Nowy gatunek zwierzęcia odkryty w sercu Tatr. Wśród odkrywców naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego
Ta historia dowodzi, że nieznane gatunki można odkryć nawet w doskonale rozpoznanych i bliskich środowiskach. Międzynarodowy zespół naukowców, w którym brali udział także Polacy, właśnie odkrył nowy gatunek zwierzęcia w jednaj z jaskiń w Tatrach Niskich, na terenie Słowacji.
Wprawdzie nie jest duży i jest „tylko” widłonogiem – ale to zupełnie nieznany nauce gatunek. Elaphiodella droppai – bo taką otrzymał nazwę – zamieszkuje wypełnione wodą szczeliny głęboko w jaskiniach. A na pewno w jednej: jego obecność odkryto w Demianowskiej Jaskinii Wolności na Słowacji. Nowy gatunek opisano właśnie w artykule naukowym, opublikowanym w czasopiśmie „Zoologica Scripta”. Polscy i słowaccy naukowcy badają tatrzańską jaskinię Wilgotne środowisko Jaskinii Wolności było badane przez międzynarodowy zespół naukowców, w którego skład weszli biolodzy związani z Katedrą Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii Uniwersytetu Łódzkiego: prof. Dr hab. Michał Grabowski, Andrea Desiderato oraz Michal Rendoš (dziś na Uniwersytecie Preszowskim). Jednym z autorów artykułu jest też Maciej Karpowicz z Katedry Ekologii Wód Uniwersytetu w Białymstoku. Reszta autorów badania to Słowacy. Nieznany nauce skorupiak Nowo odkrytego widłonoga tak opisują sami naukowcy: „Kim jest nowy bohater? To maleńki skorupiak, który jest stygobiontem – wyspecjalizowanym mieszkańcem wód podziemnych. Gatunek ten żyje w tzw. epikrasie, czyli systemie mikroszczelin wypełnionych wodą, znajdującym się tuż nad stropem jaskini. To właśnie stamtąd, wraz z wodą przesączającą się przez skały, trafia do jaskiniowych nacieków.” Gatunek udało się odkryć dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii: mikroskopii elektronowej SEM oraz analizie DNA. Łacińska nazwa widłonoga nawiązuje do nazwiska Antona Droppy – pioniera badań speleologicznych w tym regionie Słowacji. Jaskinie. Rezerwuar bioróżnorodności Naukowcy podkreślają, że niedostępne środowisko jaskiniowych wód to „laboratorium ewolucji”, gdzie potencjalnie może żyć jeszcze wiele zupełnie nieznanych nauce gatunków. „Izolacja tworzy gatunki: badania dowodzą, że specyficzne warunki w epikrasie sprzyjają powstawaniu unikalnych, lokalnych gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. (…) Nowodkryty gatunek wykazuje znaczną zmienność morfologiczną, co sugeruje, że procesy ewolucyjne w podziemnych laboratoriach natury wciąż wykazują dużą dynamikę!” – tłumaczą w mediach społecznościowych naukowcy. Widłonogi – maleńcy mieszkańcy wszystkich wód na Ziemi Niegościnne i odizolowane wody w Jaskinii Wolności to dla widłonogów nic nadzwyczajnego. Te organizmy zasiedlają niemal każde wilgotne środowisko na Ziemi – od wszystkich oceanów i wód słodkich po wilgotny mech, piasek plaż, a nawet korę drzew tropikalnych. Jak dotąd opisano ponad 13 tysięcy ich gatunków. Źródła: Katedra Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii UŁ Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ma masę miliona Słońc i czarną dziurę w sercu. Nowo odkryty ciemny obiekt należy do nieznanej wcześniej klasy
11 miliardów lat świetlnych od nas znajduje się nie stwierdzona nigdy wcześniej struktura. Całkowicie ciemne i tajemnicze ciało o masie miliona Słońc i z możliwą czarną dziurą w centrum, zostało odkryte w 2025 roku tylko dzięki swojemu grawitacyjnemu oddziaływaniu. Do badań zaprzęgnięto Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, który przyjrzy się tajemniczemu obiektowi w podczerwieni.
W ubiegłym roku astronomowie zaobserwowali potężne zakłócenie grawitacyjne wynikające z obecności nieznanej struktury. Zakłócenie odkryto w tzw. układzie soczewkowania grawitacyjnego o sygnaturze JVAS B1938+666. Obiekt jest teraz pod intensywną obserwacją astronomów. Soczewkowanie grawitacyjne a ogólna teoria względności Przypomnijmy: soczewkowanie grawitacyjne jest zjawiskiem przewidzianym przez ogólną teorię względności opublikowaną przez Alberta Einsteina w 1915 roku. Zjawisko to zachodzi, gdy światło z obiektu znajdującego się w tle przechodzi przez obszar zakrzywienia czasoprzestrzennego wywołanego przez masywny obiekt na pierwszym planie. Soczewka grawitacyjna sprawia, że prosta linia światła staje się zakrzywiona. Zjawisko to pozwala nie tylko zobaczyć odległe obiekty, ale także ocenić, jak rozłożona jest masa samym układzie soczewkującym. Opisywana soczewka grawitacyjna JVAS B1938+666 składa się z masywnych ciał znajdujących się w odległościach od 6,5 do 11 miliardów lat świetlnych oraz z opisywanej tajemniczej ciemnej struktury, będącej najodleglejszym elementem. Aby dowiedzieć się więcej o soczewce, astronomowie spróbowali odtworzyć rozkład masy w tym obiekcie, ustalając tak zwany „profil gęstości”. Czarna dziura, czy ciemna materia? – Próba rozróżnienia składników masy tak odległego, niskomasywnego obiektu za pomocą soczewkowania grawitacyjnego była niezwykle trudna, ale jednocześnie niesamowicie ekscytująca – napisała w oświadczeniu kierująca zespołem specjalistka ds. soczewkowania grawitacyjnego z Max Planck Institute for Astrophysics w Niemczech, dr Simona Vegetti. – Za każdym razem, gdy myślałam, że już w pełni zrozumieliśmy ten fascynujący układ, pojawiała się kolejna niespodzianka. Właśnie ta kombinacja trudności oraz tajemniczości sprawia, że ten obiekt jest tak fascynujący – dodała badaczka. Prowadzona przez dr Vegetti grupa porównała dane zebrane przez szereg teleskopów, w tym przez Green Bank Telescope, z różnymi modelami ciemnej materii. Okazało się, że żaden z tych modeli nie potrafi wyjaśnić charakteru tajemniczego obiektu. – Wiemy, że obiekt jest szczególnie gęsty w centrum, ale jednocześnie rozciąga się na ogromną odległość. Innymi słowy masa nie jest rozłożona jednorodnie. To tak, jakby w centrum znajdował się niezwykle zwarty obiekt, ale profil gęstości dalej rozciągał się na odległości znacznie większe niż te, które typowo obserwujemy w galaktykach lub układach gwiezdnych o porównywalnej masie – powiedział dr Davide Massari z włoskiego Narodowego Instytutu Astrofizyki. Karzeł mniejszy niż wszystkie? Dotychczasowe badania tej tajemniczej struktury opierały się na teleskopach radiowych. Jednak, aby rozwikłać zagadkę, konieczne będą potężne możliwości prowadzenia obserwacji w podczerwieni Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). – Gdyby udało się nam zaobserwować jakiś rodzaj emisji światła w zakresie widzialnym lub podczerwonym, moglibyśmy uznać, że struktura ta jest np. nieco anomalną ultrakompaktową galaktyką karłowatą z nietypowo rozległą otoczką gwiazdową. Jeśli jednak nawet JWST nie dostrzeże żadnego światła gwiazd ani innej widzialnej materii, oznaczałoby to, że mamy do czynienia z obiektem, którego własności trudno wyjaśnić przy użyciu obecnych modeli ciemnej materii – podsumowała dr Cristiana Spingola z Narodowego Instytutu Astrofizyki. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ogromny sukces Polaków. Nasi astronomowie „zważyli” planetę podróżującą przez Drogę Mleczną i odkryli nową klasę ciał niebieskich
W prestiżowym czasopiśmie „Science” opublikowano właśnie przełomową pracę zespołu astronomów, w którym dużą rolę odegrali polscy badacze. Odkryli oni zupełnie nowa klasę planet pozasłonecznych. To jedno z najważniejszych astronomicznych wydarzeń dekady.
Spis treści: Nieuchwytni planetarni wędrowcy Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych Planeta swobodna czy inny obiekt? Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Międzynarodowy zespół, w którym kluczową rolę odegrali astronomowie z prowadzonego w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego wielkoskalowego przeglądu nieba OGLE oraz projektu Gaia Science Alerts, ogłosili odkrycie nowej klasy planet pozasłonecznych – planet swobodnych. To obiekty krążące samotnie w Drodze Mlecznej, niezwiązane grawitacyjnie z gwiazdami. Odkrycie było możliwe dzięki bezpośredniemu „zważeniu” planety odkrytej poprzez zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Jej masa wynosi 70 mas Ziemi. – To odkrycie dekady, porównywalne z odkryciem pierwszych udokumentowanych planet pozasłonecznych w latach 90. ubiegłego wieku. Astronomowie wreszcie mają pewność, iż tego typu obiekty istnieją we Wszechświecie – skomentował prof. Andrzej Udalski, lider polskiego projektu OGLE. Nieuchwytni planetarni wędrowcy Astronomowie od dawna zdawali sobie sprawę, iż planety pozasłoneczne mogą istnieć nie tylko w układach związanych. Różne zjawiska naturalne, jak np. oddziaływania grawitacyjne z gazowymi olbrzymami w trakcie formowania się układów planetarnych czy bliskie przejścia sąsiednich gwiazd sprawiają, że planety mogą zostać wyrywane z macierzystych układów i wystrzelone w przestrzeń międzygwiazdową. Takie samotne planety, nazwane planetami swobodnymi, mogą wędrować w Drodze Mlecznej nie będąc związanymi z żadną gwiazdą. Szacunki wskazują, że liczba takich planet może być bardzo duża i wręcz przewyższać liczbę planet związanych. Kłopot w tym, że ich istnienie trudno udowodnić. Nie emitują promieniowania, które można byłoby zobaczyć, a skoro nie poruszają się wokół gwiazdy macierzystej nie można użyć tzw. metody tranzytu, czyli okresowego spadku jasności gwiazdy w chwili przejścia przez jej tarczę planety. Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Można jednak wykorzystać technikę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Zachodzi ono, gdy światło odległej gwiazdy zostaje ugięte i wzmocnione przez grawitację bliższego obiektu, zwanego soczewką. Metoda ta pozwala na wykrywanie ciemnych, nieświecących ciał. Czas trwania zjawiska mikrosoczewkowania zależy od masy soczewki. W przypadku planet jest on bardzo krótki – rzędu zaledwie kilku-kilkunastu godzin. Właśnie tego typu badaniami zajmuje się największy polski projekt astronomiczny OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment) prowadzony przez astronomów z Obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego. Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych W 2017 roku uczeni z projektu OGLE opublikowali w „Nature” wyniki poszukiwań planet swobodnych oparte na kilkuletnich intensywnych obserwacjach około 50 milionów gwiazd w kierunku centrum Drogi Mlecznej. Odkryli wśród nich kilka tysięcy zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego o rozmaitych skalach czasowych – od godzin do setek dni. – Obserwacje wskazywały, iż planet swobodnych powinno być istotnie dużo, lecz wbrew poprzednim przypuszczeniom, większość z nich powinny stanowić planety małomasywne, a nie masywniejsze, o masach rzędu masy Jowisza – mówi dr Przemek Mróz, pierwszy autor tej przełomowej pracy. Planeta swobodna czy inny obiekt? Wkrótce odkryto pierwsze obiecujące kandydatki na planety swobodne. Jednak ich istnienie, mimo iż mocno prawdopodobne, pozostawało nieudowodnione. Nie udawało się bowiem bezpośrednio zmierzyć masy takiego obiektu i potwierdzić, że faktycznie jest planetą, a nie np. brązowym karłem. Przełom nastąpił 3 maja 2024 roku. Tego dnia znajdujące się w Australii, RPA i Chile teleskopy koreańskiej sieci KMTNet, oraz teleskop projektu OGLE w Obserwatorium Las Campanas w Chile, zarejestrowały krótkotrwałe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego, jasnej gwiazdy w centrum Galaktyki. Zgodnie z konwencją otrzymało ono oznaczenie KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Wkrótce po zakończeniu zjawiska okazało się, iż kształt mikrosoczewkowych zmian jasności odpowiada przewidywanym zmianom wywołanym przez soczewkującą planetę swobodną. Kolejnym krokiem było wykorzystanie danych z misji astronomicznej Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia, która w latach 2014–2025 dokonywała regularnych obserwacji fotometrycznych dwóch miliardów gwiazd z całego nieba. Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Dzięki połączeniu danych nareszcie udało się dokonać bezpośredniego pomiaru masy planety swobodnej. Wiemy, że jest to około 70 mas Ziemi, czyli nieco mniej niż wynosi masa Saturna. O to, jak „zważyć” planetę swobodną zapytaliśmy dr Przemka Mroza. – Do wykrywania planet swobodnych stosujemy metodę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Grawitacja planety, działając jak ogromna soczewka, skupia i tymczasowo wzmacnia jasność odległej, niezwiązanej gwiazdy-źródła. Obserwujemy krótkotrwałe pojaśnienie tej gwiazdy. Dysponując wyłącznie danymi z ziemskich obserwatoriów nie możemy zazwyczaj powiedzieć, gdzie znajduje się obiekt-soczewka i jaką ma masę: czy znajduje się blisko Ziemi i ma małą masę, czy jest położony dalej i zarazem bardziej masywny. Analogicznie, jeżeli patrzymy przez szkło powiększające albo lunetę, to nie możemy powiedzieć w jakiej odległości znajduje się oglądany obiekt – wyjaśnia naukowiec. Dodaje, że w przypadku zjawisk mikrosoczewkowania można zmierzyć odległość i masę grawitacyjnej soczewki dopiero dzięki połączeniu pomiarów wykonanych z dwóch odległych obserwatoriów. – Wykorzystaliśmy dane zebrane przez misję Gaia, która znajdowała się w odległości około 1,6 mln km od Ziemi. Gaia zaobserwowała ten sam kształt pojaśnienia gwiazdy-źródła, ale opóźniony o około 2 godziny względem obserwacji z Ziemi. Wielkość opóźnienia zależy od odległości do soczewki: im większe, tym znajduje się ona bliżej Ziemi. Nasze obliczenia wskazują, że badana planeta-soczewka znajduje się w odległości około 10 tys. lat świetlnych od Ziemi i ma masę około 70 razy większą niż Ziemia – tłumaczy astronom. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ziemia wciąż ma wiele tajemnic. Odkrywamy nowe gatunki szybciej niż kiedykolwiek wcześniej – nawet 16 000 rocznie
Trwa gigantyczna eksplozja wiedzy. Każdego roku odkrywanych jest kilkanaście tysięcy nowych organizmów, a tempo to wciąż przyspiesza. Czy wkrótce nie pozostanie już nic do zbadania? Naukowcy uspokajają, że na Ziemi wciąż kryje się wiele tajemnic.
