„Ryba zagłady” znaleziona na plaży. Czy to zwiastun kataklizmu?
Fale wyrzuciły na brzeg rzadkiego wstęgora królewskiego, zwanego „rybą zagłady”. Według dawnych wierzeń, jego pojawienie się zwiastowało nadchodzący kataklizm.
W tym artykule: „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Mało znane gatunki zwierząt zawsze wzbudzają ogromne zainteresowanie, zwłaszcza gdy ich nagrania trafiają do sieci. Nie inaczej było w przypadku niezwykłego znaleziska na jednej z plaż w Meksyku, gdzie fale wyrzuciły na brzeg tajemnicze stworzenie. Jak się później okazało, była to owiana wieloma legendami „ryba zagłady”. „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski (Regalecus glesne), dawniej znany jako król śledziowy, to prawdziwy gigant oceanicznych głębin. Jego długie, bocznie spłaszczone ciało przypomina szeroką wstęgę, co tłumaczy jego nazwę. Przydomek „królewski” zawdzięcza natomiast efektownej, czerwonej płetwie grzbietowej. Przeciętna długość dorosłego osobnika wynosi od 6 do 8 metrów, choć odnotowano również rekordowe okazy mierzące 11 metrów. Istnieją też relacje sugerujące, że niektóre osobniki mogły osiągnąć nawet 17 metrów. Najcięższy potwierdzony okaz ważył 272 kilogramy. Można go spotkać we wszystkich oceanach oraz w wielu morzach na całym świecie. Zazwyczaj przebywa na głębokościach od 20 do 1000 metrów. Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? Wstęgor królewski często bywa nazywany „rybą zagłady” lub „zwiastunem zagłady”. To określenie wywodzi się z wierzeń, według których pojawienie się tej ryby blisko brzegu jest złowieszczym omenem, zapowiadającym nadchodzący kataklizm. Najsilniej ten mit zakorzenił się w Japonii, gdzie każda obserwacja tej ryby wzbudza obawy o nadciągające trzęsienie ziemi czy tsunami. Naukowcy podchodzą do tych wierzeń z dystansem. Dotychczas nie znaleziono bowiem żadnych racjonalnych dowodów na to, że pojawienie się wstęgora królewskiego zwiastowałby jakąkolwiek katastrofę. Gdyby jednak ta hipoteza miała potwierdzenie w rzeczywistości, jej przykładem mogłyby być wydarzenia z 2011 r. w Japonii oraz z 2024 r. w Los Angeles. W obu przypadkach najpierw pojawiły się wstęgory królewskie, a niedługo później doszło do trzęsienia ziemi. „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Wstęgor królewski ponownie dał o sobie znać. Tym razem fale wyrzuciły go na brzeg meksykańskiej plaży Playa El Quemado, a nagranie z tego zdarzenia momentalnie przyciągnęło uwagę internautów. Eksperci zwracają uwagę, że coraz częstsze wynurzanie się „ryby zagłady” może być efektem zmian środowiskowych, prądów morskich lub chorób. Naukowcy sugerują, że osłabione lub stare osobniki tracą zdolność do życia w głębinach i wypływają na powierzchnię. W ostatnich miesiącach wstęgory królewskie były obserwowane na Filipinach oraz dwukrotnie w Kalifornii. Jeden z okazów trafił do Southwest Fisheries Science Center, gdzie pobrano próbki do dalszych badań. Analiza tego osobnika pozwoli lepiej poznać biologię i zachowanie całego gatunku. – Podobnie jak w przypadku wcześniejszych przypadków, możemy dowiedzieć się więcej o historii życia tych ryb, które zamieszkują oceaniczne głębiny poza zasięgiem światła słonecznego – przyznał Ben Frable, kierownik Marine Vertebrate Collection. Źródła: X (dawny Twitter); wprost.pl; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Od zmierzchu do świtu – tak żyje puszczyk zwyczajny. Jest najpospolitszą sową Europy
Polska nazwa puszczyka zwyczajnego nie oddaje tego, jak ciekawym jest ptakiem. Zwyczajność może oznaczać tu tylko jedno: póki co jest gatunkiem licznym i niezagrożonym. Występuje od zawsze na terenie Polski i Europy i znalazł sobie poczesne miejsce w folklorze wielu krajów.
Spis treści: Puszczyk zwyczajny – zasięg i częstość występowania Biologia puszczyka zwyczajnego Nocne życie puszczyka zwyczajnego Puszczyk w kulturze ludowej i popularnej Jego głos słychać w horrorach, a w dawnych wierzeniach był tajemniczym wysłannikiem śmierci. Puszczyk zwyczajny to fascynująca sowa, która, mimo iż pospolita, kryje się przed ludzkim wzrokiem w mroku nocy. Nocne życie puszczyka jest intensywne, ciekawe i całkiem głośne – bo najbardziej charakterystyczną i znaną cechą tego ptaka jest jego głos. Puszczyk zwyczajny – zasięg i częstość występowania Jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym i łatwo adaptującym się do różnych środowisk. Naturalny zasięg występowania puszczyka zwyczajnego obejmuje niemal całą Europę, z wyjątkiem północnych krańców Skandynawii oraz Islandii. Na wschodzie jego areał rozciąga się przez Rosję, północną część Azji Środkowej i Syberię. Spotykany jest również w północnej Afryce oraz na Bliskim Wschodzie, a także wyspowo w Pakistanie i północnych Indiach. Puszczyk zwyczajny preferuje lasy, choć równie dobrze radzi sobie w pobliżu ludzkich siedzib. Często zasiedla parki miejskie, ogrody, gospodarstwa i cmentarze. Jest gatunkiem osiadłym – dorosłe osobniki rzadko migrują na większe odległości. Tylko młode puszczyki, po opuszczeniu gniazda podejmują wędrówki w poszukiwaniu własnego terytorium, które może obejmować od kilku do kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych. Według najnowszych danych Monitoringu Ptaków Polski, w 2024 r. puszczyk zwyczajny był najliczniejszą leśną sową w kraju. Jego obecność stwierdzono na ponad 90% badanych powierzchni. Szacunkowo w Polsce co roku rozmnaża się do 75 tysięcy par puszczyków. W Europie – nawet milion. Biologia puszczyka zwyczajnego Puszczyk to ptak średniej wielkości (41–46 cm) o krępej sylwetce, krótkim ogonie i dużej, okrągłej głowie bez charakterystycznych „uszu”, czyli kępek piór, które występują u innych sów, np. uszatki. Waży około 450 g (samce) lub 550 g (samice). Rozpiętość skrzydeł to 81–96 cm. W jego umaszczeniu dominują różne odcienie brązu, szarości i beżu, co jest świetnym kamuflażem. Wyróżnia się dwie główne odmiany barwne puszczyka: szarą i brązową. Oczy puszczyka są duże, ciemnobrązowe lub czarne, co odróżnia go od wielu innych sów o żółtych tęczówkach. Puszczyk zwyczajny to skuteczny nocny drapieżnik i prawdziwy foodie, jedzący niemal wszystko co się rusza. Jego dieta jest ogromnie zróżnicowana. Do tego stopnia, że naukowcy na podstawie odchodów i wypluwek puszczyków wyciągają wnioski na temat gatunków zamieszkujących dany rejon. Puszczyki polują przede wszystkim na gryzonie, ale nie pogardzą także innymi ssakami, ptakami, owadami, płazami, gadami, rybami, ślimakami i dżdżownicami. Słowaccy naukowcy w 2011 r. w wypluwkach i odchodach puszczyków naliczyli pozostałości aż 89 gatunków zwierząt. Puszczyk może upolować ofiarę ważącą do około 350 gramów, a zatem także np. młode króliki i zające. Czasem odważnie atakuje także łasice i gronostaje. Sporo ryzykując, bo są one równie drapieżne, co sam puszczyk. Nocny tryb życia sprawia, że ofiarą puszczyków pada także wiele gatunków nietoperzy. Charakterystyczne pohukiwanie puszczyka to tylko jeden z wydawanych przez tego ptaka odgłosów. Pohukują zwykle samce, a samice odpowiadają im bardziej urozmaiconym i krótszym „kiwik”. Puszczyki używają głosu niemal ciągle i w różnych celach – podczas godów, aby się wzajemnie ostrzegać, czy odgonić intruzów lub rywali. Pisklęta także głośno nawołują, gdy są głodne. Puszczyki są monogamiczne i często tworzą trwałe pary na całe życie. Okres lęgowy rozpoczyna się wczesną wiosną, ale pierwsze zaloty zaczynają się już w styczniu-lutym. Łatwo wtedy usłyszeć godowe nawoływania puszczyków i „konwersacje” samców i samic. Samica składa 2–5 jaj, najczęściej w dziupli, bo puszczyki podobnie jak inne sowy nie budują gniazd. Inkubacja trwa około miesiąca. Samica pozostaje w gnieździe, a samiec dostarcza jej pokarm. Po wykluciu pisklęta są karmione przez oboje rodziców i po ok. 3 miesiącach usamodzielniają się. Nocne życie puszczyka zwyczajnego Jest ptakiem aktywnym tylko w nocy, najbardziej – od zmroku do północy. Kiedy karmi młode może polować aż do rana, by nadążyć za apetytem szybko rosnących piskląt. Całe dnie przesypia w bezpiecznych kryjówkach, dlatego zobaczenie puszczyka zwyczajnego jest tak trudne. Chyba że zdecyduje się założyć gniazdo w pobliżu ludzkich siedzib, co zdarza się bardzo często, także w miastach. Poluje w sposób charakterystyczny dla sów – wypatruje ofiary z ukrycia, po czym błyskawicznie atakuje, lecąc bezszelestnie dzięki specjalnej budowie piór. Bezgłośny lot to nie tylko świetne przystosowanie do polowania, także jeden z powodów dla których był uważany za ptaka demonicznego, pojawiającego się nagle nie wiadomo skąd i równie szybko znikającego w mrokach nocy. Duże oczy puszczyka zwyczajnego wychwytują nawet minimalne ilości światła, umożliwiając dostrzeżenie ofiary w ciemności i zaroślach. Podobnie jak inne sowy posiada asymetrycznie rozmieszczone otwory uszne, co pozwala precyzyjnie lokalizować dźwięk. Puszczyk w kulturze ludowej i popularnej Ponieważ jest ptakiem nocnym, zawsze i wszędzie był kojarzony z mrokiem i tajemnicą. Nawet historia jego nazwy to odzwierciedla. Łacińska nazwa puszczyka – Strix – oraz całej rodziny puszczykowatych – Strigidae – ma ten sam rdzeń co polska nazwa „strzyga”, oznaczająca jednego z demonów w mitologii słowiańskiej. Pochodzi od greckiego słowa oznaczającego sowę. Ale puszczykowate określano wcześniej także m.in. nazwami scotiaptex (gr. „ciemność”, „mrok”) oraz ulula (łac. „ululare” – wyć, krzyczeć). Przeciągły i tajemniczy głos puszczyka zwyczajnego wedle polskich dawnych wierzeń mógł zwiastować zarówno dobre, jak i złe nowiny. W jego pohukiwaniu doszukiwano się różnych słów, np. „pójdź” czy „powij” i zależnie od tego przypisywano im różną treść. Częściej jednak puszczyk zapowiadał śmierć, rzadziej narodziny. Wraz z krukami i wronami był zaliczany do ptaków złowróżbnych. Sposobem na odgonienie złych mocy bywało powieszenie martwej sowy na drzwiach. Mógł to być zarówno puszczyk jak i inna sowa, np. puchacz. Nawet jeśli nigdy nie usłyszeliśmy puszczyka w naturze, z pewnością każdy słyszał jego głos w niejednym filmie. Jego melodyjne pohukiwanie jest często wykorzystywane w horrorach i innych gatunkach filmowych, w scenach związanych z nocą, grozą i tajemniczością. Także w filmach amerykańskich, których twórcom najwyraźniej nie przeszkadza, że puszczyki nie występują w USA. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ptaki zimujące w Polsce – jakie gatunki można spotkać zimą?
Ptaki zimujące w Polsce potrafią zachwycić zdolnościami adaptacji do życia w trudnych warunkach. Sprawdź, jakie gatunki można spotkać zimą w naszym kraju i jak można im pomóc w przetrwaniu chłodnych miesięcy.
Spis treści: Dlaczego ptaki zimują w Polsce Najpopularniejsze gatunki ptaków zimujących Gdzie obserwować ptaki zimujące? Jak pomagać ptakom zimującym w Polsce? Nie wszystkie ptaki odlatują na zimę – wiele gatunków decyduje się zostać i szukać pożywienia w trudnych warunkach. Ptaki zimujące w Polsce to zarówno nasi stali mieszkańcy, jak i goście z północy. Poznaj gatunki, które możesz spotkać zimą na ulicach polskich miast. Dlaczego ptaki zimują w Polsce Nie wszystkie ptaki zimujące w Polsce spędzają nad Wisłą cały rok. Niektóre gatunki przylatują do nas z chłodniejszych zakątków Europy. Te, które żyją wśród nas stale, określa się mianem ptaków osiadłych. Gatunki przylatujące z kolei nazywamy ptakami migrującymi. Ptaki osiadłe, takie jak dzięcioły, wróble czy sikorki nie muszą migrować daleko, bo są lepiej przystosowane do środowiska, w którym żyją. Inne w poszukiwaniu pożywienia i łagodniejszego klimatu migrują z północy do Polski. Czasem zdarza się jednak tak, że gatunki osiadłe odlatują na zimę, a migrujące pozostają w naszym kraju na dłużej. Nieraz już ornitolodzy obserwowali w Polsce gatunki ptaków, których się tu nie spodziewali. Znana była sprawa sprzed dwóch lat, kiedy to w październiku 2023 roku w centrum Warszawy, na tzw. „Patelni” udokumentowano obecność rzadko spotykanej w naszym kraju pokrzewki aksamitnej (Curruca melanocephala). Gatunek ten pochodzi z basenu Morza Śródziemnego i jest uważany za osiadły, czyli rzadko opuszczający swoje naturalne środowisko. Z jakichś powodów jednak zawędrował aż do Warszawy. Być może to silne południowe wiatry skierowały pokrzywkę na północ. Najpopularniejsze gatunki ptaków zimujących Do najpopularniejszych gatunków zimujących w Polsce i najczęściej spotykanych należą m.in. ptaki wróblowate, krukowate, wodne, a także gołębiowate, dzięciołowate i drozdowate, rzadziej szponiaste i sowy. Oto 7 gatunków ptaków, które możemy spotkać zimą na ulicach polskich miast. Krzyżówka zwyczajna (Anas platyrhynchos) Kaczka krzyżówka jest ptakiem wodnym. Jej naturalny zasięg obejmuje całą półkulę północną. Dzięki badaniom ornitologicznym ustalono, że gatunek ten wędruje, choć niektóre populacje są osiadłe. Na ulicach polskich miast krzyżówkę można spotkać nad zbiornikami wodnymi, np. w parkach czy ogrodach, ale również nad rzeką, jeziorem czy sadzawką w ogrodzie. Jest też uznawana za jedno ze zwierząt gospodarskich. Wrona siwa (Corvus corone) Wrona siwa to ptak monogamiczny, co oznacza, że wiąże się pary na całe życie. W ubiegłym wieku ten gatunek najliczniej występował w krajobrazie rolniczym. Dzisiaj dużo łatwiej spotkamy wronę siwą w mieście. Jak wspominał w jednym z wywiadów w 2019 r. w miesięczniku „Dzikie Życie” nieżyjący już prof. Ludwik Tomiałojć, wybitny naukowiec i ikona polskiej ornitologii: „Kiedyś wrona była gatunkiem pospolitym na polach. Za orzącym traktorem szły zwykle dwa bociany, pięć wron, dziesięć gawronów i szpaki. Teraz prawie nic”. Wróbel zwyczajny (Passer domesticus) Wróbel zwyczajny, kiedyś nazywany domowym, pierwotnie zamieszkiwał Bliski Wschód. Około 200 lat temu, wraz z Europejczykami, rozpoczął podbój świata, kolonizując wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Według trendów liczebności ptaków z 2018 r. wróbel należy do trzech najliczniejszych gatunków ptaków lęgowych w Polsce, obok skowronka i zięby. Najczęściej spotkać go można w aglomeracjach miejskich, czyli w miejscach takich jak parki, skwery oraz okolice zabudowań mieszkalnych i żywopłotów. Gołąb miejski (Columba livia forma urbana) Gołąb miejski to jeden z najliczniej spotykanych ptaków w miastach przez cały rok. Wywodzi się od dzikich gołębi skalnych (Columba livia), zamieszkujących klify i jaskinie. Spotkać go można zarówno na ulicy, jak i np. w metrze. Ptaki te, z powodu zanieczyszczeń i przenoszenia chorób mogą być niesłusznie postrzegane jako zagrożenie dla ludzi. Gołębie miejskie są troskliwymi rodzicami i dobierają się w pary na całe życie. Wykazują też niezwykłe zdolności wykorzystywania charakterystycznych punktów krajobrazu do nawigacji podczas lotu. Sikorka bogatka (Parus major) W Polsce według Komisji Faunistycznej zajmującą się dokumentowaniem ptaków w naszym kraju stwierdzono aż 7 gatunków sikor. Wśród nich sikorka bogatka jest jednym z najpowszechniejszych gatunków występujących na obszarze miast. Podczas zimy przylatuje jako pierwsza do karmników, chwyta niełuskany słonecznik i migiem zaszywa się w gęstwinie drzew. Nie pogardzi również orzechami oraz tłuszczem słoniny. Sikorki dzięki swoim umiejętnościom rzadko głodują. Dzięki zaś zadziorności, bogatka potrafi zabić ptaka innego gatunku lub walecznie go przegonić. Zamieszkuje lasy, parki i ogrody, gdzie też najczęściej można ją spotkać zimą. Sikorka modraszka (Cyanistes caeruleus) Modraszka, inaczej zwana sikorą modrą jest tuż po bogatce najliczniejszym gatunkiem lęgowym wśród sikor w Polsce. Modraszkę można rozpoznać po niebieskim ciemieniu. Ptaki te zasiedlają różne typy lasów i zadrzewień. Podczas zimowej pory roku modraszki często odwiedzają karmniki w celu łatwego pożywienia się, ale też żywią się owocami roślin. Na terenie miasta najczęściej można zaobserwować ten gatunek na drzewach przyulicznych, w parkach, skwerach, ogrodach i sadach. Gawron (Corvus frugilegus) Gawron to duży czarny ptak z szaro-białym dziobem. Był niegdyś nazywany gapą. Według czerwonej listy ptaków Polski jest uznany za gatunek narażony na wyginięcie. Pomimo spadków liczebności populacji, gawrony nadal można spotkać na terenach zurbanizowanych podczas zimy, czyli w mieście. Ptaki często koczują w parkach, zagajnikach, alejach czy na osiedlach w pobliżu ludzi. Gdzie obserwować ptaki zimujące? Ptaki zimujące można obserwować w wielu miejscach, gdzie występują drzewa, krzewy lub inna roślinność. Najlepsze lokalizacje do obserwacji to lasy, parki i ogrody. Dodatkowo, obszary wodne, takie jak rzeki, jeziora czy stawy, przyciągają liczne gatunki ptaków wodnych. Zgodnie z danymi z Monitoringu Zimujących Ptaków Wodnych (MPP) w 2024 roku, najliczniejszymi gatunkami nad wodą w Polsce były: krzyżówka, gągoł, łyska, czernica, kormoran oraz 9 innych gatunków. W środowiskach niezwiązanych z wodą, zwłaszcza tam, gdzie znajdują się karmniki i łatwy dostęp do pożywienia, obserwuje się większą różnorodność gatunków. W miastach wiele ptaków zimuje lub przebywa przez cały rok, korzystając z obfitości pokarmu, co ułatwia im przetrwanie zimy. Dla obserwatorów ptaków miejskie środowisko daje dogodne warunki do podglądania skrzydlatych sąsiadów, przynosząc wiele frajdy i korzyści edukacyjnych. Jak pomagać ptakom zimującym w Polsce? Pomagać skrzydlatym mieszkańcom możemy na różne sposoby, z których najpopularniejszym jest ich dokarmianie. To działanie może przynosić zarówno korzyści jak i pewne zagrożenia. Z dokarmiania korzystają nie tylko gatunki osiadłe, ale też i przybysze z Północy, takie jak jemiołuszki, jery czy gile. Niektóre teorie sugerują, że regularne dokarmianie może prowadzić do uzależnienia ptaków, a nagłe zaprzestanie dostarczania pokarmu mogłoby narazić zwierzęta na głód, zwłaszcza jeśli przyzwyczaiły się do łatwo dostępnego jedzenia. Ponadto wskazuje się, że dokarmianie ma negatywny wpływ na instynkty migracyjne, co powoduje, że niektóre osobniki mogą zrezygnować z odlotów na zimowiska, pozostając w miejscu. Kluczowe w dokarmianiu jest odpowiedzialność, konsekwencja i troska o bezpieczeństwo. Regularne uzupełnianie karmników, utrzymanie higieny miejsca dokarmiania czy dobór odpowiedniego jedzenia to podstawy, które pozwolą uniknąć potencjalnych problemów i pomogą przetrwać trudny zimowy okres skrzydlatym towarzyszom. Źródło: National Geographic Polska
Najładniejsze psy z włosami gubią mało sierści. Którą rasę wybrać?
