycznych informacji podczas tworzenia tej bazy danych to były długie godziny pracy. W rezultacie GWR przyznało Olkowi 10 rekordów. Należysz do niewielkiej grupy osób, które mogą pochwalić się sukcesami zarówno sportowymi, jak i artystycznymi. Czym jest dla Ciebie sztuka? Sztuka dla mnie jest najpełniejszym sposobem wyrażenia siebie. Szczególnie szanuję, kiedy jest to dodatkowo podbite ciężką pracą i umiejętnościami, a nie manieryzmem. Uważam, że prawdziwi artyści nie podążają za obowiązującymi trendami. Często wspominam ostatnie słowa Van Gogh’a „smutek nigdy się nie kończy”. Aby dopełnić definicje sztuki, dodałbym słowa Platona o tym, że „zadaniem pięknych obiektów jest inspirowanie, kształtowanie i rozwijanie ludzkiej duszy”. Zdarza się, że ludzie bardziej kojarzą Cię z artystycznych osiągnięć niż eksploratorskich? Kiedy wpisuję swoje imię w Google, widzę, że jestem przedstawiany jako artysta. Gdy zobaczyłem to pierwszy raz, pomyślałem, że chciałbym to zmienić, bo przecież przede wszystkim jestem eksploratorem. Później stwierdziłem, że nie, że chciałbym tak to pozostawić, ponieważ u rdzenia nawet jako eksplorator wyrażam się najprawdziwiej poprzez wyprawy, które pozostawiam na mapach świata. To wyrażenie siebie przez czyny, tutaj konkretnie pionierskie wyprawy, jest jak artystyczny akt, czy też sztuka. To autentyczność tego aktu definiuje ostatecznie czy stanie się on sztuka, czy nie. U rdzenia wszystkich moich aktywności jest potrzeba wyrażenia się i ostatnimi laty to była główna siła napędzająca moje działania w życiu. Zaczynam powoli myśleć o tym, że celem życia człowieka albo całego życia we wszechświecie jest właśnie wyrażanie się, oczywiście głównie przez działania. Jako psychoanalityk zauważam coraz bardziej, jak ważne jest to dla wszystkich ludzi, i jak brak możliwości wyrażenia się od werbalnego do wyrażenia poprzez czyny i aktywności powoduje uczucie pustki lub niepokoju. Niestety taka potrzeba jest często stłumiona potrzeba zapewnienia podstawowych potrzeb, które narzucają wiele kompromisów w życiu człowieka. Obecnie panuje groteska wyrazu siebie, której dowodzą tak zwani influencerzy. Myślę, że powinni nazywać się influencee (z ang. osoba, która poddaje się wpływom), ponieważ ich wizerunek jest rezultatem podstawowych preferencji tłumów i są zaprzeczeniem poszukiwania własnego sposobu wyrazu, czy inspiracji innych do rozwoju. Jesteś Dyplomowanym Geografem Królewskiego Towarzystwa Geograficznego (RGS) w Londynie. Mógłbyś opowiedzieć o tym więcej? Z RGS związani byli wszyscy najwięksi eksploratorzy w historii ostatnich 200 lat. Jest tylko kilkuset Dyplomowanych Geografów na świecie. Z mojej strony to przede wszystkim chęć identyfikowania się z tą dziedziną nauki oraz aktywnościami i bycia postrzeganym przez ten pryzmat. To wyróżnienie pozwala na używanie post-nominal letters CGeog. W krajach Wspólnoty Narodów można dodać niektóre post-nominal letters do paszportu, więc jest to standard ratyfikowany międzynarodowo. Dla mnie ten dyplom to też pewna kompensacja studiów, które długo rozważałem. W liceum byłem laureatem olimpiady z geografii i poważnie myślałem nad studiowaniem meteorologii lub geomorfologii. Ostatecznie studiowałem architekturę, ale życie potrafi jednak zaskoczyć. 20 lat później staję się geografem. To kolejna część mnie, która potrzebowała się wyrazić. Zaprzeczasz stereotypom, jakoby sportowcy szybko kończyli edukację. Możesz pochwalić się kilkoma dyplomami oraz niesamowitym doświadczeniem mieszkania w sumie na każdym kontynencie. Co dało Ci to doświadczenie? Mimo że uważam, że nie mam misji zmieniania świata, jeśli mógłbym zaproponować jakąś zmianę, to byłoby to opuszczenie paradygmatu zakładającego, że osoba musi być albo inteligentna, albo wysportowana, a poruszanie się pomiędzy tymi biegunami jest postrzegane często przez nas jak niepisane łamanie zasad. Myślę, że dobrze byłoby z tym skończyć i zrozumieć, że łącząc oba bieguny, dodajemy, a nie odejmujemy. Życie na każdym kontynencie natomiast nazywam swoja nieformalna edukacja, spędziłem przynajmniej rok na każdym z nich i zawsze pozostawałem w nieturystycznych okolicznościach, nawiązując relacje zawodowe i osobiste tylko z lokalnymi ludźmi. Ta nieformalna edukacja w dużej mierze mnie ukształtowała. Pandemia ograniczyła wiele aktywności. Na szczęście powoli wracamy do normalności, ale ciekaw jestem, jak wyglądał lockdown w Twoim wykonaniu? Jak wykorzystałeś ten czas w zamknięciu? Udało mi się skończyć dwa semestry studiów Psychologii Głębi w Zurychu, zamiast jednego, a co za tym idzie, napisałem pracę dyplomową, zakończyłem cale studia i zdałem wszystkie egzaminy. Wśród frustrujących doświadczeń natomiast jest przełożona wyprawa, o której opowiem więcej, kiedy dotrze do linii startu oraz trudności w życiu romantycznym, o których nie chce opowiedzieć więcej (śmiech). W jednym z wywiadów wspomniałeś, że frustracja potrafi być ogromną motywacją. Jak przekuć poczucie beznadziei w mobilizację? Najpierw szczerze przyznam, że nie zawsze się da. To zależy od naszego indywidualnego progu tak zwanej optymalnej frustracji i naszego subiektywnego odbioru frustrującego doświadczenia. Jeśli te dwa poziomy znajdą się blisko siebie, wysoce prawdopodobne, że frustracja przemieni się w siłę rozwojową. Jeśli frustrujące doświadczenie przekroczy znacząco ten poziom, może nas uszkodzić. Powiedzenie co cię nie zabije to cię wzmocni, jest więc trochę mylne. To, co my możemy zrobić, to podjąć świadomy wysiłek doładowania naszych mentalnych baterii. Najsilniejsze narzędzia, jakie mamy do wyboru to: zdrowe i regularne posiłki, zdrowy i regularny sen, aktywność fizyczna, kontakt z przyrodą i przyjaźń. Jako psychoanalityk na co dzień pracuję z klientami i muszę powiedzieć, że używając tych tarcz energetycznych, jesteśmy niemal niezniszczalni. Jak wspomniałem na początku naszej rozmowy, na arenie międzynarodowej jesteś bardzo znany i możesz pochwalić się licznymi nagrodami. Jakie one mają dla ciebie znaczenie? Nagrody według Arystotelesa nie świadczą niczego o osobie, jedynie o tym, jak społeczeństwo tę osobę postrzega. Kiedy na przykład zmienia się system, czasem wstydzimy się nagród otrzymanych od poprzedniego systemu, bo teraz podważają panujące wartości. Tak naprawdę dostałem dużo trofeów, czyli nagród, które są bezpośrednim wynikiem osiągnięć, takich jak Wielki Szlem Odkrywców Oceanów. Natomiast nagród, które są wynikiem czyjejś decyzji, czyjegoś uznania moich działań nie dostałem wiele, prawie w ogóle. Może wyjątkiem jest obywatelstwo islandzkie. Przyznano mi je w trybie nadzwyczajnym za moje dokonania. Myślę, że największą nagrodą w życiu jest uzyskanie samego siebie, po zdekonstruowaniu tego, co nie jest nasze w nas oraz zbudowanie siebie w taki sposób, w jaki chcielibyśmy żyć w pełni. Bez pożyczania gotowych szablonów na przykład z popkultury.
Krzysztof Starnawski: „Są jeszcze przestrzenie, gdzie można poczuć się Kolumbem” [WYWIAD]
O tym, czy na mapie są jeszcze białe plamy, o wewnętrznej potrzebie poszukiwania i wyzwań oraz o życiu z pasji opowiada Krzysztof Starnawski - płetwonurek, speleolog, rekordzista, taternik, ratownik TOPR… W Polsce nikt poza nim nie zajmuje się eksploracją podwodnych jaskiń na takim poziomie.