300 lat temu Karol Linneusz, szwedzki przyrodnik i lekarz, podjął się karkołomnego zadania opisania wszystkich gatunków organizmów żywych na Ziemi. Sam nie wiedział, co go czeka, a jednak stworzył podwaliny pod współczesną taksonomię, identyfikując i nazywając niemal 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Od tego czasu naukowcy nieustannie odkrywają nowe organizmy, a tempo ich przybywania – miast maleć – wciąż przyspiesza. Szaleńcze tempo odkrywania nowych gatunków Badania prowadzone przez zespół Uniwersytetu Arizony pod kierownictwem prof. Johna Wiensa wykazały, że tempo odkrywania nowych gatunków jest dziś wyższe niż kiedykolwiek wcześniej. Zgodnie z analizą w latach 2015–2020 rocznie dokumentowano ponad 16 000 nowych gatunków – w tym ponad 10 000 zwierząt (głównie owadów i innych stawonogów), 2 500 roślin i 2 000 grzybów. Prognozy na najbliższe lata sugerują dalszy wzrost tego tempa. Ile gatunków jeszcze nie znamy? Naukowcy mówią o milionach Jednak to szacunki dotyczące liczby nieodkrytych jeszcze gatunków są szczególnie zdumiewające. Obecnie znamy ok. 2,5 mln gatunków, lecz rzeczywista liczba organizmów żyjących na Ziemi może sięgać nawet setek milionów. Jakieś przykłady? Obecnie opisanych jest ok. 42 000 gatunków ryb, podczas gdy szacunkowe liczby mogą sięgać nawet 115 000. Podobnie jest w przypadku płazów: opisano ich około 9000, ale prognozowana liczba wynosi ponad 41 000. W przypadku owadów znamy 1,1 mln gatunków, podczas gdy entomolodzy sądzą, że faktyczna liczba może przekraczać 6 mln (niektóre prognozy sięgają nawet 20 mln). Gdzie odkrywa się najwięcej nowych gatunków? Nie trzeba szukać daleko Najwięcej nowych gatunków odkrywanych jest w regionach tropikalnych – w lasach deszczowych Amazonii, Azji Południowo-Wschodniej czy Afryki Środkowej. To prawdziwe skarbnice bioróżnorodności. Zaskakujące odkrycia mają jednak miejsce także w teoretycznie dobrze zbadanych lokalizacjach. W 2025 w Parku Narodowym Big Bend w Teksasie opisano nowy rodzaj i gatunek rośliny z rodziny astrowatych, nazwany „Włochatym Diabłem”. Nawet w tak dobrze monitorowanym ekosystemie wciąż kryją się tajemnice. Po co odkrywać nowe gatunki? To dosyć egoistyczne Każdy nowo odkryty gatunek to potencjalne źródło nieznanych dotąd substancji, enzymów czy struktur biologicznych, które mogą znaleźć zastosowanie w medycynie, biotechnologii czy inżynierii materiałowej. Przykładem jest odkrycie substancji inspirowanych hormonem helodermy arizońskiej (Heloderma suspectum) wykorzystywanej w nowoczesnych lekach na otyłość czy analizy składu jadów pająków i węży w poszukiwaniu nowych środków przeciwbólowych i przeciwnowotworowych. Nowe odkrycia gatunków zwierząt o unikalnych cechach mogą także inspirować technologie – np. materiały bazujące na właściwościach „superprzyczepnych” stóp gekonów wykorzystywane są przy produkcji zaawansowanych powierzchni samoprzylepnych. Warto zaznaczyć, że aż 15% wszystkich znanych obecnie gatunków zostało odkrytych w ciągu ostatnich 20 lat. Mimo że od czasów Linneusza minęły już trzy wieki, największe eksploracje biologiczne wciąż trwają. Źródło: Science Advances, University of Arizona, Discover Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy odkryli „roślinę kosmitę”. Nie pasuje do żadnego znanego gatunku na Ziemi
Najnowsze analizy skamieniałości sprzed 47 milionów lat wprawiły badaczy w osłupienie. Okazało się, że tajemnicza roślina nie posiada żadnych krewnych wśród gatunków żyjących obecnie ani wymarłych.
Spis treści: Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? „Roślina kosmita” – co na pewno o niej wiemy? Miasteczko Rainbow w stanie Utah istniało tylko 27 lat. W okresie swojej świetności, w latach 30. XX wieku, składało się z kilkudziesięciu drewnianych domów stojących po dwóch stronach prostej drogi. Miało własną szkołę i stację kolejową. To właśnie dzięki niej do odbiorców trafiał asfaltyt, osadowa skała wydobywana w kopalniach otaczających Rainbow. W 1937 roku kopalnie w Rainbow zamknięto, a wydobycie asfaltytu przeniesiono do pobliskiej Bonanzy. Górnicze miasteczko przestało istnieć. Dzisiaj interesują się nim głównie paleolodzy. Rainbow znajduje się niedaleko rozległej formacji geologicznej Green River, jednego z najważniejszych miejsc zawierających skamieniałości z epoki eocenu (czyli z okresu między 56 a 34 mln lat temu). Najistotniejsze naukowo znalezisko pochodzące z Green River Formation to bez wątpienia szczątki najstarszego znanego latającego ssaka. Był nim nietoperz z gatunku Icaronycteris index. Zachował się nie tylko jego szkielet, ale też chrząstki, błony oraz cała zawartość przewodu pokarmowego. Nietoperz ten żył około 52 miliony lat temu. Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Green River Formation okazało się miejscem wyjątkowo bogatym w różnego rodzaju skamieniałości. Odkrywano tam nie tylko szczątki kręgowców i bezkręgowców, ale również roślin. Trzy lata po wyjątkowym nietoperzu paleobotanicy pracujący w pobliżu Rainbow znaleźli skamieniałość liści nieznanej rośliny. Było to w 1969 roku. Same liście nie pozwalały wyciągnąć bardzo zaawansowanych wniosków na temat odkrytego gatunku. Naukowcy nazwali go Othniophyton elongatum, co można przetłumaczyć jako „roślina-kosmita”. Analiza unerwienia liści naprowadziła jednak badaczy na pewien trop. Ponieważ przypominały liście gatunków należących do istniejącej współcześnie rodziny araliowatych (Araliaceae), uznano, że „kosmita” to przedstawiciel właśnie tej grupy. Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? Od strony naukowej sprawa Othniophyton elongatum wydawała się zamknięta. I pewnie taka by pozostała, gdyby nie Steven Manchester, kurator działu paleobotaniki Muzeum Historii Naturalnej Florydy i specjalista od znaleziska z Utah. Pewnego razu, w czasie oglądania zbiorów paleobotanicznych znajdujących się w Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, Manchester zauważył bardzo dobrze zachowane szczątki nieznanej rośliny. Jak się dowiedział, pochodziły z tych samych okolic, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej znaleziono Othniophyton elongatum. Szczegółowa analiza wykazała, że zarówno skamieniałości z Utah, jak i te, które znajdowały się w Berkeley, to ta sama roślina. Jednak skamieniałości przechowywane na Uniwersytecie Kalifornijskim były znacznie bogatsze: zawierały nie tylko liście, ale również zdrewniałe łodygi oraz owoce. A to pozwoliło zrewidować hipotezę, że dawno wymarła roślina jest spokrewniona z araliowatymi (czyli m.in. z żeń-szeniem i bluszczem). Roślina kosmita – co na pewno o niej wiemy? Czasopismo „Annals of Botany” Manchester przedstawia wyniki badań obu skamieniałości „kosmity”. Wnioski, jakie z nich płyną, są zaskakujące. Naukowcy nie znaleźli żadnych roślin spokrewnionych z Othniophyton elongatum. Ani wśród 400 rodzin roślin kwitnących, jakie obecnie występują na Ziemi, ani wśród roślin wymarłych. Owoce wykluczyły, że gatunek ten mógł należeć do traw albo magnolii. Kwiaty z kolei przypominały kwiaty niektórych współczesnych roślin, jednak bliższe pokrewieństwo z nimi wykluczyły inne cechy. To nie koniec niespodzianek. Obecnie paleobotanicy dysponują znacznie bardziej zaawansowanymi instrumentami i metodami badawczymi niż 50 lat temu. Przeprowadzili więc badania mikroskopowe skamieniałości oraz analizy z użyciem sztucznej inteligencji. Tak udało się ustalić, że mimo iż roślina już owocowała, nadal zachowała pręciki, męski organ rozrodczy. – Zwykle pręciki opadają w miarę rozwoju owocu. A ta roślina wydaje się niezwykła, ponieważ zachowuje pręciki w momencie, gdy ma dojrzałe owoce z nasionami gotowymi do rozsiania. Nie widzieliśmy tego u współczesnych gatunków – mówi Manchester. To nie koniec nietypowych cech O. elongatum. – Ta skamielina jest rzadka, ponieważ ma gałązkę z dołączonymi do niej owocami i liśćmi. Zwykle występują one oddzielnie – mówi Steven Manchester. Jak widać, badania przyniosły więcej pytań niż odpowiedzi. Nie ma wątpliwości do jednego – „roślina kosmita” w pełni zasługuje na swoją nazwę. Źródła: Annals of Botany, phys.org, UC Berkeley Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy z Muzeum Historii Naturalnej odkryli w 2025 roku ponad 70 nowych gatunków – oto najciekawsze z nich
Ponad 70 nowych gatunków – w tym pierzasty drapieżnik z ostatnim posiłkiem w brzuchu, ssak z czasów dinozaurów czy opos-miniaturka – tyle naukowcom z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej udało się odkryć w 2025 roku. Pokazują, jak wiele jeszcze nie wiemy o naszej planecie: wybraliśmy najciekawsze z nich.
W 2025 roku badacze z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej ogłosili opisanie ponad 70 nowych gatunków organizmów. Na liście znajdują się dinozaury, ssaki, ryby, owady, pajęczaki, morskie bezkręgowce… a oprócz nich jeden minerał. Pochodzą zarówno z ekspedycji terenowych, jak i z analiz kolekcji muzealnych. Tajemniczy torbacz z peruwiańskich Andów i pluszowa azjatycka pszczoła Jednym z najciekawszych opisanych gatunków jest Marmosa chachapoya, czyli malutki i absolutnie uroczy opos odkryty przypadkiem podczas ekspedycji po… wiewiórkę. Oposek Chachapoya zawdzięcza swoją nazwę starożytnej kulturze o tej samej nazwie, która niegdyś zamieszkiwała obszar peruwiańskich Andów. Ten drobny torbacz charakteryzuje się wyjątkowo długim nosem i ogonem i zmusił naukowców do przepisania mapy bioróżnorodności Ameryki Południowej. Wśród owadów uwagę przyciąga pszczoła Habropoda pierwolae z Wietnamu, potocznie nazywana „pluszową pszczołą”. Przyciągnęła ona uwagę swoim gęstym futrem i zaokrąglonym ciałem, co nadaje jej wyjątkowo sympatycznego charakteru. Pokazuje, jak zróżnicowany i wciąż obcy jest dla nas świat owadów! Dinozaur z ostatnim posiłkiem w brzuchu i ssak sprzed 200 mln lat Jednym z najbardziej sensacyjnych odkryć 2025 roku był pierzasty dinozaur z Chin, Huadanosaurus sinensis. Jego szczątki – po raz pierwszy raz w historii paleontologii – zachowały się z dwoma szkieletami ssaków w jamie brzusznej, co dostarczyło rzadkich dowodów na temat diety gada. Dinozaur ten żył około 125 milionów lat temu. Nie mniej interesujący jest Camurocondylus lufengensis – nowy ssak wielkości wiewiórki żyjący w Chinach w okresie wczesnej jury, między 174 a 201 mln lat temu. Badania jego szczęki rzucają nowe światło na ewolucję ssaków z okresu, w którym królowały wielkie gady. Nowy minerał z Rosji zasilił światowe zbiory Wśród odkryć z 2025 roku znajduje się także Lucasite-(La) – nowy minerał odkryty w wulkanicznej skale w Rosji. Został on oficjalnie zatwierdzony przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Mineralogiczne i obecnie stanowi część kolekcji Muzeum Historii Naturalnej. Potwór nie do końca z Loch Ness i pierwsi kolonizatorzy Australii Z Wyspy Skye w Szkocji pochodzi opis prehistorycznego gada Breugnathair elgolensis, który jest niezwykle fascynujący – posiada cechy zarówno jaszczurek, jak i węży, co czyni go ważnym ogniwem w rekontrukcji historii tych grup zwierząt. Szkoci mają zamiłowanie do tajemniczych „stworów”! Ważnym odkryciem z 2025 roku, w którym udział mieli także polscy naukowcy, są ślady czworonogów sprzed 355 mln lat w Australii. Rzucają nowe spojrzenie na wczesne etapy kolonizacji lądów przez kręgowce. Czemu odkrywanie nowych gatunków zwierząt jest ważne? Każde odkrycie nowego gatunku nie tylko poszerza naszą wiedzę, ale także podkreśla, jak wiele elementów światowej przyrody wciąż pozostaje niepoznanych. Przypomina nam, jak malutcy jesteśmy we Wszechświecie. Jakie odkrycia przyniesie rok 2026? Źródło: American Museum of Natural History, Mongabay Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Światło sprzed 13 miliardów lat. Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba odkrywa supernową z początków Wszechświata
JWST bada początki Wszechświata i pierwsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Do katalogu odkrytych przez niego gwiazd, galaktyk i pierwotnych czarnych dziur, właśnie udało się dołączyć najstarszą supernową. Eksplozja miała miejsce zaledwie 730 milionów lat po narodzinach Wszechświata.