Gubią mniej sierści, rzadziej uczulają i wspaniale się prezentują. Oto najładniejsze psy z włosami. Chodzi o rasy pozbawione tzw. podszerstka.
Spis treści: Co to jest podszerstek? Najładniejsze psy z włosami Hasło „najładniejsze psy z włosami” może budzić zdziwienie. Przecież prawie każdy pies ma sierść. Wyjątkami są oczywiście rasy pozbawione owłosienia, takie jak np. nagi pies meksykański czy nagi pies peruwiański. Jednak kwestia włosów u psa jest bardziej złożona. Co to jest podszerstek? U większości ras sierść składa się z dwóch części: dłuższego włosa okrywowego, krótkiego podszerstka znajdującego się przy skórze. Podszerstek jest miękki i dobrze zabezpiecza skórę zwierzęcia przed wahaniami temperatury. Jest też do pewnego stopnia nieprzemakalny. Tu dochodzimy do definicji psów z włosami. Istnieją bowiem rasy, które w ogóle nie mają podszerstka, jak boksery, buldogi czy pinczery. Tradycyjnie pojawiają się one na liście psów, które nie gubią sierści. Są też takie rasy, u których podszerstek jest słabo wykształcony. Psy z podszerstkiem nie są polecane alergikom. Na gęstych włoskach zatrzymuje się dużo alergenów. Należy jednak pamiętać, że uczulać mogą wszystkie rasy, a więc także psy z włosami. Najładniejsze psy z włosami Nie istnieje coś takiego, jak jedyny słuszny kanon zwierzęcego piękna. Dla każdego właściciela jego psiak jest najpiękniejszy, a debaty zwolenników konkretnych ras ciągną się w nieskończoność. Poniższe zestawienie najładniejszych psów z włosami jest więc bardzo subiektywne. Przedstawiamy je w kolejności alfabetycznej. Basenji Jedna z tzw. ras pierwotnych. Nazywany jest także psem kongijskim lub terierem kongijskim. Basenji jest mądry, pojętny, wesoły i wierny, niezależny i jednocześnie czujny. Wymaga dużo ruchu i szybko się nudzi. Prawie w ogóle nie szczeka. Bichon frise Małe, towarzyskie, łagodne i skore do zabawy psy. Są długowieczne. Mają długą, kręconą białą sierść, przypominającą nieco watę cukrową. Ich włosy wymagają starannej i codziennej pielęgnacji. Bichon frise to znakomita rasa dla każdego, kto potrzebuje miejskiego towarzysza. Chart afgański To pełne wdzięku psy myśliwskie pochodzące z Afganistanu. Mają długie, jedwabiste włosy, tworzące m.in. charakterystyczną długą grzywkę na głowie. Charty afgańskie to jedne z najtrudniejszych psów pod względem tresury. Lagotto romagnolo Jedyna rasa na świecie specjalizująca się w poszukiwaniu trufli. Lagotto romagnolo jest wesoły, nastawiony na współpracę z człowiekiem, zazwyczaj posłuszny, inteligentny i miły. Uważny i czujny, uwielbia spacery i pływanie. Maltańczyk Te niewielkie psy mają długie, jedwabiste i białe włosy. Maltańczyki są odważne i delikatne. Są wspaniałymi psami rodzinnymi, których osobowość zdecydowanie przerasta ich niewielkie ciała. Ich sierść wymaga codziennego szczotkowania i regularnej pielęgnacji. Shih Tzu To radosne, małe pieski do towarzystwa. Energiczne, ale odpowiednio wychowane potrafią być grzeczne i zdyscyplinowane. Shih tzu są wierne i przywiązane do właściciela, mimo to cechuje je też niezależność i upór. Yorkshire terier Popularne yorki charakteryzuje spora niezależność. Wykazują ogromne przywiązanie do właściciela. Uwielbiają spędzać czas z rodziną, samotność wyraźnie im nie służy.
Pingwin równikowy żyje na gorących wyspach Galapagos. To jeden z najrzadszych gatunków na świecie
Przez miliony lat pingwin równikowy radził sobie dobrze w ciepłym klimacie. Dziś jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Jak naukowcy próbują uratować te ptaki?
Spis treści: Skąd pingwin równikowy wziął się na równiku? Zagrożenia dla pingwinów równikowych Nowe gniazda się sprawdzają Pingwin równikowy – ciekawostki Ponad dekadę temu biolożka P. Dee Boersma wydrążyła niewielki otwór w lawie na Wyspach Galapagos. Miała nadzieję na zwabienie jednego z najrzadszych nielotów na świecie. Pięć miesięcy później para pingwinów równikowych (Spheniscus mendiculus) wprowadziła się do tak przygotowanego gniazda i odchowała młode. W następnym roku wprowadziła się tam kolejna para. Obecnie co najmniej 84 z 120 gniazd, które wydrążyli prof. Boersma z University of Washington w Seattle i jej współpracownicy, nadal nadają się do użytku. A ostatni spis liczebności pingwinów na Galapagos wykazał, że ​​jedna czwarta z nich to osobniki młodociane. To niemało zważywszy na to, że liczebność gatunku szacowana jest między 1500 a 4700 osobników. Po raz pierwszy od dłuższego czasu prof. Boersma, badaczka National Geographic mówi, że jest nadzieja dla tych ptaków. Pingwiny równikowe i tak muszą zmagać się ze zmiennym klimatem Galapagos. Woda tam jest raz ciepła, raz zimna. Zależy to od cyklicznych zjawisk pogodowych El Niño i La Niña. To drugie schładza wodę, co sprawia, że wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej pojawia się większa ilość ryb. A to z kolei przyczynia się do obecnego wzrostu populacji pingwinów równikowych, gdyż zapewnia im więcej pożywienia. Skąd pingwin równikowy wziął się na równiku? Nikt dokładnie nie wie, w jaki sposób pingwiny, które znane są z życia w południowych, często lodowatych środowiskach, znalazły się na równiku. Pingwin równikowy jest najbliżej spokrewniony z pingwinem Humboldta z wybrzeża Peru i Chile. Możliwe, że miliony lat temu niektóre pingwiny Humboldta popłynęły z prądem oceanicznym, zatrzymały się na Galapagos i tam zostały. W drodze ewolucji do trzech razy w roku nauczyły się wychowywać pisklęta na skalistych wyspach wystarczająco gorących, aby usmażyć jajko. Pingwiny z Galapagos potrzebują cienia w pobliżu wody, aby zakładać gniazda, ale drzewa są na wyspach rzadkością. Dlatego te monogamiczne czarno-białe ptaki korzystają z tuneli lawowych. To jamy, które zwykle mają około metra głębokości. Pingwiny składają w nich jedno lub dwa jaja bezpośrednio na skale. Pisklęta opuszczają gniazdo w wieku od ośmiu do dziewięciu miesięcy, chociaż czasami wracają jeszcze do rodziców po jedzenie. Zagrożenia dla pingwinów równikowych Kiedy ludzie przybyli na wyspy, sprowadzili nieznane wcześniej gatunki, takie jak koty i szczury, które polują na jaja, pisklęta, a nawet dorosłe osobniki. Komercyjne połowy w okolicznych wodach doprowadziły do ​​przełowienia wielu ryb preferowanych przez ptaki. Ale największy wpływ na pingwiny równikowe ma pogoda. W 1982 roku wyjątkowo silne zjawisko El Niño przetoczyło się przez kulę ziemską. Woda oceanu ociepliła się, uniemożliwiając wydostawanie się na powierzchnię kluczowych składników odżywczych. Brak składników odżywczych oznaczał brak ryb, czyli brak pożywienia dla pingwinów. Pisklęta najpierw głodowały, idąc do rodziców po posiłek i go nie znajdując. Następnie ginęły dorosłe osobniki. Prof. Boersma szacuje, że populacja pingwinów z Galapagos spadła wówczas o połowę, z 10 tys. do mniej niż 5000 osobników. Nigdy już się z tego nie podniosła. Nowe gniazda się sprawdzają – Gatunek ten nie radzi sobie najlepiej w niewoli, więc nie ma ogrodów zoologicznych z pingwinami równikowymi – mówi Paul Salaman. To prezes Galápagos Conservancy, amerykańskiej organizacji non-profit, która działa na rzecz ochrony dzikiej przyrody archipelagu. – Nie ma alternatywy. Naprawdę musimy wziąć się do roboty – dodaje. W 2010 roku, szukając sposobów na zwiększenie populacji, naukowcy zaobserwowali, że wiele pierwotnych miejsc lęgowych pingwinów znajdowało się na wyspach zamieszkanych przez szczury i koty. Zespół postanowił więc stworzyć nowe gniazda na wyspach, na które te drapieżniki nie mają tak dużego wpływu. Prace te finansowane były przez takie źródła jak National Geographic Society oraz Fundacja Davida i Lucile Packardów. Jak ostrzega prof. Boersma, która bada ten gatunek od 1970 r., na razie za wcześnie, by stwierdzić, czy ostatni wzrost liczby młodych pingwinów oznacza prawdziwą odbudowę populacji. – Ale jeśli będzie dużo gniazd dobrej jakości, pingwin równikowy powinien sobie poradzić – dodaje. Pingwin równikowy – ciekawostki Pingwin równikowy to jedyny gatunek pingwina gnieżdżący się na półkuli północnej. Dorosłe pingwiny równikowe mają wierzch ciała czarny, a spód biały. Na spodzie ciała biegnie szeroki czarny pas. Z kolei boki głowy otacza cienki biały pas. Ptaki te osiągają 45 cm wysokości i 2,5 kg masy ciała. Dożywają 20 lat. Pingwiny równikowe potrafią schładzać swoje ciało, m.in. poprzez dyszenie i osłanianie stóp przed słońcem. Mają też zmniejszoną ilość tkanki tłuszczowej. Pokarm tego gatunku to głównie drobne ryby. Pingwin równikowy poluje stadami, często wraz z kormoranami nielotnymi. Na pingwiny polują rekiny i walenie. Pingwin z Galapagos uznawany jest za gatunek zagrożony wyginięciem. Podlega ochronie prawnej. Źródło: National Geographic.
Pierwszy australijski karcharodontozaur, czyli „jaszczur z zębami rekina”. Jego rozmiary zaskakują
Paleontolodzy odkryli w Australii pierwsze skamieniałości należące do karcharodontozaurów. Ich cechą szczególną były ostre zęby, stąd nazwa: jaszczury o zębach rekina. Ich szczątki zdradzają tajemnicę superkontynentu Gondwana.
Spis treści: Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Jaszczur z zębami rekina nie była sam Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Nieznany do tej pory w Australii dinozaur należy do teropodów. Zwierzęta te żyły od początku późnego triasu, czyli około 228 mln lat temu, aż do końca okresu kredy, czyli 65 milionów lat temu. Wówczas doszło do impaktu, który zmiótł z powierzchni Ziemi wiele form życia, w tym dinozaury. Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Artykuł na temat znalezienia szczątków karcharodontozaurów opublikowano właśnie na łamach „Journal of Vertebrate Paleontology”. Ich nazwę można tłumaczyć jako „jaszczur z zębami rekina”. W artykule opisano badania prowadzone przez Museums Victoria Research Institute i doktoranta Monash University Jake'a Kotevskiego. Do odkrycia doszło w południowo-wschodnim stanie Wiktoria, na jego wybrzeżu. Skamieniałości znajdowały się w warstwach sprzed około 121-108 mln lat. Choć karcharodontozaury uznawane są za jednych z największych mięsożerców wszech czasów, osobniki z Australii były mniejsze niż te odkrywane dziś na innych kontynentach, co jest dość zaskakujące. Jaszczur z zębami rekina nie była sam – Odkrycie karcharodontozaurów w Australii jest przełomowe – mówi Jake Kotevski. Z jakiego powodu? Bo w tym samych warstwach paleontolodzy dostrzegli skamieniałości najstarszego znanego na świecie megaraptora (jego nazwa to „duży rabuś” – z gr. mega i łac. rapto) – dużego mięsożernego dinozaura znanego z Ameryki Południowej. – Fascynujące jest zobaczyć, jak hierarchia drapieżników w stanie Wiktoria różniła się od tej w Ameryce Południowej, gdzie karcharodontozaury osiągały rozmiary podobne do Tyrannosaurus rex, do 13 metrów, górując nad megaraptorydami. Tutaj role się odwróciły, co podkreśla wyjątkowość ekosystemu Australii z okresu kredy – dodaje Kotevski. Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Na podstawie nowych znalezisk naukowcy sądzą, że prehistoryczny krajobraz stanu Wiktoria sprzed 121-108 mln lat był zdominowany przez potężne megaraptorydy, osiągające 6-7 metrów długości, i mniejsze karcharodontozaury. Te drugie miały „zaledwie” 2-4 metry długości. Wszystkie były drapieżne i żywiły się mięsem. – Odkrycia nie tylko poszerzają australijski zapis kopalny teropodów, ale oferują też przekonujące dowody na wymianę fauny między Australią a Ameryką Południową przez Antarktydę we wczesnej kredzie. Odkrycia podważają również wcześniejsze założenia dotyczące hierarchii rozmiarów ciała w ekosystemach drapieżników Gondwany, podkreślając wyjątkową faunę Wiktorii z okresu kredy – mówi dr Thomas Rich, starszy kustosz w Museums Victoria Research Institute. Gondwana była superkontynentem, który powstał 600 mln lat temu. Z czasem zaczął się rozpadać. O tym, w jakim tempie się to działo, mówi między innymi rozprzestrzenienie gatunków zwierząt, w tym dinozaurów. Nowe znaleziska pochodzą z czasów, gdy Gondwana w dużej części już się podzieliła. Ale nie wszędzie. Skamieniałości z Wiktorii wskazują, że przyszła Australia i Ameryka Południowa były połączone, a istniejący „most” umożliwiał przemieszczanie się między nimi różnych gatunków. Taki wniosek był możliwy również dzięki porównaniu nowo odkrytych szczątków dinozaurów z tymi odkopanymi w latach 80. XX wieku na terenie Australii. Źródło: Journal of Vertebrate Paleontology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowo odkryty grzyb zamienia pająki w zombie. Co gorsza, można je spotkać w Polsce
To już kolejny przykład pasożytniczego grzyba, który zabija ofiary, a potem wykorzystuje je do dystrybucji swoich zarodników. Tym razem badacze zidentyfikowali nowy gatunek, którego ofiarami są pająki zamieszkujące Europę. Można je spotkać także w Polsce.
Spis treści: Grzyb zamienia pająki w zombie Tajemniczy mechanizm działania Czy ludzie mają powody do obaw? Nowe możliwości w nauce Słowo „zombie” zazwyczaj kojarzy nam się z tzw. żywymi trupami. To zasługa filmów grozy, które mimo wątpliwej jakości od lat cieszą się niesłabnącą popularnością. Ma ono jednak również naukowe zastosowanie, choć nie jest to oficjalna nomenklatura. Serwisy popularnonaukowe co jakiś czas informują o wirusach zombie zamrożonych na Grenlandii i dalekiej Rosji. Nie mniejsze emocje wzbudzają grzyby, które zamienią w zombie owady. Jeden z najbardziej znanych takich przypadków dotyczy mrówek i Ophiocordyceps unilateralis. Drapieżny grzyb najpierw przejmuje kontrolę nad mrówkami, a następnie je zabija. Grzyb zamienia pająki w zombie Bezbronne wobec takich grzybów nie są również pająki. Naukowcy zidentyfikowali nieznany wcześniej gatunek grzyba. Gibellula attenboroughii, działa w podobny sposób jak dalekiego kuzyna atakującego mrówki. Wywabia z siebie, zabija, a następnie wykorzystuje zwłoki pająków do rozprzestrzeniania swoich zarodników. Szczegóły tego, jak grzyb wpływa na mózg pajęczaka, pozostaje jednak zagadką. Zgodnie z badaniem opublikowanym na łamach „Fungal Systematics and Evolution” ewolucja G. attenboroughii i jego wpływ na środowiska rodzą wiele pytań – na razie bez odpowiedzi. – Bardzo dobrze znamy przypadki mrówek czy os, ale [ten grzyb – przyp. red] jest w innej rodzinie, więc to nowe źródło manipulacji zachowaniem [...] To coś naprawdę interesującego, co nie jest super powszechne w świecie pasożytów – komentuje współautor badania dr João Araújo, mykolog z Muzeum Historii Naturalnej w Danii cytowany przez cnn.com. Jak dodaje, odkrycie rzuca nowe światło na różnorodność grzybów, które jeszcze nie zostały zidentyfikowane przez naukowców. Tajemniczy mechanizm działania Gibellula attenboroughii to przedstawiciel większej grupy grzybów, które infekują wyłącznie pająki. Po raz pierwszy zaobserwowano go w 2021 roku podczas kręcenia programu telewizyjnego w opuszczonym magazynie prochu strzelniczego w Irlandii Północnej. Filmowcy dostrzegli pająka, który znajdował się w nietypowym miejscu – nie na swojej pajęczynie, lecz w odsłoniętej pozycji, co sugerowało, że coś wpłynęło na jego zachowanie. Dalsze badania potwierdziły, że grzyb infekuje dwa gatunki pająków jaskiniowych: Metellina merianae (w Polsce znany jako czaik jaskiniowy) oraz Meta menardi (sieciarz jaskiniowy), powszechnie występujące w Europie. Po zakażeniu grzyb zaczyna przejmować kontrolę nad gospodarzem, prawdopodobnie wpływając na jego układ nerwowy. Pająki opuszczają swoje bezpieczne schronienia i kierują się w bardziej odsłonięte miejsca, gdzie ostatecznie umierają. W ten sposób zarodniki grzyba mogą łatwiej rozprzestrzeniać się w powietrzu i infekować kolejne ofiary. Czy ludzie mają powody do obaw? Badacze nie wiedzą jeszcze, w jaki sposób drapieżny grzyb kontroluje pająki. Podejrzewają, że produkuje specjalne metabolity wpływające na ich mózg. Podobne mechanizmy zaobserwowano wcześniej u innych gatunków „zombie grzybów”, takich jak Ophiocordyceps. W przypadku Gibellula attenboroughii naukowcy nie zidentyfikowali jeszcze konkretnych substancji odpowiedzialnych za ten proces, ale dalsze badania mogą rzucić na to światło. Motyw pasożytniczego grzyba przejmującego kontrolę nad organizmami inspiruje twórców dzieł popkultury, czego przykładem jest gra komputerowa „The Last of Us” i serial na jej podstawie. Fabuła serii bazuje na prawdziwym grzybie atakującym owady. Cordyceps nie stanowi jednak żadnego zagrożenia dla ludzi. Jak podkreślają naukowcy, Gibellula attenboroughii także jest wyspecjalizowany w infekowaniu jedynie pająków i nie ma zdolności przystosowania się do ludzkiego organizmu. Aby zainfekować człowieka, musiałby najpierw wykształcić odporność na wysoką temperaturę ludzkiego ciała oraz mechanizmy obronne naszego układu immunologicznego, a to jest bardzo mało prawdopodobne. Nowe możliwości w nauce Choć wizja grzyba kontrolującego zachowanie może wydawać się przerażająca, jego bliższe poznanie może mieć pozytywne skutki. Eksperci podkreślają, że zrozumienie mechanizmów działania takich organizmów może doprowadzić do przełomowych odkryć w medycynie. Możliwe, że metabolity wytwarzane przez Gibellula attenboroughii znajdą zastosowanie w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer. Jest jeszcze jednak za wcześnie, aby stwierdzić to jednoznacznie. Pewnie jest natomiast, że świat grzybów jeszcze wiele tajemnic. Naukowcy szacują, że znamy zaledwie 5% wszystkich istniejących gatunków. Źródło: Fungal Systematics and Evolution Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Był na szczycie łańcucha pokarmowego. Tak wyglądał pradrapieżnik sprzed 30 milionów lat
Paleontolodzy odkryli w Egipcie doskonale zachowaną czaszkę drapieżnika sprzed 30 mln lat. Bastodont, bo taką otrzymał nazwę, żył przed wyewoluowaniem kotów, psów czy hien.
