Polowano na nią przez pół wieku. Fizycy znaleźli nieuchwytną cząstkę zbudowaną z czystej siły
Przez ponad pół wieku fizycy poszukiwali dowodu na istnienie jednej z najbardziej egzotycznych form materii we Wszechświecie – kuli gluonowej. Ta osobliwa cząstka, składająca się niemal wyłącznie z nośników oddziaływań silnych, została w końcu znaleziona przez międzynarodowy zespół naukowców w Chinach.
Zespół pracujący na akceleratorze cząstek BES III w Pekinie ogłosił znalezienie najsilniejszego jak dotąd dowodu na istnienie kuli gluonowej, czyli stanu materii przewidzianego jeszcze w latach 70. XX wieku. Tajemnicza cząstka, oznaczana symbolem X(2370) to obiekt, którego masa pochodzi z energii wiązania gluonów, a nie z obecności kwarków. To wielkie osiągnięcie teoretyczne i eksperymentalne, które przesuwa granice naszej wiedzy o fundamentach fizyki. Siła, która staje się materią. Czym jest kula gluonowa? Aby zrozumieć naturę nowej cząstki, musimy przyjrzeć się naszej wiedzy o budowie materii. Cząsteczki zbudowane są z atomów, atomy z elektronów i jąder, a jądra z protonów i neutronów. Te ostatnie składają się z trio kwarków, które są utrzymywane razem przez „kwantowy klej” – gluony. Gluony to nie posiadające masy nośniki oddziaływań silnych, które wiążą kwarki ze sobą. W odróżnieniu jednak od fotonów, które przenoszą oddziaływania elektromagnetyczne, ale same nie posiadają ładunku elektrycznego i nie wchodzą ze sobą w bezpośrednie reakcje, gluony posiadają tzw. ładunek kolorowy. Oznacza to, że gluony potrafią przyciągać się nawzajem z ogromną siłą, co teoretycznie pozwala im tworzyć stabilne (choć krótkotrwałe) skupiska bez udziału żadnych kwarków. Taka kula gluonowa (ang. glueball) w teorii jest cząstką zbudowaną w całości z energii pola sił. Choć fizycy teoretyczni podejrzewali jej istnienie od bardzo dawna, poszukiwania były niezwykle trudne. „Glueballe” mogą mieszać się ze zwykłymi cząstkami kwarkowymi, tworząc hybrydy trudne do odróżnienia w zgiełku kolizji zachodzących w akceleratorach cząstek. Pięćdziesiąt lat łowów zwieńczone w chińskim akceleratorze Przełom nastąpił w Instytucie Fizyki Wysokich Energii (IHEP) w Pekinie, gdzie wykorzystano akcelerator BEPCII do zderzania elektronów z ich odpowiednikami w świecie antymaterii – pozytonami. W wyniku tych wysokoenergetycznych kolizji powstaje ogromna liczba mezonów J/ψ (J/psi), które niemal natychmiast ulegają rozpadowi. Fizycy od dawna uważali, że produkty rozpadu J/ψ to najlepsze miejsce do poszukiwań kul gluonowych, ponieważ proces ten jest niezwykle bogaty w gluony. Zespół 700 badaczy z 15 krajów, przeanalizował rekordową liczbę ponad 10 miliardów rozpadów mezonów J/ψ, zebranych w ciągu ostatnich lat. Skrupulatna analiza tych subatomowych zdarzeń, pozwoliła zauważyć sygnały cząstki X(2370), która po raz pierwszy została dostrzeżona w 2011 roku. Dopiero teraz jednak udało się z tak dużą precyzją zmierzyć jej właściwości, by z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić: tak to poszukiwana od 50 lat kula gluonowa! Dowody, obok których nie da się przejść obojętnie Przełomowe znalezisko zaprezentowano na Międzynarodowej Konferencji Fizyki Wysokich Energii (ICHEP) w Brazylii. Preprint artykułu naukowego na temat odkrycie pojawił się też w serwisie arXiv. Przedstawiono dowody, że X(2370) posiada masę oraz spin i parzystość zgodne z przewidywaniami chromodynamiki kwantowej. Wykazuje też brak preferencji wobec sześciu rodzajów (tzw. zapachów) kwarków, wiążąc się z nimi z jednakową siłą. To zgodne z teoretycznymi przewidywaniami. Ponieważ gluony oddziałują jednakowo ze wszystkimi zapachami kwarków, to właśnie ta cecha jest uznawana za znak rozpoznawczy kuli gluonowej. Według szacunków zespołu badawczego, X(2370) w około 90 procentach składa się z gluonów. Choć fizycy zaznaczają, że w świecie kwantowym żadna cząstka nie jest „czysta” w 100 procentach, taki wynik jest już uznawany za dowód na istnienie tego egzotycznego stanu materii. Rewolucja w rozumieniu Wszechświata Odkrycie to jest określane przez ekspertów jako „eksperymentalny triumf”. Shan Jin, jeden z liderów zespołu z Uniwersytetu w Nankinie, podkreśla, że wynik ten nie tylko pozwala chromodynamice kwantowej przejść jeden z najbardziej rygorystycznych testów, ale także otwiera zupełnie nową drogę do badania sił wiążących materię. To osiągnięcie ma fundamentalne znaczenie, ponieważ kula gluonowa jest jedynym znanym rodzajem cząstki w naturze, złożonym wyłącznie z nośników oddziaływań. To obiekt tak osobliwy, że trudny do wyobrażenia w makroskopowym świecie. Mimo entuzjazmu jaki opanował świat fizyki teoretycznej, odkrycie czeka na niezależną weryfikację wyników w innych laboratoriach. Może to być jednak trudne i czasochłonne, ponieważ pekiński akcelerator jest w tej chwili jedynym urządzeniem na świecie, dedykowanym do precyzyjnych poszukiwań w tym zakresie energii. Jednak dla wielu badaczy, którzy spędzili nierzadko całe swoje kariery polując na kule gluonowe, to moment historyczny. Po prezentacji wyników w Brazylii, Shan Jin był nawet proszony o autografy, co – jak zauważył w rozmowie z „Science” – zdarza się raczej gwiazdom filmowym niż fizykom cząstek elementarnych. Źródła: Science, arXiv Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
Wydaje się przybyszem z innej planety, choć od milionów lat pływa w ziemskich mrokach. Biolodzy badający zalane jaskinie natrafili na rybę, która przez ponad trzy dekady skutecznie umykała ich uwadze, ukrywając się dosłownie na widoku. Czym tak naprawdę jest „demoniczna” ryba z Alabamy i czemu nazwano ją na cześć Demogorgona?
Tuż pod ściśle strzeżonym terenem Redstone Arsenal – amerykańskiej bazy wojskowej w północnej Alabamie – tętni życie. Jaskinia Bobcat to fascynujący ekosystem spowity wiecznymi ciemnościami. Przez ponad 30 lat naukowcy regularnie przeczesywali jej zalane korytarze, przekonani, że doskonale znają jej mieszkańców. Badania opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” po raz kolejny udowodniły jednak, że – jakkolwiek pyszni byśmy nie byli – podziemny świat wciąż skrywa przed nami tajemnice. W tamtejszych wodach odkryto właśnie zupełnie nowy rodzaj ryby. Stworzenie nie posiada oczu, jest pozbawione pigmentu, a jego ciało wydaje się niemal przezroczyste, przybierając za życia delikatną, elektryzująco błękitną barwę. Budzi piekielne skojarzenia. Ta mistrzyni kamuflażu to znalezisko na miarę wielkiego kota Odkrycie nowego rodzaju w tak dobrze zbadanym środowisku wywołało w świecie nauki spore poruszenie. – To jedno z ostatnich miejsc, na które postawilibyśmy pieniądze. Znalezienie dziś w Ameryce Północnej zupełnie nieznanego, nowego rodzaju ryby słodkowodnej przypomina trochę odkrycie nowego wielkiego kota – obrazowo tłumaczy dr Matthew L. Niemiller z University of Alabama in Huntsville, główny autor badania. – Myśleliśmy, że największe niespodzianki w tej grupie zwierząt mamy już za sobą. Jak to możliwe, że „demoniczna ryba” (bo tak roboczo nazwano zwierzę) ukrywała się tak długo? Jest podobna do innego znanego gatunku – ślepej ryby Typhlichthys subterraneus, która pływa w tych samych wodach. Błąd poznawczy trwałby w najlepsze, gdyby nie zdobycze współczesnej techniki. Dopiero badania DNA i tomografia komputerowa pokazały całkowitą odrębność anatomiczną i genetyczną znaleziska. Dwie podobne ryby nie są w ogóle ze sobą spokrewnione Najbardziej szokujący był moment, w którym biolodzy przeanalizowali drzewa genealogiczne obu gatunków. Choć z pozoru wyglądają niemal identycznie i dzielą ze sobą ten sam skrawek podziemnego basenu, okazało się, że obie ryby nie są ze sobą blisko spokrewnione. Mamy tu do czynienia z ciekawym przykładem ewolucji zbieżnej (konwergencji). Obie linie genealogiczne przez miliony lat rozwijały się oddzielnie i – niezależnie od siebie – utraciły oczy oraz pigment, wyostrzając inne zmysły. Podziemne środowisko ukształtowało z dwóch różnych rodzin niemal identycznie wyglądające organizmy. Demoniczna ryba rodem ze „Stranger Things” Aby uhonorować tajemnicze pochodzenie ryby oraz jej popkulturowe skojarzenia, naukowcy nadali jej nazwę Demogorgonichthys arcanus. Pierwszy człon to nawiązanie do Demogorgona – władcy zaświatów, potwora spopularyzowanego współcześnie przez grę „Dungeons & Dragons” i serial „Stranger Things”. Z kolei słowo arcanus oznacza z łaciny „ukryty” lub „tajemniczy”. Ochrona przed zagrożeniami z powierzchni Obecnie występowanie ryby potwierdzono wyłącznie w obrębie jaskini Bobcat i powiązanej z nią warstwy wodonośnej. Czyni to nowy gatunek ślepej ryby ekstremalnie podatnym na wyginięcie. Choć wojskowy rygor bazy Redstone Arsenal chroni jaskinię przed bezpośrednią ingerencją człowieka z zewnątrz, podziemny ekosystem pozostaje połączony z powierzchnią. Oznacza to, że wszelkie zanieczyszczenia chemiczne, osady czy gwałtowne wahania poziomu wód gruntowych mogą przedostać się do groty i zniszczyć to kruche życie. Ochrona Demogorgona będzie więc wymagała stałego monitorowania i dbania o cały regionalny system wód głębinowych. Źródło: UAH Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przez 1,5 miliona lat żyły w lodowym więzieniu. W krwawych wodospadach Antarktydy odkryto prastare organizmy
Pod lodowcem Taylora na Antarktydzie odkryto tętniący życiem ekosystem, który trwa w izolacji od co najmniej półtora miliona lat. Eukariotyczne organizmy przystosowały się do ekstremalnych warunków panujących w żelazistej solance o charakterystycznym, czerwonym kolorze.