W pierwszy dzień świąt, 25 grudnia 2025 roku, miną równo cztery lata od wyniesienia w przestrzeń Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). To „kosmiczne oko ludzkości” obserwuje Wszechświat w podczerwieni, dzięki czemu może badać najwcześniejsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Odkrył galaktyki z pierwszych kilkuset milionów lat po Wielkim Wybuchu, dziesiątki bardzo wczesnych czarnych dziur i aktywnych jąder galaktyk, całkowicie zmieniając obraz najwcześniejszej fazy formowania się Wszechświata. Do tego pokaźnego katalogu możemy teraz dołączyć najstarszą zaobserwowaną supernową, czyli eksplozję starej i masywnej gwiazdy. Podczas tego kosmicznego wydarzenia gwiazda na krótko rozjaśnia się o miliardy razy, a jej materia jest wyrzucana w przestrzeń kosmiczną. Rozbłysk z początków Wszechświata Supernowej towarzyszył potężny rozbłysk promieniowania gamma (GRB), świadczący o zniszczeniu masywnej gwiazdy i prawdopodobnie o narodzinach czarnej dziury o masie gwiazdowej. – W ciągu ostatniego półwiecza udało się zarejestrować zaledwie kilka rozbłysków gamma pochodzących z pierwszego miliarda lat istnienia Wszechświata. Właśnie dlatego to najnowsze zdarzenie jest tak bardzo ekscytujące — powiedział Andrew Levan z Uniwersytetu Radboud w Holandii oraz Uniwersytetu w Warwick w Wielkiej Brytanii. Pierwszym krokiem do odkrycia rozbłysku, a co za tym idzie – supernowej, były dane z francusko-chińskiego satelity SVOM. 14 marca tego roku wykrył on błysk promieniowania gamma. Po 90 minutach to samo zdarzenie, lecz w zakresie rentgenowskim, zarejestrowało kosmiczne obserwatorium Swift. Jedenaście godzin później Nordycki Teleskop Optyczny na La Palmie dostrzegł słaby blask poświaty rozbłysku, powstający, gdy materia wyrzucona przez umierającą gwiazdę zderza się z otaczającym gazem. Cztery godziny później Bardzo Duży Teleskop (VLT) w Chile potwierdził przesunięcie ku czerwieni równe 7,3 — potwierdzające, że obserwujemy wydarzenie sprzed 13 miliardów lat! Możliwości Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba Jak widać zanim zaprzęgnięto do pracy JWST, konieczny był długi ciąg obserwacji na różnorodnych instrumentach. Tylko jak to się stało, że po kilku miesiącach potwierdzono coś, co w normalnych warunkach trwa tylko ziemski dzień lub kilka dni? Zacznijmy od tego, że rozszerzanie się przestrzeni nie tylko przesuwa światło ku czerwieni, ale też spowalnia zachodzące procesy dla naszych obserwacji. Właśnie dlatego moment maksymalnej jasności supernowej z naszej perspektywy trwał około trzech i pół miesiąca. Tutaj na arenę wkracza JWST. Aby teleskop mógł skupić się na poszukiwaniach dawnej supernowej, konieczna była zmiana planu obserwacji. Udało się tego dokonać wykorzystując tzw. tryb dyrektorski stosowany w nagłych przypadkach. Wreszcie 1 lipca główny instrument obrazujący zainstalowany na JWST, czyli Kamera Bliskiej Podczerwieni działająca w zakresie długości fal ok. 0,6–5 μm, zarejestrowała światło supernowej towarzyszącej GRB. Jaka była najstarsza supernowa? Widmo dostrzeżonej supernowej wygląda zaskakująco podobnie do widm współczesnych supernowych, a to sugeruje, że masa gwiazdy nie odbiegała od mas masywnych gwiazd znanych dziś. Jednak dokładniejsze analizy mogą ujawnić różnice wynikające z tego, że gwiazda istniała w epoce bardzo ubogiej w pierwiastki cięższe od wodoru i helu. Potrzeba do tego więcej danych. Poprzedni rekord należał do innej supernowej zarejestrowanej przez JWST, której eksplozja nastąpiła 1,8 miliarda lat po początku Wszechświata. Nowe odkrycie bije ten rekord o około miliard lat. – Tylko Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba mógł bezpośrednio wykazać, że to światło pochodzi z supernowej. Dzięki JWST możemy odnajdywać pojedyncze gwiazdy z okresu, gdy Wszechświat miał zaledwie 5% obecnego wieku — powiedział Levan. JWST wykrył również macierzystą galaktykę supernowej. Mimo że wygląda ona jak rozmazana plamka z zaledwie kilku pikseli, astronomowie są w stanie określić cechy jej środowiska. Źródło: Astronomy&Astrophysics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Samce pająków „wąchają nogami”. Ich poszukiwanie miłości przebiega w bardzo nietypowy sposób
Chociaż zmysł węchu zlokalizowany w odnóżach brzmi surrealistycznie, to dla darownika przedziwnego – pająka z rodziny darownikowatych – jest normą. Jego nazwa zobowiązuje: naukowcy odkryli, że posiada na odnóżach specjalne „włoski węchowe”, dzięki którym wyczuwa potencjalne partnerki. Aż włos się jeży, bo do tej pory uważano, że pająki polegają głównie na wzroku czy dotyku.
Darownik zwyczajny udowadnia, że świat pająków ciągle nas szokuje. Kolejnego fascynującego odkrycia dokonali naukowcy z Uniwersytetu w Greifswaldzie, którzy odnaleźli na odnóżach samców z tego gatunku włoski, pozwalające im precyzyjne rozpoznawać zapachy. Jak to działa? Niezwykłe włoski na pajęczych nogach Zespół badaczy pod kierownictwem Mohammada Belal Talukdery przeprowadził dokładne analizy nóg samców gatunku darownika przedziwnego (Pisaura mirabilis). Za pomocą mikroskopii elektronowej naukowcy odkryli istnienie unikatowych struktur – włosków (sensilli) węchowych, które znajdują się wyłącznie na nogach dorosłych samców tego gatunku. Struktura, rozmieszczenie oraz wewnętrzna budowa tych włosków sugerują, że ich podstawową funkcją jest odbieranie zapachów unoszących się w powietrzu, a nie kontakt z podłożem czy partnerką. Pełnią funkcję nosa u ssaków. Naukowcy zauważyli, że w odróżnieniu od włosków smakowych, które występują u obu płci i mają kontakt z powierzchniami, włoski węchowe znajdują się w miejscach, które nie stykają się z żadnymi obiektami podczas poruszania się. Taka lokalizacja wskazuje na ich rolę w wykrywaniu lotnych związków chemicznych, czyli zapachów. A skoro mają je wyłącznie samce, to ich rola musi być ściśle związana z poszukiwaniem partnerek. My mamy to w nosie, ale czy pająk „ma to w nodze”? Aby potwierdzić funkcję odkrytych włosków, badacze zaprojektowali eksperyment behawioralny. Umieścili samicę darownika na końcu szklanej rurki w kształcie litery Y, natomiast samca u podstawy rozgałęzienia. Po dwugodzinnej adaptacji samicy, gdy poczuła się komfortowo i bezpiecznie, obserwowano wybór kierunku przez samca. Aż 80% samców wybierało gałąź rurki, z której pochodził zapach samicy. Co więcej, decyzja była podejmowana szybko, co dowodzi, że włoski węchowe rzeczywiście pozwalają pająkom wykrywać obecność partnerki na odległość. Wyniki tego typu eksperymentów rzucają nowe światło na sposób, w jaki pająki wykorzystują chemoreceptory. Wcześniej sądzono, że polegają głównie na zmyśle dotyku i wzroku. Dziś wiemy, że ich nogi stanowią wyspecjalizowane narzędzie do wykrywania bodźców chemicznych, co znacząco zwiększa ich szanse na sukces rozrodczy oraz przetrwanie w trudnych warunkach. Nowa wiedza o pająkach Według profesor Gabriele Uhl, zoolożki z Uniwersytetu w Greifswaldzie, dotychczas niewiele wiadomo było o zmysłach chemicznych pająków w porównaniu do owadów. Wiele wcześniejszych badań koncentrowało się wyłącznie na owadzich systemach węchowych, w których sensilla węchowe są dobrze znane i udokumentowane. Uważano, że pająki polegają głównie na wzroku. Odkrycie włosków węchowych u samców Pisaura mirabilis zmienia nasze myślenie o sensoryce stawonogów. Pokazuje, że pająki – chociaż nie mają tak wyspecjalizowanych narządów węchowych jak ssaki – również są zdolne do odbierania sygnałów zapachowych w sposób wysoce precyzyjny. Pająki inspiracją dla biomechaniki Pajęcza umiejętność wykrywania zapachów przy pomocy odnóży fascynuje inżynierów i naukowców pracujących nad nowymi technologiami. Analiza budowy i działania sensilli stawonogów staje się inspiracją do tworzenia bioinspirowanych sensorów oraz systemów detekcji chemicznej w robotyce czy inżynierii materiałowej. To kolejny dowód na to, że świat przyrody i nowych technologii może się ze sobą w naturalny sposób przeplatać. Być może częściej powinniśmy zwracać oczy w jego stronę. Źródło: Communications Biology
Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
„Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych przypadkach pozwalają nawet odtworzyć ich zachowanie w chwili pozostawienia śladu. Głębokie tropy o długich krokach mogą świadczyć o krótkich sprintach wykonywanych przez duże drapieżniki. Najciekawszym jednak elementem tego rekordowego znaleziska są ślady pływania. Grupa takich odcisków to największa kolekcja tego typu, jaką dotąd udokumentowano. Te rzadkie tropy ukazują rozstawione ślady palców, typowe dla unoszącego się w wodzie zwierzęcia, które tylko sporadycznie odpychało się od dna. Krótka chwila intensywnego ruchu – o czym świadczy boliwijskie odkrycie? Co ciekawe, odkryte ślady wskazują jedynie na krótkotrwałą aktywność dinozaurów na tym terenie. Bardzo intensywny ruch, który pozostawił odciski na mułowo-wapiennej powierzchni, odbył się w ciągu zaledwie kilku godzin. Poszczególne tropy nakładają się na siebie, co sugeruje, że prehistoryczne gady poruszały się po tym obszarze stadnie. Nie zaobserwowano jednocześnie żadnych późniejszych zatarć śladów, co może oznaczać, że po tym krótkim epizodzie żadne inne zwierzę nie kroczyło po tej powierzchni. Pod znakiem zapytania pozostaje jednak cel tak intensywnych i stosunkowo krótkich wędrówek. Naukowcy naliczyli aż 1 321 ciągów śladów, które tworzą istną „autostradę” dinozaurów. Badacze – na razie – nie wskazują jednego konkretnego powodu obserwowanych migracji. Pozostaje więc czekać na kolejne wyniki badań dotyczących wędrówek dinozaurów na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Źródła: New Atlas, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
XV-wieczna rzeźba rozpoznana po latach. Nowe dzieło Wita Stwosza odnalezione w zakrystii opactwa cystersów
Niemiecki rzeźbiarz Wit Stwosz słynie przede wszystkim z okazałego ołtarza znajdującego się w Kościele Mariackim w Krakowie. Naukowcy z Małopolski alarmują jednak, że to nie jedyne krakowskie pozostałości po artyście z Schwarzwaldu. Spod jego dłuta miało wyjść XV-wieczne znalezisko – pięćdziesięciocentymetrowa figura.