Spis treści: Przerażający hienodont z Egiptu Okoliczności odkrycia pradrapieżnika Pradrapieżnik jak egipska bogini Jak się okazuje, Egipt to nie tylko raj dla archeologów i pasjonatów historii starożytnej. Egipsko-amerykański zespół naukowców ogłosił właśnie ważne odkrycie paleontologiczne. Dotyczy dzikiego zwierzęcia, które żyło 30 milionów lat temu w rejonie dzisiejszej oazy Fajum w północnym Egipcie. Przerażający hienodont z Egiptu Odkryta czaszka należy do zwierzęcia z rodziny hienodontów, którego nazwano bastetodontem (łac. Bastetodon syrtos) – czytamy w artykule opublikowanym w „Journal of Vertebrate Paleontology”. Pradrapieżnik posiadał ostre zęby podobne do hien i potężne mięśnie szczęki. Był wielkości lamparta i ważył nie więcej niż 30 kg. Ostatecznie wymarł – nie przetrwał do naszych czasów. Znajdował się na szczycie łańcucha pokarmowego. Oznacza to, że nie zagrażało mu w zasadzie żadne inne zwierzę i to on polował. A wszystko to rozgrywało się w czasach, gdy nasi przodkowie bardziej przypominali małpy niż ludzi. Być może na nich żerował, podobnie jak na poprzednikach współczesnych hipopotamów czy słoni. Warto wspomnieć, że 30 mln temu był to obszar porośnięty gęstym lasem, a dziś – pustynia. Okoliczności odkrycia pradrapieżnika Taka historia powtarza się w czasie wykopalisk archeologicznych i paleontologicznych bardzo często. Do ważnych znalezisk dochodzi w ostatni dzień wielotygodniowych prac. Tak też było w przypadku znaleziska hienodonta. – Przez wiele dni zespół skrupulatnie wykopywał warstwy skał datowane na około 30 milionów lat. Gdy już mieliśmy kończyć naszą pracę, jeden z członków zespołu zauważył coś niezwykłego – grupę dużych zębów wystających z ziemi – wspomina paleontolożka i główna autorka badania Shorouq Al-Ashqar z Uniwersytetu w Mansurze i Uniwersytetu Amerykańskiego w Kairze. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/02/Low-ResShorouq-Al-Ashqar-the-lead-author-with-the-Bastetodon-syrtos-skull-and-a-Bastet-statue-2e39564.jpg" width="663" height="700" alt="Główna autorka badania Shorouq Al-Ashqar prezentuje znalezisko i figurkę boginii, która zainspirowała nową nazwę gatunkową" title="Główna autorka badania Shorouq Al-Ashqar prezentuje znalezisko i figurkę boginii, która zainspirowała nową nazwę gatunkową" /> Podekscytowany odkrywca zawołał pozostałych członków zespołu. Okazało się, że natrafił na prawie kompletną czaszkę prehistorycznego drapieżnika. – Jest to marzenia każdego paleontologa zajmującego się kręgowcami – podkreśla Al-Ashqar. Pradrapieżnik jak egipska bogini Odkrycia dokonano w Egipcie. Dlatego naukowcy postanowili tego drapieżnika z rodziny hienodontów, bastodontem. Pierwszy człon nazwy gatunkowej „basto” pochodzi od imienia bogini egipskiej, Bastet. Przedstawiano ją jako kobietę z kocią głową, we wczesnych etapach cywilizacji egipskiej – lwią. Była córką boga słońca Ra i chroniła ognisko rodzinne i zdrowie ludzi. – Odkrycie bastetodonta jest znaczącym osiągnięciem w zrozumieniu różnorodności i ewolucji hienodontów oraz ich globalnego rozmieszczenia – uważa Al-Shorouq. Miejsce dokonania znaleziska nie jest przypadkowe. Jak wyjaśnia jeden z autorów badania dr Matt Borths, kurator z Muzeum Historii Naturalnej Duke Lemur Center na Duke University w Durham, Fajum jest jednym z najważniejszych obszarów, jeśli chodzi o skamieniałości w Afryce. – Bez niego niewiele wiedzielibyśmy o początkach afrykańskich ekosystemów i ewolucji afrykańskich ssaków, takich jak słonie, naczelne i hienodonty – podkreśla naukowiec. W jego ocenie to nie koniec znalezisk. Najnowsze odkrycie pokazało, że w tej części Sahary nadal wiele skrywa się paleontologicznych sensacji. Źródło: Journal of Vertebrate Paleontology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy psy udomowiły się same? Na to wskazuje nowe badanie ich ewolucji
Spośród kilku teorii udomowienia wilków, coraz bardziej prawdopodobna jest ta, że to one same zdecydowały się żyć w pobliżu ludzi. Nowy matematyczny model pokazuje, że przemiana wilków w psy mogła trwać tylko 8000 lat.
Spis treści: Jak człowiek mógł kierować ewolucją psa? Teoria samoudomowienia psa Model oswajania wilków To nie koniec debaty o udomowieniu psa Pies jest towarzyszem człowieka od kilkudziesięciu tysięcy lat, a jego przodkiem jest wilk – na ten temat panuje powszechna zgoda. Ale jak właściwie do tego doszło? To pytanie na które wciąż nie mamy jasnej odpowiedzi. Udomowienie psa jest przedmiotem ożywionych debat naukowych. W procesie udomowienia bierze udział nie tylko człowiek – same zwierzęta także przystosowują się do życia obok nas. Zatem czy to ludzie sami wybierali łagodne wilki na swoich towarzyszy? A może niektóre wilki były bardziej tolerancyjne wobec ludzi i same do nich dołączały, skuszone resztkami jedzenia i większym bezpieczeństwem? Jednym z głównych pytań w tej debacie jest to, czy ewolucja miała wystarczająco dużo czasu, by sama wytworzyć nowy gatunek, jakim jest pies. Czy znając mniej więcej moment, od jakiego psy żyją z ludźmi, można obliczyć czy są efektem działania naturalnej ewolucji, czy raczej sztucznego, celowego doboru przez ludzi? Nowy zestaw modeli matematycznych, opublikowany w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society: Biological Sciences” sugeruje, że psy wyewoluowały z wilków naturalnie. Obliczenia pokazują, że w odpowiednich warunkach wilki mogłyby przekształcić się w psy w ciągu około 8000 lat. A to znacznie krócej niż najstarsze archeologiczne dowody na istnienie udomowionych psów. Jak człowiek mógł kierować ewolucją psa? Psy żyją blisko ludzi od co najmniej 30 tys. lat. Alex Capaldi, ekolog z Uniwersytetu Jamesa Madisona w Wirginii mówi: „Istnieją mocne dowody na to, że sztuczna selekcja psów była obecna we wszystkich kulturach w ciągu ostatnich 15 tys. lat”. Innymi słowy, to ludzie wybierali psy z pasującymi im cechami, zamiast pozwolić, aby ewolucja przebiegała własnym torem. Jednak co z czasami wcześniejszymi niż 15 tys. lat wstecz? Tego do tej pory nikt nie zbadał. Jedna z teorii mówi, że ludzie mogli hodować oswojone wilki i używać ich do pomocy w polowaniach. „Nie sądzę, aby prawdopodobny był scenariusz” – mówi Kathryn Lord, biolog ewolucyjny z Uniwersytetu Massachusetts Chan Medical School w Worchester. „Wilk był raczej konkurentem do polowania, niż partnerem” – dodaje. Inna hipoteza mówi, że dawni ludzie zrobili to, co i nam dzisiaj wydaje się oczywiste – podnieśli urocze małe zwierzątko i zabrali je ze sobą. Taka adopcja wilczych szczeniąt stworzyłaby izolowaną populację oswojonych wilków, które łączyłyby się w pary, powodując szybko postępującą sztuczną selekcję. Teoria samoudomowienia psa Naukowcy postanowili zweryfikować jednak inną hipotezę: co by było, gdyby wilki same wybrały życie przy człowieku? Przyciągnięte resztkami jedzenia, zamieniłyby potrzebną do polowania agresję na łatwo dostępne i nie wymagające wysiłku posiłki. Wilki w ten sposób związane z ludźmi odizolowałyby się od innych stad, rozmnażając się między sobą. Efektem byłyby coraz bardziej oswojone i związane z człowiekiem osobniki. Ta teoria, zwana hipotezą samoudomowienia, autoselekcji lub padlinożercy, zwróciła uwagę Alexa Capaldiego. Badacza zainspirowała scena w popularnonaukowym serialu „Kosmos”, prowadzonym przez Neila deGrasse Tysona. W jednym z odcinków astrofizyk siedzi przy ognisku, rzuca wilkowi ogryzioną kość i opisuje tę właśnie hipotezę. Capaldi postanowił ją zbadać. Jednym z głównych zastrzeżeń wobec teorii samoudomowienia było to, że naturalna selekcja trwałaby to zbyt długo. Do sprawdzenia tego zastrzeżenia użyto modeli matematycznych. David Elzinga, ekolog i matematyk z Uniwersytetu Wisconsin w La Crosse, mówi: „Nie sądzę, żeby ktokolwiek do tej pory próbował użyć modeli matematycznych w tej dyskusji. Choć to nie realne zwierzęta, tylko liczby, to myślę, że mogą wiele wnieść”. Model oswajania wilków Capaldi, Elzinga i ich współpracownicy zastosowali tzw. modelowanie agentowe, aby dowiedzieć się ile czasu zajmie specjacja (wytworzenie się odrębnego gatunku) w stadzie dawnych wilczych towarzyszy ludzi. Agentowe modele obliczeniowe służą do symulacji zachowań i interakcji pomiędzy autonomicznymi jednostkami. Stosuje się je m.in. w badaniu grup zwierząt, a także np. symulacjach wzrostu lasu. Capaldi i jego współpracownicy stworzyli modele, w których wilki oswojone łączą się w pary i rozmnażają z innymi wilkami oswojonymi, oraz modele, w których to się nie zdarza. Hipotetyczne wilki zostały „umieszczone” w dwóch hipotetycznych populacjach ludzi: o stałej liczebności i rosnącej. W tej pierwszej ilość dostępnego, pozostającego po człowieku pożywienia była stała. W tej drugiej było go coraz więcej. W obu modelach wykonano obliczenia dla 15 tys. lat. Wyniki silnie przemawiały za jedną z hipotez. Modele pokazały, że oswojone wilki żyjące wśród ludzi, rozmnażające się między sobą, przekształcały się w psy w 74% przypadków. Psy oddzielały się w takim przypadku od wilków po około 8000 lat i była to zmiana trwająca przynajmniej 3400 lat, a często aż do wyczerpania się „czasu” modelu. Ewolucja w nowy gatunek następowała niezależnie od tego, czy ilość pożywienia utrzymywała się na stałym poziomie, czy rosła. Ale – co ciekawe – jeśli wilki oswojone krzyżowały się z dzikimi, nigdy nie stawały się psami. Bridgett vonHoldt, biolożka ewolucyjna z Uniwersytetu Princeton uważa, że mamy tu do czynienia po prostu z naturalną selekcją, a nie „samoudomowieniem”. „Fenomen bardziej tolerancyjnych wobec ludzi wilków, które spędzają życie blisko ludzi i czerpią z tego korzyści, jest częścią doboru naturalnego” – zauważa. Dodaje również, że modele matematyczne można by wzbogacić, dodając do nich kilka znanych nam genów, odpowiedzialnych za zachowania społeczne. To mogłoby dać jeszcze lepszy obraz wczesnej ewolucji psa. To nie koniec debaty o udomowieniu psa Kathryn Loyd z kolei uważa, że nowe badanie dostarcza mocnych dowodów na to, że było wystarczająco dużo czasu na naturalną ewolucję wilka w psa. Nie rozstrzyga jednak o tym, że do tej ewolucji doszło na pewno poprzez żerowanie na resztkach pokarmu po ludziach. Mietje Germonpré, paleontolog z Królewskiego Belgijskiego Instytutu Nauk Przyrodniczych w Brukseli, przywołuje inne zastrzeżenia. „Dowody archeologiczne sugerują, że w okresie górnego paleolitu ówcześni ludzie odstraszali drapieżniki, chroniąc w ten sposób zgromadzoną przez siebie żywność” – mówi. Więc wczesne wilki mogły być po prostu przepędzane, nawet jeśli miały chęć zaprzyjaźnienia się z ludźmi i wystarczająco dużo czasu aby wyewoluować w psy. Wyniki nie oznaczają również, że jedzenie resztek po ludziach było jedynym czynnikiem wiążącym dawne wilki z ludźmi, zauważa Capaldi. „Zaszło tu więcej procesów. Chodzi tu nie o to, by wyodrębnić tylko jeden, ale by odkryć które były najważniejsze” – mówi. Autorzy badań podkreślają jednak, że udomowienie zwierzęcia to nie tylko działalność człowieka. To obopólne działanie, w wyniku którego dwa gatunki zbliżają się do siebie, by rozpocząć przyjaźń trwającą tysiące lat. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ryby to baczni obserwatorzy z głębin. Potrafią rozpoznać konkretnego człowieka
Czy ryby mogą rozpoznawać ludzi? Najnowsze badania dowodzą, że tak. Podobnie jak psy czy koty, ryby mogą tworzyć zindywidualizowane relacje z człowiekiem, identyfikując nas po cechach wizualnych. Ich zażyłość odbiega jednak od tego, co łączy opiekunów i ich czworonogów.
Spis treści: Jak widzi ryba? Eksperyment w naturalnym środowisku Ryby rozróżniają ludzi Ponoć ryby i dzieci głosu nie mają. Ryb nie można też pogłaskać – co dodatkowo w pewnym sensie deprecjonuje ich pozycję wśród innych zwierząt domowych. Ot co, mogą jedynie cieszyć oko domowników, pływając w akwarium. Wystarczy jednak zagłębić się w ich zachowania, żeby stwierdzić, że ryby to jedne z najbardziej fascynujących zwierząt na Ziemi. Mowa zarówno o rybkach akwariowych, jak i tych zamieszkujących naturalne akweny. Niektóre osobniki potrafią na przykład pływać tyłem. Do tego nielicznego grona należy m.in. okoń. Dzięki najnowszym badaniom opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Biology Letters” możemy uzupełnić ciekawostki o rybach o kolejny zaskakujący fakt. Jak widzi ryba? Naukowcy nurkujący w jednej ze stacji badawczych na Morzu Śródziemnym od kilku sezonów obserwowali, że miejscowe ryby śledziły ich i wykradały pożywienie przeznaczone na nagrody w eksperymentach. Co ciekawe, dzikie ryby zdawały się rozpoznawać konkretnego nurka. Podążały jedynie za tym, który wcześniej miał przy sobie jedzenie. Aby sprawdzić, czy to prawda, zespół badawczy z Instytutu Zachowania Zwierząt im. Maxa Plancka (MPI-AB) w Niemczech przeprowadził serię eksperymentów. Badacze nosili różne stroje do nurkowania. Jak się okazało, dzikie ryby potrafią odróżniać ludzi. Pomagają im w tym pewne wskazówki wizualne. W ostatnich dekadach relacja człowieka ze zwierzętami ewoluowała w kierunku silnej więzi porównywanej do przyjaźni. Według badań wiemy na przykład, jak pies okazuje miłość. Czy w przypadku ryb również możemy mówić o jakichkolwiek interakcjach? Za wcześnie, aby stwierdzić, że szprotki i śledzie żywią do nas jakieś uczucia. Jednak, według naukowców, nie jesteśmy im obojętni. Do tej pory nie dysponowaliśmy wieloma naukowymi dowodami na to, że ryby są w stanie rozpoznawać ludzi. Wcześniejsze badania wykazały, że jeden gatunek hodowlany, strzelczyk indyjski, potrafi rozpoznawać komputerowo wygenerowane obrazy ludzkich twarzy w warunkach laboratoryjnych. Teraz zespół MPI-AB sprawdził, czy dzikie ryby mają zdolność, a nawet motywację, by rozpoznawać nas, kiedy wkraczamy do ich podwodnego świata (np. nurkując). Wyniki badań sugerują, że ryby mogą tworzyć zindywidualizowane relacje z ludźmi. Eksperyment w naturalnym środowisku Badania przeprowadzono na głębokości 8 metrów – w otwartych wodach, toteż ryby mogły brać w nich udział dobrowolnie. W pierwszej fazie eksperymentu Katinka Soller testowała, czy ryby mogą nauczyć się podążać za konkretnym nurkiem. Nosiła jaskrawoczerwoną kamizelkę i karmiła ryby podczas pływania na dystansie 50 metrów. Stopniowo eliminowała charakterystyczne elementy stroju, aż do momentu, gdy miała na sobie jedynie standardowy sprzęt do nurkowania. Przez cały czas pokarm pozostawał ukryty. Ryby otrzymywały jedzenie dopiero po przepłynięciu całej trasy za nią. Z wielu gatunków ryb zamieszkujących obszar, w którym prowadzono badanie, w eksperyment szczególnie chętnie angażowały się dwa gatunki dorad. Po 12 dniach treningu około 20 ryb regularnie podążało za Soller, a naukowcy mogli rozpoznawać niektóre osobniki po ich cechach fizycznych. Następnie sprawdzono, czy ryby są w stanie odróżnić Katinkę od innych nurków. Soller i Maëlan Tomasek zanurkowali razem. Różnili się jednak ubiorem, np. kolorem płetw. Pierwszego dnia ryby podążały za obiema osobami. Jednak Tomasek nie karmił ryb, dlatego już drugiego dnia większość z nich wybrała podążanie za Soller. Analiza sześciu indywidualnych ryb zasugerowała, że cztery z nich wykazywały silne reakcje uczenia się. Gdy nurkowie powtórzyli eksperyment, tym razem nosząc identyczny sprzęt, ryby nie były w stanie ich rozróżnić. Sugeruje to, że ryby identyfikowały ludzi po elementach wizualnych, takich jak kolor sprzętu. Ryby rozróżniają ludzi Co ciekawe, pod wodą nurkowie również rozpoznają się po kolorach stroju. Badacze twierdzą jednak, że potencjał ryb wykracza poza dostrzeganie kolorów. Twierdzą, że gdyby eksperyment trwał dłużej, ryby mogłyby nauczyć się rozpoznawać bardziej subtelne cechy, takie jak rysy twarzy czy kształt dłoni. Wyniki badania potwierdzają liczne anegdotyczne doniesienia o zwierzętach, w tym rybach, rozpoznających ludzi. Zdaniem badaczy wiele innych gatunków ryb, w tym te hodowane w akwariach, może posługiwać się podobnymi mechanizmami. – Nie powinno nas dziwić, że te zwierzęta, które codziennie nawigują w złożonym świecie i wchodzą w interakcje z wieloma gatunkami, mogą nas rozpoznawać – podsumowuje prof. Alex Jordan z MPI-AB. Źródło: EurekAlert!, Biology Letters Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Zwierzęta wielkimi budowniczymi. Kilkaset gatunków znacząco przekształca krajobraz
Wpływ zwierząt na kształtowanie krajobrazu jest niedoceniany. Tylko w ciągu roku 500 dzikich gatunków zwierząt zmienia przestrzeń z siłą setek tysięcy ekstremalnych powodzi.