Krwawe Wodospady to jedno z najbardziej enigmatycznych zjawisk na Antarktydzie. Spod śnieżnobiałego lodowca Taylora wypływa ciecz o czerwonobrązowej barwie, która od dziesięcioleci zdumiewa nie tylko naukowców. Czerwony wodospad jest kapryśny i pojawia się nieregularnie. Badano go już wiele razy – wiadomo, że za barwę odpowiada utlenianie się żelaza w wodzie, a za sezonowość – nacisk mas lodu. Jednak najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Nature Geoscience” wykazują, że pod grubą warstwą lodu kryje się coś więcej niż pierwiastki i minerały. Naukowcy odkryli złożony i aktywny ekosystem mikroorganizmów eukariotycznych, który przetrwał w niemal niezmienionej formie od czasów, gdy Antarktyda była miejscem znacznie cieplejszym. Tajemnica barwy wodospadów Historia badań tego miejsca sięga 1911 roku, kiedy to brytyjski geolog Thomas Griffith Taylor natknął się na czerwoną kaskadę wpływającą do jeziora Bonney. Początkowo sądzono, że za kolor odpowiadają glony, podobnie jak w przypadku zjawiska „różowego śniegu” spotykanego w wysokich górach. Prawda okazała się jednak bardziej złożona: lodowa „krew” to w rzeczywistości silna solanka, która została uwięziona pod lodowcem Taylora co najmniej 1,5 miliona lat temu. Dzięki wysokiemu stężeniu soli zachowuje stan ciekły nawet w ujemnych temperaturach, tworząc podziemny zbiornik. Zawarte w niej żelazo pozostaje bezbarwne w beztlenowym środowisku pod lodem, lecz w momencie kontaktu z tlenem na powierzchni dochodzi do gwałtownego utleniania, co nadaje wodospadom ich charakterystyczny kolor. Złożone życie w lodowym więzieniu Naukowcy już badali proste organizmy jednokomórkowe (bakterie i archeony) zamieszkujące to środowisko. Jednak badania zespołu Angeli Zoumplis z University of California w San Diego koncentrowały się na poszukiwaniu eukariotów, czyli organizmów o bardziej budowie, posiadających jądra komórkowe. Badacze pobrali 167 próbek z wodospadów, okolicznych osadów, lodu i błota w regionie McMurdo Dry Valley. Dzięki analizie środowiskowego RNA, która pozwala odróżnić żywe, aktywne metabolicznie organizmy od martwych śladów DNA, odkryto obecność m.in. okrzemek, bruzdnic i orzęsków. To organizmy jednokomórkowe, jednak znacznie bardziej skomplikowane od bakterii. Posiadają wiele wyspecjalizowanych organelli wewnątrz swojej jedynej komórki, a orzęski nawet prosty otwór gębowy oraz wydalniczy. Co kluczowe, mikroorganizmy te nie są przypadkowymi przybyszami naniesionymi np. przez wiatr z wybrzeża, lecz stanowią odrębną społeczność wodospadów, która genetycznie różni się od współczesnych morskich organizmów. Świadczy to o ich długotrwałej izolacji w tym „lodowym więzieniu”. Żywy relikt przeszłości i lekcja przetrwania Odkrycie to rodzi fundamentalne pytanie: jak organizmy te przetrwały miliony lat w całkowitej ciemności i ekstremalnym zasoleniu? Naukowcy sugerują, że solanka była schronieniem ostatniej szansy przed drastycznym ochłodzeniem i wysuszaniem się kontynentu. Niektóre gatunki mogły wykształcić zdolność do zapadania w stan uśpienia, budząc się do życia tylko wtedy, gdy warunki stawały się bardziej sprzyjające. Krwawe Wodospady stanowią więc rzadką okazję do badania żywych potomków ekosystemu, który istniał na Antarktydzie przed uformowaniem się jej potężnej okrywy lodowej. Zamiast odtwarzać przeszłość na podstawie skamieniałości, biolodzy mogą teraz „na żywo” obserwować mechanizmy adaptacyjne do tych skrajnych warunków. Wyniki te pokazują, że życie potrafi znaleźć drogę do przetrwania nawet w najbardziej odizolowanych i na pierwszy rzut oka martwych miejscach na Ziemi. Źródło: Nature Geoscience Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Naukowcy rozpoznali żabi śpiew z kawowych plantacji. To zupełnie nowy gatunek płaza
W Kostaryce odkryto nieznanego wcześniej mieszkańca plantacji kawy. Ten gatunek żaby, żyjący tylko w jednym miejscu na ziemi, wyróżnia się charakterystyczną budową samców. W tropikalną noc pola kawowców wypełniają się krótkim, piskliwym śpiewem.
Każdego roku naukowcy obwieszczają dziesiątki nowo odkrytych gatunków żab, które przez lata skrywały się w tropikalnej roślinności. W ostatnich miesiącach badaczom udało się wyodrębnić m.in. miniaturową żabę torbaczowatą z Peru oraz podobnej wielkości płaza z Brazylii. Większość z tych zwierząt stanowi gatunki endemiczne, czyli żyjące tylko w jednym miejscu na Ziemi, a troska o ich bezpieczeństwo jest podstawą dla zachowania różnorodności biologicznej w naturze. Kawowa żaba Takie żaby żyją wokół kostarykańskich plantacji kawy. To tam badacze z Uniwersytetu Kostarykańskiego oraz argentyńskiej Narodowej Rady Badań Naukowych i Technicznych zaobserwowali wyjątkowego płaza przyozdobionego w ciemnozielone plamki i osiągającego 4 centymetry długości. Mimo, że zwierzę sklasyfikowano jako nowo odnalezione, niektóre głosy donoszą, że żaba kawowa została odkryta już w poprzednim wieku. Według Kostarykańskiego Narodowego Sojuszu na rzecz Ochrony Płazów i Gadów tego małego płaza po raz pierwszy zaobserwowano już bowiem w latach 60. XX wieku. Wtedy w wyniku błędnej klasyfikacji, odkrycie zostało włączone do innego, zarejestrowanego już wówczas gatunku. Dopiero w XXI wieku udało się przeprowadzić dokładną analizę genetyczną i morfologiczną, która potwierdziła odrębność gatunkową. Śpiew z plantacji Kawowe upodobanie to nie jedyna cecha wyróżniająca odkryty gatunek płaza. Samce wśród żabich kawoszy charakteryzują się przezroczystym gardłem, które pęcznieje podczas wydawania odgłosów. Krótkie, piskliwe dźwięki można usłyszeć szczególnie w nocy, to wtedy niewielkie żaby przysiadają na drzewach kawowca i rozpoczynają swój koncert. Mogłoby się wydawać, że płazy upodobały sobie kawowe rośliny ze względu na bogate w kofeinę owoce. Nic z tych rzeczy – żaby szukają wśród upraw cienia, wilgoci i pożywienia, które stanowią drobne owady występujące w tym środowisku. Chemiczne zagrożenie Taki wybór środowiska życia wiąże się z zagrożeniami. Kostarykańskie plantacje kawy są bowiem regularnie poddawane stosowaniu pestycydów, które mają uchronić rośliny przed szkodnikami, chwastami oraz chorobami. Jak tłumaczy badacz Wagner Chaves-Acuña: „Te trucizny (pestycydy) przemieszczają się w powietrzu, przenikają przez glebę i w ten sposób przedostają się do systemów wodnych, w których rozwijają się kijanki”. Działalność człowieka może więc w tym przypadku doprowadzić do znaczącego zmniejszenia się, a w efekcie wyginięcia populacji tego endemicznego gatunku. Żaba kawowa to nie jedyny gatunek zwierzęcia, któremu zagraża stosowanie chemicznych pestycydów. Wykorzystanie ponad 100 tys. ton tych substancji chemicznych rocznie w amerykańskim rolnictwie zagraża życiu lub zdrowiu ponad 90% gatunków z Czerwonej Księgi – oficjalnego rejestru rzadkich i ginących zwierząt, roślin oraz grzybów. Źródła: Phys.org, CBS Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Na tej planecie może istnieć życie. Po raz pierwszy odkryto atmosferę na skalistym globie podobnym do Ziemi
Naukowcy po raz pierwszy w historii odkryli atmosferę otaczającą skalistą egzoplanetę krążącą w ekosferze, czyli strefie sprzyjającej życiu. Obiekt o nazwie LHS 1140 b jest większy od Ziemi i krąży wokół czerwonego karła, a jego gazowa otoczka składa się głównie z helu.
To odkrycie może stać się kamieniem milowym w poszukiwaniach życia poza Układem Słonecznym. Po raz pierwszy udało się zaobserwować atmosferę wokół skalistej planety pozasłonecznej znajdującej się w strefie zamieszkiwalnej swojej gwiazdy. Obiektem badań jest LHS 1140 b, tak zwana „super-Ziemia” oddalona od nas o około 48 lat świetlnych. Znajduje się ona w układzie czerwonego karła, gwiazdy znacznie mniejszej i chłodniejszej od Słońca. Krąży w odległości, która pozwala na istnienie wody w stanie ciekłym na jej powierzchni. To kolejne w ostatnich miesiącach odkrycie planety na której potencjalnie może istniec życie. Niedawni pisaliśmy o podobnym układzie pozasłonecznym, Gliese 3378. Pierwsza skalista egzoplaneta z atmosferą Odkrycie to, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science”, zmienia sposób w jaki postrzegamy ewolucję planet pozasłonecznych. Przez ponad 20 lat naukowcy wykrywali atmosfery jedynie na olbrzymich, gazowych planetach, które krążyły bardzo blisko swoich gwiazd. Panowały na nich ekstremalnie wysokie temperatury – warunki zupełnie nieprzyjazne dla życia. LHS 1140 b jest zupełnie inna: to glob skalisty, z masą ok. pięciokrotnie większą od Ziemi. Droga do odkrycia na LHS 1140 b Główny autor badania, Collin Cherubim z Uniwersytetu Harvarda, opracował teoretyczny model przewidujący, że planety o określonej charakterystyce mogą tracić wodór, ale zachowywać hel, tworząc specyficzną, zdominowaną przez ten gaz atmosferę. Cherubim nazwał te obiekty „światami helu” i zasugerował, że mogą one być naturalnym etapem ewolucji wielu małych planet. Choć początkowo jego promotor, prof. David Charbonneau, podchodził do tych obliczeń sceptycznie, dane zebrane podczas obserwacji okazały się niepodważalne. Do potwierdzenia istnienia atmosfery wykorzystano spektrograf WINERED zainstalowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile. Naukowcy wykorzystali rzadkie zjawisko z września 2024 roku, kiedy to LHS 1140 b oraz jej sąsiednia planeta dokonały tranzytu przed tarczą swojej gwiazdy tej samej nocy. Analizując światło gwiazdy przechodzące przez krawędź planety (podobnie jak promienie słońca przechodzące przez watę cukrową), badacze mogli zidentyfikować, jakie długości fal są pochłaniane przez gazy. Wykryto hel ulatniający się w przestrzeń kosmiczną w tempie setek tysięcy kilogramów na sekundę. Gaz, który uciekł z atmosfery planety jest podgrzewany przez promieniowanie gwiazdy do temperatury ponad 4700 stopni Celsjusza. Dziwny przypadek pod „słońcem” czerwonego karła Zadziwiające jest to, że atmosfera LHS 1140 b przetrwała ponad trzy miliardy lat. Czerwone karły są znane z gwałtownej aktywności i emitowania silnego promieniowania rentgenowskiego oraz UV, które zazwyczaj odziera planety skaliste z ich atmosfer. Jednak LHS 1140 b od swojej gwiazdy otrzymuje tylko 42% energii, którą Ziemia dostaje od Słońca. Dzięki temu zdołała utrzymać hel, zgromadzony jeszcze podczas formowania się układu planetarnego wokół gwiazdy. Milowy krok w badaniach planet pozasłonecznych Prof. Robin Wordsworth z Harvardu, w rozmowie z portalem Science Alert, podkreśla znaczenie tego odkrycia, przypominając że jeszcze 20 lat temu naukowcy zastanawiali się, czy planety typu ziemskiego w ogóle istnieją. Potem odkryto, że są one powszechne, a kolejnym krokiem było sprawdzenie, czy potrafią utrzymać atmosferę. – Teraz wiemy, że przynajmniej jedna z nich to potrafi – stwierdził Wordsworth. Sukces ten udowadnia również, że teleskopy naziemne mogą być równie skuteczne w badaniu atmosfer obcych światów, co Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Otwiera to drogę do dalszych badań LHS 1140 b. Kolejnym krokiem będzie ustalenie pełnego składu chemicznego atmosfery oraz zbadanie, czy na powierzchni planety znajdują się oceany lub inne cechy sprzyjające powstaniu i utrzymaniu życia. Dla naukowców to początek nowej ery obserwacji. Źródło: Science, Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy wiesz, że pszczoły produkują jedwab? W połączeniu ze śluzem prehistorycznych ryb powstał supermateriał
Świat na naszych oczach tonie w plastiku – powoli wszyscy zaczynamy zdawać sobie z tego sprawę. Naukowcy gorączkowo poszukują w naturze materiałów, które mogłyby go zastąpić. Warunek? Muszą być lekkie, wytrzymałe i biodegradowalne. Wydaje się, że właśnie mamy przełom, i wcale nie jest to nić pajęcza – genialna alternatywa od zawsze kryła się tuż pod naszym nosem.