Rzeźba przez lata zdobiła zakrystię opactwa cystersów w krakowskiej Mogile. Przed odkryciem badaczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego nikt nie podejrzewał, że figura mogła wyjść spod dłuta Wita Stwosza, jednego z najsłynniejszych artystów późnego średniowiecza w Polsce. Dopiero szczegółowe badania stanu zachowania oraz porównanie z innymi pracami rzeźbiarza pozwoliły naukowcom stwierdzić z dużą pewnością: autorem dzieła jest sam Wit Stwosz. Co przedstawia rzeźba? Odkryta rzeźba Wita Stwosza przedstawia ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa. Krucyfiks został wykonany z drewna gruszy — materiału niezwykle wymagającego w obróbce. Wybór ten może jednak wskazywać na autora, ponieważ Stwosz wielokrotnie korzystał właśnie z gruszy przy tworzeniu swoich mniejszych dzieł. Prace wykonane w tym drewnie możemy podziwiać m.in. w kościele Świętej Trójcy w Iwanowicach, w Los Angeles oraz w świątyni św. Sebalda w Norymberdze. Również niezwykła pieczołowitość wykonania sugeruje związek z mistrzowskim stylem artysty. Rzeźba wyróżnia się wyjątkowo precyzyjną anatomią – mięśnie, ścięgna i żyły zostały odwzorowane w sposób charakterystyczny dla Wita Stwosza. Podobieństwo odkrycia Aby przypisać krakowskie znalezisko do innych prac niemieckiego rzeźbiarza, badacze porównali je z uznanymi dziełami Wita Stwosza. W raporcie opisującym podobieństwa autorzy wskazują: „Smukłość i wyprężenie ciała, siatka żył na niektórych częściach ciała, młodzieńczy typ twarzy zmarszczonej w grymasie bólu, a przede wszystkim wirtuozerskie opracowanie szczegółów anatomicznych prowadzą autorów do wniosku, że wyszło ono (dzieło) spod dłuta Wita Stwosza pod koniec jego pobytu w Krakowie”. Wyrzeźbiony Chrystus nosi także przepaskę biodrową, tzw. perizonium. Jej asymetryczny układ i wyraźne przekątne linii fałd odpowiadają sposobom kształtowania draperii widocznym w innych pracach artysty. Znaczenie nieznanej pracy Autorzy opracowania — Dobrosława Horzela i Marek Walczak z Instytutu Historii Sztuki UJ — podkreślają, że odkrycie ma ogromne znaczenie dla badań nad działalnością Wita Stwosza w Polsce. Mamy do czynienia z nowym, wcześniej nieopisanym dziełem jednego z najważniejszych rzeźbiarzy późnego średniowiecza w Europie. Każda taka identyfikacja jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ twórczość Stwosza od lat należy do najintensywniej analizowanych w historii sztuki. Odkrycie pobudza również wyobraźnię dotyczącą innych, wciąż nieujawnionych prac mistrza. Jeśli krakowski krucyfiks przez dziesięciolecia pozostawał niezauważony, to ile podobnych dzieł może jeszcze skrywać się w zakamarkach kościołów czy klasztorów? Znalezisko pokazuje, że prawdziwe skarby nie muszą być zakopane pod ziemią – czasem wiszą w zupełnie widocznych miejscach, czekając na uważne spojrzenie. Źródła: Gazeta Krakowska, Horzela, Dobrosława, Marek Walczak. Chrystus Ukrzyżowany w opactwie Cystersów w Mogile – przeoczone dzieło Wita Stwosza. „Biuletyn Historii Sztuki” 87, nr 3 (2025)
Największy współczesny krater odnaleziony w Chinach. To niemal kilometrowy ślad po tajemniczym uderzeniu w Ziemię
W południowych Chinach odkryto zadziwiająco dobrze zachowany krater po uderzeniu meteorytu. Pozostawał na widoku, jednak do tej pory nie przypuszczano, że niemal kilometrowe zagłębienie może być efektem uderzenia ciała niebieskiego. Do tego powstało całkiem niedawno, przez co rzuca nowe światło na losy Ziemi.
Naukowcy z Chin ogłosili odkrycie krateru Jinlin o średnicy 900 metrów, największego znanego krateru z epoki holocenu. Znalezisko w Zhaoqing wstrząsa naukowym światem. Ogromny krater z Zhaoqing Zespołu naukowców z Szanghaju i Kantonu ogłosił przełomowe odkrycie w południowych Chinach. W Zhaoqing, w prowincji Guangdong, badacze natrafili na wyjątkowo dobrze zachowany krater metorytowy. Nazwali go Jinling, co po chińsku oznacza „szczęśliwy las”. Trafnie, bo znalezisko z pewnością było szczęśliwe. Okazało się bowiem, że dobrze zakamuflowany, 900-metrowy krater jest największym znanym kraterem z holocenu – epoki geologicznej, która rozpoczęła się po ostatniej epoce lodowcowej około 11 700 lat temu i w której wszyscy obecnie żyjemy. Swoje odkrycie badacze opublikowali w czasopiśmie „Mattter and Radiation at Extremes”, w którym potwierdzili, że krater Jinlin powstał w wyniku niedawnego uderzenia meteorytu. Co zaskakujące, struktura największego krateru znajduje się w granitowej skorupie wietrzeniowej, co pomogło zachować jego wyjątkowe cechy pomimo panującej w regionie wysokiej wilgotności i obfitych opadów deszczu. Pozostał w niemalże niezmienionej formie. Skąd wiadomo, że krater powstał po uderzeniu meteorytu? W skałach granitowych, które otaczają krater, naukowcy odkryli charakterystyczne cechy deformacji kwarcu, tzw. deformacje planarne. Te mikroskopijne struktury powstają wyłącznie w wyniku uderzenia ciała niebieskiego w powierzchnię planety. Czemu wyłącznie? Bo ciśnienie potrzebne do ich wytworzenia wynosi od 10 do 35 gigapaskali – to poziom, którego nie osiągają żadne ziemskie procesy geologiczne. Jasnym więc było, że sprawcą kilometrowego zamieszania musiał być przybysz z kosmosu. Czym Jinlin różni się od innych kraterów? Przed odkryciem chińskiego krateru największą znaną strukturą uderzeniowa z epoki holocenu był krater Macza w Rosji. Mierzy on jednak zaledwie 300 metrów, jest więc trzy razy mniejszy. Krater Jinlin zmienia postrzeganie częstotliwości i skali uderzeń ciał pozaziemskich w Ziemię w czasach współczesnych: większość struktur ulegała szybkiej deformacji, więc nie wiedzieliśmy, że meteoryty jeszcze niedawno uderzały w naszą planetę tak często. Chociaż Jinlin został utworzony przez meteoryt właśnie – a nie kometę, która mogłaby stworzyć krater o średnicy ponad 10 km – jego rozmiar i tak przekracza wcześniejsze oczekiwania. Czego nowego nauczyliśmy się o przeszłości Ziemi? Według badaczy każde miejsce na powierzchni Ziemi miało taką samą szansę na zostanie „ofiarą” uderzenia meteorytu. Różnice geologiczne spowodowały jednak, że ślady takich kolizji zachowały się z różną trwałością, w wielu przypadkach całkowicie znikając. Właśnie dlatego krater Jinlin ma tak wielką wartość naukową. Doskonałe zachowanie i wyraźnie ślady deformacji kwarcu czynią go cennym źródłem informacji o skutkach uderzeń meteorytów i pozwalają lepiej przygotować się na obecne zagrożenia ze strony obiektów pozaziemskich. Obyśmy tylko nie musieli z nich korzystać w praktyce. Odkrycie w Zhaoqing wywołało duże poruszenie w społeczności naukowej, otwierając drogę do dalszych badań terenów o podobnych cechach geologicznych na całym świecie. Jinlin może okazać się dopiero początkiem nowej fali odkryć związanych z historią kolizji kosmicznych z Ziemią. Źródło: Mattter and Radiation at Extremes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nikt ich nie widział od 5000 lat. Te malowidła stworzono w miejscu pradawnego kultu
Malowidła naskalne z Astuvansalmi to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych w Finlandii. Teraz, dzięki innowacyjnej technologii, naukowcy odkrywają kolejne obrazy, które przez tysiące lat pozostawały niewidoczne dla ludzkiego oka.
Spis treści: Zaginione malowidła naskalne w Finandii Dzięki nowej technologii naukowcy odkrywają nowe dzieła Sztuczna inteligencja stworzy rekonstrukcję pradawnych malowideł Uważa się, że malowidła naskalne z Astuvansalmi zostały odkryte w 1968 roku przez fińskiego archeologia Pekkę Sarvasa się w Ristiinie, choć miejscowa ludność wiedziała o ich istnieniu znacznie wcześniej. Dzieła zostały namalowane na klifie nad brzegiem jeziora Yövesi w Ristiinie, w południowo-wschodniej części Finlandii. Skała ta przypomina ludzką głowę, szczególnie widoczne jest to zimą, gdy spogląda się na nią od strony pokrytego lodem jeziora. Zaginione malowidła naskalne w Finandii Sarvas odkrył tam około 80 malowideł. Najstarsze powstały około 3000–2500 r. p.n.e. To sprawia, że jest to jedna z największych starożytnych kolekcji sztuki naskalnej w krajach nordyckich. Większość przedstawia zwierzęta, przede wszystkim łosie, na które wówczas polowano. Obrazy zostały stworzone na wysokości, od prawie 8 do 12 metrów n.p.m. Wówczas jednak poziom wody był znacznie wyższy. Archeolodzy twierdzą, że dzieła te były malowane z łodzi. Sam klif najprawdopodobniej była miejscem starożytnego kultu lub ceremonii. Teraz naukowcy z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii twierdzą, że dzięki nowej technice obrazowania komputerowego, są w stanie odkryć tu nowe malowidła, które dotychczas ukryte były za warstwą mchu i osadów. Dzięki nowej technologii naukowcy odkrywają nowe dzieła – Dziś testujemy zupełnie nową technikę obrazowania, która jeszcze niedawno nie istniała. Celem naszych badań jest identyfikacja różnych odcieni czerwieni (ochra, naturalny czerwony pigment, przyp. red.) w skale oraz określenie ich wieku i składu. Patrząc na skałę gołym okiem, można rozróżnić co najmniej trzy różne odcienie czerwieni – powiedział Veikko Miettinen. Badacz twierdzi, że na skale znajdują się wyraźne rysunki, ale także niewyraźne czerwone plamy, gdzie farba najprawdopodobniej się rozprzestrzeniła. To właśnie te plamy zainteresowały naukowców. – Z obrazów wykonanych kamerą hiperspektralną można wyodrębnić różne odcienie czerwieni, dzięki czemu można na przykład określić, ile różnych mieszanek farb stosowali starożytni artyści. Techniki obrazowania i aplikacje wykorzystywane do interpretacji obrazów opierają się na informatyce – wyjaśnia Miettinen. Dzięki analizie zespół może także określić wiek, a także skład chemiczny wykorzystanego pigmentu. – Kolejną nowością jest to, że drogie aparaty fotograficzne są teraz w stanie wytrzymać nawet najbardziej wymagające warunki pracy polowej – dodaje. Cały klif został początkowo sfotografowany panoramicznie aparatem GigaPan, a następnie przeskanowany za pomocą nowej kombinacji trzech kamer oraz skanera 3D Matterport. – Oczywiście, łatwiej byłoby sfotografować prosty obiekt niż zakrzywiony kamień. Aparaty fotograficzne nie widzą tego, co znajduje się pod mchem – wyjaśniają badacze. Sztuczna inteligencja stworzy rekonstrukcję pradawnych malowideł Wszystkie zebrane dane są przesyłane do chmury. Następnie tworzony jest model o wysokiej rozdzielczości, który pozwala badaczom przeanalizować skałę milimetr po milimetrze. W późniejszym etapie sztuczna inteligencja pomoże naukowcom odtworzyć zidentyfikowane malowidła. To nie wszystko. Program stworzy także symulacje warunków sprzed tysięcy lat, odtworzy ówczesny poziom wody, dzięki czemu będziemy mogli zobaczyć, jak powstawały te niezwykłe obrazy. – Uczenie maszynowe pozwala nam wykrywać wzorce, a być może nawet identyfikować „podpis” danego artysty – mówi Dmitri Semenov, kierownik badań z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii. – Możemy porównywać motywy z Astuvansalmi z motywami z miejsc takich jak Alta w Norwegii czy Murmańsk w Rosji – stwierdził uczony. A takie porównanie będzie ważne, aby nie zakrzywić kontekstu kulturowego stanowiska w Finlandii. – Malowidła i ryty naskalne pochodzą z wielu różnych kultur i okresów. Algorytmy mogą być przydatne – ale należy je stosować z rozwagą – podsumowuje Semenov. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Był polskim Indianą Jonesem. Zbadał najbardziej tajemnicze miasto Oceanii
Zdrajca, pechowiec i odkrywca. Jan Kubary to jedna z najbardziej niezwykłych i niejednoznacznych postaci polskiej etnografii. Jego pełne przygód życie zakończyło się w tajemniczych okolicznościach na odległej wyspie.