Spis treści: Co potrafią zwierzęcy inżynierowie? Potęga zwierząt w kształtowaniu krajobrazu Kluczowa rola zwierzęcych inżynierów Oczywistym wydaje się stwierdzenie, że zwierzęta wpływają na otaczającą nas przestrzeń. Po działalności kretów widzimy niewielkie kopczyki, bobry wznoszą tamy, a dżdżownice spulchniają i napowietrzają glebę. Ale jaka jest skala przekształceń krajobrazu dokonywana przez zwierzęta? Na pierwszy rzut oka nie wygląda imponująco. Co potrafią zwierzęcy inżynierowie? Prof. Gemma Harvey z Queen Mary University of London wraz z zespołem geografów fizycznych postanowiła sprawdzić, w jaki sposób setki gatunków zwierząt kształtują krajobrazy. Pracę na ten temat opublikowano właśnie na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Jest to naprawdę unikatowe badanie. Autorzy przyjrzeli się działalności ponad 600 dzikich gatunków, rodzajów lub rodzin, a także pięciu taksonom zwierząt gospodarskich, które mają przekształcają krajobraz. Zespół prof. Harvey na potrzeby analiz zapoznał się z setkami prac naukowych, w których odnotowano taką działalność zwierząt. Potęga zwierząt w kształtowaniu krajobrazu Autorów badania zaskoczyła imponująca skala energii, którą generują zwierzęta. W badaniu osobno przyjrzano się zwierzętom dzikim i hodowlanym: zwierzęta dzikie (paręset gatunków) – generują rocznie 76 000 gigadżuli. To tyle samo, co energia wytworzona przez setki tysięcy ekstremalnych powodzi. Badacze zastrzegają, że szacunki te są prawdopodobnie zaniżone, ponieważ istnieją znaczne luki w wiedzy, które dotyczą szczególnie regionów tropikalnych i subtropikalnych. Tam różnorodność biologiczna jest najwyższa, ale badania – ograniczone; zwierzęta hodowlane (zaledwie kilka gatunków) – w oparciu o opublikowane szacunki biomasy zwierząt gospodarskich, ich potencjalny wkład w procesy geomorficzne może przewyższać te generowane przez dzikie zwierzęta aż 450-krotnie i wynosić 34,5 miliona gigadżuli! View oEmbed on the source website Naukowcy wzięli pod lupę nie tylko typowych i znanych „budowniczych” – jak bobry – ale też inne zwierzęta, wśród których były owady, ssaki, ryby, ptaki i gady. W jaki sposób zwierzęta zmieniają krajobraz? Można wskazać kilka typów ich geoinżynieryjnej działalności: mieszanie i spulchnianie gleby, usuwanie ziemi – poprzez tworzenie nor, gromadzenie materiału – budowanie kopców czy gniazd, działania stabilizujące ziemię i zmniejszające erozję. Kluczowa rola zwierzęcych inżynierów Jako najciekawsze przykłady zwierząt wpływających na kształt krajobrazu można wskazać na przykład termity budujące rozległe sieci kopców w Brazylii, niektóre obejmujące tysiące kilometrów kwadratowych. Ciekawostką jest też fakt, że tarło łososia może przesunąć tyle osadów rzecznych, co coroczna powódź. Nawet – wydawałoby się – niepozorne i maleńki mrówki poprzez swoje niestrudzone działania znaczącą zmieniają strukturę gleby. – Badania te pokazują, że rola zwierząt w kształtowaniu krajobrazów na Ziemi jest znacznie bardziej znacząca, niż wcześniej uznawano. Od bobrów tworzących mokradła po mrówki budujące kopce, te różnorodne naturalne procesy mają kluczowe znaczenie. Ale ryzykujemy ich utratę wraz ze spadkiem różnorodności biologicznej – uważa prof. Harvey. Badaczka ostrzega, że prawie 30% zidentyfikowanych gatunków jest rzadkich, endemicznych lub zagrożonych. Oznacza to, że istotne procesy geomorfologiczne mogą ustać, zanim ich pełne znaczenie zostanie zrozumiane. Utrata ta może mieć poważne konsekwencje dla ekosystemów i krajobrazów. Ustalenia zaprezentowane w badaniu prof. Harvey są zbieżne z tymi z zaprezentowanymi ostatnio w tygodniku naukowym „Nature”. Potwierdzono tam kluczowy wkład termitów, mrówek i dżdżownic we wzbogacanie i napowietrzanie gleb, co przekłada się na lepszy wzrost roślin. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wilki wyginęły tu wieki temu. Ich powrót ma spowolnić globalne ocieplenie
Wilki wzbudzają różne skojarzenie. W bajkach często są przedstawiane jako czarne charaktery. Tym czasem okazuje się, że ci drapieżnicy mogą mieć zbawienny wpływ na ograniczenie emisji CO2, a więc i zawrotne tempo pogłębiających się zmian klimatu. Jak to możliwe?
Spis treści: Wilki a zmiany klimatu Czy drapieżniki uratują świat? Kto się boi wilka? Nadmierna emisja dwutlenku węgla i zmiany klimatu są jednymi z największych wyzwań dla ludzkości w XXI w. To właśnie CO2 (tak jak i inne gazy cieplarniane) zatrzymuje ciepło w atmosferze, co prowadzi do globalnego ocieplenia. Wilki a zmiany klimatu Emisje CO2 to skutek nie tylko rewolucji przemysłowej, ale też naturalnych procesów na Ziemi – np. erupcji wulkanów. Wkład człowieka w to zjawisko jest jednak znaczący. Z badań NASA wynika, że ostatnie 9 lat było najcieplejszymi w historii pomiarów. Co więcej, według Met Office w 2024 roku globalna emisja CO2 osiągnęła rekordowy poziom. Jak temu zaradzić? Sposobem mają być m.in. rozwój energii odnawialnej i elektromobilności oraz ograniczenie zużycia paliw kopalnych. Co jakiś czas słyszymy też o mniej oczywistych rozwiązaniach. Przykładowo, badanie przeprowadzone przez naukowców z University of Leeds wykazało, że reintrodukcja wilków w regionie Highlands na północy Szkocji może doprowadzić do ekspansji rodzimych lasów, a w efekcie pomóc w zmagazynowaniu 1 mln ton dwutlenku węgla rocznie. Naukowcy wskazują, że problemem dla naturalnej regeneracji lasów jest nadmierna populacja jeleni, które zjadają młode drzewka. Wprowadzenie wilków miałoby ograniczyć liczbę jeleni i umożliwić odrodzenie się drzewostanu. Według wyliczeń populacja ok. 167 wilków mogłaby skutecznie kontrolować liczebność tych zwierząt. To z kolei przełożyłoby się na wzrost powierzchni leśnej. Czy drapieżniki uratują świat Każdy wilk mógłby przyczynić się do pochłaniania około 6080 ton CO2 rocznie. To – przy obecnych wycenach wartości pochłanianego węgla – daje wartość około 154 tys. funtów na zwierzę. Wilki w Szkocji wyginęły około 250 lat temu. Ich brak doprowadził do tego, że populacja jeleni wzrosła do około 400 tys. osobników. Obecnie rodzime lasy pokrywają jedynie 4% powierzchni kraju, co czyni Szkocję jednym z najmniej zalesionych państw Europy. Dla porównania, w Europie Zachodniej populacja wilków wynosi około 12 tys. osobników, a gatunek ten zajmuje 67% swojego dawnego terytorium. Pomysł reintrodukcji wilków budzi jednak kontrowersje. Rolnicy i myśliwi obawiają się, że drapieżniki mogą stanowić zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz wpłynąć na tradycyjny model zarządzania populacją jeleni. Kto się boi wilka? Badacze podkreślają, że skuteczna reintrodukcja wymaga szerokich konsultacji społecznych i uwzględnienia interesów różnych grup. Drapieżni kuzyni psów wzbudzają lęk, jednak ciekawostki o wilkach wskazują, że w rzeczywistości to ludzie są dla nich zagrożeniem, a nie na odwrót. Cytowany przez „Guardian” Lee Schofield, współautor badania, zaznacza: „Naszym celem jest dostarczenie nowych informacji, które mogą pomóc w przyszłych dyskusjach na temat reintrodukcji wilków w Wielkiej Brytanii i innych krajach. Konieczne jest uwzględnienie społecznych aspektów i opracowanie polityk, które minimalizowałyby konflikty na linii człowiek-drapieżnik”. Czy wilki powrócą do szkockich lasów? Dyskusja na ten temat wciąż trwa. Pewne jest natomiast, że walka z kryzysem klimatycznym wymaga kreatywnych i odważnych rozwiązań. Źródło: Ecological Solutions and Evidence Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Te drapieżne ryby mają dodatkowe szczęki. Chwytają nimi ofiary z lądu
Mureny to drapieżne ryby z rodziny węgorzowatych, które nie widzą żadnego problemu w tym, że ich ulubione przysmaki chodzą po lądzie. Wykształciły w swoim gardle wysuwane szczęki, dzięki którym mogą polować ponad powierzchnią wody.
Spis treści: Podwójne szczęki muren Mureny są przystosowane do każdych warunków Zdolności muren to koszmar dla zwierząt, które żyją w pobliżu wody. Drugi zestaw szczęk błyskawicznie wysuwa się do przodu, żeby wczepić się w ofiarę i wciągnąć ją szybko do przełyku.Ten przerażający mechanizm pomaga murenie zrobić coś, co w przypadku większości ryb jest absolutnie niemożliwe. Mogą połknąć ofiarę z lądu bez konieczności opuszczania środowiska wodnego. Podwójne szczęki muren Wszystkie ryby kostnoszkieletowe – czyli te, których szkielet zbudowany jest głównie z kości, a nie z chrząstek – oprócz szczęki głównej posiadają również szczęki gardłowe. Znajdują się one za krtanią i są mniejsze od głównych szczęk w jamie gębowej. Jak podaje Narodowe Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian, służą one do chwytania i przebijania lub miażdżenia pokarmu. Jednak w przeciwieństwie do szczęk gardłowych większości ryb, te u muren są niezwykle mobilne. – Mogą przemieścić się przez gardło, by dostać się do jamy gębowej tych ryb – twierdzi prof. Rita Mehta z Wydziału Ekologii i Biologii Ewolucyjnej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz (UCSC). W 2007 roku prof. Mehta opisała, jak mureny wykorzystują ten ekstremalny ruch podczas karmienia. Używają szczęk jako swoistych kleszczy, którymi chwytają zdobycz. Kolejne badania skupiły się na filmowaniu muren w czasie polowania na swoje ofiary. View oEmbed on the source website – Opierając się na tym, co wiedzieliśmy o mechanice szczęk gardłowych u muren, miało sens, gdyby były one w stanie uchwycić zdobycz w obszarach pływowych lub na lądzie. Mogą połknąć swoją ofiarę na ziemi bez polegania na wodzie – mówi prof. Mehta. Dodaje, że w przypadku innych ryb takie sytuacje byłyby niemożliwe, jako że podczas połykania zdobyczy kluczowa jest kwestia ruchu wody, który umożliwia pokarmowi przedostanie się do żołądka. Mureny są przystosowane do każdych warunków Szkolenie muren do wychodzenia z wody w eksperymentach laboratoryjnych, a następnie rejestrowanie wyników zajęło naukowcom sześć lat. Naukowcy umieścili ryby w akwariach wyposażonych w platformy i rampy, które wystawały nad wodę. Następnie wyszkolili ryby o imionach Benjen, Marsh, Qani, Jetsom, Frosty, Flatsom i LB do wspinania się po rampach w poszukiwaniu kawałków kałamarnicy. Z czasem jedzenie było przenoszone coraz wyżej. W końcu mureny samodzielnie wynurzały się z wody i kręciły się po rampach w poszukiwaniu jedzenia. „W czasie większości prób lądowych, mureny wyginały górną jedną trzecią swego ciała, by wypełznąć częściowo z wody i uchwycić zdobycz na rampie” – relacjonują badacze. Przeanalizowali 67 filmów, stwierdzając, że ryby używały szczęk gardłowych w ten sam sposób i z tą samą prędkością – zarówno w wodzie, jak i na lądzie. Mureny nie są przeciętnymi rybami. Mogą funkcjonować podczas tymczasowego braku tlenu, a warstwa śluzu i lipidy w ich pozbawionej łusek skórze chronią je przed wysychaniem, gdy są wystawione na działanie powietrza. W połączeniu z mobilnymi szczękami gardłowymi, te cechy sprawiają, że są one bardzo wszechstronnymi i niezwykle groźnymi łowcami zarówno w mokrym, jak i suchym środowisku. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „Journal of Experimental Biology”.
Czarny diabeł morski na drugim nagraniu w historii. „Myślałem, że to sztuczna inteligencja”
Przez dziesięciolecia czarny diabeł morski uchodził za jednego z najbardziej niedostępnych mieszkańców oceanicznych otchłani. Tym razem badacze zarejestrowali go żywego, w ruchu, tuż pod powierzchnią wody. Dlaczego stwór opuścił ciemne odmęty oceanu?
Spis treści: Czarny diabeł morski gwiazdą mediów Wyjątkowo rzadkie nagranie Dlaczego czarny diabeł morski płynął ku powierzchni? Co czarny diabeł morski zdradza o głębinach morskich? Wody słone zajmują około 3/4 powierzchni naszej planety. Teoretycznie powinny być więc dobrze zbadane. A jednak najgłębsze odmęty ziemskich akwenów nadal skrywają wiele tajemnic. Szacuje się, że nie znamy ponad połowy form życia w oceanach. To, że wiemy o istnieniu pewnych żyjątek, nie musi z kolei oznaczać, że mamy pewność, jak funkcjonują na co dzień. Badanie zwierząt morskich utrudnia fakt, że wiele z nich żyje w środowiskach trudno dostępnych dla ludzi. Przykładem takiego okazu jest tzw. czarny diabeł morski. To Melanocetus johnsonii – gatunek z rodziny żabnicowatych. Czarny diabeł morski gwiazdą mediów Od kilku tygodni czarny diabeł morski gości na nagłówkach mediów na całym świecie. Dlaczego? 26 stycznia naukowcy prowadzący badania terenowe na Wyspach Kanaryjskich zobaczyli coś, czego do tej pory nie udało się udokumentować nikomu. Chodzi o nagranie czarnego diabła morskiego powoli zbliżającego się do powierzchni oceanu. – To było jak spełnienie marzeń – mówi David Jara Bogunyà, fotograf przyrody morskiej z organizacji pozarządowej Condrik Tenerife. –Kiedy byłem dzieckiem, miałem książkę z głębinowymi stworzeniami, uwielbiałem ilustracje w niej. Były dla mnie szalone. Te zwierzęta nie wyglądały na prawdziwe. A jednak przez około godzinę Jara i jego koledzy na pokładzie statku Glaucus fotografowali czarnego diabła morskiego. Czyli gatunek, który zazwyczaj pływa na głębokości od 200 do 2000 metrów. Wyjątkowo rzadkie nagranie Nieoficjalna polska nazwa „czarny diabeł morski” (Melanocetus johnsonii) jest dość adekwatna, biorąc pod uwagę ich rozwarte szczęki, ostre kły i bioluminescencyjne przynęty przyczepione do czoła – te ryby używają ich do wabienia ofiar. Ich wygląd może przerażać, ale realne zagrożenie stanowią tylko dla małych rybek (jak Nemo i Dory z animacji Disneya). Żabnice te mierzą zaledwie 15 centymetrów długości. Rzadkie nagranie z miejsca zachwyciło ekspertów na całym świecie. – Kiedy zobaczyłem je po raz pierwszy, szczerze mówiąc, nie wierzyłem własnym oczom – mówi Kory Evans, biolog ryb z Rice University. –Myślałem, że to sztuczna inteligencja. – To naprawdę rzadkie, zobaczyć tak głębokowodne stworzenie blisko powierzchni – mówi Bruce Robison, badacz z Monterey Bay Aquarium Research Institute. Robison jest specjalistą w tej dziedzinie. To on nagrał pierwszy w historii materiał filmowy przedstawiający żywego czarnego diabła morskiego. Okaz zauważono w Monterey Bay (Kalifornia) w 2014 roku na głębokości 580 metrów. Dlaczego czarny diabeł morski płynął ku powierzchni? Evans był pod wrażeniem, kiedy zauważył, że czarny diabeł morski był w ruchu. To nieoczywiste w przypadku stworzenia przystosowanego do ekstremalnego ciśnienia głębin morskich. – One się nie ruszają. To drapieżniki zasadzkowe. Siedzą tam na dnie, podskakując, więc widok okazu, który robi coś aktywnego, jest szokujący – mówi Evans. – Te ryby wyglądają groźnie i przerażająco, ale są w większości miękkie i gąbczaste. Nie ma pewności, jak i dlaczego czarny diabeł morski wydostał się na powierzchnię. Możliwych jest kilka scenariuszy. Żabnica mogła zjeść rybę z pęcherzem pławnym lub gruczołem gazowym, a ponieważ gaz ten się rozprężał, wciągnął drapieżnika w górę w toni wodnej. Ponieważ rybę zaobserwowano u wybrzeży Wysp Kanaryjskich, obszaru znanego z aktywności wulkanicznej, możliwe jest również, że żabnica utknęła w kolumnie wznoszącej się ciepłej wody utworzonej przez podmorskie szczeliny. Robison sugeruje również, że czarny diabeł morski mógł zostać połknięty przez większe zwierzę, takie jak grindwal, foka, lew morski, a nawet meduza. Następnie drapieżnik mógł go wypluć – i tak mały potwór zbliżył się do powierzchni oceanu. Co czarny diabeł morski zdradza o głębinach morskich? Czarny diabeł morski umarł wkrótce po powstanie wideo, ale zaobserwowanie żywego okazu to ogromna szansa dla naukowców. – Te zwierzęta są znane od bardzo dawna. Były łapane w sieci od XIX wieku – mówi Robison. – Po prostu wszystkie okazy, które można było wcześniej badać, były martwe. Badania te wykazały, że czarne diabły morskie wytwarzają własne światło dzięki symbiotycznej relacji z bakteriami bioluminescencyjnymi. Wiele gatunków żabnic – choć niekoniecznie ten – rozmnaża się w dość szokujący sposób. Znacznie mniejsze samce, czasami kilka na raz, łączą swoje ciała z samicą, która czerpie z ich materiału genetycznego, gdy jest gotowa do rozmnażania. Dziedzictwo okazu z Wysp Kanaryjskich będzie żyć dalej. Naukowcy zebrali martwą rybę i przekazali ją do Muzeum Przyrody i Archeologii na Teneryfie. Takie chwile powinny służyć jako przypomnienie, że w głębinach oceanu istnieje cały ukryty świat życia, o którym rzadko myślimy lub który rzadko widzimy. – Głębinowe siedlisko oceaniczne jest największą przestrzenią życiową na Ziemi. To dom dla większości zwierząt żyjących na tej planecie. Jesteśmy wyjątkami – mówi Robison. – Tak niewiele wiemy o tym, co jest głęboko. Źródło: National Geographic Opracowanie: Mateusz Łysiak
W Krakowie zobaczycie goryla z sierścią kozy. To nasz bliski krewny w świecie zwierząt
To największy przedstawiciel małp człekokształtnych i bliski zwierzęcy krewny człowieka. W Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ w Krakowie zobaczycie spektakularną rekonstrukcję goryla. Jego włosie wykonano z sierści kóz.