Czy wiesz, że nie tylko jedwabniki produkują jedwab? Chociaż pszczoły kojarzą nam się wyłącznie z miodem i zapylaniem, to one także przędą to niezwykłe włókno. Co więcej, pszczeli jedwab pod względem wytrzymałości może mierzyć się nawet z nicią pajęczą. Ta – chociaż ultramocna – stanowi dla ludzkich inżynierów technologiczny koszmar, przez co nie możemy wykorzystywać jej w przemyśle. Co innego z dziełem pszczół. Naukowcom z Utah właśnie udało się z powodzeniem odtworzyć pszczelą przędzę w laboratorium. Teraz chcą połączyć ją ze śluzem prehistorycznych ryb i stworzyć biologiczny supermateriał, który wkrótce będziemy mogli wykorzystywać na masową skalę. Coś niecoś potrafią – inżynieryjny cud pszczół samotnic Blisko 75% wszystkich gatunków pszczół to pszczoły samotnice. W przeciwieństwie do znanych i lubianych pszczół miodnych, owady te nie żyją w wielkich rojach i nie budują woskowych uli. Ich larwy przędą z jedwabiu specjalne kokony, które chronią je przed surowymi warunkami środowiska. Naukowcy przeanalizowali biologię dzikiej pszczoły z gatunku Osmia lignaria (spokrewnionej z niezwykle pożyteczną, polską murarką). Owad ten wykorzystuje przędzę jak sprawny architekt – podczas gdy znany nam jedwabnik po prostu wysnuwa z siebie jedną, nieprzerwaną nić, larwa pszczoły zakotwicza włókno na ścianie gniazda, przeciąga je ruchami głowy i precyzyjnie mocuje w nowym miejscu. Powstały w ten sposób kokon to inżynieryjny majstersztyk. Ta wielowarstwowa tarcza ochronna pozwala na swobodną wymianę gazową, zatrzymuje niezbędną wilgoć, a jednocześnie stanowi pancerz przed drapieżnikami. Co najważniejsze dla medycyny, powłoka ta jest wysoce elastyczna, odporna na przebicia i wykazuje właściwości antybakteryjne. To idealny zestaw cech dla materiałów biomedycznych, takich jak nici chirurgiczne czy rusztowania dla syntetycznych tkanek. Z ula prosto pod mikroskop Głównym wyzwaniem dla naukowców było jednak pozyskanie tego materiału bez szkody dla samych owadów. Dr Oran Wasserman i jego zespół opracowali nowatorską, całkowicie bezinwazyjną metodę. Przy użyciu technologii druku 3D stworzyli sztuczne gniazda, w których wyhodowali larwy. Zamiast niszczyć gotowe, owadzie domki, badacze delikatnie izolowali pojedyncze włókna bezpośrednio z aparatów gębowych, pozwalając pszczołom na bezstresowe dokończenie budowy. To nie wszystko. Naukowcy dodatkowo wszczepili geny odpowiedzialne za produkcję jedwabiu do wyselekcjonowanych mikroorganizmów. W ten sposób udało im się wyprodukować pszczele białka (fibroiny) całkowicie od zera, poza organizmem owada, i uformować z nich w pełni funkcjonalne, przezroczyste folie biologiczne. Co połączy pszczoły i prehistoryczne ryby? Amerykanie Ambicje amerykańskich badaczy sięgają jednak jeszcze dalej. Odkryli oni, że pszczeli jedwab posiada strukturę genetyczną niezwykle zbliżoną do jeszcze dziwniejszej substancji występującej w naturze – śluzu śluzic. Te starożytne, pozbawione żuchwy drapieżniki morskie, w chwili zagrożenia uwalniają wydzielinę, która błyskawicznie pęcznieje w słonej wodzie, tworząc nieprzebitą zaporę. Naukowcy pracują obecnie nad połączeniem obu tych niezwykłych substancji w jedną. Miksując jedwab pszczół z białkami śluzic, chcą stworzyć hybrydowy supermateriał, który połączy najlepsze cechy obu organizmów. To doskonały dowód na to, że odpowiedzi na najbardziej skomplikowane problemy inżynieryjne naszej cywilizacji od milionów lat zapisane są w genach otaczających nas zwierząt. Źródło: PLOS One, SynBio Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odkryto 73 nowe wulkany, o których nie mieliśmy pojęcia. Wszystko dzięki „marsjańskiej” technologii
Dzięki nowatorskiemu systemowi detekcji naukowcy odkryli aż 73 nieznane wulkany, ukryte na dnie oceanów. Wykorzystali technologię sztucznej inteligencji, pierwotnie zaprojektowaną do badania kraterów na Marsie.
Międzynarodowy zespół naukowców, pod przewodnictwem wulkanologa Andrei Verolino z Uniwersytetu Paris-Saclay oraz Earth Observatory of Singapore, zidentyfikował 73 wcześniej nieznane, podwodne kaldery wulkaniczne. Wyniki nezrecenzowanych jeszcze badań wstępnie opublikowano 2 lipca 2026 roku, w czasopiśmie „Nature Communications Earth & Environment”. Przełomowa praca jest owocem współpracy ekspertów z instytucji w Paryżu, Singapurze, Kanadzie i Australii. Czym są kaldery i dlaczego ich szukamy? Kaldery to ogromne zagłębienia w kształcie kraterów, powstające w wyniku gwałtownego opróżnienia podziemnej komory magmowej w wulkanie, co prowadzi do zapadnięcia się gruntu. Choć większość aktywności wulkanicznej na Ziemi to wulkany podwodne, w przeciwieństwie do ich lądowych odpowiedników pozostawały one w dużej mierze nieodkryte. Przed opisywanym badaniem znaliśmy niespełna 30 takich obiektów. Identyfikacja podwodnych kalder ma kluczowe znaczenie dla globalnego bezpieczeństwa – część z nich może pod sobą kryć wciąż aktywne wulkany. Przykładem ich niszczycielskiej siły była erupcja podwodnego wulkanu Hunga Tonga-Hunga Haʻapai w 2022 roku. Wytworzyła ona fale tsunami oraz ogromne ilości pary wodnej, powodując zniszczenia tysiące kilometrów dalej. Bez dokładnych map lokalizacji kalder, naukowcy nie są w stanie monitorować podwodnej aktywności wulkanicznej. Nowe odkrycie to obietnica bezpieczniejszej przyszłości. Innowacyjne poszukiwania i „marsjańska” technologia Główną barierą w wykrywaniu podmorskich wulkanów był dotąd brak danych batymetrycznych (głębokości i rzeźby dna) o wysokiej rozdzielczości. Aby przezwyciężyć to ograniczenie, zespół Verolino opracował hybrydowy system detekcji, który połączył: Algorytm sztucznej inteligencji: zaadaptowano narzędzie pierwotnie stworzone do wykrywania kraterów uderzeniowych na Marsie Globalne dane GEBCO: wykorzystano ogólnodostępną mapę General Bathymetric Chart of the Ocean, o niskiej rozdzielczości „Ludzką” analizę: wyniki dostarczone przez algorytm były ręcznie klasyfikowane przez badaczy Statystykę: wykorzystano metodę PCA (analizę głównych składowych) do walidacji wyników. Algorytm początkowo wskazał aż 87 435 potencjalnych formacji. Poprzez serię filtrów i rygorystyczną inspekcję, listę tę zawężono do 78 prawdopodobnych kalder. Pięć z nich było znanych już wcześniej, co potwierdziło skuteczność przyjętej metody. Mamy 73 „nowe” wulkany podmorskie Nowo zidentyfikowane obiekty są niezwykle różnorodne. Znajdują się na głębokościach sięgających nawet 5 600 metrów, a ich średnice dochodzą do 20 kilometrów. 8 kalder znaleziono na grzbietach śródoceanicznych, 9 na łukach wyspowych, a aż 61 poza typowymi dla wulkanów miejscami, np. w podmorskich łańcuchach górskich. Badacze wskazali siedem kalder o specyficznym położeniu i kształcie, sugerującym wysokie ryzyko. Powinny jak najszybciej zostać zbadane. Czy wykryjemy więcej podwodnych wulkanów? Testy wykazały, że nowy system ma trudności z wykrywaniem kalder o kształcie odbiegającym od okręgu, co mogło doprowadzić do pominięcia niektórych obiektów. Co ważne, badanie nie wykryło, czy nowe wulkany są aktywne. Naukowcy ostrzegają jednak, że nawet te uznawane za wygasłe, mogą po cichu napełniać się magmą i uaktywnić się w przyszłości. Autorzy podkreślają, że ich badanie to dopiero początek. W miarę pojawiania się danych o wyższej rozdzielczości, baza ta będzie mogła być uzupełniana, co znacząco poprawi globalne bezpieczeństwo wulkaniczne. Projekt otrzymał wsparcie finansowe m.in. od Ministerstwa Edukacji Singapuru oraz AXA Research Fund. Źródło: Nature, Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Syberyjskie „wrota do piekieł" uchylają się coraz szerzej. Krater Batagajka cały czas rośnie
Największa na świecie depresja na obszarze wieloletniej zmarzliny cały czas rośnie. Właśnie się okazało, że krater Batagajka powiększa się każdego roku w znaczący sposób.