W tym artykule: Pechowy powstaniec i zdrajca Jak Jan Kubary został etnografem Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Zadośćuczynienie za zdradę Jan Kubary (1846–1896) urodził się w Warszawie, w rodzinie o mieszanych korzeniach polsko-węgiersko-niemieckich. Jak wielu młodych ludzi, dał się ponieść rewolucyjno-patriotycznej atmosferze. Wstąpił do konspiracji, a od stycznia 1863 roku działał w powstańczej partyzantce. Najwyraźniej przerosło to nastolatka. – Po upływie tygodnia uciekł do Prus, przechodząc granicę w okolicach Myszyńca. Niebawem znalazł się u krewnych w Berlinie, skąd za radą wuja wrócił do Warszawy i zaczął uczęszczać do gimnazjum – opisywała historyczka prof. Franciszka Ramotowska. Pechowy powstaniec i zdrajca Nie oznaczało to jednak końca związków Kubarego z powstaniem styczniowym. Działał w podziemiu, podejmował się misji, wciąż popadał jednak w konflikty. W efekcie po raz kolejny uciekł do Prus, a następnie do Drezna. „W stolicy saskiej zaszedł w życiu Kubarego niezrozumiały epizod, mianowicie zwrócił się do poselstwa rosyjskiego i złożył tam szczegółowe zeznania co do roli, odegranej przez siebie w powstaniu. Obiecywał na przyszłość wiernie służyć rządowi, w zamian za to żądając jedynie prawa powrotu do kraju. W zeznaniach, składanych później przed komisją śledczą, tłumaczył się, że uczynił to, dowiedziawszy się o ogłoszeniu amnestii. Czy tak było w istocie, trudno dojść. Być może uczynił to za namową swych krewnych z Berlina, u których bawił czas pewien pomiędzy pierwszym a drugim pobytem w Dreźnie” – stwierdzał badacz epoki prof. Janusz Iwaszkiewicz w książce „Wielka prowokacja”. To było sprzeniewierzenie się zasadom, ale gdyby Kubary tylko na tym zakończył! Został szpiegiem na carskim żołdzie. Latem 1864 roku wysłano go do Paryża, by śledził polską emigrację i werbował współpracowników. Odnowił tam znajomość ze swoim gimnazjalnym kolegą Aleksandrem Zwierzchowskim mającym szerokie kontakty. Ów przygotował prowokację. Pod pozorem tworzenia w kraju nowego Rządu Narodowego ściągał z zagranicy do Polski i wydawał w ręce carskiej policji patriotycznych działaczy emigracyjnych. W swoim zaprzaństwie zdystansował nawet Kubarego. Obaj agenci jednak skonfliktowali się. Kubary donosił na Zwierzchowskiego, być może nawet ostrzegał przed nim polskich emigrantów. W efekcie sam trafił nad Wisłą do carskiego aresztu. Na krótko jednak. Pod groźbą zsyłki na Sybir wrócił do kolaboracji. Jak Jan Kubary został etnografem – Kubary wysługiwał się jeszcze carskiej tajnej policji do 1868 roku. Terenem jego szpiegowania była Szkoła Główna, w której został studentem. W tymże 1868 roku opuścił Warszawę, by w dalekich podróżach na Wyspy Mikronezji zdobyć sławę naukową etnografa. Zwierzchowski natomiast wyjechał w 1865 r. do krajów zachodnich, a potem na Bałkany, gdzie przez długie lata nieźle zarabiał jako agent tajnej policji carskiej, zbierając informacje o działalności swoich rodaków – relacjonowała prof. Franciszka Ramotowska. Czy Kubary miał wyrzuty sumienia? Na pewno nie był szczęśliwy, zupełnie się pogubił. „Całe moje życie, licząc od roku 1863, było tylko boleścią” – pisał w liście pożegnalnym do matki. W Niemczech podejmował się dorywczych prac. Nie ukończył bowiem żadnych studiów w Warszawie, liznął tylko nieco medycyny w Szkole Głównej, nie miał też doświadczenia zawodowego. Postawił jednak wszystko na jedną kartę. Uciekł od swojej przeszłości dosłownie. Zatrudnił się u bezwzględnego kupca Johanna Cesare’a Godeffroya w Hamburgu. Kubary miał udać się na słabo poznane wyspy Oceanii, by zbierać tam rzadkie eksponaty dla muzeum historii naturalnej, które wymarzył sobie niemiecki handlarz. Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Kubary zaczął na Samoa, potem przyszedł czas na inne wyspy. Wszystkie pełne były osobliwości. Na przykład na Yap Kubary zetknął się z największymi monetami świata. Były to wapienne dyski z otworem w środku, zwane przez miejscowych rai. Najmniejsze mają kilkanaście centymetrów średnicy, największe: ponad trzy metry. Z kolei na wyspie Ponape (Pohnpei) Kubary eksplorował tajemnicze ruiny Nan Madol (Nanmatal). Na kompleks ten składa się blisko 100 sztucznych wysepek z monumentalnymi budowlami z ogromnych bazaltowych bloków. Powstały jakieś 900 lat temu. Nan Madol zamieszkiwała miejscowa arystokracja – dynastia Saudeleurów – zmieciona w tajemniczych okolicznościach w XVI wieku przez niejakiego Isokelekela, nazywanego synem boga piorunów. Miasto zarosło, uważano je za umarłe, za siedlisko duchów. Kubary się nie przestraszył. Odkrył i szczegółowo opisał kilkanaście grobowców królewskich. Robił zdjęcia, zbierał opowieści, kolekcjonował eksponaty. Potem zapakował skarby – w tym ponoć niesamowicie osobliwe czaszki z królewskich grobów – w 100 skrzyń i na pokładzie szkunera „Alfred” odpłynął w stronę Samoa. Niestety, 19 września 1874 roku nieopodal atolu Jaluit burza roztrzaskała szkuner. Skarby przepadły, a Kubary znów popadł w kłopoty. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Zadośćuczynienie za zdradę Wrócił do pracy. Zbierał i wysyłał eksponaty. Korespondował z polskimi magazynami, a nawet sporadycznie gościł na polskich ziemiach pod zaborami. „Może odbiciem tej tęsknoty za krajem, chęcią rehabilitowania się wobec niego i ekspiacji za popełnione zbrodnie było umieszczanie cennych prac naukowych w czasopismach polskich. Naukowa działalność Kubarego cieszyła się dużym uznaniem w świecie naukowym, szczególnie niemieckim, a jednak autor nie wahał się pisać swych prac w języku polskim. Świadectwem pragnienia utrzymania kontaktu z krajem i jego nauką był również udział Kubarego w Lwowskich Zjazdach Przyrodników i lekarzy polskich w roku 1875 i 1894. Pamiątką po Kubarym są piękne okazy ptaków z Wysp Żeglarskich przesłane w roku 1874 matce do Warszawy, a nabyte następnie przez hr. Konstantego Branickiego do gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego” – stwierdzał prof. Janusz Iwaszkiewicz. Kubary osiadł na Ponape. W październiku 1896 roku znaleziono go tam martwego. Miał 50 lat. Nie wiadomo, czy zmarł z przyczyn naturalnych, czy został zabity lub popełnił samobójstwo. Może ścigały go duchy z przeszłości, znad Wisły i z Nan Madol? Kilka lat temu miejsca związane z Kubarym na Ponape odwiedziła i opisała w książce „Na krawędzi raju” podróżniczka Katarzyna Piec. Zetknęła się wówczas m.in. z relacją, że podróżnik popełnił samobójstwo po tym, gdy dowiedział się, że zdradza go żona. Źródła: Janusz Iwaszkiewicz, „Wielka Prowokacja: rzekomy rząd narodowy 1865 r.”, Wydawnictwo Rój, Warszawa 1928, Katarzyna Piec, „Na krawędzi raju”, Sorus, Poznań 2020, Franciszka Ramotowska, „Wielka prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych”, w: „Przegląd Historyczny” nr 1/19733, Konrad Wypych, „W cieniu fe”, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1969 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Mrówki robią coś, czego nikt się nie spodziewał. Również stosują „lockdown w pandemii”
Mrówki modyfikują strukturę swoich gniazd, by ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób. Odkrycie naukowców z Uniwersytetu w Bristolu rzuca nowe światło na „medyczną wiedzę” tych owadów.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazuje, że mrówki potrafią nie tylko dostosowywać swoje gniazda do warunków środowiskowych, ale także do zagrożeń epidemiologicznych. Zmieniona architektura wnętrza ich gniazd może działać jak naturalny lockdown, ograniczając transmisję patogenów między różnymi częściami kolonii. Mrówcze sposoby na choroby Główny autor badania, Luke Leckie, doktorant nauk biologicznych na Uniwersytecie w Bristolu (Wielka Brytania), opowiada: – Wiedzieliśmy już, że mrówki dostosowują budowę gniazd do temperatury i składu gleby. Teraz po raz pierwszy wykazaliśmy, że modyfikują otoczenie, aby ograniczyć transmisję chorób. Naukowiec podkreśla, że to pierwsza taka obserwacja w świecie zwierząt. Od dawna wiadomo było, że mrówki mają cały zestaw sposobów na choroby, żeby zmaksymalizować odporność stada. Na przykład usuwają zarodniki chorobotwórczych grzybów, spryskują chorych członków kolonii odkażającą trucizną, lub izolują zarażone osobniki. Jak badano gniazda mrówek? Teraz naukowcy zastosowali zaawansowaną tomografię komputerową, aby sprawdzić, czy mrówki narażone na patogeny przerabiają swoje gniazda. Kolonie mrówek to skomplikowane, trójwymiarowe konstrukcje z tunelami i komorami pełniącymi różne funkcje, takie jak magazynowanie pożywienia czy ochrona potomstwa. Tomografia pozwoliła dokładnie je prześwietlić. Badacze analizowali dwie grupy po 180 robotnic każda, które umieszczono w dwóch pojemnikach wypełnionych glebą. Pracowite mrówki od razu zaczęły kopać gniazda. Po 24 godzinach do każdego z nich dodano po 20 kolejnych mrówek, z czego jedną wystawiono na działanie zarodników grzybów. Następnie mrówkom pozwolono na dalszą budowę gniazd przez 6 dni. W międzyczasie okresowo wykonywano skany tomografem. „Lockdown” w koloniach mrówek Gdy naukowcy mieli już trójwymiarowe modele gniazd, przeprowadzili symulacje rozprzestrzeniania się choroby. Pokazały one, że zmodyfikowane gniazda zmniejszały ryzyko narażenia na patogeny. Dzięki tym ulepszeniom architektury, mrówki chronią najważniejsze części kolonii, w których znajdują się zapasy żywności i młode. – Jednym z naszych najbardziej zaskakujących odkryć było to, że gdy włączyliśmy do symulacji samoizolację mrówek, efekt ograniczania transmisji choroby był jeszcze silniejszy – dodaje Leckie. Gniazda mrówek, podobnie jak nasze miasta, są złożoną siecią struktur. Okazuje się, że mrówki zarządzają przestrzenią i ryzykiem równie dobrze, jak ludzie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tajemnicze ruchy we wnętrzu Ziemi. Wywołały olbrzymią anomalię grawitacyjną
Tego zjawiska nikt z nas nie odczuł: pokazała je dopiero analiza danych. W 2007 roku grawitacja Ziemi uległa gwałtownym fluktuacjom na ogromnym obszarze. Naukowcy właśnie znaleźli rozwiązanie tej zagadki: kryje się ono głęboko we wnętrzu naszej planety.
W 2007 roku satelity krążące wokół Ziemi zarejestrowały zaskakujące zjawisko: nad wschodnim Atlantykiem pojawiła się olbrzymia anomalia grawitacyjna. Zjawisko obejmowało obszar wielkości kontynentu, po czym zupełnie zanikło. Dla ludzi było nieodczuwalne, odkryto je dopiero niedawno w danych z misji kosmicznej GRACE (Gravity Recovery and Climate Experiment), prowadzonej przez NASA i DLR w latach 2002–2017. Co zmierzyły satelity misji GRACE? GRACE składała się z dwóch satelitów, które mierzyły minimalne zmiany odległości między sobą spowodowane lokalnymi różnicami w sile grawitacji Ziemi. Mogły w ten sposób rejestrować zmiany masy na powierzchni planety – np. topnienie lodowców, podnoszenie poziomu mórz czy przesunięcia wód gruntowych. Zespół geofizyczki Charlotte Gaugne Gouranton z Université Paris Cité przypuszczał jednak, że satelity mogły uchwycić także procesy zachodzące w głębi Ziemi. I tak właśnie się stało. Analiza danych z lat 2006–2008 ujawniła niezwykły wzorzec: w styczniu 2007 roku nad Oceanem Atlantyckim pojawił się ogromny obszar o oscylującej grawitacji, rozciągający się na 7 tys. km. Zmiany grawitacji wskazywały nie na prosty ubytek czy przyrost masy, lecz na jej gwałtowne przemieszczenie. Co więcej, w tym samym czasie w tym samym rejonie zarejestrowano tzw. geomagnetic jerk – nagłą zmianę pola magnetycznego Ziemi związaną z głębokimi procesami w pobliżu jądra planety. Odrzucone hipotezy i zaskakujące wnioski Badacze rozważali kilka możliwości, m.in. przesunięcie wód oceanicznych lub gruntowych. Modele wykazały jednak, że ilość wody zdolna wywołać obserwowany efekt byłaby fizycznie niemożliwa. Uwaga naukowców skupiła się więc na tym, co się dzieje głęboko we wnętrzu Ziemi. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem okazała się przemiana fazowa minerału dominującego w płaszczu Ziemi: bridgmanitu ((Mg,Fe)SiO₃). Na granicy jądra i płaszcza, w ekstremalnym ciśnieniu i temperaturze, jego struktura krystaliczna może przejść z formy perowskitowej w post-perowskitową. Towarzyszy temu nagła zmiana gęstości, co skutkuje szybkim przemieszczeniem masy i silnym zaburzeniem pola grawitacyjnego. Proces ten mógł też wpłynąć na przepływy w jądrze, wywołując odnotowaną anomalię geomagnetyczną. Bogate życie wewnętrzne Ziemi Co istotne, miejsce potencjalnej przemiany fazowej znajdowało się bardzo blisko tajemniczych „bąbli” materii o odmiennych właściwościach, zidentyfikowanych wcześniej dzięki badaniom sejsmicznym. Wygląda więc na to, że „bąble” i przemiana fazowa bridgmanitu mają ze sobą jakiś związek. Odkrycie to rodzi nowe pytania o dynamikę wnętrza Ziemi: jak często takie zdarzenia występują, jaki mają wpływ na pole grawitacyjne i magnetyczne oraz jak wiążą się z anomaliami sejsmicznymi? Jak widać, wewnętrzne życie Ziemi jest dużo bardziej dynamiczne, niż sądziliśmy, a jej przyciąganie wcale nie jest stałe. Źródło: Geophysical Research Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polacy odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Rozmawiamy z „podziemnymi astronautami”
O wyczynach himalaistów co i rusz słyszymy w mediach – mnożą się zdobywcy Mount Everest czy innych ekstremalnych szczytów. Stosunkowo rzadko jednak mówi się o tym, co pod ziemią. Jak się okazuje, ukryte pod powierzchnią tajemnice mogą być równie ekscytujące, jeśli nie bardziej, co najwyższe góry. Udało nam się porozmawiać z polskimi speleologami, którzy sensacyjnie odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Jak sami mówią, są „jednymi z najszczęśliwszych ludzi na Ziemi”.