Hanna Gadomska: Czy w dzisiejszym świecie wciąż jeszcze można być odkrywcą? Na mapie nie ma już żadnych białych plam, a ludzie prześcigają się jedynie w stylach – bez tlenu, zimą, na hulajnodze… Krzysztof Starnawski: Taką przestrzenią, gdzie jeszcze można poczuć się Kolumbem w XXI wieku, są jaskinie i kosmos. W kosmos nie polecę, bo to jest poza moim zasięgiem. Natomiast jaskinie są takim rejonem naszego globu, który nie został do końca zbadany, a już zalane jaskinie ze względu na trudność w ich eksploracji, to jest wielkie pole do popisu. W tym się właśnie wyspecjalizowałem. H.G. Czego dowiadujemy się dzięki eksploracji zalanych jaskiń? K.S. To jest niestety trudne pytanie (śmiech). Najchętniej odpowiedziałbym, że odkrywamy coś dla świata, jakąś wartość ponadczasową, ale chyba jednak tak nie jest. Większość tych eksploracji jest po prostu zaspokajaniem własnej potrzeby poznania czegoś nowego. To, że mogłem coś nazwać, być gdzieś pierwszy jest dla mnie odczuciem magicznym, pchającym mnie w te trudne projekty. Ale czy to coś wnosi dla ludzkości? Chyba nie za dużo. Co nie znaczy, że nic. Nie zapominajmy, że jaskinie - gdy nie było w nich wody - były kiedyś schronieniem dla zwierząt i ludzi, w związku z tym archeologia podwodna to jest taki element, który coś może dać nauce. I druga rzecz, jaką wnoszą te moje nurkowania to są umiejętności, które mogę wykorzystać potem w ratownictwie górskim. I faktycznie to mi się już parę razy przydało. H.G. Chcesz powiedzieć, że robisz to głównie dla własnej przyjemności? K.S. Dla mnie ona jest bezcenna. Być może gdybym 25 lat temu, kiedy wykonałem swoją pierwszą eksplorację tatrzańskiej jaskini, nie połknął bakcyla, nie poczuł tego czegoś, to zajmowałby się teraz czymś zupełnie innym. Teraz już nie jestem w stanie się od niego uwolnić. To tak jak pies spuszczony z łańcucha, który już nigdy nie wróci na łańcuch. Może jako ludzie mamy w genach taką potrzebę odkrywania świata? Zastanawiam się, czy ona w nas nie zanika, bo nie za bardzo mamy takie możliwości. Zauważyłem nawet wśród swoich znajomych, którzy zawsze mówili „po co robić takie trudne projekty, to nic nie wnosi”, dopóki nie spróbowali albo przypadkiem czegoś nie odkryli. I nagle widzę jak im się lampki zapalają w oczach, amok się pojawia w głowie i zaczynają przeć w kierunku, z którego wcześniej się naśmiewali lub pogardzali nim. Myślę, że większość z nas ma tę potrzebę. H.G. A czy nie jest jednak potrzebny jakiś rodzaj życiowej bezczelności, może nawet arogancji, by sięgać po nowe? K.S. Nazwałbym to raczej wewnętrzną potrzebą poszukiwania i wyzwań. Dlaczego zająłem się jaskiniami, a nie wspinaniem? Bo we wspinaczce zawsze widziałem, jak ta droga biegnie. Ona mogła być trudna, ale widziałem trasę, mogłem zobaczyć ją przez lornetkę albo z przeciwległego zbocza. W jaskini nigdy nie wiem, co będzie za zakrętem. Ta niewiadoma mnie napędza. I to nie jest tylko to, że nie widzę co jest dalej, ja nawet nie mogę się od nikogo dowiedzieć, bo nikogo tam przede mną nie był to. I to już turbo mnie napędza! Daniel Grodziński: Brak genu strachu - może to on definiuje takich odkrywców jak Ty? K.S. Strach jest takim elementem, który musi być obecny w tego typu działaniach. Absolutnie nie jest prawdą, że ja się nie boję. Większość ludzi, którzy się nie boją, zazwyczaj szybko ginie. Strach jest elementem, który mobilizuje do pracy, koncentracji, skupienia się, wymyślania sposobów radzenia sobie. Kiedy nie mamy strachu, rzucamy się jak z motyką na słońce i wtedy łatwo zginąć. Oczywiście nie możemy mieć tego strachu panicznego, który nas demobilizuje, paraliżuje. Takie osoby się do tego nie nadają, ale jest ich niedużo. Pamiętam jak 15 lat temu prowadziłem w Stańczykach skoki z mostu na linach. Przez dwa lata zrzucałem tych ludzi dół i naobserwowałem się tak niesamowitych emocji! Nauczyłem się wtedy rozpoznać ludzi, którzy mają strach paniczny i takich, którzy się boją, ale potrafią to przezwyciężyć. Wbrew pozorom to nie było takie łatwe, na początku bardzo często się myliłem. Ci na których stawiałem, nie byli w stanie skoczyć, a ci którzy wyglądali niepozornie, wręcz lękliwie, potrafili ten strach w sobie przełamać. D.G. A co dają Ci te eksploracje w codziennym życiu? K.S. Obecnie to jest jakiś sposób podróżowania. Te nurkowania, które robię są dla mnie bardzo trudne, one mnie w pewien sposób spalają emocjonalnie. Same w sobie eksploracje nie byłyby takie fajne, natomiast droga, zwiedzanie, poznawanie nowych ludzi i cała ta logistyka przygotowań są jakimś sposobem na życie. Spędzam w domu miesiąc, może półtora. Resztę jestem cały czas w podróży i wcale nie pragnę wracać. Mieszkam w prymitywnym kamperze, gdzie mam cały sprzęt nurkowy, gotowy, by w każdej chwili nurkować. Łapię się na tym, że jestem w drodze 3 miesiące i wracam tylko uzupełnić jakieś braki w sprzęcie. W moim przypadku nie działa myślenie, że wyprawy to jest coś, od trzeba odpocząć. U mnie jest na odwrót. H.G. Z kim wyjeżdżasz? Kto może dołączyć do ekipy Krzysztofa Starnawskiego? K.S. Lubię budować zespoły z byłych kursantów. Wiem czego ich nauczyłem, wiem jak sobie radzą z życiem i ze stresem. Niestety nie wszystkim jest tak łatwo wyrwać się na 3 miesiące na wyprawę. 20 lat temu pstryknąłeś palcem i było mnóstwo chętnych, nikt nie skupiał się na zarabianiu pieniędzy, każdy marzył, żeby gdzieś jechać. W związku z tym bardzo dużo pracuję z miejscowymi nurkami. Jak jadę w jakiś rejon to wrzucam informację na Facebooku i pytam czy są miejscowi nurkowie, którzy chcieliby dołączyć i to jest bardzo dobry system. Znają rejon, kulturę i obyczaje w danym regionie. H.G. A bariera językowa? K.S. Wbrew pozorom to korzyść. Nikt nie ma czasu na wymyślanie, dyskutowanie, tylko każdy zajmuje się wykonaniem pracy i danego projektu. Znacie to powiedzenie, że jak jest trzech Polaków to jest sześć zdań? Mnie się dobrze pracuje, jak się za dużo nie gada. Pamiętam miałem kiedyś zespół katalońsko-francusko-belgijsko-polski, z czego praktycznie nikt nie mówił po angielsku. Każdy z nich był za to bardzo dobrym nurkiem i wszyscy rozumieliśmy temat. Poza tym pod wodą w ogóle nie używa się języka, tylko gesty. H.G. Czy jest jakiś rodzaj niechęci wobec zagranicznych odkrywców? Jak na to patrzą miejscowi, gdy polski nurek dokonuje eksploracji w ich kraju? K.S. Poruszyłaś dość trudny temat. Jeszcze do niedawna myślałem, że takiego problemu nie ma, natomiast w ciągu ostatnich dwóch lat on się pojawił. Nawet żartowałem ze znajomymi, że najwyższy czas zrobić operację plastyczną, bo jestem w niektórych miejscach zbyt rozpoznawalny i nie do końca niestety mile widziany. Tak właśnie miałem we Francji, gdzie niektórzy z lokalnych nurków byli bardzo niezadowoleni, że tam eksploruję, bo oni mieli ambicje, ale nie mieli jeszcze umiejętności. Natomiast w krajach bałkańskich jestem niezwykle ciepło witany, wręcz z kwiatami. Mieszkańcu uważają, że pomagamy im odkrywać ich jaskinie. W Bośni czy Macedonii czuję się jak we własnym domu! D.G. Jest więcej współpracy niż zawiści? K.S. Na wyjazdach jest generalnie współpraca. Poza Francją, gdzie poczułem, że rzucane są mi kłody pod nogi. Ale to jest cena, którą trzeba zapłacić w momencie, gdy się trochę za wysoko wejdzie zwłaszcza w tak ambitnym środowisku. I dotyczy to nie tylko nurkowania, w himalaizmie jest podobnie. D.G. Właśnie, czy nurkowie mają swoje zimowe K2 - coś czego jeszcze nikt nie zdobył i trwa o to wyścig? K.S. Odpowiedź na to pytanie zawarłem na samym początku. My w jaskiniach nie wiemy, co jest za zakrętem, w związku z tym nie ma jaskini, którą chcielibyśmy zdobyć, bo my jej nawet nie widzimy, w przeciwieństwie do K2, które mamy na mapie. W nurkowaniu temat jest wyzwaniem – chodzi o głębsze i dłuższe nurkowanie, a nie konkretne miejsce. D.G. Czy jeśli ktoś już zdobył jakąś jaskinię to ona jest dla Ciebie spalona? K.S. Oczywiście nie. Zarówno w nurkowaniu jak i we wspinaniu istnieje pewien kodeks etyczny. Jeśli ktoś próbuje opatentować jakąś drogę, to nikt mu na nią nie wchodzi. Gdy zarzuci tę eksplorację, można kontynuować swoje działania. Dziś wraca się do jaskiń, które były kiedyś eksplorowane, bo poprawiła się technika nurkowania i poprawił się sprzęt, który daje znacznie większe możliwości. D.G. To bardzo drogi sport. Łatwo znaleźć sponsorów? K.S. Sport jest faktycznie drogi. Ja sponsorów nie mam i to jest świadome działanie, bo nie za bardzo chcę być związany jakimiś umowami. Głównie dlatego że przy tych trudnych projektach zdarza mi się kryzys, gdy nie czuję się komfortowo psychicznie, by nurkować głęboko i nie chciałbym w tym czasie nurkować, tylko dlatego że muszę. A sponsoring jednak zobowiązuje. Nie pasuje mi to, choć pojawiają mi się na drodze coraz trudniejsze projekty i potrzebuję coraz więcej funduszy. Póki co staram się jednak sam zarabiać na te projekty. Natomiast pozycja, którą wyrobiłem sobie przez te lata, sprawia, że dużo ludzi mi pomaga, m.in. firm produkujących sprzęt. Ale to jest bardziej układ przyjacielski, który pozwala mi komfortowo działać. D.G. Zamiast logotypów nosisz czasem kurtkę z napisem „ratownik TOPR”. Zajmujesz się tym jeszcze? K.S.Zajmuję się, choć coraz trudniej jest mi działać w akcjach w naszych Tatrach, dlatego że coraz więcej jestem na wyprawach nurkowych. W związku z tym, że jestem nurkiem jaskiniowym i speleologiem jeśli jest potrzeba, a ja jestem w pobliżu, to oczywiście się zgłaszam. H.G. Na koniec chciałabym prosić Cię o diagnozę, czy w eksploracjach nurkowych wciąż jest więcej pasji niż biznesu lub polityki? K.S. Dla mnie to jest pasja oczywiście. Nie czarujmy się ja z tego też oczywiście żyję. Im trudniejsze eksploracje robię, tym częściej jestem zapraszany na wykłady, mam więcej kursantów, więc jest jakieś przełożenie biznesowe, ale nie bezpośrednie i nie ono jest priorytetem. D.G. Żyjesz z pasji i tego ci dalej życzymy.