W tym artykule: Jak szybko rośnie krater Batagajka? Jak duże są „wrota do piekieł”? Co to jest wieloletnia zmarzlina? Ten gigantyczny otwór w ziemi znajduje się w północnej Jakucji, w Rosji. Miejscowi nazywają go „wrotami do piekieł”. Oficjalna nazwa depresji to krater Batagajka – od przepływającej niedaleko rzeki, prawego dopływu Jany. „Wrota” dzieli 10 km od miasta Batagaj i ok. 660 km od Jakucka. Krater został po raz pierwszy wypatrzony na zdjęciach satelitarnych w 1991 r. Od tego czasu budzi żywe zainteresowanie naukowców. Nie bez powodu. W wyniku zapadnięcia się części zbocza odsłoniły się warstwy wieloletniej zmarzliny pochodzące aż sprzed 650 tys. lat. To najstarsza wieloletnia zmarzlina na Syberii i druga pod względem wieku na całym świecie. Co ciekawe, „wrota do piekieł” wcale nie są stabilne. Najnowsze badania wykazały, że każdego roku rosną aż o ok. milion metrów sześciennych. Odpowiada za to szybkie topnienie wieloletniej zmarzliny. Jak szybko rośnie krater Batagajka? Jak duża jest ta depresja? To zapadlisko długości kilometra, mające 50–100 m głębokości. Jego brzegi regularnie się wykruszają, w wyniku czego ziemia osuwa się do wnętrza krateru. W ten sposób „wrota do piekieł” dosłownie się poszerzają. Ściany depresji cofają się nawet o 12 m rocznie. To bardzo dużo. Na Syberii – albo szerzej, w Arktyce – jest sporo tego rodzaju kraterów powstających na skutek topienia się wieloletniej zmarzliny. Jednak w porównaniu z nimi Batagajka pozostaje wyjątkowa. Tempo jej poszerzania się jest bezprecedensowe. Naukowcy podejrzewają, że depresja utworzyła się w latach 60. poprzedniego wieku. W 2014 r. miała już 790 m. Od tego czas zaś urosła o całe 200 m. Jak duże są „wrota do piekieł”? To, że depresja stopniowo się rozrasta, samo w sobie nie jest niczym nowym. Latem zeszłego roku potwierdzono to dzięki obserwacjom prowadzonym z drona. Jednak teraz badacze po raz pierwszy precyzyjnie oszacowali, o jaką objętość powiększa się Batagajka. Udało się to zrobić dzięki analizie zdjęć satelitarnych, pomiarom wykonanym na miejscu i analizie laboratoryjnej próbek pobranych z krateru. Wyniki podpowiadają, jak ogromna jest ta depresja. Jak policzyli badacze, od czasu powstania krateru roztopił się lód i osady, które wypełniłyby aż 14 Wielkich Piramid. Zapadają się głównie zachodnie, południowe i południowo-wschodnie brzegi krateru. W rezultacie „wrota” każdego roku mają objętość większą o prawie milion metrów sześciennych. Przy okazji uwalnia się 4–5 tys. ton węgla organicznego. Batagajka stanowi tym samym wyjątkowe okno w przeszłość. Roztapiająca się wieloletnia zmarzlina daje dostęp do materiału roślinnego oraz pyłków z epoki lodowcowej. W kraterze znaleziono szczątki żubra, mamutów i konia oraz innych zwierząt. Pozwoliło to badać plejstoceńską faunę. Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów Naukowcy odkryli w pobliżu wybrzeży Zachodniej Afryki krater ukryty pod powierzchnią oceanu. Pochodzi sprzed ok. 66 mln lat, czyli z okresu, kiedy wyginęły dinozaury. Zdaniem badaczy, nie da s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tajemniczy-krater-znaleziony-w-oceanie-moze-miec-zwiazek-z-zaglada-dinozaurow-fot-getty-images-05c1757.jpeg" width="938" height="620" alt="Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów (fot. Getty Images)" title="Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów (fot. Getty Images)" /> Co to jest wieloletnia zmarzlina? Wieloletnia zmarzlina, czyli permafrost, to zamarznięta ziemia – wymieszane gleba, skały, lód i materiał organiczny, które latami pozostają w temperaturze poniżej zera. Permafrost pokrywa jedną czwartą półkuli północnej. Jedną z jego odmian jest np. jedoma. Jedoma to zmarzlina z okresu plejstocenu, rozciągająca się od północno-wschodniej Syberii przez Kanadę do Alaski. 50–90 proc. jej objętości stanowi lód. Ocieplanie klimatu powoduje, że zmarznięta skorupa ziemska zaczyna rozmarzać. A razem z nią organizmy, które zostały zamrożone tysiące lat temu. Nawet po spędzeniu niezwykle długiego czasu w temperaturze poniżej zera, niektóre z nich wracają do życia. Dwa lata temu naukowcy z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych „ożywili” wydobytego z wieloletniej zmarzliny wirusa. Pochodził aż sprzed 50 tys. lat. Patogen – formalnie nazwany Pandoravirus yedoma – został ochrzczony przez odkrywców „wirusem zombie”. Na szczęście wirus atakuje jedynie ameby. Źródła: LiveScience, Geomorphology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nieskończona armia komórek do walki z rakiem. Przełomowe odkrycie naukowców z USA
W świecie onkologii doszło do odkrycia, które może zmienić terapię najtrudniejszych postaci raka. Naukowcy z University of Southern California (USC), we współpracy ze specjalistami ze Stanford University, znaleźli sposób na stworzenie niemal nieskończonej ilości komórek odpornościowych, zdolnych do infiltrowania i niszczenia złośliwych guzów.
Kluczem do tego przełomu są makrofagi – wyspecjalizowane białe krwinki, które są jedną z pierwszych linii obrony naszego organizmu. Nazwa „makrofag” pochodzi z języka greckiego i oznacza „wielkiego zjadacza”, co idealnie oddaje naturę tych komórek, posiadających nienasycony apetyt na patogeny – w tym także komórki rakowe. Jak zmusić makrofagi do pracy? Makrofagi pełnią w organizmie funkcję nie tylko pożeraczy patogenów, ale i strategicznych koordynatorów. Potrafią wedrzeć się do środka guza i stamtąd wysyłać sygnały alarmowe. Informacja chemiczna oznaczająca „zjedz mnie” mobilizuje do działania inne kluczowe elementy układu immunologicznego, takie jak limfocyty T. Przez lata naukowcy próbowali wykorzystać ten potencjał w terapiach nowej generacji, jednak makrofagi okazały się niezwykle oporne na manipulacje laboratoryjne. W przeciwieństwie do innych komórek, bardzo trudno zmusić je do namnażania się poza ludzkim ciałem w stopniu wystarczającym do przeprowadzenia skutecznej terapii. To, że w końcu udało się to osiągnąć, jest potencjalnie jednym z największych przełomów w onkologii. Ograniczenia terapii CAR-T i nowa nadzieja w CAR-M Standardem w zaawansowanej immunoterapii jest obecnie CAR-T, czyli metoda polegająca na genetycznym modyfikowaniu limfocytów T pacjenta, by lepiej rozpoznawały nowotwór. Chociaż terapia ta uratowała życie wielu osobom z nowotworami krwi, znacznie gorzej radzi sobie z guzami litymi, takimi jak rak płuc czy piersi. To właśnie tu makrofagi mają przewagę – naturalnie gromadzą się w masie guza, będąc często najliczniejszymi komórkami odpornościowymi w jego obrębie. Nowa koncepcja, zwana terapią CAR-M (oparta na makrofagach zamiast limfocytów T), mogłaby wypełnić lukę, którą pozostawia CAR-T. Odkrycie supermocy komórek progenitorowych Zespół naukowców, pod kierownictwem biologa prof Qi-Long Yinga odkrył, że kluczem do sukcesu nie są dojrzałe makrofagi, lecz ich prekursory, czyli tzw. komórki progenitorowe. Do tej pory nauka stała na stanowisku, że zdolność do długotrwałego samoodnawiania – czyli nieskończonego kopiowania się, przy zachowaniu swojej pierwotnej tożsamości – jest zarezerwowana dla komórek macierzystych. Badacze z USC właśnie obalili to przekonanie, udowadniając, że w odpowiednio dobranych warunkach komórki progenitorowe granulocytów i monocytów (z których powstają makrofagi) również posiadają tę „supermoc”. Dzięki opracowaniu precyzyjnego protokołu karmienia tych komórek złożoną mieszanką substancji chemicznych na ściśle określonych etapach rozwoju, naukowcy byli w stanie uzyskać stabilną i skalowalną hodowlę. – Odkryliśmy, że komórki progenitorowe mogą intensywnie się dzielić, zachowując zdolność do wytwarzania w pełni funkcjonalnych komórek odpornościowych – wyjaśnia Ying. To odkrycie daje medycynie punkt wyjścia do projektowania terapii komórkowych. I to nie tylko na raka – również choroby zakaźne. Zdumiewające wyniki testów na zwierzętach Efektywność nowej metody została potwierdzona w eksperymentach na myszach cierpiących zarówno na nowotwory krwi, jak i guzy lite. Zmodyfikowane laboratoryjnie komórki progenitorowe zostały wstrzyknięte gryzoniom. Wyniki były bezprecedensowe. W przeciwieństwie do wstrzykniętych dojrzałych makrofagów, które nie namnażały się w organizmie, komórki progenitorowe rozprzestrzeniły się po całym ciele myszy. Generowały stały dopływ makrofagów dokładnie tam, gdzie były one potrzebne, co skutecznie zahamowało postęp choroby zarówno we krwi, jak i w guzach litych. Nowa nadzieja medycyny Praca na temat makrofagów, opublikowana w prestiżowym czasopiśmie „Cell”, może doprowadzić do fundamentalnej zmiany myślenia o immunoterapii. Zamiast skupiać się na projektowaniu coraz lepszych receptorów do wykrywania raka, nauka powinna zwrócić większą uwagę na dobór odpowiedniego etapu rozwojowego komórki, która stanie się bazą dla leku. Jak zauważa współautor badań, Ravi Majeti z Uniwersytetu Stanforda, metoda ta otwiera drzwi do niezliczonych zastosowań. To milowy krok w kierunku stworzenia powszechnie dostępnej terapii przeciwko najbardziej agresywnym postaciom nowotworów. Źródło: Cell Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wszystkie te wynalazki zawdzięczamy ekspansji islamu. Korzystamy z nich do dziś
Podczas gdy znaczna część Europy tkwiła w mrokach średniowiecza, rozprzestrzenianie się islamu doprowadziło do innowacji w matematyce, nauce i medycynie. Oto wynalazki, z których korzystamy do dziś.