Spis treści: Poszukiwacze zaginionej jaskini Jak odkrywa się szczeliny? Najgłębsza jaskinia w Albanii Polskie sukcesy świętowane za granicą Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci Grupa speleologów związanych z Fundacją Speleologia Polska odkryła najgłębszą jaskinię w Albanii. Shpella e Valbones (Jaskinia Valbony) ma 727 metrów głębokości, a dzięki pracy polskich odkrywców może zostać jeszcze pogłębiona. Jak udało się na nią trafić, w jaki sposób znajduje się nowe jaskinie i co wspólnego mają speleolodzy z astronautami? Rozmawiamy z Michałem Macioszczykiem oraz Justyną i Łukaszem Pokorskimi, organizatorami i uczestnikami wyprawy. Poszukiwacze zaginionej jaskini W 2021 roku do Albanii ruszyła niebagatelna ekspedycja: 28 osób z różnych klubów jaskiniowych w Polsce i Europie pod kierownictwem Michała Macioszczyka ruszyła do Doliny Valbony na północy tego bałkańskiego kraju. Z inicjatywy Mariusza Poloka z FSP badali oni region, który mógł okazać się perspektywiczny z punktu widzenia obecności nowych jaskiń. Co ich skusiło? Przede wszystkim to, że wcześniej w okolicy grotołazi ze speleoklubu Aven oraz Fundacji Speleologia Polska odkryli inną jaskinię – Shpella Sportive – o głębokości 270 metrów. Ta informacja przyspieszała bicie serca: mogła oznaczać, że w okolicy jest więcej nieodkrytych, głębokich jaskiń. Ktoś mógłby zapytać: czemu schodzić do pod ziemię, skoro można zdobywać szczyty? Łukasz Pokorski (Pokor), ratownik GOPR z Grupy Sudeckiej i instruktor ratownictwa, ma na to proste wytłumaczenie: – Nie chcę mówić, że my robimy coś bardziej ekscytującego, ale Himalaje są znane. Satelita obleciała wszystko: wiemy, gdzie trafimy, na co trafimy, gdzie ta góra jest. Wiemy, ile jest niezdobytych szczytów na świecie i którędy pójść, żeby je zdobyć. To nurkowie i speleolodzy odkrywają prawdziwy kosmos – opowiada. Jak odkrywa się szczeliny? Międzyklubowa środowiskowa wyprawa przed dokonaniem odkrycia musiała przejść wiele wyzwań, z których kluczowa okazała się logistyka. Chodziło o wniesienie w wysokie góry niemal tony sprzętu – nie tylko lin, kotew, medykamentów czy namiotów, ale także… jedzenia. – Wyzwaniem może być nawet to, gdy nagle, pierwszy raz w życiu, musisz ugotować obiad dla kilkudziesięciu osób. Ile kaszy je 30 ludzi? – śmieje się Justyna Pokorska (Juti), speleolożka, a na co dzień tłumaczka j. czeskiego i właścicielka agroturystyki. Często problemy są jednak poważniejsze. Należy zająć się przede wszystkim zdrowiem i bezpieczeństwem uczestników wyprawy. – W Albanii nie ma górskiej służby ratunkowej. Pomoc dotrze, ale w kilka dni. Do tego czasu musimy radzić sobie sami – ostrzega Pokorski. Przed wyruszeniem na wyprawę „astronauci” musieli zadbać także o łączność: to jedna z najważniejszych kwestii związanych z bezpieczeństwem. Stałe meldunki przez krótkofalówki to obowiązek każdego speleologa. Najgłębsza jaskinia w Albanii Zadaniem speleologów w trakcie wyprawy było zarówno pogłębienie (czyli sprawdzenie, czy nie jest głębsza, niż się wcześniej wydawało) znalezionej już wcześniej jaskini Shpella Sportiva, jak i poszukiwanie nowych otworów. Nie mogli wiedzieć, że w trakcie rekonesansu odkryją jaskinię niemal trzy razy głębszą niż do tej pory. Szczęśliwcem okazał się Michał Macioszczyk (eMCe), kierownik wyprawy, instruktor taternictwa jaskiniowego i ratownik GOPR. – Przechodziłem obok i powiało mi po nogach. Zacząłem odgruzowywać, wszedłem do otworu, ale nie miałem liny. Trzeba było skontaktować się z zespołem wyposażonym w sprzęt. Fajnie wiało, więc czuliśmy w tym otworze potencjał – opowiada o swoim odkryciu. Zużyli jedną linę, potem następną a potem następną. Liny się kończyły, ale jaskinia nie chciała. Odkrywanie trwało kilka dni – w ruch poszły kotwy i dodatkowy sprzęt z bazy. W głębinach zakładali biwaki, a poszczególne ekspedycje trwały nawet ponad 50 godzin. – Wcześniej ten teren uchodził za obszar, na którym nie ma jaskiń głębokich. Już pierwszego roku wyprawy przełamaliśmy to założenie – śmieje się Macioszczyk. Ostatecznie w 2023 roku głębokość jaskini Shpella e Valbones, roboczo nazywanej „stodziesiątką” ustalono na 725 metry. Może być jeszcze głębsza. 2024 i 2025 rok owocował odnalezieniem nowych korytarzy, ale ich rezultatem nie było tak spektakularne pogłębienie. Prace ciągle trwają. Dla porównaniu najgłębsza jaskinia w Polsce – Jaskinia Wielka Śnieżna – znajduje się w Tatrach i ma 824 metry głębokości. W naszym kraju jaskiń jest jednak stosunkowo niedużo. Spotkamy je głównie w Tatrach, które są Parkiem Narodowym, więc dostęp do nich jest ograniczony oraz wyspowo na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej czy w Sudetach. Polskie sukcesy świętowane za granicą Chociaż w Polsce mówi się o nich stanowczo za mało, speleolodzy znad Wisły zostali docenieni za granicą. W 2025 na odbywającym się raz na 4 lata Światowym Kongresie Speleologicznym w Brazylii byli przedstawiciele Fundacji Speleologia Polska, uczestnicy wyprawy, którzy przygotowali panel poświęcony ekspedycji, odkryciom i działalności naukowej. Kongres organizowany jest przez UIS (Międzynarodową Unię Speleologiczną), od której ekspedycja dwukrotnie uzyskała grant na działalność badawczą. To pierwsza polska wyprawa, która otrzymała tego rodzaju środki. Nie udało się ich uzyskać z Polski, a wyprawa finansowana jest głównie z własnych pieniędzy i wsparcia sponsorskiego. Na wyprawę ze speleologami jeżdżą także naukowcy, na przykład badający nietoperze chiropterolodzy. Uczestnicy ekspedycji mierzą między innymi wpływ antropopresji na występowanie nietoperzy: za pomocą specjalistycznych mikrofonów sprawdzają, jak budowa nowych hoteli w dynamicznie rozwijającej się turystycznie Dolinie Valbony wpływa na obecność zwierząt. – Możemy wyróżnić dwa kierunki badań. Jednym z nich jest badanie fauny jaskiniowej i okołojaskiniowej. Interesują nas gatunki w tamtym regionie jeszcze nieopisane. W „naszej” jaskini odnaleźliśmy między innymi szkielet koziorożca bałkańskiego, którym na tym obszarze miał nie występować – tłumaczy Pokorski. – Drugim jest klimat. Pobieramy rdzenie z drzew i badamy lód, który zawiera w sobie zanieczyszczenia dużo mówiące nam o historii regionu. Takie próbki wysyłamy do dalszych badań. Współpracujemy między innymi z PAN czy Uniwersytetem Oxfordzkim – dodaje. W badaniach bierze udział także UPWR, Instytut Badawczy Leśnictwa, Dendrolab IBL czy Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią W ciemnościach na odkrywców czyha wiele niebezpieczeństw. – Wyzwaniem jest kruszyzna kamienia, ciasnoty, przecieranie się liny czy… grawitacja. Jeżeli lina się przetrze, to spadniesz i zostaniesz w jaskini na zawsze. Poruszanie się w jaskini wymaga doświadczenia w osadzaniu punktów asekuracyjnych i wyczucia skały – mówi Łukasz Pokorski. Ważne są także umiejętności wspinaczkowe: nie zawsze schodzi się tylko w dół. Wbrew pozorom jest dużo wspinania. Zagrożeniem może być także woda, bo w trakcie ulewy ta błyskawicznie wypełnia jaskinię. Trzeba umieć przewidywać pogodę, bo wychodzenie przez wodospad może skończyć się utonięciem. Speleolodzy mówią, że sam kurs to za mało. – Im częściej to robisz, tym bardziej przyzwyczajasz się do rzeczy, które na początku są przerażające. Jaskinia oferuje klaustrofobię, ekspozycję i wiele innych nieprzyjemnych rzeczy... z tym tylko, że ich nie widzisz – dodaje Michał Macioszczyk. Co ciekawe, nie wszystkie jaskinie wymagają przechodzenia przez ciasne szczeliny na wdechu. Gdzieniegdzie znajdziemy tak duże sale, w których… ludzie latają balonami. To cały podziemny świat! Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci „Podziemni astronauci” mówią, że w tym wszystkim… chodzi o tajemnicę. Sami są wspinaczami i poruszają się po drogach, które ktoś już kiedyś wytyczył. Istnieje co prawda niewielka możliwość wytyczenia nowych, ale dla nich odarte jest to z sekretu. W jaskini naprawdę są odkrywcami: takimi, którzy kiedyś ładowali się na okręt, brali beczki z rumem i płynęli w niewiadome. Odkrywanie jaskiń pozwala na pozostawienie czegoś po sobie – w kontraście dla wspinaczki, która dla Łukasza Pokorskiego jest po prostu sportem. – Gdy wychodzisz do jaskini, czas na zewnątrz przestaje płynąć. Świat zewnętrzny przestaje istnieć. Z mojego pierwszego wyjścia pamiętam to, że wiedziałam, że będzie zimno i ciemno. Nie spodziewałam się, że będzie panować tam tak niesamowita cisza, w której słychać każdą spadającą kroplę wody – konstatuje Justyna Pokorska. Ciemność, cisza i niezbadane przestrzenie. Czy naprawdę speleolodzy to „podziemni astronauci”? Naszym zdaniem z całą pewnością. Trzymamy kciuki za ich sukcesy – z pewnością przed polskimi odkrywcami jeszcze wiele spektakularnych odkryć. Źródło: National Geographic Polska, Projekt Valbona Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta nieznana nauce ryba głębinowa przypomina różowy pompon. Niezwykły film z Kalifornii
Różowa rybka o niezwykłym kształcie to tylko jedno z fascynujących odkryć zespołu z Monterey Bay Aquarium Research Institute. W wodach otaczających Kalifornię naukowcy znaleźli trzy nieznane gatunki ryb głębinowych.
Badacze z Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI) odkryli aż trzy nowe gatunki ryb głębinowych. Wszystkie należą do dennikowatych – rodziny ryb żyjącej między innymi w największych głębinach świata. Nowo odkryta ryba w kształcie pomponu W 2019 roku badacze zaobserwowali nieznaną różową rybę z rodziny dennikowatych (Liparidae), pływającą tuż nad dnem morskim w rejonie Monterey Canyon w Kalifornii. Analizy potwierdziły, że był to nieopisany wcześniej gatunek, nazwany Careproctus colliculi. Słowo „colliculi” nawiązuje do charakterystycznej, chropowatej faktury skóry tej ryby. Nowo odkryta ryba ma tylko około 9 cm długości, ale mały rozmiar nadrabia niezwykłym kształtem – jej głowa przypomina różowy pomponik z dużymi oczami. Całe ciało jest różowe, z szerokimi płetwami piersiowymi o wydłużonych promieniach, co nadaje im postrzępiony wygląd. Wyniki prac zespołu naukowców z USA (State University of New York, Uniwersytetu Montany i Uniwersytetu Hawajskiego), opublikowano właśnie w czasopiśmie „Ichthyology and Herpetology”. Oprócz Careproctus colliculi odkryto jeszcze dwa nieznane nauce gatunki dennikowatych. Wszystkie trzy żyją na dużych głębokościach, u wybrzeży Kalifornii. View oEmbed on the source website Dennikowate: odporni mieszkańcy największych głębin Dennikowate to niezwykle zróżnicowana rodzina ryb. Znanych jest ponad 400 ich gatunków, od ryb płytkich płycizn po głębinowe. Mają miękkie, galaretowate ciała, duże głowy i często posiadają przyssawkę na brzuchu. Pozwala to im przyczepiać się do podłoża czy innych organizmów. Rekord najgłębiej występującej ryby na świecie należy właśnie do dennikowatych. W 2023 roku japońscy i australijscy badacze sfilmowali dennika z rodzaju Pseudoliparis na głębokości 8 336 metrów, podczas ekspedycji do rowu oceanicznego Izu-Ogasawara, u wybrzeży Japonii. Kolejne dwa gatunki – zupełnie różne od pierwszego Kolejne dwie nowo odkryte rybki, choć tez nalezą do dennikowatych, wyglądają zupełnie inaczej. Careproctus yanceyi ma jednolicie czarne ciało, zaokrągloną głowę i poziomy pysk. Z kolei rybka nazwana roboczo Paraliparis em wyróżnia się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, brakiem przyssawki i mocno zarysowaną szczęką. Nazwano ją na cześć miejsca badań – stacji badawczej „Station M”, gdzie MBARI od lat prowadzi badania. Rybom wykonano tomografię komputerową i to właśnie ona, wraz z analizą DNA, pozwoliła na wyodrębnienie nowych gatunków. Jak podkreśla kierująca badaniami biolożka, dr Mackenzie Gerringer, odkrycie trzech nowych gatunków przypomina o ogromnej różnorodności organizmów głębinowych i ich niezwykłych przystosowaniach do wysokiego ciśnienia, lodowatej temperatury i wiecznej ciemności. Ekosystemy głębinowe pozostają najmniej zbadanymi i najbardziej tajemniczymi zakątkami naszej planety. I nie zmieni się to szybko, bo ich badanie to prawdziwe wyzwanie – zarówno dla ludzi, jak i urządzeń badawczych, które muszą być odporne na ekstremalne warunki. Przed nami z pewnością jeszcze wiele odkryć. Źródło: Ichtyology & Herpetology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gigantyczny 40-centrymetrowy patyczak odkryty w wysokogórskich lasach w Australii
Po dwóch ekspedycjach naukowcy odkryli ogromny, nieznany gatunek patyczaka w lasach stanu Queensland w Australii. Impulsem do poszukiwań nowego gatunku było zdjęcie nadesłane przez amatora.