Marzyciel oskarżony o szaleństwo. Joshua Slocum - pierwszy człowiek, który samotnie opłynął świat
Samotny rejs dookoła świata był pod koniec XIX w. uważany za szaleństwo. Tym większe, że śmiałek w osobie Joshuy Slocuma nie umiał pływać wpław. A jednak, to, co wówczas uważano za niemożliwe, stało się dzięki niemu faktem.
Żegluje dla przyjemności. A jeśli okrąży świat, zostanie nowym Magellanem. Wiedziałem, że żaden inny statek nie odbył w podobny sposób podróży dookoła świata. Byłem jednak ubawiony kategorycznym twierdzeniem rzeczoznawców, że to niemożliwe, stwierdza. Amerykański żeglarz Joshua Slocum wypływa z Bostonu 24 kwietnia 1895 r. Samotnie i bez pożegnania. Nie szuka sławy podróżnika. Ma 51 lat i właśnie wkroczył w egzystencjalną smugę cienia. Na swoim jachcie Spray długości 11 m i szerokości 4 m czuje się u siebie. Zanim jednak łódź do połowu ostryg stała się nowoczesnym jachtem, przeszła generalny remont. Prowadząc odbudowę żebro za żebrem, nowe na miejsce starego i klepka za klepką, zmieniłem pierwotne wymiary, relacjonował. Przygotowania do wielkiej podróży trwały trzy lata. Kapitan całe życie pływał na dużych żaglowcach. To jego fach. Urodził się w 1844 r. w Nowej Szkocji, nadmorskiej prowincji wschodniej Kanady, tam dorastał w kontakcie z dziką przyrodą. Jako 20-latek Joshua otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Trzydzieści lat później pod flagą USA chce przepłynąć świat. Nikogo się nie radzę, gdyż uważam, że mam prawo mieć własne zdanie w sprawach morza. Zresztą szybko przekonałem się, że i najlepsi marynarze mogą żeglować gorzej niż ja sam jeden, twierdzi pewny siebie. Skąd taka siła w tym człowieku? Kim jest nowy Magellan? Kluczem do zagadki jego osobowości jest historia miłosna. Kiedy miał 26 lat, Slocum rezydował w Sydney. Pewnego dnia zakochał się bez pamięci. Dwa tygodnie po pierwszej randce Virginia Walker została jego żoną. Młoda para wyjechała do Azji. Ona była przy mężu na Pacyfiku, w Hongkongu, później w Buenos Aires. Cieszyła się, gdy on został kapitanem i współwłaścicielem Northern Light, jednego z najpiękniejszych żaglowców końca XIX w. Niestety szczęście się skończyło. Virginia umarła nagle na serce, w wieku zaledwie 34 lat. Polowanie na rekiny Pierwsze tygodnie żeglugi przez Atlantyk są wyjątkowo pomyślne dla samotnika. Spray pod pełnymi żaglami idzie gładko. Pokonuje rekordowe 150 mil morskich na dobę. Kapitan sprawdza w nocy żagle i jeśli łódź trzyma kurs, wraca do łóżka. Rano ogląda mapy. Pod koniec sierpnia dobija do wybrzeży Europy. Stamtąd ma zamiar płynąć wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, odbić przez Atlantyk do Ameryki Południowej, przepłynąć nad Australią i dalej przez Ocean Indyjski, Afrykę – wrócić do domu. Trasa może mieć nawet 75 tys. km. Najbardziej obawia się wieloryba, który z łatwością może przewrócić jacht do góry dnem. Kapitan, król mórz i oceanów, nie potrafi pływać. Nigdy tego nie ukrywał. Gdy tylko jest w wodzie i traci grunt pod nogami, zaczyna tonąć. Wspomina o problemach z nauką pływania, ale się nie tłumaczy. Musi uważać. Każdy wypad za burtę to śmiertelne niebezpieczeństwo. Nie może się poślizgnąć, wywrócić. Nie może beztrosko wyskoczyć z żaglówki, aby wykąpać się w oceanie. Ma zamiłowanie do broni. Karabin to jego narzędzie przetrwania. Nie mam skłonności do odbierania życia zwierzętom, lecz kiedy na horyzoncie pojawia się rekin, sympatie moje ulatują. Przyznaję się, że strzelając to tych bestii, odczuwam zadowolenie jak przy polowaniu na tygrysy, bo w rzeczywistości są to tygrysy morza, wyznaje. W podróż dookoła świata zabiera kilogramy ostrej amunicji. Mając broń, nie boi się żadnych kontaktów międzyludzkich. Kilka strzałów wystarczy, aby wystraszyć wroga. Zbliżali się z szybkością wiatru i z ich ruchów zrozumiałem, że mają zadać mi ostateczny cios. Lecz nagle statek ich niosący zbyt dużo żagli stanął do łopotu i po chwili ustawił się bokiem na grzbiecie wysokiej fali, relacjonuje pierwsze spotkanie z korsarzami w okolicach Wysp Kanaryjskich. Na szczęście tego dnia szaleje burza. Statek piracki łamie maszt i ma kłopoty z nawigacją. Amerykańskiemu żeglarzowi udaje się uciec. Długo jednak nie przestaje się bać. Pamięta, że najgroźniejsi piraci potrafią mordować, aby kraść. Zostaje zmuszony do stosowania przeróżnych trików, żeby tylko zmylić przeciwnika. Wykrzykuje komendy do nieistniejącej załogi. Prowadzi rozmowy z wyimaginowanym sternikiem. Wchodzi jednym wejściem, zmienia szybko ubranie i wychodzi innym. Słowem robi wszystko, by napastnicy mieli wrażenie, że na pokładzie jest więcej niż jedna osoba. Pod koniec XIX w. piractwo nadal jest problemem światowym. I choć kapitan Slocum nie wiezie żadnych cennych towarów, wybiera trasy nieuczęszczane, nie chce płynąć po trasach handlowych i pasażerskich. Kiedy jednak na nie trafia – mija liczne okręty, promy, żaglowce – jest rozczarowany upadkiem obyczajów. W dawnych czasach spotykające się statki opuszczały na powitanie topsle. Dziś ludzie nie mają czasu na rozmowę nawet na oceanie, zaznacza gorzko. Słodyczy podróży dodają delfiny pływające przy burcie. Amerykanin może obserwować kilka zwierząt skaczących nad Sprayem. Jeden delfin zaprzyjaźnia się z nim tak bardzo, że płynie za żaglówką tydzień. Kiedy jednak tuż za burtą pojawiają się żółwie morskie, przebija im pancerz harpunem. Smaży żółwie polędwiczki lub gotuje zupę. Nie narzeka na brak jedzenia. Na Oceanie Indyjskim latające ryby same wpadają na pokład jachtu. Niektóre wprost na rozgrzaną patelnię. Samotny podróżnik zawija po drodze do portów i marin. Dostaje od lokalnych mieszkańców kosze świeżych owoców. Mango, banany, kokosy. Kupuje mięso. Na pokładzie nie brakuje mu nigdy herbaty i kawy. Najchętniej pije kawę ze śmietanką. Lubi truskawki. Zawsze jest zaopatrzony w świeże przyprawy. Nie ma problemu z wodą pitną, której brak zabił wielu płynących przez słone wody. Kiedy najdzie go ochota, pije rum albo dżin. Samotność W podróż zabrał książki. Jego ulubione to Wyspa skarbów i Don Kichot. Kiedy płynie przez Ocean Spokojny, 72 dni w całkowitej samotności, czytanie ratuje go od szaleństwa. Książki dają towarzystwo i angażują wyobraźnię. Podczas samotnych dni znajdowałem się pod władzą uczucia strachu. Tęsknota opuszczała mnie tylko wtedy, gdy morze bywało niespokojne i miałem dużo roboty. Jeżeli miałem za dużo wolnego czasu, czułem się fatalnie, wyznaje. Kiedy przez miesiąc nie widzi człowieka, ogarniają go melancholia i rozpacz. Moja pamięć pracowała z dziwną siłą – rzeczy wielkie i małe, nic nieznaczące i prorocze, cudowne i banalne – przypominały mi się w magicznym korowodzie. Przychodziły mi na myśl zdarzenia z mojego własnego życia, zapomniane od tak dawna, iż zdawały się należeć do poprzedniego istnienia. Słyszałem odgłosy przeszłości – śmiech, płacz, urywki rozmów zasłyszanych we wszystkich zakątkach świata…, wspomina. Wysoki chudy kapitan mówi do siebie, śpiewa i recytuje, aby poradzić sobie z samotnością. Z boku musi to wyglądać komicznie. Ale to obraz tragiczny: człowieka walczącego z widmem szaleństwa. Miewa mdłości, przywidzenia, miraże i halucynacje. Czy nie jest jakimś morskim Don Kichotem? W październiku 1895 r. dociera do Rio de Janeiro. W Brazylii zostaje trzy miesiące, aby wreszcie nacieszyć się towarzystwem ludzi. Pragnie przede wszystkim