Tysiąc lat temu w Bagdadzie ci, którzy potrafili czytać po arabsku, mieli niemal taki sam dostęp do dzieł Arystotelesa i wielu innych klasyków nauki, jaki czytelnicy mają dzisiaj. Stało się to możliwe dzięki kalifatowi Abbasydów, który w okresie swojej świetności, w VIII wieku, uruchomił ambitną inicjatywę translatorską, dającą arabskim uczonym dostęp do wielkich dzieł filozoficznych i naukowych Persów, Hindusów, Babilończyków, Egipcjan, a przede wszystkim Greków. Podboje islamskie sprawiły, że starożytne ośrodki kultury świata hellenistycznego – od Syrii, przez Egipt, po Iran – znalazły się w rękach Arabów. Ta ekspansja stała się impulsem dla islamskiego „złotego wieku”, który miał trwać aż do najazdu Mongołów w XIII wieku. Dzięki wysiłkom kalifów miasta takie jak Bagdad stały się ośrodkami nauki, w których rozkwitały matematyka, astronomia, optyka i medycyna. Świat arabski nie tylko zachował i rozpowszechnił to dziedzictwo intelektualne, lecz także wzbogacił je własnym wkładem, kładąc tym samym fundamenty pod późniejsze postępy naukowe, które miały ukształtować przyszłość Zachodu. Nowa matematyka Wśród dyrektorów bagdadzkiego Domu Mądrości, czyli Bayt al-Hikmah, był matematyk i astronom Al-Chuwarizmi, który odegrał kluczową rolę w upowszechnieniu dziesiętnego systemu liczbowego. Jego książka „O indyjskiej sztuce rachowania” – zachowana jedynie za pośrednictwem łacińskiego przekładu „Algoritmi de numero indorum” – wprowadziła na Zachód cyfry od jeden do dziewięć, a także pojęcie zera. Wraz z nimi pojawiła się powiązana koncepcja wartości pozycyjnej, zgodnie z którą każda cyfra w liczbie ma wartość zależną od swojego miejsca. Na przykład w liczbie 123 jedynka oznacza setki, dwójka dziesiątki, a trójka jedności. Prace Al-Chuwarizmiego miały fundamentalne znaczenie dla przejścia od rzymskiego systemu zapisu liczb – znacznie bardziej złożonego i ograniczonego w zastosowaniach obliczeniowych – do hindusko-arabskiego systemu numeracji, którego używamy do dziś. Dom Mądrości Bagdad, założony w 762 roku jako stolica nowej dynastii Abbasydów, która w 750 roku obaliła Umajjadów z Damaszku, był siedzibą Bayt al-Hikmah, czyli Domu Mądrości, założonego przez kalifa Al-Mamuna, panującego w latach 813–833. Ta akademia i biblioteka wspierały tłumaczenie naukowego i filozoficznego dziedzictwa starożytności: świata greckiego, perskiego i syryjskiego. Przekłady obejmowały dziedziny medycyny – między innymi dzieła Galena, Hipokratesa i Pedaniosa Dioskurydesa – prawa, astronomii oraz innych nauk, w tym prace Ptolemeusza, Euklidesa i Archimedesa. Uczeni irańscy, arabscy, nestoriańscy, hinduscy i sabejscy podejmowali zagadnienia naukowe, religijne i filologiczne, oddawali się obserwacji przyrody oraz dążyli do osiągnięć materialnych, takich jak wynalezienie instrumentów do obserwacji i eksperymentów oraz tworzenie tablic astronomicznych. To właśnie w tym kontekście narodziły się algebra i nowa nauka o optyce. Od VIII wieku produkcja papieru ułatwiała rozpowszechnianie wiedzy, a biblioteki rozwijały się. Nauka i filozofia, zachowane i odnowione przez islam, rozprzestrzeniły się z Bagdadu do Europy przez Hiszpanię, Sycylię i południowe Włochy. Reformy Al-Chuwarizmiego oznaczały rewolucję w świecie matematyki, choć nie zostały szeroko wdrożone aż do kilku stuleci później. Jego książka odpowiadała za rozpowszechnione, choć błędne, przekonanie, że nasz obecny system liczbowy ma pochodzenie arabskie. W rzeczywistości opiera się on na arabskim przekładzie systemu liczbowego Brahmagupty, hinduskiego matematyka i astronoma z VII wieku, który był prawdziwym twórcą tego systemu. W XII-wiecznych przekładach łacińskich określenia „Al-Chuwarizmi” używano w odniesieniu do systemu liczbowego, który uczony objaśniał. W toku przekazu zostało ono zniekształcone do formy algorismi, która z kolei stała się podstawą słowa „algorytm”. System liczbowy nie był jedynym pojęciem, które Al-Chuwarizmi wprowadził do matematyki Zachodu. W innej książce, „Zwięzłej księdze o rachowaniu przez dopełnianie i równoważenie", położył fundamenty pod matematykę arabską i stał się twórcą algebry – słowa wywodzącego się od arabskiego al-jabr, czyli „dopełnianie”. Użycie liter do oznaczania liczb niewiadomych – na przykład x² + 10x = 39 – dostarczyło metod rozwiązywania równań drugiego stopnia, czyli kwadratowych, znacznie łatwiej niż było to wcześniej możliwe. Dziedzictwo Persów Grecka wiedza zgromadzona w Bagdadzie pochodziła z terytoriów, którymi stulecia wcześniej rządzili hellenistyczni królowie, następcy Aleksandra Wielkiego. Język syryjski – język chrześcijan Wschodu, a zarazem drugi po grece język Cesarstwa Bizantyjskiego – odegrał fundamentalną rolę w upowszechnianiu tej wiedzy. Do wschodnich chrześcijan należeli nestorianie, których bizantyjski cesarz Justynian I, obrońca chrześcijańskiej ortodoksji, uznał za heretyków i wypędził ze swojego terytorium. Później, w 529 roku, Justynian zakazał filozofii greckiej i zamknął Akademię Ateńską, założoną przez Platona. Tymczasem wygnani uczeni nestoriańscy i greccy zostali przyjęci przez perskiego króla Chosrowa I w jego znakomitej akademii w Gondeszapurze, gdzie językiem nauki był syryjski. Kiedy Arabowie podbili Persję w 637 roku, ten kapitał intelektualny znalazł się w ich rękach. Bagdadzki Dom Mądrości wzorowano na akademii w pobliskim Gondeszapurze, leżącym na terenie dzisiejszego Iranu, i to tam, z pomocą uczonych nestoriańskich, liczne dzieła naukowe i filozoficzne przełożono na język arabski. Medycyna i chirurgia W średniowiecznym świecie arabskim nastąpił również rozwój nauk medycznych. Dzieła takie jak „Kanon medycyny” perskiego uczonego i filozofa Ibn Siny, znanego także jako Awicenna, przez stulecia miały fundamentalne znaczenie w kształceniu lekarzy w Europie. Jednocześnie inni arabscy medycy, tacy jak andaluzyjski Abu al-Kasim az-Zahrawi, znany na chrześcijańskim Zachodzie jako Albucasis, wnieśli istotny wkład o wyraźnie praktycznym charakterze. W swojej encyklopedii medyczno-chirurgicznej „Metoda medycyny” az-Zahrawi bardzo szczegółowo opisał różne choroby i sposoby ich leczenia, a także procedury chirurgiczne. Az-Zahrawi przedstawił wiele innowacji: chirurgiczne leczenie żylaków, podwiązywanie naczyń w krwotokach tętniczych, tonsillektomię, stosowanie cewnika do odprowadzania moczu z pęcherza, układanie pacjentek w pozycji litotomijnej podczas badania ginekologicznego oraz używanie opatrunków utwardzanych mąką i białkiem jaja w celu stabilizacji złamanych kości. Podkreślał także znaczenie wiedzy anatomicznej. We wstępie do encyklopedii pisał: „Widziałem nieuczonego lekarza, który naciął guz skrofuliczny na szyi kobiety. Przeciął kilka tętnic szyjnych, wywołując krwotok, który trwał, aż pacjentka zmarła w jego rękach”. Dzieło to powstało z myślą o studentach medycyny, którzy przed rozpoczęciem praktyki musieli odbyć okres szkolenia. Oprócz pisania i nauczania az-Zahrawi był innowatorem w projektowaniu narzędzi chirurgicznych. Wynalazł i opisał takie instrumenty jak kauter – metalowy pręt rozgrzewany do czerwoności i używany do przyżegania tkanek – piła do cięcia kości, kleszcze do ekstrakcji zębów oraz nożyczki do obrzezania. Narzędzia te, zaprojektowane z myślą o precyzyjnym i skutecznym wykonywaniu zabiegów, zrewolucjonizowały praktykę chirurgiczną. Pierwsze instytucje psychiatryczne W średniowiecznym świecie islamu nie brakowało innowacyjnych praktyk medycznych. Należał do nich rozwój szpitala jako instytucji, znanej jako bimaristan – od perskiego bimar, czyli „chory” – i inspirowanej wielkim szpitalem stworzonym przez królów sasanidzkich w Gondeszapurze. Pierwszy bimaristan został założony w 710 roku w Damaszku przez kalifa Umajjadów Al-Walida I, a od IX wieku liczba takich instytucji rosła. Szczególną innowacją było tworzenie szpitali przeznaczonych do leczenia osób uznawanych za obłąkane. Filolog Al-Mubarrad opisywał wizytę w szpitalu, w którym pacjentów krępowano kajdanami. Napady leczono siłą i chłostą. Istnieją jednak dowody sugerujące, że niekiedy pacjentów traktowano bardziej humanitarnie: relacja z XIII wieku opisuje osoby wykazujące objawy manii, którym podawano opium rozcieńczone w wodzie jęczmiennej. Jeśli chodzi o czas trwania leczenia, wiadomo, że w Bagdadzie urzędnicy sądowi odwiedzali pacjentów co miesiąc i wypisywali tych, którzy zostali wyleczeni. Wracali oni do domów, gdzie nadal otrzymywali opiekę medyczną. Optyka i camera obscura Ibn al-Hajsam, znany także jako Alhazen, był arabskim uczonym z X wieku, uznawanym za jednego z ojców nowoczesnej optyki. Jego „Optyka” to obszerny traktat o naturze światła, widzeniu i instrumentach optycznych, w którym trafnie opisuje takie zjawiska