Spis treści: Krakowski goryl i jego „pochodzenie” W jaki sposób wykonano rekonstrukcję goryla? Nie tylko goryl, ale też neandertalczyk Rekonstrukcja goryla znalazła się na wystawie poświęconej ewolucji człowieka nieprzypadkowo. Jego linia ewolucyjna oddzieliła się od linii Homo sapiens i szympansów ok. 10 mln lat temu. Wtedy żył ostatni wspólny przodek goryli, szympansów i człowieka. Goryle są naszymi bliskimi krewnymi – dzielimy z nimi blisko 98% genów. Krakowski goryl i jego „pochodzenie” Eksperci postanowili wykonać rekonstrukcję największego znanego podgatunku goryla – nizinnego występującego nad rzeką Kongo. Samce goryli osiągają średnią wagę ok. 160 kg, choć znany jest goryl o wadze nawet 267 kg. Samice są niższe i lżejsze, ważą mniej więcej połowę tego, co samce. Egzemplarz na wystawie waży pewnie około 160 kg. – Do przeniesienia go po schodach potrzeba było trzech mężczyzn, a i tak było ciężko. Samego silikonu użyto około 60–70 kilogramów. Do tego dochodzi warstwa laminatu poliestrowo-szklanego, na którym wspiera się silikonowa skóra, i ciężar szkieletu z profili stalowych – ujawnia National Geographic Polska Małgorzata Kołodziej, kustosz Działu Antropologicznego CEP UJ. Sylwetka goryli jest bardzo charakterystyczna. Ich ramiona i górne kończyny się silnie rozbudowane, a dolne – trochę krótsze i nie tak umięśnione. Imponuje rozpiętość ramion samców, bo dochodzi do nawet 2,6 metra. Szczególną cechą goryla nizinnego są plecy pokryte srebrnym włosiem, określanym jako silverback. Pojawia się w momencie uzyskania pełnej dorosłości, zwykle około 15. roku życia. O tym, jak podobne są do nas goryle świadczy to, że posiadają na palcach linie papilarne. Na wystawie wyeksponowano stopy i ręce tak, aby było je dobrze widać. Ciekawostką jest fakt, że słowo „gorilla” pochodzi z języka greckiego i oznacza „owłosioną kobietę”. Zapewne jako pierwszy użył jej kartagiński żeglarz Hannon, który dopłynął do wybrzeży Afryki Zachodniej ok. 480 r. p.n.e. Goryle są zwierzętami niezwykle towarzyskimi, przyjaznymi i pokojowo nastawionymi. Większość czasu spędzają na poszukiwaniu pożywienia, odpoczynku i zabawie. Są wegetarianami, a głównym składnikiem ich pokarmu są owoce oraz liście. W jaki sposób wykonano rekonstrukcję goryla? Wykonane fizycznej rekonstrukcji zwierzęcia trwało w sumie około pół roku. Dużą część pracy zajęło wykonanie dużej formy i odlanie modelu. Najpierw wykonano model w skali i powstała figurka goryla, która miała zaledwie 10 cm wysokości. Kolejnym etapem było przeniesienie sylwetki ciała z minimodelu na bryłę styropianu, w środku której znajduje się przygotowany wcześniej szkielet stalowy, odpowiadający mniej więcej położeniu kręgosłupa i kości kończyn. Następnie styropian oklejono plasteliną i modeliną. W ten sposób odwzorowano fakturę skóry, jej zmarszczki i inne detale. Kolejnym krokiem było wykonanie na tej podstawie formy silikonowej – z niej odlano finalny model. – A ostatni etap wszczepiania włosów jest najbardziej czasochłonny. Wczepia się włosek koło włoska, więc też trzeba poświęcić sporo czasu – opowiada Małgorzata Kołodziej. Rekonstrukcja goryla posiada naturalne włosie od kozy, specjalnie sprowadzone do Polski przez firmy specjalizujące się w produkcji pędzli. Eksperci stwierdzili, że najlepiej będzie naśladować włosy goryla. A czy posłużono się jakimś modelem goryla? Okazuje się, że nie. Jak opowiada ekspertka, w czasie pracy wzorowano się na różnych zwierzętach na podstawie analizy filmów i zdjęć z gorylami nizinnymi, zarówno tymi w ogrodach zoologicznych, jak i w swoim środowisku naturalnym. – Posiadaliśmy czaszkę samca goryla, która to stała się wzorem do wykonania głowy – dodała Małgorzata Kołodziej. Nie tylko goryl, ale też neandertalczyk Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ prezentuje również trzy inne rekonstrukcje na ekspozycji antropologicznej w części poświęconej ewolucji człowieka. Są autorstwa Ewy Stawiarskiej i Piotra Menduckiego z firmy Kamyk z Ostrowca Świętokrzyskiego. Na wystawie można zobaczyć neandertalczyka, człowieka wyprostowanego i słynnego asutralopiteka, Lucy. Wszystkie obiekty powstały przy współpracy z antropologami z CEP UJ. Źródło: Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Umbriaga to legendarny kot-żeglarz. Do dziś jest dumą Szczecina
Tę opowieść można by zacząć tak... Dawno, dawno temu, w czasach gdy mieszkańcy Europy Środkowo-Wschodniej żyli za żelazną kurtyną, był sobie nieustraszony kot o imieniu Umbriaga. Nie był on jednak zwyczajnym futrzakiem.
W tym artykule: Legenda morza Dąbskiego Historia kota Umbriagi Pomnik kota Umbriagi, który lubił żeglować Jego historia związana jest ze Szczecinem, wodnym miastem leżącym u ujścia Odry do Bałtyku. Rzeka jest sercem tego miasta, a woda rozlewa się między jego dzielnicami, tworząc sieć kanałów i wysp. Wschodnia odnoga Odry – Regalica – zasila także wody jeziora Dąbie, zwanego przez żeglarzy Mare Dambiensis. Cały ten obszar nazywany jest także szczecińskim Międzyodrzem. To świat ptaków, ryb i wodnych kwiatów. Legenda morza Dąbskiego Legenda Mare Dambiensis (Morza Dąbskiego) narodziła się pod koniec lat 40. XX wieku w środowisku żeglarzy akademickich Szczecina. Wtedy to z przyczyn politycznych wprowadzono ograniczenia w uprawianiu żeglarstwa. Władze Polski Ludowej zamknęły dla swobodnej żeglugi Odrę, Zalew Szczeciński i polską strefę przybrzeżną. Pływanie jachtami dopuszczono tylko w Szczecinie, na wodach jeziora Dąbskiego. Była to jedna z nielicznych enklaw wolności w komunistycznym świecie. W czasach stalinowskich, żeglarze szczecińscy śnili o świecie wolności i dalekich podróżach. Stąd też, żeglując po jeziorze, nadali jego częściom nowe nazwy i sporządzili mapę. W tym czasie zrodziły się tam nowe lądy i morza, świat w który można było wpłynąć tylko jachtem. Świat tajemniczy i pełen niezwykłych przygód, które mógł przeżyć każdy, kto przekroczył granice Mare Dambiensis. Po przejściu magicznej linii czasu, można było żeglować do Morza Sargassowego, Parvo Mare, Ptasiej Wyspy, Meduzostanu, Svante, Przylądka Czterech Szkieletów, Przylądka Białego Słonia, Kanału Krętego Węża, Piwnego Rowu, Kanału Jacka, Kwadratu i Ziemi Umbriagi. Tam też znajdował się Trójkąt Bermudzki i były wraki zatopionych statków. To magiczny świat, za którym tęskni wielu z nas. Bohaterami tego akwenu byli nie tylko młodzi żeglarze, ale także kot Umbriaga. Nie był to zwykły kot, mówiono o nim kot-żeglarz. Pod taką nawą przeszedł do historii Szczecina i polskiego żeglarstwa. Historia kota Umbriagi Któregoś dnia przywałęsał się na przystań żeglarską i tam zauważyli go studenci Sekcji Żeglarskiej Akademickiego Związku Morskiego. Rezydowali oni wtedy na przystani Gocławskiej, w dawnej siedzibie Stettiner Yacht Clubu, której początki sięgają 1881 roku. Studenci zajęli się nim, nakarmili. Kot był rudy i, wbrew kociej naturze, polubił żeglowanie. Pływał ze studentami na jachtach Biały Słoń, Tuńczyk, Kaczorek, Kania, Swantewit i innych. Przez kilka lat żeglował ze studentami po Mare Dambiensis. Razem z nimi przeżywał przygody i zwiedzał świat ich marzeń. Ten kot-włóczęga gdy tylko widział studentów niosących żagle na łódkę, zaraz z podniesionym ogonem szedł za nimi, wskakiwał na pokład i był gotowy do rejsu. Zapamiętano go, bo nie lękał się fal ani rozkołysanego na wodzie jachtu. Był niezwykle odważny i ze stoickim spokojem znosił każde warunki żeglugi. Co nie jest łatwe, a wiedzą to ci, którzy byli na zafalowanym morzu. Na początku lat 50. XX wieku był uczestnikiem kolejnego rejsu po Mare Dambiensis. W czasie postoju na wyspie Dębina zszedł na ląd wraz z ludźmi i swoim zwyczajem poszedł spenetrować pobliskie zarośla. Od tej chwili ślad po nim zaginął. Kota szukano wielokrotnie, nie odnalazł się. Aby upamiętnić go, nazwano północną część wyspy Dębina Ziemią Umbriagi, która z czasem stała się celem wielu żeglarskich rejsów. Pomnik kota Umbriagi, który lubił żeglować Jak na przystaniowego kota, Umbriaga zrobił dużą karierę i – co by nie mówić – przeszedł do historii. Został jedną z legendarnych postaci szczecińskiego żeglarstwa. Na jego cześć jeden z nurtów Odry otrzymał nazwę Umbriaga. W 1975 roku nadano nazwę Umbriaga jachtowi klasy 0,5 t. typu Carter 30, na którym wiele sukcesów regatowych odnieśli szczecińscy żeglarze z kpt. Jerzym Madeją na czele. Kot jest bohaterem trzech piosenek żeglarskich: „Umbriaga” – Witolda Zamojskiego, „Kot Umbriaga” – Mirosława Kowalewskiego, „Umbriaga – kot żeglarz” – Jacka Wójcikiewicza. Jego przygody opisał w bajce pt. „Przygody Kota Umbriagi” szczeciński żeglarz i kajakarz morski Piotr Owczarski. Od 2016 roku kot patronował jednej z Międzynarodowych Nagród Żeglarskich Szczecina (Nagroda Kota Umbriagi – przyznawana dzieciom oraz placówkom oświatowym Pomorza Zachodniego i Pomorza Przedniego). W 2018 roku upamiętniono go pomnikiem na Alei Żeglarzy w Szczecinie. W 2019 roku został patronem jednego ze szczecińskich przedszkoli. Postać kota utrwaliła się wśród współczesnych szczecinian. Co roku organizowane są Biegi kota Umbriagi dla dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym. Z kotem Umbriagą prowadzona jest edukacja żeglarska dzieci, zarówno w szczecińskich przedszkolach, jak i Pałacu Młodzieży. Ponadto kot jest patronem konkursów plastycznych i bohaterem przedstawień szkolnych. Organizowane są lokalne rejsy żeglarskie szlakiem kota Umbriagi po jeziorze Dąbie. Z czasem kot żeglarz stał się jedną z wizytówek stolicy Pomorza Zachodniego. Gdy będziecie w Szczecinie, nie zapomnijcie zrobić sobie zdjęcia z kotem żeglarzem – Umbriagą. Szukajcie go nad Odrą, na Alei Żeglarzy. Może i wam uda się kiedyś popłynąć śladem Umbriagi za linię horyzontu, w świat marzeń i przygód. Wyruszając ze Szczecina żeglujcie na północ, tam gdzie wieje wiatr od morza. Źródło: National Geographic Polska
Dlaczego kot miauczy? Pomysłowe zwierzaki nauczyły się tego specjalnie dla ludzi
Koty miauczą przy ludziach znacznie częściej niż w obecności innych przedstawicieli swojego gatunku. Przyczyny tego stanu rzeczy są intrygujące. Zwierzęta nauczyły się bowiem korzystać z naszych instynktów opiekuńczych.
W tym artykule: Jak udomowiono kota? Kot, przyjaciel człowieka Dlaczego koty miauczą? Od kiedy koty towarzyszą ludziom? Długo uznawano, że zwierzęta te jako pierwsi udomowili starożytni Egipcjanie. Udomowienie kota miało nastąpić nad Nilem ok. 4 tys. lat temu. W XXI w. pojawiły się dowody archeologiczne, które podważyły tę hipotezę. Archeolodzy pracujący na Cyprze znaleźli pochówek dziecka, które pogrzebano wraz z kotem. Mogiła znajdowała się na neolitycznym stanowisku sprzed ok. 9,5 tys. lat. Koty nie występują w tym regionie, więc musiały przybyć tam z ludźmi. Obecnie przypuszcza się, że zwierzęta te zostały udomowione na Bliskim Wschodzie tysiące lat przed tym, jak zainteresowali się nimi Egipcjanie. Jak udomowiono kota? W jaki sposób koty stały się naszymi towarzyszami? Wszyscy opiekunowie kotów wiedzą, że są to zwierzęta niezależne, lubiące chodzić swoimi ścieżkami. Zanim ich drogi skrzyżowały się z naszymi, ta niezależność była posunięta znacznie dalej. Koty były samotnikami. Wolały żyć i polować w pojedynkę niż w grupach. Jeśli już wchodziły w relacje społeczne, to wyłącznie w początkowym okresie życia z matką. Wtedy (i tylko wtedy) wokalizowanie – czyli miauczenie – było jak najbardziej przydatne. Dlaczego jednak koty nauczyły się miauczeć do nas? Kocie pomruki i miauki na łamach portalu „The Conversation” analizuje Grace Carroll, zoolożka z Queen’s University Belfast. Według niej koty zostały najprawdopodobniej udomowione ok. 10 tys. lat temu. Zbiegło się to z zakładaniem przez ludzi pierwszych stałych osad. Oraz z rozwojem rolnictwa, którego skutkiem było gromadzenie zapasów żywności. Żywność, szczególnie zboża, przyciągała do ludzkich osad myszy, za którymi pojawiły się koty. Kot, przyjaciel człowieka Później wszystko potoczyło się zgodnie z zasadą „wróg twojego wroga jest twoim przyjacielem”. Ludzie musieli zwrócić uwagę na zwierzęta, które pomagały im zwalczać plagę myszy. Jednak udomowienie kotów przebiegło inaczej niż psów. Psy ludzie dobierali w pary tak, by wzmocnić pożądane cechy (np. łagodniejszy charakter czy posłuszeństwo). Koty same nauczyły się żyć obok ludzi, przy tym większe korzyści odnosiły te zwierzęta, które potrafiły zacieśniać tę relację. A w tym celu musiały dostosować do nas swoje wokalizacje. W świecie zwierząt to nic nowego. Eksperymenty Dmitrija Bielajewa, radzieckiego genetyka, prowadzone od lat 50. XX wieku wykazały, że już po kilkudziesięciu pokoleniach u dzikich lisów pojawiają się cechy udomowionych psów. Zarówno fizyczne – zwisające uszy czy kręcone ogony – jak psychiczne: zwierzęta robiły się bardziej przyjacielskie. Zmieniły się też dźwięki wydawane przez lisy. View Burdaffi on the source website Dlaczego koty miauczą? Koty, żyjąc obok ludzi, również się zmieniły. Ich mózgi się zmniejszyły, zróżnicowało się umaszczenie. Co jednak najważniejsze, koty nauczyły się wykorzystywać nasze wyczulenie na szczególny rodzaj dźwięków. Jakich? Na płacz małych dzieci. W 2009 r. wykazano, że miauczenie kotów zawiera dźwięki przypominające wysokie tony z płaczu maluchów. W ten sposób koty wykorzystują naszą wrodzą wrażliwość na odgłosy sygnalizujące niepokój, które bardzo trudno jest nam zignorować. Co ciekawe, Carroll przypomina, że my również przystosowaliśmy się dla tej relacji. Dwa lata temu naukowcy wykazali, że koty rozróżniają, kiedy ludzie mówią do nich, a kiedy do innych ludzi. Wychodzi im to szczególnie dobrze, gdy słyszą opiekunów kotów. Co ostatni rozwinęli bowiem szczególny sposób mówienia skierowany do swoich pupili (odpowiadający sposobowi, w jaki matki mówią do małych dzieci). Rezultat? „W ten sposób wzmocniliśmy więź, która odzwierciedla relację kociaka z matką” – pisze Carroll. „Z biegiem czasu koty ewoluowały, aby używać sygnałów głosowych współgrających z naszymi instynktami opiekuńczymi. W połączeniu z mową skierowaną do zwierząt ta dwustronna komunikacja podkreśla wyjątkową relację, jaką stworzyliśmy z naszymi kocimi przyjaciółmi. Wygląda na to, że koty są wygranymi w tym związku, dostosowując się do naszych zdolności opiekuńczych i zdobywając naszą uwagę” – podsumowuje naukowczyni. Źródło: The Conversation. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Lądzień czerwonatka ochoczo zapuszcza się do ludzkich siedzib. Czy jest szkodnikiem?
Lądzień czerwonatka to charakterystyczny roztocz, który licznie występuje niemal na całym świecie, w tym także w Polsce. Każdego roku, wraz z nadejściem wiosny, pojawiają się informacje o inwazji tych pajęczaków. Czy rzeczywiście należy się ich obawiać? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym jest lądzień czerwonatka? Gdzie występuje lądzień czerwonatka? Czy lądzień czerwonatka jest niebezpieczny? Czy lądzień czerwonatka może być pożyteczny? Roztocza to wyjątkowo liczny rząd pajęczaków, na który składa się ponad 30 tys. gatunków. Obejmuje mikroskopijne zwierzęta, ale wśród nich nie brakuje też prawdziwych „kolosów”, mierzących od kilku milimetrów do nawet kilku centymetrów. Lądzień czerwonatka zalicza się do drugiej grupy. Charakterystyczny pajęczak, gdy występuje w dużej populacji, jest trudny do przeoczenia, tym bardziej, że upodobał sobie miejsca, w których żyją ludzie. Czym jest lądzień czerwonatka? Trombidium holosericeum, czyli lądzień czerwonatka (zwany także aksamitką), to niewielki pajęczak z rzędu roztoczy. Reprezentuje rodzinę Trombidioidea, której przedstawiciele należą do największych poznanych roztoczy. Jak wygląda lądzień czerwonatka? Lądzień czerwonatka to niewielki pajęczak. Jego okrągły tułów (pokryty gładkimi włoskami) z dwiema parami odnóży, szczękonóżkami i sierpowato ukształtowanymi szczękoczułkami mierzy zaledwie 4 mm długości. Pod względem rozmiarów, przypomina główkę szpilki. Jest mały jak na pajęczaka, ale wśród roztoczy uchodzi za kolosa, bo większość przedstawicieli tego rzędu można obserwować tylko w powiększeniu. Mimo to, pojedynczego osobnika bardzo łatwo przeoczyć, nawet pomimo intensywnie czerwonego koloru, który jest zasługą zawartych w ciele pajęczaka karotenoidów. Jaskrawoczerwone ubarwienie to naturalny mechanizm odstraszający potencjalnych agresorów. Gdzie występuje lądzień czerwonatka? Lądzień czerwonatka doskonale czuje się na obszarach rolniczych, łąkach, w lasach i parkach. Charakterystyczny roztocz zapuszcza się także do siedzib ludzkich. To ciepłolubny pajęczak, który szuka silnie nasłonecznionych miejsc. Ochoczo odwiedza tarasy, balkony i werandy. Można go zauważyć na ramach okien, a także na elewacji budynku. Warto podkreślić, że aksamitkę można zaobserwować wyłącznie wiosną i latem, gdy słońce silnie ogrzewa ziemię. Gdy temperatura ulega obniżeniu, roztocz zapada w letarg i pozostaje w tym stanie do następnej wiosny. Czy lądzień czerwonatka jest niebezpieczny? U wielu osób pajęczaki, nawet tak niewielkie, jak lądzień czerwonatka, mogą wzbudzać lęk. Nie bez przyczyny. Kleszcz jest niewiele większy, a przecież nikogo nie trzeba przekonywać, jak bardzo jest niebezpieczny. Na szczęście lądzień czerwonatka nie stanowi żadnego zagrożenia, ani dla ludzi, ani dla zwierząt (domowych i gospodarskich). Nie gryzie, nie kąsa, nie wytwarza jadu i nie przenosi niebezpiecznych chorób. Jako „gość” jest niepożądany wyłącznie ze względu na dyskomfort, który wywołuje swoją obecnością. Bo o ile pojedyncze osobniki są praktycznie niezauważalne, to trzeba podkreślić, że niewielkie roztocze mnożą się w wyjątkowo szybkim tempie, a ich populacja może błyskawicznie zyskać na liczebności. Jak pozbyć się lądzienia czerwonatki? Swoją obecnością lądzień czerwonatka może zniechęcić do korzystania z tarasu lub balkonu, a nie można nie wspomnieć, że w poszukiwaniu ciepła te niewielkie pajęczaki zapuszczają się do pomieszczeń. Jak temu zaradzić? Najmniej inwazyjną metodą jest posadzenie na balkonie lub tarasie lawendy, kocimiętki, złocienia, wrotyczu i rozmarynu. Zapach tych roślin działa odstraszająco na niewielkiego pajęczaka i może ograniczyć jego rozprzestrzenianie, choć metoda ta nie charakteryzuje się stuprocentową skutecznością. Ostatecznym rozwiązaniem jest oprysk chemiczny. View Burdaffi on the source website To, czego na pewno nie należy robić, to rozgniatać lądzieni. W takiej sytuacji, pajęczak wypuszcza barwnik, który jest praktycznie niemożliwy do usunięcia z tkanin. Czy lądzień czerwonatka może być pożyteczny? Jeżeli jednak niewielkie roztocze nie są specjalnie uciążliwe, lepiej zostawić je w spokoju. Jak już wspomnieliśmy, ten charakterystyczny czerwony pajęczak w żaden sposób nie zagraża ludziom i zwierzętom, ale jest bezwzględny dla szkodników niszczących rośliny, będąc naturalnym regulatorem ich populacji. W ogrodzie, na balkonie czy tarasie lądzienie okazują się niezwykle pożyteczne. Nie tylko, bo są przydatne także na obszarach rolnych, gdzie ich obecność pozwala ograniczyć ilość używanych pestycydów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Męskie rozkosze” Władysława Warneńczyka. Czy syn Jagiełły był gejem?