odreagować i odpocząć po powtórnym przebyciu Atlantyku. Chce również usunąć wszelkie usterki Spraya. Humor mu się poprawia. Prawdopodobnie Kolumb nie czuł się tak szczęśliwy jak ja, gdy 400 lat temu żeglował na swojej „Santa Marii”, zapisuje w dzienniku. Z Brazylii płynie do Buenos Aires, gdzie wspomina żonę. W tym mieście zmarła jego ukochana Virginia. Rajskie wyspy Dopiero na początku 1896 r. kieruje się w stronę przylądka Horn. Morze było rozhukane i zdradziecko się kotłowało. Widziałem teraz jedynie spienione grzbiety fal. Pokazywały swe kły, gdy jacht ślizgał się po ich zboczach. Wiatr wciąż się wzmagał i musiałem wziąć trzeci ref, opisuje warunki. Na Pacyfik przedostaje się przez wzburzone wody Cieśniny Magellana. Szalejące sztormy zmuszają go do ominięcia osławionego i niebezpiecznego przylądka. Ale to nie koniec przygód. W Patagonii, obawiając się napaści potencjalnych złoczyńców, rozsypuje na noc na pokładzie gwoździe. Gdy pod osłoną ciemności bosi złodzieje wchodzą na Spraya, wyją z bólu. Hałas budzi kapitana, który chwyta karabin i strzela w powietrze, mając pewność, że napastnicy nie wrócą. Kiedy wreszcie dopływa do Samoa i Borneo, ma wrażenie, że śni piękny sen. Jeżeli istnieje raj na ziemi, to są nim Wyspy Kokosowe, powtarza Joshua Slocum. Zamieszkuje spontanicznie na rajskich wyspach Oceanu Indyjskiego. Nie zamierza płynąć dalej. Noce i dnie biegną bez trosk. Cały czas jest ciepło, nie trzeba się martwić o jedzenie, odzież, dach nad głową. Pieniądze nie mają wartości. Panują harmonia i lenistwo. Kobiety na Wyspach Kokosowych nie są obciążone robotą, jak ma to miejsce w wielu innych krajach, które widziałem. Mężczyźni potrafią wyrabiać piękne łodzie z drewna. Mają rację, że są tak przywiązani do swojej ojczyzny i boją się jarzma białego człowieka, bo gdy zostaną zaprzęgnięci do pługa, życie ich straci cały urok, zapisuje Slocum w dzienniku. Widzi zagrożenie w postępie nowoczesności. Obawia się, że cywilizacja zabije tradycyjny styl życia. Życie na tych wyspach układa się nadzwyczaj prosto. Mody paryskie nie mają tam najmniejszego wpływu. Każdy ubiera się według własnego gustu. Nie ma też doktora, wszyscy są zupełnie zdrowi, a dzieci bardzo ładne – wymienia zalety wyspiarzy z archipelagu położonego 350 mil od wybrzeży Chile. Być może jego obraz gloryfikujący „szczęśliwego dzikusa”, wzięty z filozofii Jana Jakuba Rousseau, jest zbyt optymistyczny i przesadzony. Joshua Slocum dociera do miejsca, gdzie w XVIII w. był uwięziony Aleksander Selkirk, pierwowzór Robinsona Crusoe. Zwiedza jego pieczarę. Rozmyśla. Ojciec mój był człowiekiem tego rodzaju, że gdyby statek rozbił się na bezludnej wyspie, znalazłby drogę powrotu, o ile by posiadał tylko nóż i odpowiedni kawał drewna, wspomina. Jego ojciec był znawcą okrętów, lecz jako właściciel fermy nie mógł podróżować. Ferma była mu kotwicą u nogi. Niechciana sława Jacht Spray wpływa do Sydney w październiku 1896 r. Joshua odwiedza miejsca, gdzie chodził z Virginią. Miasto pozwala mu oderwać się od morskiej podróży. Podekscytowany przechadza się po zatłoczonych ulicach. W kapitalistycznej Australii brakuje mu jednak pieniędzy. Amerykanin znajduje sposób, aby szybko zarobić dolary. Australijczycy, zachwyceni jego odwagą, namawiają go, aby zaczął przemawiać publicznie. Wkrótce Joshua Slocum prowadzi wykłady i odczyty. Największy z nich odbywa się w monumentalnym gmachu opery. Kapitan ma o czym mówić. Przpłynął sam z Ameryki Północnej. Wypływa z Melbourne z pełną kieszenią i kieruje się w stronę Afryki. Przylądek Dobrej Nadziei jest najdalej wysuniętym w morze punktem, który musi wyminąć. W czasach wielkich odkryć geograficznych portugalscy żeglarze potrzebowali wiele lat, aby w końcu udało im się opłynąć ten przylądek, nazywany Przylądkiem Burz. Slocum sprawnie go omija, potwierdzając, że doskonale opanował sztukę żeglowania. Staje się coraz bardziej sławny. Piszą o nim australijskie, a wkrótce amerykańskie i brytyjskie gazety. W Kapsztadzie pragnie zobaczyć go Henry Stanley, słynny podróżnik brytyjski. Kiedy dochodzi do spotkania, Stanley zaczyna je zdaniem: Co za nadzwyczajny przykład cierpliwości! Na co Slocum odpowiada spokojnie: Cała sztuka polega właśnie na cierpliwości. Podróżnicy rozmawiają o żeglowaniu. Wtedy sława Stanleya jest już wielka, a Slocuma dopiero rośnie. Po trzech latach od wypłynięcia z USA Slocum jest w drodze powrotnej. Coraz bliżej domu. Coraz bliżej zwycięstwa. W kwietniu 1898 r. zwiedza Wyspę św. Heleny, gdzie więziono Napoleona. Podkreśla, że nie ma w sobie nic z cesarza. Bohatera Francuzów nazywa pogardliwie Korsykaninem. Nie zdaje sobie jeszcze sprawy, że wkrótce okrzykną go cesarzem żeglarstwa, a w Europie czeka go sława Bonapartego. Swój rejs kończy w Fairhaven w stanie Massachusetts 3 lipca 1898 r. Kapitan okrążył samotnie świat w trzy lata i dwa miesiące, pokonując ponad 46 tys. mil morskich. Jego dokonanie przysłania trwająca właśnie wojna amerykańsko-hiszpańska, szybko jednak staje się sławny. I tak gdziekolwiek żeglował mój statek, płynęły szczęśliwe dni mojego życia, pisze w ostatnim zdaniu relacji z podróży, którą wyda dwa lata później. Bogato ilustrowana książka Sai­ling Alone Around the World stanie się bestsellerem początku XX w. tłumaczonym na kilkadziesiąt języków. Jako pierwszy dokonał samotnej podróży naokoło świata na niewielkim statku żaglowym. Ten śmiały wyczyn zyskał duży rozgłos. Naśladowali go kolejni żeglarze, pisze Ludwik Szwykowski, tłumacz książki na język polski. Pierwszym Polakiem, który powtórzy wyczyn Amerykanina, będzie Leonid Teliga. Nie jest to bynajmniej dzieło literackie – są to zwykłe, z dnia na dzień spisane notatki. Ale z kart dziennika wyłania się postać autora, to człowiek, który naprawdę gorąco ukochał morze, zaznacza Ludwik Szwykowski, autor pierwszego polskiego podręcznika do żeglarstwa. Po przeczytaniu jego książki miałem wrażenie, że odbyłem cudowną podróż w towarzystwie dobrego i mądrego człowieka, dodaje. Druga podróż Wpływy z książki i odczytów wystarczyły mu na kupno domu na wyspie Martha’s Vineyard niedaleko Bostonu. Joshua Slocum powtarzał jednak, że odwykł od życia szczurów lądowych i chciałby wrócić na szerokie morze. Tęsknił do otwartych przestrzeni i rajskich wysp. Po 10 latach, 14 listopada 1909 r., na legendarnej łódce Spray wyruszył z Nowej Anglii w podróż do Ameryki Południowej. Postanowił eksplorować Amazonkę i Orinoko. Od czasu wypłynięcia nikt go jednak nie widział. W lipcu 1910 r. rodzina poinformowała świat, że kapitan Slocum nie daje znaku życia. Rozpoczęły się poszukiwania zaginionego. Nie odnaleziono go nigdy. Rodzina przez lata miała nadzieję na jego szczęśliwy powrót do domu. Dopiero w 1924 r. oficjalnie uznano, że Joshua Slocum nie żyje. Nie znaleziono jednak dowodów jego śmierci. Sądzono, że tak doświadczony żeglarz nie mógł po prostu się pomylić. Katastrofę przypisywano okolicznościom zewnętrznym. Może Spray zderzył się z parowcem, albo został przewrócony przez wieloryba, czego obawiał się kapitan. Slocum nigdy nie nauczył się pływać i uważał pływanie za bezużyteczne. Tekst: Jerzy Ziemacki
404 metry pod wodą. Wyprawa Krzysztofa Starnawskiego [REPORTAŻ]
Najgłębsza podwodna jaskinia świata odkryta! Ekipa Krzysztofa Starnawskiego pracowała 20 lat, by można tam było posłać specjalnie skonstruowany robot.