jak odbicie, załamanie światła oraz powstawanie obrazów w oku. Poza tym, że był wybitnym teoretykiem, Al-Hajsam był także niestrudzonym eksperymentatorem. Budował instrumenty optyczne i projektował doświadczenia, aby testować swoje hipotezy za pomocą rygorystycznego podejścia opartego na dowodach. Obserwując, jak światło przesączające się przez niewielki otwór rzutuje odwrócone obrazy na ściany ciemnej komory, Al-Hajsam odkrył fundamentalną zasadę optyki: powstawanie obrazów za sprawą światła. Ten prosty eksperyment pozwolił lepiej zrozumieć działanie ludzkiego oka i położył podwaliny pod rozwój instrumentów optycznych, takich jak aparaty fotograficzne i teleskopy. Wykazał również, że światło rozchodzi się po liniach prostych oraz że widzenie następuje wtedy, gdy światło odbite od przedmiotów dociera do oka, obalając starożytne teorie, według których widzenie miało emanować z samych oczu. Kosmografia i kartografia Astrolabia należały do najsłynniejszych instrumentów średniowiecznego świata arabskiego. Choć ich początki sięgają VI wieku, Arabowie dokonali znaczących postępów w ich konstrukcji. Tworzono mapy nieba służące do obliczania położenia gwiazd i Słońca, jednak przedstawienia niebios opierały się na geocentrycznym modelu wszechświata, w którym Ziemia znajdowała się w centrum, a wszystkie pozostałe ciała niebieskie krążyły wokół niej. Astrolabia były szeroko stosowane w świecie islamu, ponieważ umożliwiały wyznaczanie kibli, czyli kierunku ku Kaabie w Mekce, oraz obliczanie pór codziennych modlitw, zmieniających się w zależności od położenia Słońca i Księżyca. Mimo postępów w astronomii i teorii Kopernika oraz Galileusza, które odebrały Ziemi centralne miejsce we Wszechświecie, astrolabiów używano jeszcze przez stulecia ze względu na ich praktyczność i dokładność. Choć kompas wynaleziono w Chinach, to w Al-Andalus, czyli na terenach Hiszpanii zajętych przez Maurów, w XI wieku powstał pierwszy kompas wykorzystujący pływający magnetyt. Urządzenie to, opierające się na naturalnym magnetyzmie Ziemi w celu ustawienia magnetytu, pozwalało żeglarzom utrzymywać stały kurs na pełnym morzu, ułatwiając tym samym podróże morskie. Mechanika W IX wieku w Domu Mądrości w Bagdadzie trzej bracia Banu Musa stali się mistrzami mechaniki. Wiele wynalazków opisanych w ich „Księdze pomysłowych urządzeń” wydawało się żywcem wyjętych z baśni. Dzieło to zrewolucjonizowało pojęcie inżynierii mechanicznej i zapowiadało różne osiągnięcia techniczne późniejszych stuleci. Do wynalazków braci Banu Musa należały automaty zdolne do wykonywania zadań, takich jak podawanie napojów czy gra na instrumentach muzycznych. Księga opisuje również szeroką gamę urządzeń hydraulicznych, takich jak pompy i syfony, które mogły służyć do przemieszczania wody oraz wykonywania innych zadań o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju rolnictwa i przemysłu w świecie arabskim. Wynalazki te były nie tylko świadectwem technicznych umiejętności braci, lecz także pokazywały, w jaki sposób ówczesna inżynieria dążyła do naśladowania i usprawniania ludzkich funkcji. Maszyna latająca Ibn Firnasa Wśród uczonych Al-Andalus wyróżnia się postać Abbasa Ibn Firnasa. Służył trzem umajjadzkim emirom Kordoby w Hiszpanii i zmarł w 887 roku. Ibn Firnas przyczynił się do upowszechnienia metod matematycznych i astronomicznych wywodzących się od Al-Chuwarizmiego – algebry, zapisu opartego na wartości pozycyjnej oraz obliczeń astronomicznych według tablic indyjskich. Wiadomo jednak również, że zbudował planetarium podziwiane przez współczesnych, a także klepsydrę, czyli zegar wodny, który mógł zawierać automaty. Podarował go emirowi, aby ten mógł sprawdzać pory modlitw. Ibn Firnas zasłynął jednak przede wszystkim próbą lotu. Stworzył jedwabny strój podszyty piórami, skonstruował parę skrzydeł podobnych do ptasich i, mając na sobie jedno i drugie, rzucił się w powietrze z wieży w Kordobie. Podobno utrzymał się w powietrzu i pokonał pewien dystans, lecz nie udało mu się lądowanie. Jak pisał algierski historyk Al-Makkari: „Zranił się w tylną część ciała, ponieważ nie zdał sobie sprawy, że ptaki podczas lądowania używają ogonów, a sam nie zrobił sobie ogona”. Wydaje się, że Ibn Firnas nie machał sztucznymi skrzydłami za pomocą rąk, lecz wystartował z wieży i próbował szybować, stosując podejście podobne do tego, które później wykorzystywał XIX-wieczny niemiecki pionier lotnictwa Otto Lilienthal. Zmierzch złotego wieku Choć część badaczy uważa, że złoty wiek islamu już wcześniej przeżywał schyłek, powszechnie przyjmuje się, że jego ostateczny kres przyniosły miecze mongolskich hord. Na początku 1258 roku, gdy Bagdad został oblężony i splądrowany, Dom Mądrości oraz bezcenne biblioteki miasta uległy zniszczeniu. Mówiono, że do Tygrysu wrzucono tak wiele ksiąg, iż jego wody poczerniały od atramentu. Źródło: National Geographic
Grzyby zombie mają wroga. W dżungli Borneo odkryto niezwykłego hiperpasożyta
W niedostępnym lesie deszczowym na Borneo malezyjscy naukowcy odkryli biologiczne kuriozum. Nowy gatunek grzyba to pasożyt, którego ofiarą pada słynny „grzyb zombie”. Ten niesamowity organizm infiltruje i zjada jego tkanki, które przerosły ciało owada.
Nowo odkryty organizm, nazwany Pleurocordyceps cornusynnemata, jest tzw. hiperpasożytem – jego ofiarą pada inny pasożyt. W tym przypadku żywicielem dla nowo odkrytego gatunku jest niesławny „grzyb zombie” z rodzaju Ophiocordyceps, który zagnieżdża się w ciałach owadów. To niezwykłe odkrycie jest efektem licznych wypraw terenowych przeprowadzonych przez Instytut Biologii Tropikalnej i Konserwacji Uniwersytetu Malezji Sabah (UMS). Nowy grzyb to hiperpasożyt z niezwykłymi rogami Zjawisko hiperpasożytnictwa jest znane biologom, choć rzadkie. Polega na tym, że dany organizm pasożytuje bezpośrednio na innym pasożycie. W przypadku nowo odkrytego grzyba proces ten jest niezwykle złożony. Pierwotny pasożyt, czyli „grzyb zombie” (Ophiocordyceps), przejmuje kontrolę nad układem nerwowym mrówki, zmuszając ją do nienaturalnego zachowania. Następnie doprowadza do jej śmierci i wyrasta bezpośrednio z jej ciała. Wtedy pojawia się Pleurocordyceps cornusynnemata. W przeciwieństwie do grzyba zombie, nowy gatunek nie manipuluje układem nerwowym mrówki, ale infiltruje tkanki Ophiocordyceps rozwijające się wewnątrz martwego owada i je zjada. Nazwa gatunkowa cornusynnemata nawiązuje do unikatowych struktur w kształcie gwiaździście rozgałęzionych rogów (tzw. synnemata), które wyróżniają ten organizm. Seria odkryć wyjątkowych grzybów na Borneo Jaya Seelan Sathiya Seelan z Instytutu Biologii Tropikalnej podkreślił, że choć hiperpasożyty są znane nauce, to jest to pierwszy znany przedstawiciel rodzaju Pleurocordyceps o tak charakterystycznej budowie. Okaz, który posłużył do opisu gatunku, został zebrany z martwej mrówki w Dolinie Danum – odległym i dzikim obszarze w południowej części stanu Sabah na Borneo. Szczegółowy opis odkrycia został opublikowany w kwietniu 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma taksonomicznego „Phytotaxa”. Podczas tych samych ekspedycji naukowcy odkryli również inny nowy gatunek grzyba, Leptobacillium geminatum, który z kolei specjalizuje się w zabijaniu pająków poprzez rozprzestrzenianie zarodników w ich organizmach. Nowe grzyby to coś więcej niż taksonomiczna ciekawostka Znaczenie tych odkryć wykracza daleko poza systematykę i taksonomię. Nowe grzyby mają ogromny potencjał medyczny i gospodarczy. Dr Seelan wskazuje, że mogą one stać się cennym źródłem substancji do produkcji nowej generacji leków przeciwdrobnoustrojowych. Ponadto, ze względu na swój pasożytniczy tryb życia, mogą zostać wykorzystane jako wysoce skuteczne czynniki kontroli biologicznej w rolnictwie, stanowiąc ekologiczną alternatywę dla chemicznych pestycydów zwalczających szkodniki. Odkrycie to rzuca nowe światło na skomplikowane i wielopoziomowe zależności panujące w ekosystemach lasów deszczowych Borneo. Pokazuje, że walka o przetrwanie w naturze odbywa się na wielu „piętrach” i nawet drapieżny patogen może stać się ofiarą innego, jeszcze bardziej wyspecjalizowanego organizmu. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Polska nauka ma głos. Odkrycia znad Wisły zmieniły świat i budują naszą przyszłość
W czasach dezinformacji i globalnych napięć nauka staje się nie tylko źródłem wiedzy, lecz także narzędziem budowania zaufania, prestiżu i prowadzenia międzynarodowej współpracy. Trzeci panel z okazji Roku Popularyzacji Nauki połączył trzy perspektywy: uczelni, ministerstwa i instytucji wspierającej wymianę akademicką. Rozmowa ekspertów pokazała, że polskie odkrycia, humanistyka i dyplomacja naukowa mają dziś wyjątkowe znaczenie.