Spis treści: Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Czy naukowcy odnajdą też samca? Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Nazwany Acrophylla alta ogromny owad mierzy aż 40 cm długości i waży około 40 gramów. Najprawdopodobniej jest najcięższym znanym owadem Australii — cięższym nawet niż endemiczny dla Queensland olbrzymi karaczan Macropanesthia rhinoceros. Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Odkrycia dokonali profesor Angus Emmott z James Cook University oraz jego współpracownik Ross Coupland. Impulsem do poszukiwań była fotografia otrzymana przez Couplanda za pośrednictwem mediów społecznościowych, która wskazywała na możliwość istnienia nieznanego wcześniej gatunku w deszczowych lasach stanu Queensland w Australii. Po wielodniowych nocnych poszukiwaniach w listopadzie 2024 roku badacze odnaleźli dużą samicę w niedostępnym terenie, w pobliżu osady Millaa Millaa i krateru Mount Hypipamee. Owad znajdował się tak wysoko, że potrzebna była długa gałąź, aby go ściągnąć z drzewa. Naukowcy zebrali również jaja owada, które są istotnym elementem identyfikacyjnym wśród patyczaków — każdy gatunek ma jaja o unikatowym kształcie. Kolejną samicę udało się zaobserwować w lutym 2025. View oEmbed on the source website Emmott wyjaśnił, że patyczak mógł pozostać nieodkryty, bo zamieszkuje nie tylko trudny teren, ale same korony drzew. Tylko wiatr lub ptaki mogą zagonić te owady niżej, gdzie mogłyby łatwiej zostać zauważone przez ludzi. Czy naukowcy odnajdą też samca? Następnym krokiem w badaniach jest odnalezienie samca, co jednak będzie trudne. Samce patyczaków są zazwyczaj dużo mniejsze i wyglądają zupełnie inaczej niż samice, przez co nierzadko mylnie klasyfikuje się je jako przedstawicieli innego gatunku, a nawet rodzaju. Emmott podkreślił, że najlepszym sposobem na potwierdzenie zgodności gatunkowej jest obserwacja pary podczas kopulacji i zebranie jaj. Samice, póki co, zamieszkały w muzeum w Queensland Museum w Brisbane i być może doczekają się kiedyś partnera. Ekspertka ds. entomologii z Queensland Museum, Nicole Gunter, zaznaczyła, że odkrycie Acrophylla alta wypełnia jedną z luk w wiedzy o australijskiej bioróżnorodności, choć niewielką. Szacuje się, że aż 70% australijskich gatunków owadów nie zostało jeszcze opisanych naukowo. Gunter podkreśliła również, że klasyfikacja gatunku ma kluczowe znaczenie dla jego ochrony. Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Acrophylla to rodzaj dużych patyczaków żyjących w Australii, składający się z 10 gatunków. Charakteryzują się bardzo długim i cienkim ciałem, wyjątkowym nawet jak na patyczaki. Największym gatunkiem do tej pory był Acrophylla titan, osiągający 25 cm długości. Owady te są roślinożerne, żywią się głównie liśćmi eukaliptusa i innych drzew z bogatej flory Australii. Są spokojne i aktywne głównie nocą. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To nie film. Prawdziwy piracki skarb u wybrzeży Madagaskaru odkryty po wiekach
Zrabowany skarb, zaginiony wrak, tajemnicze artefakty. Archeolodzy natrafili na morską kapsułę czasu, która może zmienić to, co wiemy o Złotym Wieku Piractwa.
Spis treści: Wrak u wybrzeży Madagaskaru Atak na pełnym morzu Świadectwa minionej epoki Historie o piratach na dobre wpisały się już we współczesną popkulturę. W opowieściach o postrachach mórz jest jednak ziarno prawdy. Choć wiele z nich to legendy, niektóre okazują się mieć solidne podstawy historyczne, czego dowodem jest niedawne odkrycie wraku statku porwanego przez piratów ponad 300 lat temu u wybrzeży Madagaskaru. Wrak u wybrzeży Madagaskaru Chodzi o wrak portugalskiego okrętu wojennego Nossa Senhora do Cabo. W 1721 roku jednostka padła ofiarą pirackiego ataku na wodach Oceanu Indyjskiego. Po ponad dekadzie badań w rejonie wyspy Nosy Boraha, dawniej znanej jako Île Sainte-Marie, eksperci z amerykańskiego Center for Historic Shipwreck Preservation potwierdzili, że to właśnie ten statek. Najpierw przeanalizowali jednak m.in. kształt kadłuba, odnalezione artefakty oraz historyczne dokumenty. Statek, którego nazwa w tłumaczeniu na język polski oznacza „Naszą Panią z Przylądka”, wyruszył z Goa do Lizbony. Wówczas ten indyjski stan był portugalską kolonią. Na pokładzie znajdowali się wysocy rangą urzędnicy, w tym ustępujący wicekról Goa i arcybiskup, a także około 200 niewolników z Mozambiku. Nossa Senhora do Cabo transportowała sztabki złota i srebra, klejnoty, luksusowe tkaniny i dewocjonalia. Dziś taki ładunek zostałby wyceniony na ponad pół miliona złotych. Atak na pełnym morzu W kwietniu 1721 roku statek został zaatakowany przez słynnych piratów – Oliviera Levasseura oraz Johna Taylora. Levasseur to postać legendarna w historii piractwa – francuski korsarz, który siał postrach na wodach Oceanu Indyjskiego w czasie tzw. Złotego Wieku Piractwa. W momencie ataku okręt był osłabiony – wcześniej napotkał burzę, a załoga, by uniknąć zatonięcia, zmuszona była pozbyć się części uzbrojenia. Piraci przejęli kontrolę nad statkiem i poprowadzili go w stronę Île Sainte-Marie – wyspy, która w XVIII wieku była jedną z najważniejszych baz pirackich na świecie. Ze względu na swoje położenie w pobliżu głównych szlaków morskich, naturalne porty oraz brak silnych struktur państwowych, wyspa przyciągała takich awanturników jak Henry Every, William Kidd czy Edward England. Po rozgrabieniu skarbu piraci postanowili zatopić statek, aby zatuszować ślady przestępstwa. Los pasażerów, w tym duchownych i zniewolonych ludzi, do dziś pozostaje tajemnicą. Wiadomo jedynie, że portugalskiego wicekróla wykupiono za 2000 dolarów – kwotę znaczącą, choć niewielką w porównaniu z wartością skradzionych bogactw. Świadectwa minionej epoki Do tej pory z wraku wydobyto ponad 3300 artefaktów, w tym monety z arabskimi inskrypcjami, chińską porcelanę i figurki religijne. Szczególnie intrygującym znaleziskiem jest płytka z kości słoniowej z wygrawerowanym złotem skrótem INRI („Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum”). To cenne znaleziska nie tylko z punktu widzenia materialnego, ale i historycznego. Wiele mówi nie tylko o ówczesnym handlu i religii, ale także wymianie kulturowej. Badacze twierdzą, że w rejonie Nosy Boraha mogą znajdować się jeszcze co najmniej cztery inne wraki statków porwanych przez piratów. Zatopione jednostki to swego rodzaju nietknięte kapsuły czasu. Każda z nich może przynieść kolejne odkrycia o złotej erze piractwa i kolonialnej ekspansji europejskich potęg. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Z Wisły wyłowiono XVIII-wieczną szablę. Nie służyła do walki
Z dna Wisły wyłowiono szablę z XVIII wieku, a więc z czasów ostatniego króla Polski. Ta kilkusetletnia broń najprawdopodobniej wcale nie służyła do walki. Jakie było jej przeznaczenie?
Spis treści: Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? Szabla nie do walki? Czasy Poniatowskiego W ostatnim czasie mamy wysyp cennych znalezisk archeologicznych dokonanych w mniej lub bardziej przypadkowy sposób. Kilka tygodni temu pisaliśmy o odkryciu średniowiecznego miecza w Wiśle na wysokości warszawskiego Tarchomina. Takie znaleziska są bardzo rzadkie. Teraz do stołecznego biura Konserwatora Zabytków trafiła kolejna broń. Jej przeznaczenie jest jednak zagadką. Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? „Po mieczu Wisła oddała szablę! Rzuciliśmy się w poszukiwania informacji o niej, tym bardziej że zachowały się dość charakterystyczne jej elementy” – czytamy w mediach społecznościowych Stołecznego Konserwatora Zabytków. Szablę wstępnie zbadał kustosz z Muzeum Wojska Polskiego, Michał Mackiewicz. „Jest to szabla piechoty. Datowałbym ją na drugą połowę XVIII wieku. W tego typu broń wyposażeni byli najczęściej grenadierzy, niekiedy także podoficerowie. Szablę w pochwie wsuwano w skórzaną pętlę i blokowano hakiem będącym elementem pochwy – w tym wypadku ma on formę serduszka” – opisał ekspert. Szabla nie do walki? A teraz najciekawsze. W jego ocenie była to nie tyle broń do walki, ile praktyczne narzędzie używane podczas prac polowych. Z jego pomocą wykonywano na przykład faszynowe kosze. Mackiewicz ma jednak pewne wątpliwości. „Prima Plana jest bardzo dobrym tropem, ale ja bym jednak tego nie przesądzał. Przede wszystkim z uwagi na niekompletność oprawy rękojeści (głowicy). Bardzo podobne były polskie tasaki z epoki stanisławowskiej, które znane są z pobojowisk powstania kościuszkowskiego” – zastrzegł ekspert. Czasy Poniatowskiego Niezależnie od tego, jakie było przeznaczenie szabli, wiemy, że pochodzi z czasów panowania ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego (rządził w latach 1764–1795). Na tron trafił pod wpływem Rosji (i był od nie w pełni uzależniony). To za jego czasów doszło do I rozbioru Polski. Był to początek końca istnienia suwerennej Polski na ponad 100 lat. Poniatowski wdał się w romans z carycą Katarzyną II. Ostatni król Polski starał się reformować kraj. Podejmował próby modernizacji armii, zwiększenia liczebności i uzbrojenia wojsk. Podjął się też reformy sądownictwa i systemu edukacji. Był również jednym z głównych autorów Konstytucji 3 Maja. Jakich wydarzeń świadkiem była odkryta właśnie w Wiśle szabla? Tego pewnie nigdy się nie dowiemy, ale badania historyczne i archeologiczne potrafią zaskoczyć. Źródło: Miasto Stołeczne Warszawa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zęby mądrości to „medyczne złoto” – mogą pomóc w leczeniu wielu chorób
Usunięte zęby mądrości, które najczęściej trafiają do utylizacji, mogą stać się rewolucyjnym narzędziem medycyny regeneracyjnej. Ich miazga kryje komórki macierzyste zdolne do przekształcania się w komórki nerwowe czy sercowe, a można je pozyskać bez etycznych kontrowersji.