Ta jaskinia przypomina wulkan. Rozwijała się we wnętrzu łagodnego wzgórza porośniętego dębami i bukami, a kiedy wieki temu zawaliła się jej górna część, otworzyła się na świat stromą czeluścią, która wygląda jak wulkaniczna kaldera. Wyprawa do wnętrza tej jaskini zaczyna się już na obrzeżu leśnego krateru, w miejscu, z którego za pomocą lin trzeba się dostać 70 m niżej, na jego dno. Tam zamiast płynnej lawy znajduje się jeziorko z mętną wodą pokrytą gnijącymi liśćmi, z którego wystają pnie zwalonych drzew. To jezioro nigdy nie zamarza, jest zasilane z wnętrza ziemi ciepłem z wielkiego systemu wód termalnych, który zapewnia mu temperaturę 15OC przez cały rok. We wtorkowy dzień w końcu września 2016 ta jaskinia okazała się najgłębszą podwodną jaskinią na Ziemi. Ma aż 404 m głębokości. Nazywa się Hranická Propast, czyli przepaść koło Hranic, i leży na północy Czech, zaledwie godzinę jazdy samochodem od polskiej granicy. Przez ostatnich 20 lat jaskinię tę eksplorował Krzysztof Starnawski, który kierował liczącą ponad 20 osób grupą czeskich i polskich speleologów i nurków jaskiniowych. – Pierwszy raz zanurkowałem tu kompletnie nielegalnie. Zjechałem z butlami na linie i poszedłem pod wodę bez żadnych zezwoleń od parku narodowego. Dopiero potem poznałem świetną ekipę Czechów, którzy opiekują się tym miejscem. Przeprosiłem ich grzecznie za wcześniejsze działania, wypiliśmy na zgodę dwie beczki piwa i zaczęliśmy pracować razem, ze wspaniałymi rezultatami – opowiada Krzysztof Starnawski, szeroko się uśmiechając. Krzysiek jest ekstremalnym nurkiem jaskiniowym, ma na swoim koncie wiele nurkowych rekordów. Zaczynał w Polsce. Jako grotołaz chciał dzięki nurkowaniu odkrywać nowe części jaskiń. – Ilekroć nowy korytarz kończył się syfonem, żałowałem, że nie mogę zobaczyć, co jest za nim, i pójść jeszcze dalej, popchnąć eksplorację – opowiada. W 1993 r. postanowił to zmienić i zapisał się na kurs nurkowania. Dzisiaj ma na koncie wiele tysięcy nurkowań – głębokich, jaskiniowych, wrakowych i podlodowych. Nurkował na biegunie północnym, na wrakach atolu Bikini na Pacyfiku, w kilku miejscach w Afryce i w setkach jaskiń Meksyku, Francji i Bałkanów. Jest instruktorem narciarstwa, żeglarstwa, wspinania, kilku federacji nurkowych oraz ratownikiem TOPR. – „Starnaś”, bo tak na niego mówią znajomi, jest chyba jedynym nurkiem na świecie, który potrafi ot tak, z miejsca, bez specjalnego przygotowania zanurkować na głębokości przekraczające 200 m – powiedział mi kiedyś o Krzyśku Marcin Gala, nurek jaskiniowy, który eksplorował najgłębsze jaskinie obu Ameryk w stanie Oaxaca w Meksyku. Zanurzenie w mleku Nurkowanie w jaskini Hranická Propast w Czechach wymaga wielkiego wysiłku. Najpierw zjeżdża się po tym śliskim, błotnistym, stromym zboczu. Potem wchodzi się do wody. Pierwszych kilka metrów zazwyczaj płynie się przy widoczności około 1–2 m, po czym wpływa się pod ogromny skalny okap. Gdy ten nawis nurkuje pod wodę, zaczyna się wpływać do wnętrza jaskini. W płytszych częściach jaskini (do głębokości 60 m) widoczność jeszcze spada. Czasami do jednego metra, czasami do pół metra. Raz, gdy nurkowałem z Krzysztofem, ciężko mi było zobaczyć nawet jego płetwy, gdy płynął tuż przede mną. Czułem, jakbym poruszał się w płynnej mgle, w rozrzedzonym mleku. Płynie się wtedy wzdłuż rozciągniętej cienkiej linki zwanej poręczówką – nie widząc gdzie, ale wciąż mając to uczucie, że płynie się do wnętrza jaskini. Ciśnienie napierające na błony bębenkowe przypomina o tym, że jest coraz głębiej i że z każdym metrem jest się coraz dalej od domu. Czasami przed nosem w silnym świetle latarek pojawia się nagle fragment skały – zamajaczy ściana. Potem znów tylko mleko. Kiedy przepływa się granicę głębokości 20 m, widoczność nagle się poprawia – tu już nie dociera deszczówka z powierzchni, jest tylko mineralna woda płynąca z głębi jaskini. – Jeszcze lepsza jest woda poniżej 150 m głębokości, tam zawsze jest krystalicznie czysta – mówi „Starnaś”. Tych widoków mu zazdroszczę. Jednak ta ciepła mineralna woda to coś więcej niż tylko czynnik wpływający na estetykę miejsca. – Większość jaskiń w wapieniu rozwija się od góry ku dołowi. Woda łączy się z dwutlenkiem węgla wyłapywanym z powietrza i spływając z powierzchni w głąb ziemi, rozpuszcza skałę. Hranická Propast jest rzadkością – formowała się prawdopodobnie w odwrotny sposób: gorąca woda nasycona CO2 atakowała skały od spodu, stopniowo je rozpuszczając i powodując zawalanie się partii jaskini – wyjaśnia Starnawski. Ta woda mineralna jest tak silnie nasycona CO2, że kiedy się w niej nurkuje, czuć, jak szczypią usta. Przed głębokimi zanurzeniami nurkowie nakładają sobie na twarz grubą warstwę kremu, a i tak często wychodzą z opuchniętymi wargami. Kiedy poprawia się widoczność, wreszcie można docenić urodę i wielkie rozmiary tej jaskini. Ściany stromo opadającej w dół sztolni oddalone są od siebie o jakieś 20 m. Skała jest szorstka. Nie ma żadnych stalaktytów, nacieków, obłości. Wszystko ostre jak brzytwa. I ciemne. To buduje atmosferę, która działa na nurka niczym dodatkowa presja. Sufit w pierwszej sztolni opada na głębokość 40 m, do miejsca zwanego Zubatica nazwanego na cześć wiszących skalnych zębów. Kiedy minąłem je i spojrzałem raz w górę, zobaczyłem nad sobą unoszące się chmury – woda w sztolni idącej w górę do tzw. Rotundy nie miesza się z tą poniżej i tworzy podwodną fatamorganę. 20 m poniżej tego miejsca zieje wielka czarna czeluść – tam zaczyna się prawdziwa przepaść. Obieg zamknięty Ta pionowa studnia ciągnęła nurków jak magnes i Czesi zaczęli nurkować w jej głąb już w latach 60. XX w. Zejście poniżej Zubaticy jest jednak niezwykle trudne. Większa głębokość wymaga nurkowania z użyciem innych mieszanin oddechowych niż powietrze. W powietrzu jest bowiem za dużo azotu (powoduje na dużych głębokościach zaburzenia świadomości) oraz tlenu (przy wyższych ciśnieniach potrafi być toksyczny), dlatego stosuje się trimix – gaz, w którym część tych pierwiastków zastępowana jest obojętnym helem. Każde nurkowanie z użyciem takich mieszanin wiąże się z wykorzystaniem wielu butli nurkowych i z długim przebywaniem pod wodą z uwagi na niezbędną dekompresję. Przezwyciężając to wszystko we wczesnych latach 90., nurkowie czescy dotarli w Hranickiej Propasti do głębokości 155 m. Starnawski swoje pierwsze wielkie nurkowanie odbył tam w 2000 r. – osiągając rekordowe 181 m. – Używałem tradycyjnego sprzętu nurkowego, tzw. układu otwartego. Potrzebowałem aż 20 butli z różnymi gazami do oddychania, niektóre miałem ze sobą, niektóre przypiąłem do liny opuszczonej w głąb jaskini, by z nich korzystać w czasie wynurzania – opowiada i dodaje, że to był moment, w którym zdecydował się na przejście na sprzęt nowej generacji, tzw. rebreathery CCR (Close Circuit Rebreathers). Te urządzenia o zamkniętym obiegu czynnika oddechowego pochłaniają CO2 wydychany przez nurka i do pętli oddechowej wstrzykują precyzyjnie wyznaczoną dawkę tlenu. Mając CCR, można wziąć pod wodę mniej sprzętu, iść głębiej i na dłużej. Jednak droga do poważnych nurkowań z użyciem rebreatherów była bardzo długa. – Najpierw była nauka nowego sposobu nurkowania na seryjnie produkowanym rebreatherze. By lepiej zrozumieć wszystkie aspekty działania takich urządzeń, kolejne zbudowałem już sam – opowiada Krzysztof. Spotkałem kiedyś Krzysztofa z tą jego konstrukcją podczas nurkowania na Bałtyku. Miał wokół siebie całą masę rurek, przewodów i kraników połączonych w wielkiej listwie na piersiach. Nikt poza nim nie potrafił tego obsługiwać. – Podczas składania rebreathera moim ulubionym sklepem nurkowym był supermarket budowlany! – żartował wtedy Krzysztof. Eksperymentował i nurkował z tym „rebem” na okrągło, aż poczuł się z nim pewnie i swobodnie. Z czasem nawiązał współpracę z dużymi producentami rebreatherów i zaczął ulepszać ich konstrukcje, dostosowując je do swoich potrzeb. Zaowocowało to stworzeniem podwójnej jednostki nadającej się do nurkowań do 300 m. Podczas przygotowań do kolejnej eksploracji Hranickiej Propasti Krzysztof na takim „rebie” zanurkował w Morzu Czerwonym na 283 m, bijąc przy okazji rekord świata. 