Niemal sześćset lat po śmierci król Polski i Węgier Władysław Warneńczyk nadal cieszy się dużą popularnością. Jednym z częściej dyskutowanych tematów jest jego orientacja seksualna. Już w kronice Jana Długosza można znaleźć wzmiankę o „męskich rozkoszach” monarchy, choć historycy nie są zgodni, o jakie „rozkosze” mogło chodzić.
Spis treści: Warneńczyk w sidłach „haniebnej namiętności” Partner Warneńczyka Spór o króla W 21. odcinku serialu historycznego TVP „Królowie”, kontynuacji „Korony królów”, widzowie zobaczyli zmysłową scenę. Sługa Fedko wyciera króla Władysława Warneńczyka ręcznikiem, po czym zawstydzeni mężczyźni odsuwają się od siebie, kiedy w drzwiach pojawia się rycerz Jan Hincza. Króciutki fragment wystarczył, aby w sieci rozgorzała żywa dyskusja na temat orientacji seksualnej polskiego monarchy. Wbrew niektórym internetowym komentarzom homoseksualizm Warneńczyka nie stanowi efektu bujnej wyobraźni scenarzystów. Opiera się na jednej z możliwych interpretacji fragmentu „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” pióra Jana Długosza. a więc dzieła pisanego na dworze królewskiego brata Kazimierza Jagiellończyka. Warneńczyk w sidłach „haniebnej namiętności” Władysław Warneńczyk przyszedł na świat 31 października 1424 r. w Krakowie jako syn króla Polski Władysława II Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Wstąpił na tron jako niespełna dziesięcioletni chłopiec po śmierci ojca, zmarłego 1 czerwca 1434 r. w Grodnie. Przez kolejne pięć lat rządy regencyjne w jego imieniu sprawował biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki wraz z Radą Opiekuńczą. W 1440 r. szlachta węgierska obrała go królem Węgier, licząc na to, iż pomoże ich państwu poradzić sobie z rosnącą potęgą Turków. Pragnąc wywiązać się z pokładanych w nim nadziei, jesienią 1443 r. Władysław rozpoczął zbrojną wyprawę przeciw sułtanowi Muradowi II, która w początkowej fazie stanowiła pasmo sukcesów. 12 czerwca 1444 r. sułtan podpisał z Władysławem dziesięcioletni rozejm, lecz już we wrześniu 1444 r. król Polski i Węgier zaatakował go ponownie przy wsparciu hospodara wołoskiego Vlada II Diabła (ojca słynnego Vlada Palownika zwanego Drakulą). Skłonności polskiego króla To właśnie opisując królewskie wyprawy na Turków, Jan Długosz zamieścił kontrowersyjną informację na temat życia seksualnego władcy, której interpretacja podzieliła historyków. W opisie kampanii tureckiej Władysława Warneńczyka Jan Długosz tak przedstawiał charakter młodego monarchy: „On, skłonny do rozkoszy męskich, ani w czasie pierwszej wyprawy przeciw Turkom, ani w czasie tej drugiej, którą wtedy prowadził, gdy szalała wojna, gdy naokoło panował strach i było mnóstwo wrogów przy garstce jego wojska, kiedy należało przebłagać miłosierdzie Boże i pozyskać je sobie, on, nie zważając zupełnie na własne niebezpieczeństwo i na zagrożenie całego wojska, nie porzucał swych przeciwnych czystości, wstrętnych rozkoszy”. Rycerze Chrząstowski i Nekanda przekonywali usilnie króla, że „łatwo odniesie chwalebne i wspaniałe zwycięstwo nad silnym, licznym i walecznym wrogiem [...] jeżeli tylko z sercem pokornym, skruszonym i doskonałym złoży ślub Bogu niebieskiemu, że porzuci te cuchnące nieczystości”. Ostatecznie monarcha postanowił posłuchać rady starszych doradców i „lejąc obficie deszcze łez wobec wspomnianych dwóch rycerzy, uroczyście ślubował, że oddali od siebie haniebne namiętności i odrzuci wszelki ich odór”. Śmierć Warneńczyka Jak dalej informował na kartach swojej kroniki krakowski dziejopis, skrucha monarchy została wysłuchana, co przełożyło się na jego powodzenie w walkach z Turkami. „Boska łaskawość do tego stopnia została przejednana tym ślubem, tą pokorą i uległością, że i wówczas rozbił mnóstwo wrogów” – czytamy w „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Okazało się jednak, że Warneńczyk nie był w stanie całkowicie wyzbyć się swoich „haniebnych namiętności” i już po krótkim czasie znów oddawał się „męskim rozkoszom”. „Nie pamiętając o dobrodziejstwie Bożym i swej przysiędze, dopuścił się niegodziwej zbrodni jeszcze w czasie powrotu z tej wyprawy” – dodawał Długosz. Monarsze grzechy miały zresztą przyczynić się do tragicznego końca jego krótkiego życia. Król Polski i Węgier zginął bowiem 10 listopada 1444 r. w bitwie pod Warną nad Morzem Czarnym, w której jego wojska zostały rozgromione przez siły tureckie. Partner Warneńczyka „Męskie rozkosze”, „haniebne namiętności” czy wreszcie „niegodziwa zbrodnia” – określenia te sprawiły, że część historyków zaczęła dopatrywać się w słowach Długosza czegoś więcej niż tylko potępienia rozwiązłego życia monarchy. Historyk Paweł Fijałkowski, autor m.in. książki „Homoseksualizm. Wykluczenie – transgresja – akceptacja”, uważa, że za zwrotem „męskie rozkosze” kryje się późnośredniowieczny odpowiednik popularnego w czasach starożytnych pojęcia „miłość męska”, czyli homoseksualizm. Jego zdaniem czyny Warneńczyka musiały być postrzegane jako wyjątkowo odrażające, skoro przypisywano im klęskę władcy, a kronikarz użył tak mocnych słów na ich określenie. Podobną interpretację fragmentu „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” przyjmowali również m.in. Jerzy Besala w publikacji popularnonaukowej „Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie” czy Elwira Watała w pisanej w sensacyjnym i gawędziarskim tonie książce „Sodomici”. „Nader drogi” sekretarz Fijałkowski przypuszcza wręcz, iż Jan Długosz w zawoalowany sposób wspomniał w swojej kronice o jednej z homoerotycznych relacji monarchy. Partnerem władcy mógł być jego zdaniem starszy od niego o kilkanaście lat sekretarz Jan, syn kasztelana lwowskiego Sienka (Seńka) z Siennowa, który utonął 10 maja 1440 r. w czasie podróży Władysława z orszakiem na Węgry. „Kiedy tam Jego Najjaśniejszy Majestat oddawał się pod wieczór polowaniu na dzikie kaczki z sokołami, jego nader drogi sekretarz Jan, syn Seńka z Senniowa, z domu Korczak utopił się przypadkiem w rzece Arnath. Ten wypadek zaniepokoił serca wielu, którzy mówili, że taka śmierć sekretarza wróży zło i przeciwności królowi Władysławowi na Węgrzech” – relacjonował zdarzenie Długosz. Ów „nader drogi” monarsze Jan był wykształconym mężczyzną, absolwentem Akademii Krakowskiej. Mógł więc imponować władcy swoim wykształceniem i elokwencją. Czy jednak to właśnie on wprowadził młodego króla w arkana homoseksualnych rozkoszy (zakładając, że Władysław faktycznie był gejem)? Po latach pozostają nam w tej materii wyłącznie spekulacje. Kontrowersje wokół kroniki Część współczesnych badaczy uważa jednak, że traktowanie przekazu Jana Długosza jako dowodu na homoseksualizm Warneńczyka jest nadinterpretacją źródeł i poszukiwaniem sensacji tam, gdzie jej nie ma. Mediewista Stanisław A. Sroka, znawca stosunków polsko-węgierskich w średniowieczu, ironizował nawet w artykule „Sława, chwała i plotka. Władysław Warneńczyk jako król Węgier”, opublikowanym w 2016 r. na łamach „Przeglądu Nauk Historycznych”, że monarcha ten został okrzyknięty „nieformalnym patronem gejów w Europie Środkowej”. Przypomniał zarazem, iż w tłumaczeniu kroniki Długosza z 1869 r. zamiast zwrotu „skłonny do rozkoszy męskich” pojawia się określenie „zbyt chuciom cielesnym podległy”, które nie wskazuje w najmniejszym stopniu na homoseksualizm. Dziejopis znany był zresztą z wyolbrzymiania rzekomych grzechów polskich monarchów. Pisał choćby w skrajnie antysemickim tonie o „cuchnącym odorze” przywilejów, jakie król Kazimierz III Wielki nadał społeczności żydowskiej. Spór o króla Po latach nie sposób rozstrzygnąć, która ze stron „sporu o orientację Warneńczyka” ma rację. Trzeba bowiem uczciwie przyznać, że nie zachowały się żadne jednoznaczne przekazy o heteroseksualnych związkach monarchy. Jego matrymonialne plany należy zaś postrzegać wyłącznie w charakterze politycznych układów. Plany matrymonialne Warneńczyka Niedługo po wstąpieniu Władysława na tron projektowano jego małżeństwo z wnuczką cesarza Zygmunta Luksemburskiego Anną Habsburżanką, mającą wówczas zaledwie dwa lata. Pomysł ten nie spodobał się jej babci, cesarzowej Barbarze Cylejskiej, która wymyśliła sobie, że po owdowieniu sama poślubi młodziutkiego monarchę. Nigdy nie udało jej się jednak zrealizować tego osobliwego pomysłu. Z kolei kiedy w styczniu 1440 r. Warneńczyk został królem Węgier, sejm węgierski zaznaczył, że warunkiem objęcia przez niego władzy jest poślubienie królowej wdowy Elżbiety Luksemburskiej, córki Barbary Cylejskiej i matki Anny Habsburżanki. Ostatecznie i z tego małżeństwa nic nie wyszło, podobnie jak z ponownego swatania Władysława z Anną. W chwili śmierci króla jego młodziutka narzeczona miała bowiem dopiero dwanaście lat. Ikona LGBT Społeczność LGBTQ ma jednak dosyć jasne zdanie na temat Warneńczyka i od lat traktuje go jak „swojego”. Już w latach 80., a więc zanim jeszcze sprawa orientacji króla stała się głośna, nazwę Warneńczyk nosiła jedna z działających w Warszawie grup gejowskich. W październiku 2008 r. media obiegła wiadomość o organizowanych w Krakowie urodzinach monarchy, w czasie których miał zostać zaprezentowany spektakl o ostatnich dniach jego życia zatytułowany „Gejowskie miłostki króla”. Miasto nie wydało jednak zgody na organizację imprezy, ponieważ w tym samym czasie odbywały się obchody rocznicy wyzwolenia Krakowa spod władzy zaborczej. Rok później od Bramy Floriańskiej do grobu Władysława Warneńczyka w katedrze wawelskiej przeszedł z kolei Marsz Tęczowej Tradycji i Kultury, aby podkreślić w ten sposób, że król jest częścią queerowej historii. W 2022 r. dwumiesięcznik społeczno-kulturalny LGBTQIA „Replika” umieścił zaś postać króla na magnesie z kolekcji „polskie ikony LGBTIA”. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Nasi przodkowie nie obchodzili Walentynek. W Polsce szlacheckiej stosunek do miłości był bardzo praktyczny
Walentynki są obce naszej kulturze. W Polsce szlacheckiej organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Małżeństwa rzadko były zawierane z miłości – mówiła prof. Maria Bogucka.
Spis treści: Obyczaje Polski szlacheckiej Praktyczne podejście do miłości Frywolna epoka saska Polska tolerancja seksualna Co powiedzieliby na widok dzisiejszych walentynek nasi rodacy z czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej? prof. Maria Bogucka: To, co by powiedzieli, trzeba byłoby „wypikać” w telewizji lub wykropkować w prasie. Byliby z pewnością przerażeni, zgorszeni i zdegustowani. Walentynki są obce naszej kulturze i tradycjom. No, ale żyjemy w erze globalizacji... Obyczaje Polski szlacheckiej Przodkowie zarzuciliby nam, że przyjmujemy obce wzory, zapominając o własnych? Czyli o czym? W XVI–XVIII w. organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Trwały czasem po kilka dni. Bawiła się szlachta po dworach, ale także mieszczanie w domach, a nawet chłopi w chatach i gospodach. To się łączyło z karnawałem. Polegało na rozluźnieniu surowego obyczaju codziennego i do pewnego stopnia na zakwestionowaniu hierarchii społecznej. Szlachcic przebierał się za księdza, chłop za szlachcica, szlachcianka za karczmarkę. Ta zamiana miała ogromną rolę w rozładowywaniu napięć i zatargów społecznych. Wyśmiewano się również z małżeństw nierównych wiekiem. Urządzano im kocią muzykę pod oknami. Często się zdarzało, że dziewczęta zmuszano do małżeństw z podstarzałymi, ale wpływowymi mężczyznami? Nie. Zresztą takie przypadki kończyły się czasem tragicznie. W XVII w. Stanisław Koniecpolski, będąc w podeszłym wieku, poślubił bardzo młodą dziewczynę. Aby „stanąć na wysokości zadania”, zażył jakieś afrodyzjaki. I zmarł biedak drugą czy trzecią noc po ślubie. Cała Rzeczpospolita aż huczała na ten temat... Ale zwykle pary starano się lepiej dobierać. Co nas różni od tamtego czasu, to fakt, że małżeństwo dziś jest domeną prywatną, głównie sprawą uczuć. Natomiast w XVI–XVIII w. było na ogół zawierane nie przez parę młodych, lecz rodziny. Omawiano to, negocjowano. Działali nawet zawodowi swaci. Chodziło o to, by małżonkowie byli równi stanem i by ich majątki były podobne. Najmniej brano pod uwagę uczucia zainteresowanych. Rej pisał o małżeństwie z miłości: „Ów też zasię, co się z miłości ożeni, to też żadnym obyczajem długo w dobrym stanie trwać nie może, bo będą prędkie wymówki”. Jeszcze dosadniej potępiano małżeństwa mieszane, np. zubożałego szlachcica, który chciał podreperować finanse, łącząc się z bogatą mieszczanką, albo mieszczanina, który chciał się „wżenić” w szeregi szlachty. Otóż Wacław Potocki w wierszu „Na mieszańców” pisał: „Nie może to być dobrze wedle tej nauki, będą-li wyżłów rodzić z kundysami suki. Lepiej zawczasu topić te szczenięta”. To brutalne słowa, z dzisiejszego punktu widzenia. Ale tak właśnie wówczas oceniano małżeństwa mieszane. Praktyczne podejście do miłości Więc bardziej liczył się zdrowy rozsądek niż serce? Oczywiście były i małżeństwa zawierane z miłości. Jeśli w XVI w. rzeczywiście młodej panny nikt nie pytał o zdanie, to w XVII w. w wielu rodzinach liczono się z tym, że np. nie ma ona ochoty na jakiegoś zalotnika. Są o tym notatki w pamiętnikach i listach, np.: „No cóż, panna nie zgadza się, trudno ją przecież przymuszać”. A więc nawet młoda kobieta zdobywała coraz większą samodzielność. Małżeństwa budowano zaś na partnerskich zasadach. W Polsce kobieta miała dosyć wysoką pozycję. Zarządzała majątkiem (bo szlachta jeździła na sejmy czy wojny), wychowywała dzieci. Odgrywała nieporównywalnie większą rolę niż w krajach Europy Zachodniej. Np. w Niemczech sytuacja kobiet była bardzo niedobra, w małżeństwach często dochodziło do przemocy domowej. W Polsce oczywiście też się zdarzały patologie, ale nawet w związkach zawartych ze względu na interesy rodów po latach współżycia wyzwalały się wzajemna przyjaźń i zaufanie. Najlepiej to widać z testamentów i listów – w sposobie, w jaki piszą o małżonkach mężczyźni i kobiety. Nazywają się „towarzyszem i przyjacielem”, dziękują za wieloletnią współpracę, za troskliwą pielęgnację w chorobie, za pomoc w nieszczęściach itd. Ale romantycznej miłości, takiej jak króla do Radziwiłłówny, w Polsce nie rozumiano? W Polsce stosunek do miłości był bardzo praktyczny. U nas nie było – zwłaszcza w odróżnieniu od Francji, Hiszpanii czy Włoch – tradycji tzw. miłości dworskiej. W XII–XIV w. pojawiła się tam taka miłość platoniczna do wyidealizowanej kobiety, opiewana przez trubadurów. Błędny rycerz oddawał serce wybrance, choć wiedział, że jest dla niego nieosiągalna. Jedyne, na co mógł liczyć, to kwiat czy wstążka, rzucone z balkonu. To była miłość niespełniona i nieszczęśliwa – w związku z tym „szlachetniejsza” niż ta zwykła, która głównie miała na celu spłodzenie potomstwa. Na Zachodzie z tradycji miłości dworskiej rodziły się strofy Dantego o Beatrycze i sonety Petrarki o Laurze. U nas tego typu literatury nie ma. W takim razie związek Zbyszka i Danusi w „Krzyżakach” Sienkiewicza tak naprawdę nie mógłby się u nas zdarzyć? To było niemożliwe. Nie mieliśmy takich tradycji. Jedyne co u nas było, to w XVI w. związek Zygmunta Augusta z Radziwiłłówną, który spotkał się z niezrozumieniem. Szlachta dziwiła się, dlaczego król upiera się, by poślubić Barbarę. Przecież mógł postąpić jak każdy monarcha – wziąć ją jako nałożnicę i trzymać przy dworze, a zawrzeć małżeństwo ze względów dynastycznych. Ale to był właśnie ten cudowny kwiat miłości, rozkwitającej w społeczeństwie, które jej nie pojmuje. Szlachta bardziej już rozumiała model szalonej miłości na podłożu erotyczno-zmysłowym, jak w przypadku Sobieskiego i Marysieńki. Frywolna epoka saska A nie jest tak, że gdybyśmy przenieśli się do tamtej epoki, to okazałoby się, że nasi przodkowie byli o wiele bardziej frywolni niż my? To się zaczęło dopiero w XVII i XVIII w. Szczególnie na dworach Sasów. I dotyczyło głównie magnatów, bo średnia szlachta wciąż tkwiła w obyczajach poprzednich dziesięcioleci. Ale swoboda seksualna mężczyzn zawsze była bardzo duża. Przecież prostytucja była legalna. W miastach działały domy rozpusty. Zwykle prowadził je kat miejski. Wszędzie tam, gdzie pojawiała się większa grupa mężczyzn (np. podczas sejmu), zaraz ściągały tłumy niewiast lekkiego prowadzenia. I mężczyźni korzystali z uroków życia. Nikt się tym nie gorszył. Kontrola społeczna była za to silna w stosunku do kobiet. Chodziło o pewność, że potomstwo jest legalne. Jeżeli na wiarołomstwie przyłapano kobietę, wyciągano ostrzejsze konsekwencje. Na początku XVII w. był taki trójkąt: Zofia z Radziwiłłów, żona Krzysztofa Drohostajskiego, nawiązała romans z ubogim szlachetką Stanisławem Tymińskim. Mogła sobie na wiele pozwolić, bo Drohostajski to była średnia szlachta, a ona pochodziła z Radziwiłłów. Więc mąż trochę bał się narazić teściom. Ale sprawa romansu zrobiła się tak głośna, że wytoczył proces Tymińskiemu. Lecz oskarżył go nie o cudzołóstwo i uwiedzenie żony, lecz o kradzież klejnotów. Proces zakończył się skazaniem Tymińskiego na banicję, ale najbardziej poszkodowana była niewierna żona. Mimo że z Radziwiłłów, została zamknięta pod strażą w jakimś małym dworku na głuchej wsi. Dlaczego nie wytoczył sprawy o wiarołomstwo, lecz o kradzież? Prawdopodobnie nie chciał, by przylgnęło do niego określenie „rogacza”. Przy tym takie oskarżenie najciężej traktowano nie u nas, ale na Zachodzie. Taka sprawa kończyła się tam śmiertelnie poważnie. Mężczyzna nazwany „rogaczem” miał do wyboru dwa wyjścia: albo popełnić samobójstwo, albo zabić w pojedynku kochanka żony. Natomiast w Polsce na „rogacza” patrzono trochę z przymrużeniem oka. Bardzo piękną fraszkę napisał na ten temat Jan Kochanowski. Opisał, jak żona rodzi, a przejęty mąż krąży koło drzwi sypialni. Małżonka, żeby go pocieszyć, woła: „Nie frasuj się, nie twoje!”. Na takie żarty żaden Francuz ani Włoch by się nie zdecydował. Polska tolerancja seksualna A czy tolerowano „kochających inaczej”? Była ogromna tolerancja. Przecież Władysław IV Waza, prowadzący niezwykle bujne życie erotyczne, miewał m.in. także homoseksualne przygody. Jego faworytem był przyjaciel z lat dziecinnych Adam Kazanowski, którego obsypywał podarkami i nadaniami. Oczywiście informacje o tego typu związkach były ukrywane, gdyż mogły pokrzyżować ambitne plany polityczne króla. W źródłach znajdujemy więc najwyżej mgliste aluzje. O ile w XVI w., w dobie renesansu, ludzie dość tolerancyjnie spoglądali na różne przejawy życia erotycznego, o tyle w czasach kontrreformacji, w XVII i XVIII w., wzmożona religijność zmieniła w sposób znaczny także zachowania seksualne. Niemniej były osoby, które nie pretendując do robienia kariery, nie dbały o opinię. Zdarzało się nawet tolerowanie kazirodztwa. W XVIII w. głębokie uczucie (jak wynika z zachowanego diariusza) połączyło przyrodnie rodzeństwo – Stanisława i Annę Oświęcimów. prof. Maria Bogucka Historyczka specjalizująca się w kulturze i społeczeństwie w XVI–XVIII w. Pracowała w Instytucie Historii PAN, przez kilkadziesiąt lat kierowała Zakładem Dziejów Nowożytnych. Zmarła w 2020 r. Źródło: archiwum NG
W tych krajach Walentynki są zakazane. Za ich świętowanie grożą kary, a nawet więzienie
Celebracja miłości, zainspirowana chrześcijańskim świętym, bywa uważana za obcą i niemoralną. Oto kraje, w których Walentynek zakazano lub są one niemile widziane.