Spis treści Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Co roku miliony ludzi usuwają sobie „ósemki”. Zęby te traktujemy jako niepotrzebną a czasem wręcz kłopotliwą pozostałość ewolucyjną. Tymczasem okazuje się, że miazga tzw. zębów mądrości zawiera cenne komórki macierzyste. Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Badania prowadzone przez dr. Gaskona Ibarretxe z Uniwersytetu Kraju Basków w Bilbao wykazały, że miazga zębów mądrości zawiera komórki macierzyste zdolne do przekształcania się m.in. w neurony, komórki mięśnia sercowego czy tkanki kostnej. Zespół Ibarretxe’go był w stanie uzyskać z nich funkcjonalne komórki neuronopodobne zdolne do przewodzenia impulsów elektrycznych – co jest kluczowe przy odbudowie uszkodzonych połączeń nerwowych, np. w mózgu. Komórki z miazgi zębowej mają kilka istotnych zalet w porównaniu z innymi typami komórek macierzystych (np. z zarodka czy szpiku kostnego). Przede wszystkim ich pozyskanie nie wiąże się z kontrowersjami etycznymi – usunięte zęby i tak trafiłyby do utylizacji. Dodatkowo, przechowywanie własnych komórek eliminuje ryzyko odrzutu przeszczepu i skraca czas potrzebny na leczenie, ponieważ nie trzeba szukać zgodnych dawców. Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej Wstępne badania pokazują ogromny potencjał terapeutyczny tych komórek. W modelach zwierzęcych wykazano, że mogą one np. zastąpić zniszczone neurony produkujące dopaminę w chorobie Parkinsona. Są zdolne także do wytwarzania substancji chroniących synapsy, co opóźnia odkładanie się szkodliwych białek w chorobie Alzheimera. Co więcej, istnieją dowody na ich zdolność do redukcji złogów amyloidu i ograniczania stanu zapalnego w mózgu. Poza układem nerwowym, komórki macierzyste miazgi mogą: przyspieszać odbudowę kości, wspierać regenerację tkanek po operacjach onkologicznych w obrębie jamy ustnej, poprawiać funkcję serca u modeli zwierzęcych z jego niewydolnością, być potencjalnym źródłem materiału do przeszczepów chrząstki stawowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Miazga zębowa od młodych pacjentów - nastolatków i młodych dorosłych - jest szczególnie cenna, ponieważ zawiera komórki o wysokiej zdolności do podziałów i niewielkiej liczbie uszkodzeń DNA. Coraz więcej firm zaczyna oferować usługę przechowywania usuniętych zębów jako formę „biologicznego ubezpieczenia”. Proces jest prosty: ząb trafia w sterylnym pojemniku do laboratorium, gdzie w ciągu 24 godzin izoluje się komórki i zamraża je w ciekłym azocie. Wszystko więc wskazuje na to, że zębopochodne komórki macierzyste są przyszłością medycyny regeneracyjnej, i to nie tylko w stomatologii. Jeśli skuteczność terapii zostanie potwierdzona, możliwe, że w niedalekiej przyszłości przesłanie wyrwanych ósemek do biobanku stanie się rutynową częścią wizyty u stomatologa. Badacze z Hiszpanii podkreślają konieczność zapewnienia równego dostępu do tej terapii – przechowywanie komórek w biobanku nie powinno być luksusem. Publiczne biobanki czy programy refundacyjne mogłyby pomóc w upowszechnieniu tego rozwiązania. Źródło: Stem Cell Research Therapy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ani żywy, ani martwy: odkryto tajemniczy morski organizm. Czym jest Sukunaarchaeum?
Naukowcy z Kanady natrafili na mikroskopijnego pasożyta, który formalnie jest komórką, ale działa jak wirus. Sukunaarchaeum mirabile – organizm z pogranicza życia – może zrewolucjonizować nasze rozumienie biologii. Być może jesteśmy świadkami narodzin nowej klasy organizmów.
Spis treści Zaskakująco mały genom – co to oznacza? Czym różni się od wirusów, a w czym przypomina żywe komórki? Sukunaarchaeum – organizm zawieszony między życiem a martwą materią W trakcie badań nad planktonem z gatunku Citharistes regius i jego symbiotycznymi bakteriami, zespół naukowców z Uniwersytetu Dalhousie w Kanadzie, kierowany przez genetyka Ryo Haradę, dokonał niezwykłego odkrycia. Naukowcy natknęli się na nieznany wcześniej mikroskopijny organizm, który nazwali Sukunaarchaeum mirabile. Po bliższej analizie okazało się, że organizm ten ma najmniejszy znany genom na świecie – jest właściwie niczym więcej niż maszynką do powielania się. Zaskakująco mały genom – co to oznacza? Genom Sukunaarchaeum jest nawet mniejszy niż u słynących z małej ilości genów wirusów. Nowy „organizm” jest ekstremalnie uproszczoną komórką pasożytniczą, która posiada jedynie 238 000 par zasad DNA. Dla porównania, niektóre wirusy posiadają nawet 2,5 miliona par zasad. Pomimo że technicznie jest komórką, jej strategia życia niemal całkowicie przypomina wirusy. Organizm ten nie ma metabolizmu – polega niemal całkowicie na gospodarzu, podobnie jak wirusy. Większość jego genów odpowiada za replikację materiału genetycznego, a nie za samodzielne funkcje życiowe. To osobliwe odkrycie może zrewolucjonizować sposób, w jaki definiujemy życie, a przy okazji ujawnić zupełnie nową klasę mikroorganizmów. Gospodarzem Sukunaarchaeum jest glon z taksonu bruzdnic (łac. Dinoflagellata). To jednokomórkowe, zwykle ruchliwe organizmy, żyjące głównie w morzach i oceanach, ale też w wodach słodkich. Mają dwie bruzdy na powierzchni ciała i poruszają się za pomocą dwóch wici. Często zawierają chloroplasty i przeprowadzają fotosyntezę. Niektóre gatunki są toksyczne i powodują zakwity wód (np. czerwone przypływy). Czasami można spotkać je w postaci kolonii. Czym różni się od wirusów, a w czym przypomina żywe komórki? Organizm różni się od wirusów pod jednym, zasadniczym względem: zawiera własne geny umożliwiające tworzenie rybosomów, mRNA i tRNA – struktur niezbędnych do samodzielnej replikacji DNA. Wirusy takich genów nie mają i muszą całkowicie przejmować mechanizmy komórkowe swoich gospodarzy, aby się rozmnażać. Dodatkowo organizm ten może produkować białka tworzące błonę komórkową, która otacza jego DNA, co sugeruje, że zachowuje pewien poziom organizacji strukturalnej charakterystycznej dla żywych komórek. Analiza genetyczna wykazała że Sukunaarchaeum należy do domeny archeonów – grupy organizmów, z której wyewoluowały wszystkie eukarionty (organizmy posiadające jądra komórkowe). Jego materiał genetyczny ma postać kolistego chromosomu, podobnie jak u bakterii i archeonów. Całkowity brak genów odpowiedzialnych za metabolizm czyni ten organizm skrajnie zależnym od gospodarza. Co ważne, na razie nie wiadomo, czy Sukunaarchaeum oferuje cokolwiek w zamian za pobierane zasoby, czy jest tylko pasożytem. Sukunaarchaeum – organizm zawieszony między życiem a martwą materią Klasyfikacja Sukunaarchaeum jako „żywego” organizmu jest problematyczna. Definicja życia zakłada zdolność do samodzielnej replikacji i podtrzymywania procesów biologicznych – cech, których Sukunaarchaeum praktycznie nie posiada. Może się on replikować, ale nie jest w stanie utrzymać się przy życiu bez gospodarza. Choć jest – w przeciwieństwie do wirusów – komórką, posiadającą błonę i rybosomy – nie może przeżyć samodzielnie. Wraz z wirusami więc nie może być zaliczony do organizmów żywych. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Przełom w leczeniu cukrzycy – jedna dawka nowego preparatu leczy nawet najcięższe przypadki
Nowy lek Zimislecel może całkowicie wyeliminować potrzebę podawania insuliny u pacjentów z ciężką cukrzycą typu 1. Przedstawiono go podczas prestiżowego kongresu diabetologicznego, a jego działanie opiera się na komórkach macierzystych.
Spis treści Przełomowa terapia komórkami macierzystymi – jak działa Zimislecel? Czy nowy lek to koniec codziennych zastrzyków dla milionów chorych? Komórki macierzyste – rewolucja w medycynie Podczas 85. kongresu Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego (ADA) zaprezentowano przełomową terapię komórkową dla pacjentów z ciężką, insulinozależną cukrzycą typu 1. Przełomowa terapia komórkami macierzystymi – jak działa Zimislecel? Nowy lek – Zimislecel – został opracowany przez amerykańską firmę biotechnologiczną Vertex Pharmaceuticals. Wykorzystuje on komórki macierzyste, które po wszczepieniu do organizmu pacjenta przekształcają się w komórki przypominające naturalne wyspy trzustkowe – odpowiedzialne za produkcję insuliny. Lek zaprezentowano na kongresie diabetologów w Chicago w USA. W ramach wstępnego badania klinicznego terapią objęto 12 pacjentów, którzy wcześniej przez wiele lat musieli codziennie wstrzykiwać sobie insulinę. Po podaniu jednorazowej dawki Zimislecel, aż 10 z nich po upływie roku całkowicie przestało korzystać z zewnętrznej insuliny. U pozostałych dwóch pacjentów dawki insuliny można było znacząco zmniejszyć. Co istotne, u wszystkich pacjentów doszło do znacznej poprawy kontroli glikemii, a epizody hipoglikemii (groźnych spadków poziomu cukru we krwi) ustąpiły już w ciągu trzech miesięcy od podania Zimislecelu. Po pół roku większość pacjentów nie musiała już stosować żadnych zewnętrznych preparatów insuliny, ponieważ ich organizmy zaczęły samodzielnie produkować odpowiednią jej ilość. Czy nowy lek to koniec codziennych zastrzyków dla milionów chorych? To przełom w leczeniu cukrzycy typu 1 – choroby metabolicznej o podłożu autoimmunologicznym, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki odpowiedzialne za wytwarzanie insuliny. Dotychczas jedynymi sposobami leczenia były codzienne iniekcje insuliny, stosowanie pomp insulinowych, ewentualnie transplantacja trzustki lub samych wysp trzustkowych. Jednak każda z tych metod wiązała się z trudnościami dla pacjentów i niedostateczną skutecznością. Nowa terapia została już zgłoszona do dalszych badań na większej populacji pacjentów, a rejestracja leku przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) planowana jest na 2026 rok. Wyniki tych badań zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym „New England Journal of Medicine”. Największym minusem nowej terapii jest konieczność zażywania dodatkowo leków immunosupresyjnych do końca życia. Komórki macierzyste – rewolucja w medycynie Komórki macierzyste to pierwotne, niewyspecjalizowane komórki zdolne do różnicowania się w różne typy komórek organizmu. Występują m.in. w embrionach i szpiku kostnym. Dzięki swoim właściwościom są wykorzystywane w medycynie regeneracyjnej, np. do odbudowy uszkodzonych tkanek czy leczenia chorób krwi, a także w badaniach nad nowymi terapiami komórkowymi, takimi jak np. Zimislecel. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto nową grupę krwi. Ma ją jedna kobieta na świecie
Francuscy naukowcy ogłosili odkrycie najrzadszej grupy krwi na świecie, nazwanej „Gwada negative”. Jedyną znaną osobą, u której ją stwierdzono, jest kobieta pochodząca z Gwadelupy, obecnie mieszkająca w Paryżu. Jej unikalny zestaw antygenów został tym samym sklasyfikowany jako 48. znana nauce grupa krwi.
Spis treści Jak odkryto nową grupę krwi? Skąd się wzięła unikatowa „Gwada negative”? Czym są i ile jest grup krwi? Unikatową grupę krwi odkryto u pacjentki podczas rutynowych badań przed planowanym zabiegiem chirurgicznym. Okazało się, że jej krew nie pasuje do żadnej z dotychczas znanych grup, a w jej organizmie krąży przeciwciało, którego wcześniej nie zaobserwowano. Jak odkryto nową grupę krwi? Po raz pierwszy u pacjentki mieszkającej w Paryżu a pochodzącej z Gwadelupy nową grupę krwi znaleziono w 2011 roku. Miała wtedy 54 lata. Jednak z powodu ograniczeń technologicznych dalsze badania były wtedy niemożliwe. Dopiero w 2019 roku, dzięki zastosowaniu nowoczesnej metody sekwencjonowania DNA, naukowcom udało się zidentyfikować rzadką mutację genetyczną odpowiedzialną za zupełnie nową grupę krwi. Odkrycie zostało oficjalnie zatwierdzone w czerwcu 2025 roku przez Międzynarodowe Towarzystwo Transfuzjologii (ISBT) w Mediolanie, co uczyniło ją 48. oficjalnie uznaną grupą krwi na świecie. Skąd się wzięła unikatowa „Gwada negative”? Według Thierry’ego Peyrarda z Francuskiego Ośrodka Krwiodawstwa (EFS), kobieta odziedziczyła unikalną mutację genetyczną po obojgu rodzicach. Jak podkreślił naukowiec, nosicielka nowej grupy miałaby trudną sytuację, gdyby potrzebowała transfuzji krwi: jest jedyną osobą na świecie, która może być dawcą krwi dla samej siebie. Nazwa „Gwada negative” została nadana na cześć kraju pochodzenia pacjentki – Gwadelupy. Jak tłumaczą naukowcy, dobrze brzmi we wszystkich językach. Odkrycie to jest nie tylko wydarzeniem naukowym, ale też krokiem ku lepszemu leczeniu pacjentów z rzadkimi grupami krwi. Eksperci mają nadzieję, że uda się zidentyfikować inne osoby z tą samą grupą, co pozwoli poprawić opiekę nad pacjentami wymagającymi transfuzji przy bardzo rzadkich grupach krwi. Czym są i ile jest grup krwi? Grupy krwi to specyficzne zestawy antygenów obecnych na powierzchni czerwonych krwinek i w osoczu. Transfuzja krwi z niezgodnej grupy powoduje reakcję układu odpornościowego, uznanie jej za „obcą” i odrzucenie. Jeśli płód ma inną grupę krwi niż matka, występuje tzw. konflikt serologiczny, który może się przerodzić w chorobę hemolityczną płodu i noworodka. Konfliktowi można jednak łatwo zapobiec, podając matce odpowiednie przeciwciała, co jest powszechnym zabiegiem. Najbardziej znany jest układ ABO, dzielący krew na grupy A, B, AB i 0, oraz czynnik Rh (dodatni lub ujemny). Oprócz ABO i Rh istnieje wiele innych układów, takich jak Kell, Duffy, czy Kidd i każdy z nich może wpływać na zgodność krwi podczas transfuzji i przeszczepów. Obecnie Międzynarodowe Towarzystwo Transfuzjologii (ISBT) uznaje 48 grup krwi. Odkrywanie nowych grup krwi, choć rzadkie, pozwala na skuteczniejsze leczenie pacjentów z nietypowymi grupami oraz zwiększa bezpieczeństwo wielu procedur medycznych. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.