20 lat powrotów Z przygotowanym podwójnym rebreatherem Krzysztof Starnawski wrócił do Hranickiej Propasti 12 lat po pierwszym rekordzie. Szybko zszedł głębiej i dotarł na dno wielkiej studni na głębokości 196 m. Podczas kolejnych nurkowań w 2012 r. w jednej ze ścian znalazł wąskie przejście. Zacisk częściowo zawalony był jednak starymi drzewami, a nawet fragmentami bramki z ogrodzenia jaskini. Krzysztof wcisnął się w ten korytarzyk i przeszedł na drugą stronę, gdzie zobaczył kolejną gigantyczną studnię! Zszedł w niej na 223 mi wydawało się, że nie ma ona dna! Każde takie nurkowanie to kolejna wyprawa. Do każdego z nich trzeba się przygotowywać przez wiele dni – szykując sprzęt, ładując w sprężarkowni odpowiednie gazy do butli nurkowych, montując światła, specjalne obudowy do kamer zamontowanych na kasku Krzysztofa wytrzymujące do 300 m głębokości, i wiele innych. Wszystko po wielokroć sprawdzone. O sukcesie lub porażce kolejnego etapu eksploracji mogą bowiem zadecydować takie drobiazgi, jak zły pasek od maski, zbyt luźno zwinięta linka na kołowrotku czy zwykły katar. Każde nurkowanie to także zaangażowanie tłumu ludzi. Krzysztof, jako kierownik starej daty, sam brał na siebie najtrudniejsze i najgłębsze nurkowania. Oprócz niego do wody wchodziło jeszcze kilku nurków zabezpieczających z klubu České Speleologické Společnosti Hranický Kras, który opiekuje się jaskinią i prowadzi badania naukowe flory. Na brzegu „krateru” czekała w razie czego przenośna komora dekompresyjna czeskiej policji, a grono wolontariuszy pomagało w transporcie w górę i w dół ciężkiego ekwipunku przy użyciu własnoręcznie zbudowanej kolejki linowej. W sumie przy każdym takim nurkowaniu zaangażowanych było ok. 20 osób. Czasami akcje trwały po kilka dni. Żeby zaoszczędzić czas na przejazdach, obozowaliśmy wtedy pod gołym niebem niedaleko jaskini, kąpiąc się w pobliskiej rzece. A Krzysztof, który ma naturę „skowronka”, gonił wszystkich do działania od bladego świtu, krzycząc: „Wstajemy, nie śpimy! Przecież jest już 5 rano!”. Często jednak pomiędzy kolejnymi wyprawami były miesiące przerwy – przede wszystkim na doskonalenie sprzętu. Przez tych 20 lat Starnawski wracał do Hranickiej Propasti ponad 50 razy. Ja przez cztery lata pojechałem tam kilkanaście razy. Osiągnięcie przez Krzysztofa głębokości 223 m było wielkim sukcesem, ale nie odpowiadało na najważniejsze pytanie, jakie stawia się w eksploracji: co jest dalej. Podczas kolejnych nurkowań Krzysztof opuścił więc stamtąd w dół prostą sondę – ciężarek na wykalibrowanej lince. Rezultat przerósł najśmielsze oczekiwania ekipy – pomiary wskazywały 373 i 384 m. – To zaledwie 8 m mniej niż najgłębsza w tym czasie zalana jaskinia – włoska Pozzo del Mero licząca 392 m. Pierwszy raz przeszło mi wtedy przez myśl: „A może to Hranicka jest najgłębsza”? – opowiada Starnawski. Okno na jaskinię Krzysiek ma naturę zawodnika. Kiedy może – ściga się. Perspektywa, że oto przed nim znajduje się być może najgłębsza jaskinia świata, wyzwoliła ogromne pokłady energii do wyścigu. Zorganizował kolejną rundę nurkowań w polsko-czeskiej ekipie i odkrył, że ten wąski zacisk... zawalił się! – Dobrze, że nie wtedy, kiedy byłem po drugiej stronie – mówi teraz. Jednak w 2015 r, kiedy to odkrył, był załamany – wydawało się, że jaskinia na zawsze zamknęła przed nim tajemnicę swojej głębi. Ten rejon nie jest specjalnie aktywny sejsmicznie, jednak wyglądało na to, że nie trzeba wstrząsów, by coś się urwało – jaskinia jest niestabilna. I wtedy zdarzyło się coś, czego nikt nie oczekiwał – wielka lawina głazów, która zamurowała zacisk, otworzyła okno w ścianie w innym miejscu! I to wielkie! Zazwyczaj nurkowanie na ponad 200 m zajmuje Starnawskiemu od 5 do 10 godz. – w zależności od głębokości i czasu na niej spędzonego różny jest czas niezbędnej dekompresji, podczas której pozbywa się z organizmu gazów rozpuszczonych w tkankach. W drodze na powierzchnię spotyka czeskich nurków z ekipy kierowanej przez Davida Čaniego, Miroslava Lukáša, Michala Gubę i Honzę Musila. Każdy z nich ma dodatkową butlę z gazem, w razie gdyby Krzyśka sprzęt nagle zawiódł. Na długich przystankach dekompresyjnych Krzysztof czyta książki – laminuje wcześniej kartki, żeby nie zniszczyła ich woda. Raz czytał biografię Oliviera Stone’a, innym razem wywiad z psychologiem Philipem Zimbardo, a ostatnio Wilbura Smitha, który pisze o jego ukochanej Afryce. W czasie dekompresji ma także czas na podzielenie się pierwszymi wieściami o efektach eksploracji. Podczas jednego z jego zejść zanurkowałem tak, by spotkać się z Krzyśkiem na przystanku na głębokości 9 m. Siedzieliśmy we wnętrzu dzwonu nurkowego, wielkiej odwróconej do góry dnem beczki, którą Czesi zamontowali na stałe u wylotu jaskini. Pokazał mi rysunki zrobione w wodoodpornym notatniku i tekst: Po tym zawale powstał taki korytarz, że przejedzie nim nawet ciężarówka! Chociaż obaj siedzieliśmy w suchym dzwonie nurkowym, to musieliśmy oddychać gazem z butli. Z mineralnej wody, jaka jest w jaskini, uwalniało się bowiem tak dużo dwutlenku węgla i siarkowodoru, że oddychanie nimi paliło w gardło i byłoby zabójcze. Krzysztof wykonał kolejne głębokie nurkowanie w Hranickiej Propasti – na 265 m. Pytałem go wtedy o HPNS (High Pressure Nervous Syndrome), syndrom wysokich ciśnień, na który cierpią prawie wszyscy nurkowie podczas schodzenia na ponad 200 m, objawiający się m.in. bardzo silnym drżeniem kończyn. – Wygląda na to, że robiąc więcej i więcej głębokich nurkowań, przyzwyczaiłem się do tych ciśnień. Moje objawy są zwykle łagodne i spokojnie nad nimi panuję – odpowiedział. Zresztą długie treningi nurkowe i zasada „bezpieczeństwo przede wszystkim” przyniosły dobry skutek – podczas lat eksploracji tej jaskini nikt z zespołu nigdy nie miał wypadku nurkowego. Jak po sznurku Jednak wisząc wtedy przy linie podczas wielogodzinnej dekompresji, Krzysztof postanowił zmienić taktykę i spróbować elektroniki. Z pomocą Bartłomieja Gryndy, konstruktora podwodnych urządzeń i pojazdów z firmy GralMarine, wysłał pod wodę jeszcze jeden próbnik na lince – tym razem cyfrowy. – Ale to było działanie połowiczne. Już nie mały krok, ale wciąż jeszcze nie wielki skok dla ludzkości – żartuje. I poprosił Gryndę o udoskonaloną wersję pojazdu podwodnego ROV (Remotely Operated Vehicle). Wyzwanie było ogromne i zajęło rok, zanim pojazd trafił do Hranickiej Propasti. Grynda steruje nim z powierzchni poprzez cienki światłowód w kewlarowym pancerzu. Na pokładzie pojazdu są cztery kamery, bateria mocnych świateł, kompas i atestowany głębokościomierz. Cel jest jeden – przejść przez kolejne