Polska nauka od stuleci współtworzy światowy dorobek intelektualny. Jej historia nie kończy się na kilku wielkich nazwiskach, choć to one najczęściej rozpalają zbiorową wyobraźnię. Za przełomowymi odkryciami stoją także instytucje, programy, międzynarodowe kontakty i codzienna praca badaczy, którzy coraz częściej funkcjonują w globalnym obiegu wiedzy. Współczesna nauka potrzebuje jednak nie tylko laboratoriów i grantów, lecz także języka, którym da się opowiedzieć o jej znaczeniu poza murami uczelni. Między innymi te tematy były poruszane podczas trzeciego panelu prowadzonego przez Łukasza Załuskiego, redaktora naczelnego „National Geographic Polska”, z okazji Roku Popularyzacji Nauki. Wzięli w nim udział: prof. Beata Piskorska, prorektor ds. studentów i umiędzynarodowienia KUL, dr Barbara Szelewa-Kropiwnicka, dyrektor Departamentu Analiz Strategicznych i Popularyzacji Nauki Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dr Damian Syjczak, zastępca dyrektora Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA) i przedstawiciel SGH. Nazwiska, które zmieniły świat Trudno opowiadać o polskiej nauce bez Kopernika i Marii Skłodowskiej-Curie. To właśnie m.in. ich odkrycia na trwałe zmieniły sposób myślenia o świecie i rozwoju nauki. Prof. Beata Piskorska podkreślała, że warto konsekwentnie przypominać o ich polskim pochodzeniu, bo takie postacie budują międzynarodową rozpoznawalność kraju. W cieniu największych ikon nie powinni jednak pozostawać inni wybitni uczeni. Stefan Banach i Stanisław Ulam współtworzyli fundamenty współczesnej matematyki, Rudolf Weigl opracował szczepionkę przeciw tyfusowi, Ignacy Łukasiewicz dał początek przemysłowi naftowemu, Eugeniusz Romer wpływał na kształt powojennej Europy, a Florian Znaniecki należał do pionierów nowoczesnej socjologii. Ich dokonania pokazują, że polska nauka od początku rozwijała się w wielu kierunkach i była częścią światowego obiegu idei. Do tego grona dołączają dziś także współcześni badacze, a symbolem nowych ambicji staje się udział Polski w projektach kosmicznych ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim na czele. Jak zauważył dr Damian Syjczak, nazwiska dawnych uczonych pozostają ważnym punktem odniesienia także dla kolejnych pokoleń badaczy. Nauka bez granic Dr Barbara Szelewa-Kropiwnicka zauważyła, że wielcy badacze często funkcjonowali jako obywatele świata i byli stale obecni w międzynarodowym obiegu idei. To nie osłabia jednak polskiej perspektywy, lecz ją wzmacnia, bo widoczność kraju rośnie wtedy, gdy jego uczeni uczestniczą w globalnych procesach. Dziś tę rolę pełni dyplomacja naukowa: budowanie relacji i zaufania poprzez badania, wymianę akademicką oraz wspólne projekty. Świat stał się jednak bardziej napięty. Pandemia, wojny, Brexit i nowe podziały polityczne ograniczyły część kontaktów. Prof. Piskorska stwierdziła, że następuje zwrot ku myśleniu nieco bardziej narodowemu, ale dr Syjczak zwrócił uwagę na mocną odpowiedź Europy w postaci m.in. sojuszy uniwersytetów, wspólnych kierunków, podwójnych dyplomów i mobilności akademickiej. Humanistyka jako soft power Podczas panelu mocno wybrzmiało, że o sile nauki nie decydują wyłącznie technologie, medycyna czy fizyka. Humanistyka także może być globalną wizytówką Polski, zwłaszcza gdy łączy się z cyfrowymi narzędziami, kulturą, językiem i badaniami społecznymi. Prof. Piskorska nazwała ją elementem miękkiego potencjału państwa, a w skrócie soft power. Ten wymiar widać w programach dla polonistów, lektorów języka polskiego i badaczy kultury. Dr Syjczak podkreślał, że lektorzy za granicą są ambasadorami polskości. Dr Szelewa-Kropiwnicka podała jako przykład polską archeologię. Trwające aktualnie badania w Sakkarze pokazują, że humanistyka potrafi opowiadać o przeszłości w sposób, który porusza wyobraźnię współczesnych. Jak opowiadać o nauce Rok Popularyzacji Nauki wyrasta z przekonania, że odkrycia nie wystarczą, jeśli pozostaną zamknięte w hermetycznej eksperckiej bańce. W epoce dezinformacji popularyzacja staje się częścią odporności społecznej. Jak mówiła dr Szelewa-Kropiwnicka, chodzi o przekładanie języka nauki na taki, który jest łatwiej przyswajalny dla szerszego grona odbiorców. Panel prowadził do jednego wniosku: polska nauka ma dorobek, instytucje i ludzi, których warto pokazywać światu. Potrzebuje spójnej opowieści, wsparcia mobilności i odwagi w mówieniu o własnych osiągnięciach. Bo im lepiej rozumiemy świat, tym lepiej możemy się o niego troszczyć. Również dzięki polskim badaczkom i badaczom. Całą rozmowę można obejrzeć na YouTube. Materiał promocyjny Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Złoty „supergigant” w Chinach. Nowe złoża mogą być warte ponad 80 miliardów dolarów
Chiny są drugą gospodarką świata, a teraz na dodatek dopisało im niezwykłe szczęście: w prowincjach Hunan i Liaoning odkryto dwa olbrzymie złoża złota. Według ostrożnych szacunków, tylko jedno z nich może mieć wartość ponad 80 miliardów dolarów.
Seria odkryć geologicznych z 2024, 2025 i 2026 roku może całkowicie odmienić globalny rynek metali szlachetnych. Chodzi o dwa gigantyczne złoża złota w Chinach, których łączna masa szacowana jest na ponad 2000 ton, a wartość rynkowa samego złoża Wangu przekracza 600 miliardów juanów (ok. 83 miliardy dolarów). Złote „potwory” z Hunan i Liaoning Złoże Wangu w prowincji Hunan odkryto pod koniec 2024 roku. Mieści się w powiecie Pingjiang. Modele 3D wskazują, że na głębokości do 2000 metrów znajduje się około 300 ton złota, natomiast głębiej – do 3000 metrów – zasoby mogą wynosić nawet ponad 1000 ton. Najnowsze analizy rządowe z 2025 i 2026 roku sugerują, że złoże Dadonggou (prowincja Liaoning) złoże może być jeszcze większe i zawierać blisko 1500 ton złota. Badania wykazały, że ślady kruszcu, które w latach 80. uznano za nieopłacalne w wydobyciu, tworzą jeden ciągły pas mineralny o długości 3 km i szerokości 1,5 km. Wyjątkowa wielkość i jakość chińskich złóż W przypadku Wangu geolodzy mówią o „superwielkim” (supergiant) złożu ze względu na niespotykaną koncentrację szlachetnego metalu w odwiertach. W niektórych miejscach sięga aż 138 gramów złota na tonę rudy. Dla porównania, w górnictwie ruda zawierająca już powyżej 8 gramów na tonę jest uznawana za wysokogatunkową. W wielu próbkach złoto było widoczne gołym okiem. Złoże Dadonggou charakteryzuje się niższą koncentracją, ale nadrabia to łatwością ekstrakcji – szacowany odzysk kruszcu wynosi od 65% do 91%, oraz unikatowym położeniem wzdłuż uskoku Tan-Lu. To potężna strefa tektoniczna, która ułatwiła wytrącanie się minerałów. Charakterystyka Dadonggou różni się od geologii najbliższego rejonu, co sugeruje że może on skrywać więcej podobnych żył złota. Odkrycia te mają ogromne znaczenie dla pozycji Chin, które już teraz są jednym z największych producentów (i konsumentów) złota na świecie. Największe złoża złota w innych regionach świata Mimo ogromnej skali chińskich odkryć, inne światowe złoża pozostawiają je w tyle. Zasoby Kerr-Sulphurets-Mitchell w Kanadzie szacuje się na 4790 ton, a Pebble w Stanach Zjednoczonych na 3310 ton. Chociaż złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości zaledwie 0,004 grama na tonę, istnieją regiony o jego wyjątkowej obfitości. W 2021 roku kanadyjscy badacze zasugerowali nawet, że tak bogate złoża mogą być powszechniejsze, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycia zdarzają się również w innych częściach świata, czego przykładem jest znalezienie w Anglii „Samorodka Hiro” o wadze 64,8 grama, który może być największym takim okazem w historii tego kraju. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Pająk Pink Floydów odkryty w ścianach domów. Ten mały drapieżnik to pogromca domowych szkodników
Badacze opisują odkrycie nowego gatunku pająka, który zamieszkuję szczeliny ścian. Mimo, że odkryty pajęczak żyje w bliskości z ludźmi, dopiero teraz udało się naukowcom usystematyzować wiedzę na jego temat. Nadana zwierzęciu nazwa nawiązuje do legendarnej muzycznej grupy.
Okazuje się, że kolumbijskie miasta przez lata skrywały lokatora, który mimo bliskiego sąsiedztwa z ludźmi pozostawał dla nauki zagadką. Pająk Pikelinia floydmuraria zamieszkuje szczeliny ścian budynków, w których każdego dnia toczy się życie Kolumbijczyków. Obie grupy – ludzie i pająki – koegzystują w swoistej symbiozie, nie wchodząc sobie w drogę. Aktywność domowników przyciąga owady i mrówki, które stają się pożywieniem dla pajęczaków, te zaś w zamian pełnią rolę naturalnych sprzątaczy, usuwając z mieszkań uciążliwe insekty. Pająk Pink Floydów Mogłoby się wydawać, że odkrycia nowych gatunków możliwe są jedynie tam, gdzie działalność człowieka nie dociera – w dziczy. Nic bardziej mylnego. Wyniki badań przeprowadzonych w Kolumbii dowodzą, że nieznane nam gatunki zwierząt zamieszkują czasem te same miasta, a nawet te same domy, co my. Wystarczy jedynie rozejrzeć się po pokoju i spojrzeć głębiej w jedną ze ściennych szczelin. Dokładnie tak zrobili południowoamerykańscy badacze, a efektem tego „spojrzenia” stało się odkrycie zupełnie nowego gatunku pająka. Aby dostrzec niewielkie zwierzątka, należy jednak wytężyć wzrok, gdyż pajęczak mierzy jedynie od 3 do 4 milimetrów. Taka wielkość pozwala mu tworzyć kryjówki w domowych szparach, gdzie cierpliwie może wypatrywać większego od siebie pożywienia – mrówek i innych owadów. Miejsce schronienia pająków stało się również inspiracją dla badaczy, którzy, czerpiąc z albumu „The Wall” legendarnego zespołu Pink Floyd, nazwali nowy okaz Pikelinia floydmuraria. Najciemniej pod latarnią Jak już wspomniałem, Pikelinia floydmuraria od lat zamieszkuje tereny bliskie ludziom. Miejskie szczeliny stały się idealnym schronieniem dla tych pająków. Zwierzęta te wyjątkowo upodobały sobie kryjówki w pobliżu sztucznego światła, stąd można zauważyć ich wzmożone występowanie zaraz obok latarni ulicznych. Skąd jednak takie uwielbienie dla miejskich lamp? W tym przypadku odpowiedź tkwi w sposobie zdobywania pożywienia. Pająki Pink Floydów z zasadzki atakują większe od siebie owady, które, zwabione blaskiem sztucznego światła, niemal same wchodzą na pajęczy talerz. W ten sposób pozornie niegroźny łowca staje się zabójcą regulującym miejską populację insektów. Z tego faktu cieszyć powinni się ludzie, których narzekania regularnie koncentrują się wokół owadzich szkodników domowych. Odważny P. floydmuraria poluje nawet na sześciokrotnie większe od siebie owady, czym znacząco przysługuje się gospodarstwom domowym. Krewny z Galapagos Nowo odkryty pająk wykazuje uderzające podobieństwo do swojego krewnego z Wysp Galapagos – Pikelinia fasciata. Oba gatunki różnią się jedynie subtelnymi szczegółami budowy narządów płciowych oraz specyficznymi wzorami ubarwienia odnóży. Tak daleko posunięta zbieżność cech u osobników oddzielonych oceanem rodzi intrygujące pytania o ich ewolucyjną przeszłość. Badacze zaznaczają jednak, że nie musi to oznaczać bezpośredniego pokrewieństwa, a może być jedynie efektem podobnych adaptacji do zbliżonych warunków środowiskowych. Naukowcy wierzą, że dzięki zaawansowanym testom genetycznym uda się zrekonstruować historię tego pająka i zrozumieć, w jaki sposób zdołał on tak skutecznie opanować świat zdominowany przez beton i sztuczne światło. Źródło: Discover Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ukryty gigant pod Toskanią. Naukowcy odkryli rezerwuar magmy
Naukowcy zidentyfikowali pod Toskanią gigantyczny rezerwuar magmy o objętości 6000 km3, wykorzystując do tego innowacyjną technikę analizy naturalnych wibracji gruntu. Ten podziemny system rozmiarem przypomina superwulkan Yellowstone. Czy jest się czego obawiać?