Spis treści: Arabia Saudyjska Pakistan Malezja Iran Indie Alternatywy dla Walentynek Serca, kwiaty, czekoladki i pocałunki są nieodłączną częścią Walentynek. Od wieków w cywilizacji zachodniej są one kojarzone z okazywaniem miłości. W badaniu Ipsos, przeprowadzonym wśród ludzi w 28 krajach na całym świecie, aż 55% respondentów stwierdziło, że planuje uczcić tę okazję ze swoim partnerem. Jednak dla ludzi w niektórych częściach świata, Walentynki – czyli dzień św. Walentego, chrześcijańskiego męczennika – są tabu, a nawet nielegalne. W grę wchodzą zarówno kwestie religijne, jak i obawy dotyczące rozprzestrzeniania się zachodniej kultury komercyjnej. Od zakazów po masowe aresztowania, a nawet groźby przymusowych małżeństw – takie rzeczy mogą się przydarzyć w związku ze świętowaniem miłości. Arabia Saudyjska Przez dziesięciolecia 14 lutego był po prostu kolejnym dniem w Arabii Saudyjskiej. Zakazała ona Walentynek jako święta sprzecznego z islamskim pojęciem przyzwoitości. Chociaż niektórzy ostrożnie wymieniali prezenty i kwiaty w lutym, ryzykowali w ten sposób spotkanie z policją religijną. Osoby, które ośmieliły się obchodzić Walentynki, były często aresztowane. Właścicielom sklepów uniemożliwiano sprzedaż towarów walentynkowych. Zmiana nastąpiła w 2016 r. Wówczas następca tronu Arabii Saudyjskiej, książę Mohammad bin Salman, pozbawił Komitet Krzewienia Cnót i Zapobiegania Złu wielu uprawnień. Od tego czasu, jak podaje Al Arabiya English, Saudyjczycy otwarcie przyjęli to święto. Ceny kwiatów i prezentów z serduszkami – wcześniej wysokie z powodu nielegalności Walentynek – zauważalnie spadły. Pakistan Święto to jest nadal kością niezgody w Pakistanie. W 2016 r. ówczesny prezydent kraju Mamnoon Hussain wezwał Pakistańczyków do unikania Walentynek. Przemawiając do zgromadzenia, w którym przeważały studentki podkreślał, że święto to „nie ma żadnego związku z naszą kulturą”. Uwagi te, powszechnie uznane za wyraz poparcia dla radykalnych islamistów, doprowadziły do ​​zakazu wydanego w 2017 r. przez sąd najwyższy i dekretu o usunięciu wszelkich śladów Walentynek z przestrzeni publicznej. Zakazano m.in. sprzedaży towarów i reklamowania lub promowania święta w mediach. Nie osłabiło to entuzjazmu niektórych Pakistańczyków. Pomimo ingerencji policji i nadzoru, romantyczni buntownicy znajdują sposoby na zdobycie kwiatów i wręczenie sentymentalnych prezentów na święta. Większość jednak robi to w ukryciu. „Ludzie nadal będą wychodzić, robić swoje i dobrze się bawić – może tylko na inne sposoby” – powiedział New York Times w 2018 r. jeden z „przestępców”, który planował przygotować żonie romantyczne śniadanie 14 lutego. „Nie można zakazać miłości”. Malezja Władze Malezji również zrobiły wszystko, co w ich mocy, aby wyeliminować to święto. W 2005 r. Krajowa Rada Fatwy, która interpretuje prawo islamskie i wydaje dekrety, uznała Walentynki sprzeczne z islamem, ponieważ zawierają „elementy chrześcijaństwa”. Grupy chrześcijańskie namawiały radę do ponownego rozważenia tej kwestii twierdząc, że współczesne Walentynki mają niewielki związek z chrześcijaństwem. Jednak zakaz został utrzymany. Stał się on wyjątkowo głośny po tym, gdy władze rozpoczęły masowe aresztowania osób podejrzanych o obchodzenie święta. W jednym z incydentów w 2011 r. władze w Selangor i Kuala Lumpur wzięły na cel pary w tanich hotelach i parkach publicznych. Iran Władze religijne w Iranie zwróciły się do społeczeństwa o pomoc w ściganiu osób obchodzących to święto wbrew surowym prawom religijnym. Rząd od dawna zakazał symboli tego dnia, ostrzegając, że są one „antykulturowe”. Potępił też Walentynki jako symbol niemoralności i zachodniej dekadencji. Ale Walentynki stały się tak popularne, że niektórzy islamscy radykałowie zachęcają teraz do obchodzenia starożytnego irańskiego święta Sepandārmazgān. Przypada ono 23 lutego i jest znane jako perski dzień miłości. Główną rolę odgrywa tu Spandarmad – bóstwo zoroastryjskie, które reprezentowało kochającą żonę. Nie powstrzymało to jednak wielu Irańczyków przed obchodzeniem Walentynek tajemnicy, pomimo zakazu produkcji i sprzedaży kartek walentynkowych oraz innych ozdób. Indie W Indiach skrajni nacjonaliści hinduscy protestowali przeciwko Walentynkom. Grozili nawet osobom je świętującym, atakując młode pary i obcinając im włosy lub malując im twarze na czarno. Znana kampania antywalentynkowa skupiła się na mediów społecznościowych, w których według szacunków z 2020 r. aktywnych było 518 milionów Hindusów. W 2015 r. skrajnie prawicowa hinduska partia polityczna zagroziła, że ​​zmusi osoby, które publicznie okazują sobie miłość online z okazji Walentynek, do zawarcia małżeństwa. Oraz że zmusi każdego, kto publicznie obchodzi to święto, do natychmiastowych zaślubin. Alternatywy dla Walentynek Od 2023 roku hinduski rząd proponuje obywatelom alternatywę dla święta zakochanych w dniu 14 lutego. Informacja o nowym święcie „Cow Hug Day” została przekazana w oświadczeniu departamentu ds. dobrostanu zwierząt. Dzień Przytulania Krowy nawiązuje do hinduskiej tradycji. W hinduizmie zwierzęta te są czczone jako święte, nierzadko też jako symbole macierzyństwa. Z kolei w Chinach odpowiednikiem Walentynek jest Święto Qixi. Wypada ono siódmego dnia siódmego miesiąca w chińskim kalendarzu księżycowym. W 2025 r. będzie to 29 sierpnia. Święto to obchodzą głównie dziewczęta, dlatego też nazywane bywa również Świętem Dziewcząt albo Świętem Córek. Źródło: National Geographic
Luperkalia to pogański festyn. Zapoczątkował on dzień zakochanych, czyli Walentynki
Luperkalia były praktykowane na długo zanim chrześcijaństwo stało się religią państwową w Cesarstwie Rzymskim. Po wydaniu edyktu tesalońskiego, wielki festyn ku czci Lupercusa miał zostać zniesiony. Jednak święto cieszyło się tak dużą popularnością, że niewielu zamierzało rezygnować z jego obchodów. Nie było innego wyjścia, jak tylko zastąpić je nowym zwyczajem, pasującym do chrześcijańskiej doktryny. Jak przebiegały luperkalia? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Luperkalia, czyli starożytny przodek walentynek Święto zakochanych zamiast festynu płodności Który Walenty patronuje zakochanym? Szukając początków tradycji dnia zakochanych, wiele osób zapewne wskaże na Noc Kupały – słowiańskie święto, przypadające na najkrótszą noc w roku. Faktycznych korzeni walentynek należy jednak szukać gdzie indziej – w starożytnym Rzymie. Wielki festyn płodności, któremu towarzyszyły nie tylko bezwstydne, ale także krwawe i bestialskie obrzędy, cieszył się tak dużą popularnością, że rzymski senat nie zamierzał dopuścić do delegalizacji jego obchodów, nawet po zalegalizowaniu chrześcijaństwa. Luperkalia, czyli starożytny przodek walentynek Wiele ze współcześnie obchodzonych świąt i praktykowanych obrzędów ma swoje korzenie w pogańskiej tradycji. Karnawał, dawniej znany jako zapusty, ugruntował się w średniowiecznej Europie, jednak naukowcy doszukują się genezy tego okresu w starożytności. Ich zdaniem, czas noworocznego folgowania sobie sięga starożytnych procesji ku czci boga Dionizosa. Nazwa najprawdopodobniej nawiązuje do carrus navalis – przypominającego okręt wozu, który służył jako platforma paradna. Oczywiście, karnawał to tylko jeden z wielu przykładów współczesnych tradycji z pogańską genezą. Kolejnym są walentynki. Coroczne święto zakochanych, które w Polsce zyskało na popularności dopiero w latach 90. XX wieku, w Europie Zachodniej i Południowej było obchodzone już w średniowieczu. Ustanowione przez Kościół, miało być przeciwwagą dla luperkaliów – rzymskiej tradycji, która w opinii duchownych była zarezerwowana jedynie dla „nikczemnego motłochu”. Czym były luperkalia? Luperkalia, ustanowione przez Euandrosa dawne rzymskie święto, pierwotnie były związane z kultem Fauna zwanego Lupercusem. Staroitaliańskie bóstwo, mające postać pół człowieka, pół kozła, patronowało płodności, lasom górskim i brało w opiekę pasterzy i ich stada. Z czasem luperkalia stały się wielkim świętem płodności, któremu towarzyszyła nie tylko huczna, suto zakrapiana winem zabawa, ale także obrzędy, które z dzisiejszej perspektywy można ocenić jedynie jako bestialskie. Kiedy obchodzono luperkalia? W Cesarstwie Rzymskim luty był miesiącem o głębokiej symbolice. Właśnie wtedy ptaki gniazdujące w Wiecznym Mieście zaczynały łączyć się w pary, co zwiastowało rychłe nadejście wiosny. Z tego względu datę obchodów luperkaliów wyznaczono na 15 lutego, jednak przygotowania rozpoczynano dzień wcześniej. 14 lutego odbywała się miłosna loteria, podczas której młodzieńcy, mający uczestniczyć w odbywających się następnego dnia obchodach, losowali imiona dziewcząt, które miały być ich partnerkami podczas luperkaliów. Właściwa zabawa rozpoczynała się 15 lutego. Przebieg luperkaliów Niemal nadzy, bo odziani jedynie w skąpe zwierzęce skóry, młodzieńcy gromadzili się w jaskini Luperkal na Palatynie, gdzie według legendy wilczyca opiekowała się bliźniakami Remusem i Romulusem. Luperkowie, bo tak ich nazywano, składali tam symboliczną ofiarę z kóz. Następnie byli namaszczani krwią zabitych zwierząt i wycierani nasączoną mlekiem wełną. Tak przygotowani, mogli przystąpić do ucztowania. Tradycyjnie Luperkami zostawali przedstawiciele najznamienitszych rodów. Przed panowaniem Juliusza Cezara byli podzieleni na dwie frakcje. Dwunastu młodzieńców reprezentowało ród Fabiani, a kolejnych dwunastu – Quintili. Za rządów Cezara, wprowadzono trzecią frakcję, reprezentującą ród Iuliani. Ze skór ofiarowanych kóz wykonywali rzemienie. Biegając wokół zboczy Palatynu, uderzali nimi każdego, kogo napotkali. Większość osób, zwłaszcza kobiet, sama wystawiała ręce, prosząc o „baty”. Należy bowiem podkreślić, że w pogańskiej tradycji zwyczaj ten miał zapewnić płodność i pomyślny poród. Nie tylko, bo służył także zmyciu wszelkich skaz poprzedniego roku i zapewnić pomyślność na mijający. W trakcie obchodów wino lało się strumieniami, a orgie nie były niczym niezwykłym. Zmierzch luperkaliów Festyn płodności mocno zakorzenił się w rzymskiej tradycji. Nawet po 380 roku, gdy Teodozjusz wydał edykt tesaloński, Rzymianie nie zamierzali rezygnować z obchodów swojego ukochanego święta, mimo że Kościół nieprzychylnym okiem patrzył na pogańską tradycję. Gdy chrześcijaństwo stało się oficjalną religią w cesarstwie, większość dawnych obrzędów po prostu wymazano z kalendarza, ale z luperkaliami nie poszło tak łatwo. W obronie święta płodności stanął rzymski senat. Politycy trwali przy stanowisku, że delegalizacja festynu zagrozi dobrobytowi i bezpieczeństwu Rzymu. W rezultacie luperkalia były jednym z nielicznych pogańskich obrzędów, który po wprowadzeniu nowej religii utrzymał się przez ponad 100 lat. Do likwidacji święta płodności doprowadził dopiero papież Gelazy I. Luperkalia zostały zniesione w 496 roku. W tym miejscu warto wspomnieć, że tradycja obchodów święta płodności dotarła do Galii i Brytanii. Jednak także tam chrześcijaństwo całkowicie wyparło pogańskie obrzędy, a luperkalia stały się częścią zamierzchłej przeszłości. Święto zakochanych zamiast festynu płodności Zwierzchnik Kościoła doskonale zdawał sobie sprawę, że jeżeli lud nie otrzyma niczego w zamian, i tak będzie praktykował dawne obrzędy, mimo oficjalnego zakazu. Nie chcąc do tego dopuścić, dzień miłosnej loterii, czyli 14 lutego, ogłosił świętem męczennika Walentego, które dziś tradycyjnie nazywane jest walentynkami. Krwawe obrzędy miały odejść do przeszłości, ale idea łączenia mężczyzn i kobiet w pary przetrwała. Kto został patronem nowego święta? Historycy do dziś nie mają pewności, który z chrześcijańskich świętych zainspirował papieża. Najprawdopodobniej chodzi o jednego z dwóch męczenników, prześladowanych w czasie panowania Klaudiusza II Gockiego. Męczennik, który wystąpił przeciw cesarzowi Pierwszy miał zostać uwięziony za posługę chrześcijanom prześladowanym przez Rzymian. Z przekazów wynika, że miał dokonać cudu przywrócenia wzroku niewidomej córce jednego ze strażników. Jednak z postacią księdza Walentego są związane także miłosne opowieści. Duchowny miał sprzeciwić się cesarzowi i mimo oficjalnego zakazu, udzielać ślubów żołnierzom. Mężczyźni nie chcieli wstępować do armii Klaudiusza. Władca był przekonany, że powodem tego jest niechęć do opuszczania żon, więc odwołał wszystkie śluby. Za sprzeciwienie się jego postanowieniu, Walenty został skazany na męczeńską śmierć. Był bity, aż skonał. Gdy to nastąpiło, oddzielono głowę od ciała duchownego. Wyrok wykonano 14 lutego 269 lub 270 roku. Biskup z misją Drugi duchowny, biskup Walenty z Terni, jako pierwszy pobłogosławił związek małżeński poganina z chrześcijanką. Miał też wysyłać swoim wiernym listy, w których głosił miłość do Chrystusa. Mimo zakazu nawracania pogan, nie zaprzestał swojego dzieła. Został za to skazany na męczeńską śmierć. Zmarł 14 lutego 273 roku, już w czasie panowania Lucjusza Domicjusza Aureliana. Który Walenty patronuje zakochanym? Wśród świętych wymienia się ponad trzydziestu mężczyzn o imieniu Walenty, ale najbardziej prawdopodobnymi kandydatami do miana patrona dnia 14 lutego są wymienieni wyżej. Uważa się, że święto zakochanych jest poświęcone drugiemu męczennikowi. Wskazuje na to choćby inskrypcja na jego grobie w katedrze w Terni: „św. Walenty, patron miłości”. Należy jednak podkreślić, że niektórzy uczeni wysunęli tezę, że w praktyce chodzi o jedną i tę samą osobę. Obu chrześcijańskich męczenników łączy nie tylko imię. Zaskakującą zbieżnością jest przypuszczalna dzień śmierci. Obaj zginęli 14 lutego, czyli w dzień miłosnej loterii poprzedzającej obchody luperkaliów. Wielu podobieństw można doszukać się także w ich działalności. To skłoniło niektórych naukowców do wysunięcia tezy, że w praktyce mowa tu o jednej osobie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Mostów miłości” jest coraz więcej. Romantyczny gest czy wandalizm?
To zjawisko jednych rozczula, a innych irytuje. Kłódkomania, bo o niej mowa, na stałe wpisała się w krajobrazy miast nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. Kłódki z inicjałami zakochanych pojawiają się bardzo szybko na nowych mostach, a nawet i kładkach. Na pewno je widzieliście. I to nie raz.