sztolnie i korytarze, minąć ostatni znany punkt jaskini i skoczyć w nieznane. Pierwsza próba spaliła na panewce – wewnątrz nietypowej baterii, której używa pojazd, doszło do zwarcia. Takie rzeczy zdarzają się podczas ekspedycji i nikogo pierwsze kłopoty nie zniechęcają. Nurkowanie ROV-a podczas kolejnego wyjazdu było jak rozgrzewka przed maratonem – maszyna zeszła na dno pierwszej studni na głębokość prawie 180 m i bezpiecznie wróciła na powierzchnię. – Ta żółta łódź podwodna to ma szczęście! Nie musi wisieć wielu godzin na tej cholernej dekompresji – żartował Starnawski, kiedy robot wypłynął na powierzchnię w ciągu kilku minut. Wrześniowe nurkowanie robota było przygotowane perfekcyjnie. Pierwszy zszedł Krzysiek Starnawski i do głębokości 220 m rozpiął nową jaskrawą poręczówkę, której będzie trzymał się ROV, przechodząc aż za obszar zniszczony przez lawinę. Następnie razem z Michałem zanieśliśmy robota na głębokość 60 m. Kiedy już wszyscy włącznie z Krzysztofem byli na powierzchni, Bartek przesunął manetkę dżojstika kierującego maszyną w dół. Wszyscy członkowie wyprawy stłoczyli się za jego plecami na małej platformie zbudowanej na brzegu i obserwowali na żywo przekaz z głębin. Wielu z nas po raz pierwszy miało szansę zobaczyć m.in. część nazwaną New York (zmieściłby się w niej drapacz chmur) – 180 m! Ten robot zaraz pobije mój rekord z 2000 r. – rzucił Krzysiek i za chwilę dodał: – O cholera, już pobił! Próbujmy dalej! – i pomógł w nawigacji. – 265 m! – krzyknął. Jesteś ze swoim ROV-em już głębiej, niż ja byłem rok temu! Robot wpłynął do nigdy nieoglądanej części jaskini. Korytarz opadł w dół, zwęził się na chwilę i znowu poszerzył. Skała wyglądała na jaśniejszą. Kiedy robot minął miejsce najgłębszego sondowania (384 m), zaczęliśmy nieśmiało wiwatować. I wtedy ROV dotknął dna. Przez chwilę wyglądało na to, że jaskinia się skończyła, zamknęła. – Poszukaj na południe, południowy zachód. Większość korytarzy idzie tu w tym kierunku – poradził Krzysiek, sugerując, że skała mogła erodować najsilniej wzdłuż jakiejś struktury geologicznej, może uskoku. I rzeczywiście, korytarz po chwili zaczął się dalej rozwijać. – 391! 392... i... i... 393! Mamy rekord świata! – krzyknął Starnawski. Przez kolejnych kilka minut robot płynął przez przestrzenie tak ciasne, że od samego oglądania wideo można było dostać ataku klaustrofobii – wszystkie kamery, z każdej strony robota, pokazywały obraz skał tuż obok pojazdu. Jednak po chwili nawigowania robot wsunął się do nieco szerszego korytarza i wkrótce minął kamień milowy i cel naszej wyprawy – 400 m głębokości! Po kilku minutach zobaczyliśmy dno usłane plątaniną pni drzew, gałęzi i głazów. Robot zawisł w toni na głębokości 404 m. Za drzewami ziała dalej czarna pustka. Nieznana. Na razie! Tekst: Marcin Jamkowski
„Mówili, że z krzywą przegrodą nosową do nurkowania się nie nadaję” - Krzysztof Starnawski, odkrywca najgłębszej podwodnej jaskini na świecie
O swojej drodze na szczyt, czyli na... dno opowiada Krzysztof Starnawski, Człowiek roku 11. edycji konkursu TRAVELERY, gość Festiwalu Podróżników National Geographic 2017 w Zielonej Górze.
Kiedy nie pracuje w TOPR, zwykle po prostu nie ma go w Polsce. W domu w podwarszawskim Piasecznie bywa dwa tygodnie w roku. Na ogół wpada tam tylko po drodze na lotnisko. – Zazwyczaj mój rok wygląda następująco: we wrześniu lub w październiku wyjeżdżam do Meksyku. Wracam w lutym, do mojej pracy w TOPR. Od maja do września organizuję swoje wyprawy – mówi Starnawski. – To są Bałkany, reszta Europy, Pacyfik, Afryka. Tak naprawdę cokolwiek mi wpadnie w oko. A na jesieni wracam do Meksyku, bo to moje główne źródło utrzymania. Mieszkam w Playa del Carmen na Jukatanie, gdzie szkolę nurków jaskiniowych. Z jednej strony przynosi mi to pieniądze na wyprawy, z drugiej tworzę sobie zaplecze ludzi, którzy potem mogą mi pomóc podczas realizacji kolejnych projektów. Jednym z nich była Hranická Propast, zalana wodą jaskinia na czeskich Morawach. Nurkował w niej ponad 20 lat, by jesienią zeszłego roku w końcu udowodnić, że jest najgłębszą znaną podwodną studnią na świecie. Trafił wtedy na usta całego nurkowego świata. Amerykańska edycja magazynu National Geographic nominowała go do tytułu Podróżnika Roku. Zobaczyć koniec jaskini W Tatrach spędził niemal całą młodość. Jeździł na nartach, wspinał się, latał na paralotni, bo wszystkie te rzeczy robili też jego rodzice. Został instruktorem każdej z tych dyscyplin. Potem zakosztował speleologii, ale i ona okazała się tylko środkiem do celu. – Dochodziłem do końca jaskini, a tam często była woda – mówi. – Nie dawało mi spokoju, co jest dalej. Wtedy pomyślałem, że skoro mało kto jest to w stanie sprawdzić, to muszę się nauczyć nurkowania w jaskiniach, żeby robić to samemu. O Hranickiej Propasti, znajdującej się o godzinę jazdy z Polski, dowiedział się przypadkiem w połowie lat 90. Chwytał się wtedy wszystkiego, co wiązało się z nurkowaniem w jaskiniach. – Kiedy pierwszy raz zobaczyłem ten potężny krasowy lej, wsiąkłem. Obok stała tabliczka z informacją, że może mieć 200 m głębokości. To była magia! Hranická Propast nie jest typową jaskinią. To położone 10 min od centrum miasta potężne, 70-metrowe pęknięcie w skale. Wypełnia je podziemna woda termalna wypływająca spod warstw wapienia – kwaśna, pełna węglanu wapnia i o stałej temperaturze około 16ºC. Na zdjęciach z pierwszych nurkowań widać pełną prowizorkę. Sprzęt załadowany do poloneza, butle pożyczone od spawaczy, którzy remontowali akurat piwnicę w domu Starnawskiego. I noc, bo to park narodowy, a on nie starał się o zezwolenie. Bał się odmowy. Z władzami parku dogadał się dopiero po dwóch latach nurkowań. W ramach przeprosin postawił Czechom dwie beczki piwa. Od tamtej pory to była już polsko-czeska współpraca. W 1999 r. zanurkował na 130 m, rok później na 181 m. Na więcej nie pozwalał ani sprzęt, ani umiejętności. – Zrozumiałem, że aby zejść głębiej, muszę dopracować trzy elementy. Po pierwsze, sprzęt. Otwarty obieg powietrza, na którym nurkowałem do tej pory, zupełnie się nie sprawdzał przy dużych głębokościach. Trzeba było przejść na obieg zamknięty, który pozwoliłby mi spędzić po wodą nawet 20 godz. – mówi. Tzw. rebreathery używane były dotychczas w lotach kosmicznych, ale powoli wchodziły też do nurkowania, choćby w wojsku. Wymagały jednak modyfikacji. – Pracowałem już wtedy w TOPR, bezpieczeństwo było dla mnie priorytetem. Potrzebowałem podwójnego obiegu zamkniętego, na wypadek, gdyby jeden nawalił. To tak, jakby chcieć do bagażnika małego fiata włożyć drugi silnik. Po pierwsze, musi się zmieścić, po drugie nawzajem uzupełniać z pierwszym. Metoda małych kroków Już podczas pierwszego nurkowania po 12 latach przerwy z dużą swobodą doszedł do dna jaskini. Dokonane pomiary wykazały istnienie tam wypływów ciepłej wody. Wtedy zapaliła się lampka, że może to wcale nie jest koniec jaskini? W czerwcu 2012 r. zszedł na dno jeszcze raz. Po to by pośród zalegających tam pni i gałęzi znaleźć przejście. – To był jeden z tych momentów, dla których człowiek męczy się przez całe życie. Wpływasz w coś, co jest zupełnie nowe, nieznane. Nie wyglądało może zbyt atrakcyjnie, po prostu kolejna ciemna otchłań, ale najważniejsze, że pogłębiliśmy jaskinię. Spuszczony na linie ciężarek wskazał głębokość nowej studni na 373 m. Do rekordu świata – włoskiej jaskini Pozzo del Mero – brakowało 19 m. – W 2013 r. dostaliśmy grant od Towarzystwa National Geographic na dalsze badania Hranickiej Propasti. Myśleliśmy, że pobicie tego rekordu zajmie nam miesiąc, góra dwa. A zrobiły się z tego prawie cztery lata. Ale technika małych kroków zawsze mi się sprawdzała i dzięki niej wciąż jestem na tym świecie – mówi. Wreszcie na jesieni 2016 r. udało się ściągnąć do Hranic robota przygotowanego przez inżyniera Bartka Gryndę, a raczej parę zautomatyzowanych kamer z napędem i pływakiem. Potem przyszedł 27 września. Starnawski wstał o świcie, jak to ma w zwyczaju, przed resztą ekipy. Zszedł na 200 m, gdzie założył ostatnie poręczówki dla robota. Parę godzin później oglądali już na ekranach komputerów obraz z głębokości 404 m. Rekord padł. Na dodatek po raz kolejny okazało się, że to jeszcze nie dno. Mimo to dla Starnawskiego był to koniec projektu. Cel, który sobie przed laty postawił, osiągnął, a dalsze pogłębianie i tak już najgłębszej jaskini nie jest dla niego wyzwaniem. Sam szykuje już nową wyprawę. Tym razem do Afryki w poszukiwaniu jeszcze głębszych jaskiń. – Nurkowanie ma dla mnie sens tylko wtedy, gdy wiąże się z eksploracją. Dla przyjemności wolę iść na rower, wspinać się lub biegać. Nurkując, koncentruję się tylko na odkrywaniu świata, wymazywaniu białych plam. – A boisz się jeszcze czegoś? – pytam. – W jaskiniach? Niczego. Spędzam tam tyle czasu, że to mój prawdziwy dom. Skupiam się tylko na wykonaniu zadania. Na koniec opowiada jeszcze anegdotę. Lubi ją powtarzać, gdy ktoś zapyta o źródło sukcesów. Kiedy zaczynał nurkować, uczyć mógł się tylko z amerykańskich książek i gazet. – A że słabo znałem wtedy angielski, to nie byłem w stanie zrozumieć, że czegoś się nie da zrobić. No więc to robiłem. Adam Robiński Krzysztof Starnawski wystąpi podczas Festiwalu Podróżników w Zielonej Górze. Bądźcie z nami 24 czerwca! WSTĘP WOLNY
„Członkami naszego Towarzystwa będą nie tylko zawodowi geografowie, lecz również ci, którzy, podobnie jak ja, pragną wspierać specjalistyczne badania innych i upowszechniać zdobytą wiedzę… tak, by wszyscy mogli lepiej poznać świat, w którym żyjemy”. - Gardiner Greene Hubbard
Od ponad 100 lat Towarzystwo National Geographic szerzy wiedzę o „świecie i wszystkim, co na nim jest” – od szczytu Mount Everest po morskie głębiny, od świata widocznego tylko pod mikroskopem do odległych galaktyk. Na całym świecie przeszło 10 mln członków i coraz więcej zainteresowanych sięga po Magazyn, książki i pomoce naukowe, ogląda programy telewizyjne i śledzi strony internetowe Towarzystwa National Geographic, a pogłębiając swą wiedzę o lądach, morzach i przestworzach, odczuwa coraz większy podziw dla cudów tego świata. Zaczynem, z jakiego wyrosła ta ogromna rzesza zainteresowanych na całym świecie, była niewielka grupa ludzi, którzy zebrali się w Waszyngtonie, 13 stycznia 1888 roku. 33 naukowców i intelektualistów stolicy spotkało się tego chłodnego wieczoru w klubie Cosmos, by rozważyć „potrzebę powołania Towarzystwa dla rozwoju i upowszechniania wiedzy geograficznej”. Byli to zapaleńcy, zajmujący się na co dzień bardzo różnymi dziedzinami – geologowie, geografowie, meteorolodzy, kartografowie, bankierzy, prawnicy, przyrodnicy i wojskowi. Łączyło ich pragnienie upowszechniania badań naukowych i udostępniania ich wyników społeczeństwu. Wielu z nich miało dwadzieścia kilka czy trzydzieści kilka lat i prowadziło intensywne życie zawodowe bardzo daleko od zadymionych, monumentalnych sal klubu Cosmos. Prowadząc badania, przemierzali często dalekie ścieżki, ale co roku jesienią wracali do Waszyngtonu z pustyń Zachodu, lasów Alaski lub zamorskich krajów. Miasto Waszyngton było siedzibą wielu zasłużonych instytucji naukowych i badawczych, takich jak Instytut Geologiczny USA (U. S. Geological Survey), Instytut Wybrzeża i Geodezji (Coast and Geodetic Survey), Urząd Hydrograficzny Marynarki (Navy Hydrographic Office), Instytut Smithsona (Smithsonian Institution) i wiele innych. Tu analizowali zebrane dane, opisywali swoje wyniki i ubiegali się o dotacje na przyszłoroczne badania. To dzięki nim stolica tętniła w sezonie zimowym życiem intelektualnym. Założyciele Towarzystwa z pewnością ucieleśniali ducha przygody i odkryć, który wciąż kojarzy się z National Geographic. Był wśród nich John Wesley Powell, który wsławił się pionierskimi badaniami Wielkiego Kanionu oraz Adolphus W. Greely, naczelny oficer łączności armii USA i znany polarnik. W 1882 r. podczas ekspedycji Greely’ego do kanadyjskiej Zatoki Lady Franklin, jeden z jej członków dotarł najdalej na północ w wyścigu do bieguna północnego. Wyprawa zakończyła się tragicznie – ciężkie warunki sprawiły, że z załogi liczącej 25 osób przeżyło tylko 6. Greely’ego uratowano niemal w ostatniej chwili – tylko godziny dzieliły go od śmierci. Na zebraniu obecni byli także Grove Karl Gilbert, czołowy geolog USA, oraz Henry Gannett, wybitny kartograf. Przyszedł również George Kennan, były telegrafista, badacz terenów na północy Rosji, który całe lata spędził na Syberii i opisał w książce swoje doświadczenia z tego pobytu. Kennan był jedynym dziennikarzem obecnym na sali. Większość uczestników prawdopodobnie nie doceniała tego zawodu i nie przypuszczała, by w przyszłości miał jakieś znaczenie dla nowo zawiązanego Towarzystwa. Po 2 tygodniach od pierwszego zebrania w klubie Cosmos, założyciele wybrali pierwszego prezydenta raczkującego jeszcze Towarzystwa – został nim prawnik i finansista, Gardiner Greene Hubbard. Nie był on wprawdzie naukowcem, ale żywo interesował się nauką i hojnie wspierał badania naukowe, a zwłaszcza doświadczenia naukowe swojego zięcia, Alexandra Grahama Bella, nauczyciela głuchoniemych, który w 1875 r. wynalazł telefon. W przemówieniu inauguracyjnym Hubbard przyznał, że nie ma przygotowania naukowego, ale oświadczył przy tym: „wybierając mnie, daliście społeczeństwu znak, że członkami naszego Towarzystwa będą nie tylko zawodowi geografowie, lecz również ci, którzy podobnie jak ja pragną wspierać specjalistyczne badania innych i upowszechniać zdobytą wiedzę… tak, by wszyscy mogli lepiej poznać świat, w którym żyjemy”. W czasie, w którym nowe Towarzystwo wytyczało sobie tak szczytne cele, Stany Zjednoczone znajdowały się w przededniu okresu ważnych wynalazków i odkryć. W 1888 r. Thomas Edison wynalazł kinetoskop, prototyp kamery filmowej, a George Eastman udoskonalił aparat fotograficzny i nawijaną na rolkę, czarno-białą kliszę fotograficzną. Już wkrótce samochód i samolot stały się powszechnie używanymi środkami transportu, a telegraf i telefon zaczęły zmieniać system łączności. Wprawdzie na świecie pozostało jeszcze dużo niezbadanych terenów, ale naukowcy gromadzili olbrzymią wiedzę. Ludzie mieli niezwykle dużo energii i optymizmu, a także niezłomną wiarę, że nauka może usunąć wszystkie społeczne i gospodarcze wady społeczeństwa wchodzącego w nową erę. Nowe towarzystwo geograficzne stało się jednym z motorów tego rozwoju nauki. Podobny zapał ogarniał wówczas wiele stowarzyszeń naukowych, ale Towarzystwo National Geographic wyróżniało się i wyróżnia przeszło stuletnim odwołaniem się do tkwiącego w każdym z nas ducha odkrywcy. I dzięki temu stało się tym, czym jest obecnie – jednym z największych, światowych stowarzyszeń naukowych i edukacyjnych, oknem na cuda tego świata i instytucją mającą wpływ na życie milionów ludzi.