Spis treści: Kłódki na mostach. Co to za zwyczaj? Gdzie znajdują się najsłynniejsze „mosty miłości”? Czy wieszanie kłódek na moście jest legalne? Zakochani, trzymając się za ręce, wchodzą na most. Stają obok siebie przy barierce. Nie, nie skaczą w odmęty. Wyjmują kłódkę, składają na niej podpis niezmywalnym flamastrem, po czym przypinają ją do balustrady. Kluczyk wrzucają do rzeki. Tak wygląda rytuał, który od lat odprawiany jest na „mostach miłości” na całym świecie. Kłódki na mostach. Co to za zwyczaj? Globalna kłódkomania wybuchła w 2006 r., kiedy włoski pisarz Federico Moccia opisał w powieści „Tylko ciebie chcę” scenę, w której główni bohaterowie, na znak miłości, przypinają kłódkę na Ponte Milvio w Rzymie, a kluczyk wrzucają do Tybru. Czytelnicy byli zachwyceni. Wkrótce na Ponte Milvio kłódki zaczęły pojawiać się naprawdę. Czy oznacza to, że za nowe globalne szaleństwo odpowiedzialny jest powieściopisarz? Nie. Tradycja wieszania kłódek prawdopodobnie pochodzi ze wschodnich Chin, znad Jeziora Qiandao. Na jednej z wysp znajdujących się na jeziorze odwiedzający mają możliwość zakupu pamiątkowych kłódek. Umieszczają na nich osobiste wiadomości i wieszają w specjalnie do tego przeznaczonym miejscu. Każdego roku kłódki są zdejmowane, a napisy wyświetlane w porządku chronologicznym w hali wystawowej, aby zwiedzający mogli zobaczyć swe oryginalne inskrypcje. W Europie kłódki pojawiły się latach 80. XX wieku. Mieszkańcy węgierskiego miasta Pecz przypinali je do żelaznego ogrodzenia przy ulicy Pannoniusa, łączącej główny plac miasta z katedrą. Skąd ten zwyczaj? Tego do końca nie wiadomo, ale tradycje podchwycili zakochani i jest tam do dziś podtrzymywana. Gdzie znajdują się najsłynniejsze „mosty miłości”? Metalowe kłódki zakochanych są wciąż szczególnie popularne we Włoszech. „Mosty miłości” można zobaczyć podczas zwiedzania Wenecji, Florencji, Turynu, Palermo i oczywiście Werony. W tym mieście zakochani wieszają kłódki pod balkonem szekspirowskiej Julii. W innych europejskich i światowych metropoliach kłódki przypina się już nie tylko do mostów. Można je zobaczyć na ogrodzeniach, bramach czy metalowych konstrukcjach budynków. W Polsce po raz pierwszy kłódkomania na większą skalę dotarła do Wrocławia. Zakochani upodobali sobie szczególnie Most Tumski – jeden z piękniejszych w stolicy Dolnego Śląska. A jak to wygląda w innych polskich miastach? W Krakowie kłódki umieszcza się na kładce Bernatce, która łączy Kazimierz i Podgórze. W Gdańsku rytuał można zobaczyć na moście przy ulicy Korzennej, nieopodal Ratusza Staromiejskiego. W Bydgoszczy „kłódki zakochanych" wiszą na jednej z trzech kładek dla pieszych przy Wyspie Młyńskiej. W Opolu w pobliżu kultowej naleśnikarni „Grabówka”. W Szczecinie zakochani spotykają się w Parku Kasprowicza. W Poznaniu na Moście Biskupa Jordana. W Rzeszowie na Mostku na Bulwarach. W Olsztynie na moście Zamkowym. W Warszawie „mostem miłości” miał zostać Most Poniatowskiego. Zwyczaj się jednak nie przyjął. W Walentynki 2010 roku zakochani masowo odwiedzali Most Świętokrzyski, gdzie powiesili wiele kłódek. Po 2 tygodniach zostały jednak skradzione. Wydaje się jednak, że i stolica nareszcie doczeka się miejsca, które będzie symbolizować najpiękniejsze uczucie. Od zeszłego roku kłódki zaczynają pojawiać się na nowej kładce pieszo-rowerowej nad Wisłą. Czy wieszanie kłódek na moście jest legalne? – Z punktu widzenia prawa nie jest to wykroczenie. Zakaz wieszania kłódek może wprowadzić jedynie zarządca mostu – informuje Sławomir Chełchowski, rzecznik Straży Miejskiej we Wrocławiu. – Z wypowiedzi miejskiego konserwatora zabytków wynika, że kłódki nie zaburzają estetyki zabytkowego mostu i mogą pozostać – uspokajała kilka lat temu Ewa Mazur, rzeczniczka prasowa Zarządu Dróg Miejskich i Utrzymania Miasta we Wrocławiu. Warto jednak pamiętać, że przesuwanie kłódek po żelaznej balustradzie powoduje powstawanie ognisk korozji. Przewidziana na 100–150 lat konstrukcja będzie musiała zatem być remontowana częściej. Tym bardziej, że miłosnych kłódek przybywa błyskawicznie. W 2007 roku latarnia w Rzymie, na której wisiały kłódki, zaczęła się niebezpiecznie uginać się pod ich ciężarem. Burmistrz Rzymu proponował, żeby konstrukcję przenieść na Kapitol. Jednak po protestach mieszkańców zdecydowano się na zamontowanie żelaznych wzmocnień u podstawy latarni. Źródło: National Geographic Polska
Erotyczna poezja Owidiusza nikogo nie pozostawiała obojętnym. To przyczyna jego wygnania?
Pisanie skandalicznych wierszy o bogach i śmiertelnikach przyniosło Owidiuszowi wielu rzymskich fanów. Wyjątkiem był cesarz August, który wygnał poetę. Ale czy powodem rzeczywiście były jego śmiałe wiersze?
Spis treści: Wczesny sukces Owidiusza Owidiusza recepta na romans Metamorfozy Owidiusza Gniew cesarza Augusta Tajemnice wygnania Owidiusza Znany dziś z „Metamorfoz”, olśniewających przeróbek greckich i łacińskich mitów, Owidiusz zasłynął również w swoich czasach z żywej, kontrowersyjnej poezji miłosnej, w tym „Amores” (Miłości) i „Ars amatoria” (Sztuka kochania). Te szczere poetyckie refleksje na temat rzymskich zwyczajów seksualnych przyniosły mu sławę, ale także przyczyniły się do jego upadku. Po opublikowaniu swojego opus magnum Owidiusz podpadł cesarzowi, został zmuszony do opuszczenia Rzymu i wygnany do Tomis, miasta nad Morzem Czarnym. To właśnie tutaj, na obrzeżach imperium, Owidiusz tęsknił za swoim ukochanym Rzymem i błagał o powrót. Według relacji samego Owidiusza, wygnanie było karą za „błąd”, który rozwścieczył cesarza Oktawiana Augusta. Owidiusz uważał się za szczęściarza, że uniknął egzekucji za to przestępstwo, ale nigdy nie wyznał, co nabroił. Uczeni przez wieki zastanawiali się nad przyczyną wygnania, która do dziś pozostaje zagadką. Wczesny sukces Owidiusza Owidiusz urodził się w 43 r. p.n.e. w Sulmo (obecnie Sulmona), 160 km na wschód od Rzymu. Jego listy i „Tristia” („Żale”), pięciotomowy zbiór wierszy napisanych na wygnaniu, dostarczyły historykom wielu szczegółów autobiograficznych. Od młodości opisywał siebie jako urodzonego poetę. Po krótkim okresie podróżowania, a następnie studiowania w Atenach, zrezygnował z kariery politycznej i udał się do Rzymu, by zostać poetą. Zakochał się w tym mieście, a jego mieszkańcy – w jego twórczości. Ukończonym w 16 r. p.n.e. pierwszym ważnym dziełem Owidiusza były „Amores”, zbiór wierszy opisujących romans z młodą kobietą o imieniu Koryna. W tym pierwszym tomiku z wierszami Owidiusz użył eleganckiego, ironicznego stylu. Niektórzy sugerowali, że Koryna istniała naprawdę. Sydoniusz Apolinary, żyjący w V wieku poeta, zidentyfikował ją jako Julię Starszą, córkę Augusta, i twierdził, że Owidiusz miał z nią romans. Sydoniusz przypisał ten skandaliczny związek wygnaniu Owidiusza, ale późniejsi historycy obalili tę teorię. Większość komentatorów uważa Korynę za postać fikcyjną. Po tym debiucie Owidiusz odnosił jeden sukces za drugim. Jego „Heroides” („Heroidy”) to seria dramatycznych monologów skupiających się na opiewanych w mitach kobietach, w tym Dydonie, Medei i Ariadnie, które rozpaczają nad złym traktowaniem przez swoich kochanków. Owidiusza recepta na romans Trzyczęściowe dzieło „Sztuka kochania”, ukończone około 2 r. n.e., było sensacją. Pierwsze dwie części to poradnik dla mężczyzn dotyczący uwodzenia kobiet i utrzymywania ich miłości. Owidiusz twierdzi, że nieobecność sprawia, iż serce staje się bardziej czułe, a pytanie o wiek kobiety nie jest receptą na uwodzenie. Część trzecia skierowana jest do kobiet i zawiera sugestię, że wzbudzanie zazdrości w kochanku nie jest takim złym pomysłem. Owidiusz trafił na wydawniczą żyłę złota. Jego podręcznik dawał młodym odbiorcom praktyczne wskazówki pod przykrywką formalnego dzieła dydaktycznego. Ale pomimo sukcesu, Owidiusz pragnął bardziej uczonych czytelników. Kariera Owidiusza rozpoczęła się, gdy rzymskie kręgi literackie zaczytywały się twórczością Wergiliusza i Horacego. Wergiliusz napisał „Eneidę”, epos o Eneaszu, trojańskim księciu i mitycznym założycielu Rzymu, podczas gdy Horacy był ceniony za swoje dowcipne satyry. Ci dwaj mężczyźni uosabiali rozkwit rzymskiej literatury pod rządami Oktawiana Augusta. W wieku 40 lat, kiedy ukończył „Sztukę kochania”, Owidiusz nie był bogaty, ani nie miał szczególnych koneksji. Posiadał lojalnego mecenasa, ale grupa literacka, z którą się związał, nie była wpływowa. Metamorfozy Owidiusza Zainspirowany do napisania tak wielkiego dzieła jak Eneida, Owidiusz stworzył „Metamorfozy”. „Przemiany pragnę śpiewać ciał w odmienne ciała” (w tłum. Brunona Kicińskiego) – napisał w pierwszych wersach. Niezwykle udany w swoim czasie tekst stał się jednym z najbardziej wpływowych dzieł literatury zachodniej, inspirując liczne dzieła sztuki, muzyki i dramatu. Miłość, pożądanie, smutek, przerażenie i boska kara wywołują serię zaskakujących zmian w opowiedzianych przez Owidiusza 250 historiach bogów i śmiertelników. Żeglarze stają się delfinami. Pocałunek rzeźbiarza Pigmaliona zmienia posąg w młodą kobietę. Za to, że szpiegował boginię Dianę podczas kąpieli, myśliwy Akteon zmienia się w jelenia, który zostaje rozszarpany przez jego psy. W jednym z najsłynniejszych fragmentów „Metamorfoz”, Dafne ucieka przed pożądliwymi zalotami Apolla i zmienia się w drzewo laurowe. Gniew cesarza Augusta W wieku 50 lat Owidiusz osiągnął szczyt swojej popularności. Jego przełomowy styl uczynił go jednym z najpopularniejszych poetów w Rzymie. Ale właśnie wtedy, u szczytu kariery, nastąpiła katastrofa. W 8 r. n.e., gdy Owidiusz zbierał pochwały za „Metamorfozy”, cesarz August postanowił go wygnać. Owidiusz do końca życia mieszkał w Tomis. Jego petycje do cesarza poszły na marne. Po śmierci Augusta w 14 r. n.e. Owidiusz próbował nakłonić jego następcę Tyberiusza do złagodzenia wyroku, ale nowy cesarz był odporny na ciągłe błagania zarówno poety, jak i jego żony Fabii. Rzymski poeta miłości zmarł w 17 r. n.e., z dala od miasta, w którym zasłynął i które tak bardzo kochał. Uczeni wciąż nie ustalili wszystkich powodów, dla których August wygnał Owidiusza. Poeta przypisywał swoją karę „carmen et error” – „wierszowi i błędowi”. Większość historyków zgadza się, że „wierszem” była „Sztuka kochania”, której obojętność na normy społeczne była sprzeczna z nową moralnością cesarską, promowaną przez Augusta. Jako główny kapłan, cesarz był strażnikiem praw i obyczajów (curator legum et morum) i chętnie przywracał tradycyjne normy społeczne. W 8 r. n.e., roku wygnania Owidiusza, „Sztuka kochania” miała już jednak ponad pięć lat. Historycy w dużej mierze zgadzają się, że chociaż wiersz mógł służyć jako dodatkowy powód niełaski Augusta, był to drugorzędny powód jego wygnania. Prawdziwą przyczyną był „błąd”, do którego Owidiusz odnosi się w różnych późniejszych pismach. Poeta nigdy go nie precyzuje, ale stwierdza, że był on nieumyślny i wynikał z głupiej pomyłki. Tajemnice wygnania Owidiusza Wysunięto wiele hipotez. Amerykański uczony John C. Thibault w swojej książce z 1964 roku, „The Mystery of Ovid’s Exile”, bada średniowieczne pisma, które spekulują na temat błędu Owidiusza. Wśród najbardziej dramatycznych hipotez jest ta, że Owidiusz wiedział o kazirodczym romansie między Augustem a jego córką Julią lub że Owidiusz miał romans z Liwią, żoną cesarza. Dwudziestowieczny brytyjski badacz Owidiusza Peter Green sugeruje, że błąd nie był natury moralnej, ale politycznej. Bardzo delikatnym tematem w tamtym czasie była kwestia sukcesji Oktawiana Augusta. Jeśli Owidiusz plotkowałby o pewnych frakcjach politycznych, jego niedyskrecje (w połączeniu ze słonością jego wcześniejszej poezji erotycznej) mogłyby wystarczyć, by przypieczętować jego los. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Język miłości sprzyja wpadkom. Uważaj na te zwroty
Język francuski jest uważany za język miłości. Tak jak i Paryż uchodzi za miasto zakochanych. Historia francuszczyzny jest jednak dość zawiła i pokazuje, jak ewoluował język Victora Hugo. Do dziś nie trudno o wpadki słowne, które mogą być wstydliwe.
Spis treści: Język francuski nabiera na znaczeniu Język miłości podbija świat Wpadki językowe. Francuski też bywa podstępny Mniej więcej do XVI wieku jedynym „poważnym” językiem była łacina. Akty prawne oraz traktaty religijne i naukowe wydawano w języku starożytnych Rzymian. W XVI wieku francuski zaczął stawać się głównym językiem piśmiennictwa. W 1539 roku na mocy edyktu z Villers-Cotterêts awansował na urzędowy język całego królestwa. Język francuski nabiera na znaczeniu Różne dialekty francuszczyzny oraz języki takie jak bretoński, baskijski czy alzacki nadal były używane w mowie. Jednak językiem pisma stał się wyłącznie coraz bardziej ustandaryzowany le francoys (XVI-wieczna forma le français, czyli język francuski). Bastard (bękart) zamienił się w bâtard, cognoisseur (koneser) w connaisseur, a słowo amour (miłość) w niezmienionym kształcie stało się ogólnokrajową normą. Prawdziwa moc edyktu z Villers-Cotterêts tkwi w jego nacjonalistycznym założeniu. Odtąd francuski miał się cieszyć taką samą estymą, co łacina. Artykuły 110 i 111 edyktu to najstarsze wciąż obowiązujące we Francji przepisy: artykuł 110 stanowi, że wszelkie akty prawne muszą być napisane w sposób jasny i zrozumiały (powodzenia!), natomiast 111, że należy je sporządzać po francusku. Równocześnie w trosce o zrozumiałość to właśnie w latach 30. XVI wieku powstały pierwsze tłumaczenia Biblii na francuski. Ponieważ jednak katolicki król Franciszek I zabraniał przekładania świętych tekstów na mowę plebsu, drukowano je w Belgii i w Szwajcarii, a potem rozprowadzano we Francji. W świecie francuskiego renesansu rodził się kolejny ruch nacjonalistyczny. W 1549 roku poeta i dyplomata Joachim du Bellay opublikował manifest La Deffence et illustration de la langue françoise (Obrona i uświetnienie języka francuskiego). Du Bellay nakłaniał poetów do pisania po francusku (nie w łacinie nowożytnej) i dorównywania literatom łacińskim, greckim i włoskim, a nawet przewyższania ich maestrią. Jego apel nie trafił w próżnię. Spod piór członków Plejady, grupy poetyckiej nazwanej na cześć mitologicznej konstelacji, na której czele stali Pierre de Ronsard i sam Joachim du Bellay, wyszły jedne z najpiękniejszych francuskich wierszy. Dzięki członkom Plejady francuski stał się szlachetną mową poezji. Język miłości podbija świat Dziś pozostaje ważnym językiem międzynarodowym, którym posługuje się około trzystu milionów użytkowników. Francuski i angielski to jedyne dwa duże języki używane na pięciu kontynentach. W 1635 roku, za rządów Ludwika XIII, powstała L’Académie française (Akademia Francuska), by pielęgnować, doskonalić i ujednolicać język francuski. Choć w ostatnich latach ów niemal boski status rodzimego języka wśród Francuzów nieco się zmniejszył, nadal przywiązują oni ogromną wagę do kwestii poprawności. Na przykład tego, czy wymawiać „s” w rodzajniku „les” przed „haricots verts” (zielone fasolki). Dla porządku dodam, że teraz wolno już stosować połączenie międzywyrazowe i wymawiać całość jako „lez aricots”. Ale jeszcze dziesięć lat temu można było za to trafić na lingwistyczną gilotynę. Zdaniem niektórych purystów Akademia za bardzo poluzowała standardy i poszła na zbytnie ustępstwa, włączając do standardowej francuszczyzny terminy takie jak „antiraciste” (z angielskiego antiracist), „machiste” (od hiszpańskiego macho) i „barbouze” (z arabskiego, bandyta na usługach władzy; termin z czasów wojny o niepodległość Algierii). Wbrew naturalnej ewolucji języka akademicy nadal mężnie trwają na posterunku i strzegą czystości francuszczyzny – czterdzieścioro muszkieterów odpiera wielomilionową armię. Wpadki językowe. Francuski też bywa podstępny Każdy, kto uczył się języka obcego, ma na koncie co najmniej kilka gaf i wpadek. Na lekcjach w liceum dowiedziałam się, że „t” ze słowa est (jest) łączy się z kolejnym wyrazem, jeśli ten zaczyna się od samogłoski, tak że zdanie elle est ici (ona jest tutaj) wymawia się „elle e tici”. Gdy więc wybraliśmy się na klasyczny film Claude’a Leloucha z 1966 roku „Un homme et une femme” (Mężczyzna i kobieta) ku rozbawieniu francuskich przyjaciół z dumą oznajmiłam, że chętnie zobaczę Un homme est une femme, czyli „mężczyzna jest kobietą”. A działo się to na długo przed jakąkolwiek dyskusją o transpłciowości. Nie była to jednak moja najgorsza gafa. Kiedyś przy stole na pytanie, czy chcę dokładkę, odparłam: „Non, merci. Je suis pleine” (Nie, dziękuję, jestem pełna). Tyle że, jak się okazało, po francusku je suis pleine oznacza: „jestem cielna”. Łatwo zatem wyobrazić sobie konsternację francuskich gospodarzy, kiedy mieszkający u nich amerykański student (chłopak) oznajmia, że jest plein. W ostatnich latach ta kalka z angielskiego full jest jednak coraz bardziej akceptowana. Bardziej ryzykowną pomyłkę popełniają moje studentki (i mnie się to zdarzyło), kiedy oznajmiają: „Je suis chaude” (Jestem gorąca, kalka z angielskiego I am hot – „Gorąco mi”). Niestety, po francusku wyrażenie to ma konotacje erotyczne, zwłaszcza jeśli wypowiada je kobieta. Oznacza coś w stylu: „Jestem gotowa na seks”. To jest przedruk z książki pt. „Francja. Radość życia” autorstwa Cathy Yandell w przekładzie Doroty Maliny, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w przekładzie Doroty Maliny. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.