Duże systemy magmowe udaje się naukowcom identyfikować poprzez zmiany zachodzące na powierzchni ziemi. Kratery, osady erupcyjne i emitowane gazy to jasne sygnały na występowanie tej gorącej masy skalnej pod płaszczem naszej planety. Inaczej sytuacja wygląda we włoskiej Toskanii, gdzie naukowcy zdiagnozowali obecność magmy dzięki specjalistycznej technice tomografii szumu sejsmicznego. Otrzymane wyniki posłużą zarówno jako podstawa naukowa dla dalszych badań, jak i nowy kierunek dla praktycznego wykorzystania energii geotermalnej. Jak sprawdzić obecność magmy? Zespół naukowców z Uniwersytetu w Genewie we współpracy z włoskimi instytucjami geonaukowymi posłużył się techniką tomografii szumu sejsmicznego (ambient noise tomography) w celu wykrycia obecności magmy w skorupie Toskanii. Metoda ta opiera się na analizie naturalnych wibracji otoczenia, generowanych przez fale oceaniczne, wiatr, a nawet codzienną aktywność człowieka. Kluczowym elementem pomiaru jest wykorzystanie sieci czujników sejsmicznych, które rejestrują prędkość rozchodzenia się fal w głąb ziemi. Szwajcarscy badacze skorzystali z 60 takich urządzeń, co pozwoliło uczonym na skonstruowanie trójwymiarowego obrazu skorupy pod włoskim regionem. Wynik był zaskakujący, przybliżając Toskanię do innych obszarów bogatych w magmę – takich jak superwulkany w Parku Yellowstone. Toskania jak Yellowstone Naukowcy odkryli pod południową Toskanią gigantyczny rezerwuar magmy, którego objętość szacuje się na około 6000 km3. Ten ogromny system znajduje się głęboko w skorupie ziemskiej, na głębokości od 8 do 15 kilometrów pod powierzchnią. Mimo imponujących rozmiarów, naukowcy uspokajają, że obecnie zbiornik ten nie stanowi zagrożenia wulkanicznego i jest stabilny. Odkrycie to wyjaśnia jednak, dlaczego region ten charakteryzuje się tak wysoką aktywnością geotermalną i rekordowymi przepływami ciepła. Odkrycie jest tym bardziej zaskakujące, gdyż w najnowszej historii Toskanii obszar ten nie zarejestrował żadnych większych erupcji. Konsekwencje odkrycia Brak zagrożenia niszczycielską erupcją to niejedyna dobra informacja wiążąca się z nowym odkryciem. Głębokie systemy magmowe odgrywają bowiem kluczową rolę w zasilaniu elektrowni geotermalnych oraz procesach powstawania cennych minerałów. Są one naturalnym źródłem litu i pierwiastków ziem rzadkich, które stanowią m.in. fundament produkcji nowoczesnych akumulatorów do samochodów elektrycznych. Uśpione rezerwuary magmy mogą więc przynieść kolosalne korzyści dla włoskiej gospodarki i napędzić lokalną transformację energetyczną. Źródła: Nature, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nieznany ląd w XXI wieku: niezwykłe odkrycie niemieckich naukowców w Antarktyce
Czy w dzisiejszych czasach można jeszcze odkryć nieznany ląd? Okazuje się, że tak. Niemiecki statek badawczy przypadkiem natknął się na zupełnie nieznaną wyspę na Morzu Weddella.
Odkrycie nowej wyspy to wydarzenie, które w dobie satelitów i (jak się wydawało) całkowitego zmapowania Ziemi, wydaje się niemożliwe. A jednak! Podczas ekspedycji na pokładzie statku „Polarstern” naukowcy natknęli się na skrawek lądu którego nie było na żadnych mapach. Przypadkowe odkrycie na „niebezpiecznych wodach” Niemiecki statek badawczy „Polarstern”, należący do Instytutu Alfreda Wegenera prowadził badania w północno-zachodniej części Morza Weddella, części Oceanu Połuniowego. Badano odpływ lodu z Lodowca Szelfowego Larsena oraz procesy związane z globalnymi prądami oceanicznymi. W pewnym momencie zła pogoda sprawiła, że statek musiał schronić się w pobliżu Wyspy Joinville, w miejscu oznaczonym na mapie jako niebezpieczne. Specjalista ds. batymetrii, Simon Dreutter, zauważył na horyzoncie obiekt, który początkowo wzięto za „brudną” górę lodową. Po zmianie kursu statku i dokładniejszych oględzinach stało się jasne, że jest to skalna wyspa, której nie było w systemach GPS ani na tradycyjnych mapach. Chociaż obszar ten był oznaczony jako strefa niebezpieczna dla żeglugi, dokładna lokalizacja i charakter zagrożenia pozostawały nieznane. Wyspa, mająca około 130 metrów długości i 50 metrów szerokości, wznosi się na 16 metrów ponad lustro wody. Naukowcy przeprowadzili precyzyjne pomiary przy użyciu echosondy oraz wykorzystali drony do stworzenia modelu wysokościowego i wykonania zdjęć linii brzegowej. Dlaczego wyspa pozostawała nieodkryta? Trudność w wcześniejszej identyfikacji lądu wynikała z tego, że na zdjęciach satelitarnych wyspa, niemal całkowicie pokryta lodem, była nie do odróżnienia od licznych dryfujących w pobliżu gór lodowych. Ponadto błąd w pozycji oznaczającej niebezpieczeństwo na dotychczasowych mapach wynosił około jednej mili morskiej, co sprawiało że łatwo było to miejsce przeoczyć i nie skojarzyć go z nową wyspą. Obecnie eksperci pod kierownictwem dr. Borisa Dorschela-Herra przygotowują dokumentację niezbędną do oficjalnego nadania nazwy nowej wyspie oraz naniesienia jej na międzynarodowe mapy batymetryczne, takie jak IBCSO. Jest to kluczowe dla bezpieczeństwa żeglugi, gdyż bez takich danych nieznane obiekty są często usuwane z cyfrowych zbiorów danych. Badania statku „Polarstern” Odkrycie wyspy nastąpiło w trakcie realizacji projektu Summer Weddell Sea Outflow Study (SWOS). Naukowcy badają m.in. drastyczny spadek zasięgu lodu morskiego w tym regionie, obserwowany od 2017 roku, co przypisuje się ociepleniu wód powierzchniowych i zmianie klimatu okołobiegunowego. Prof. Christian Haas wskazał na nietypowe dla Antarktyki zjawiska – silne topnienie powierzchniowe i obecność soczewek słodkiej wody pod lodem, co upodabnia te rejony do warunków panujących w Arktyce. Badania mają globalne znaczenie, gdyż odpływ zimnych mas wody z regionu szelfu wpływa na głębinowe prądy oceaniczne i tempo topnienia lodu morskiego. Źródło: Alfred Wegener Institute Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To nie była ośmiornica. Sensacyjne odkrycie naukowców po 26 latach zmienia historię ewolucji
Nowe wyniki badań zmieniają dotychczasowe myślenie nad najstarszą ośmiornicą na świecie, przesuwając jej wiek o 150 milionów lat w przód. Okazuje się, że to co przez lata uznawane było za 300-milionowego głowonoga w rzeczywistości okazało się zupełnie innym zwierzęciem. Wszystko za sprawą niewielkich zębów, które zmieniły historię nauki.
Choć od pierwszej analizy skamieniałości odnalezionej w amerykańskim stanie Illinois minęło już 26 lat, dyskusje nad przynależnością gatunkową znaleziska nie milkną. Początkowo naukowcy stwierdzili, że mają do czynienia z ośmiornicą, na co wskazywało osiem zidentyfikowanych ramion oraz płetwy 300-milionowej skamieniałości. Taki wynik ustalił nowy rekord w kategorii najstarszego okazu tego głowonoga, co zostało nawet uwiecznione w słynnej Księdze Rekordów Guinnessa. Ćwierć wieku później kolejni badacze zaczęli jednak na nowo przyglądać się znalezisku, ukazując wcześniej nieznane szczegóły palezoicznego pływaka. Tajemnica schowana za zębami Zespół naukowców, który opublikował w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B” wyniki swojego badania, posłużył się techniką promieniowania synchrotronowego. Metoda ta wykorzystuje wiązki światła jaśniejsze niż słońce, które pozwalają na wykrycie struktur niewidocznych gołym okiem pod powierzchnią skały. Badacze dotarli do tajemnicy, która przez 25 lat była trzymana dosłownie „za zębami”. Odkryto bowiem radulę (tarkę), która mięczakom służy do odżywiania. Liczba zębów w jednym rzędzie tej struktury od razu wykluczyła ośmiornicę – odkryto ich co najmniej 11, podczas gdy te głowonogi dysponują co najwyżej dziewięcioma. Bogate uzębienie przybliżyło odkrycie do innego morskiego zwierzęcia, które bywa nazywane „żywą skamieniałością”. Pomyłka naukowców Nowe badania dowodzą, że to, co przez lata uznawano za najsłynniejszą skamieniałość ośmiornicy, w rzeczywistości jest palezoicznym łodzikowcem – innym głowonogiem, który charakteryzuje się zewnętrzną muszlą. Błąd popełniony ćwierć wieku temu wynikał z mylnego odczytania procesu fosylizacji. Badacze tłumaczą, że krewny łodzika rozkładał się przez kilka tygodni, zanim został zachowany w skale. To właśnie procesowi rozkładu skamienałość zawdzięcza swój ośmiornico-podobny wygląd, który przez lata zwodził naukowców. Ponowne badania pozwoliły nie tylko odkryć najstarsze dotąd pozostałości przodków łodzikowców, ale również lepiej określić początki występowania ośmiornic. Mimo że ośmioramienne głowonogi okazują się nie być aż tak leciwe, nowe dane rzucają znacznie jaśniejsze światło na drogę ewolucji tych podwodnych zwierząt. Ośmiornice młodsze o miliony lat Na nieszczęście ośmiornic najnowsze badania podważają ich obecność w Księdze Rekordów Guinnessa. Prawdziwy wiek tych głowonogów jest bowiem datowany na okres o około 150 milionów lat późniejszy, niż dotąd sądzono. Na miejsce ośmioramiennych głowonogów w rekordowej księdze wskoczyć mogą za to łodzikowce, dla których odkrycie stanowi obecnie najstarszy znany przykład zachowanych tkanek miękkich tej podgromady. Bez względu na to, kto ostatecznie zajmie miejsce w tym prestiżowym zestawieniu, nowe analizy ukazują, jak technologia może całkowicie zmienić nasze rozumienie ewolucji. Źródła: Phys.org, The Royal Society Publishing Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznego Polaka. Mężczyzna cierpiał na rzadkie schorzenia
Badacze dokonali rekonstrukcji twarzy średniowiecznego mężczyzny z Łekna, który cierpiał na dwie rzadkie choroby. Jego szczątki pochowano w nietypowy sposób.
W tym artykule: Badania szkieletu średniowiecznego mężczyzny Rekonstrukcja twarzy Polaka chorującego na rzadkie choroby Stanąć twarzą w twarz z osobą z przeszłości W grudniu ubiegłego roku polscy badacze dokonali niecodziennego odkrycia. Naukowcy z Uniwersytetu w Liverpoolu, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Arizony dokonali analizy wyjątkowych szczątków, które odnaleziono na cmentarzysku w Łeknie. Współcześnie to mała wieś znajdująca się w województwie wielkopolskim, która liczy ponad 600 mieszkańców. W średniowieczu jednak była średniej wielkości miastem szlacheckim. Badania szkieletu średniowiecznego mężczyzny Od lat 80 na terenie klasztoru odbywały się wykopaliska archeologiczne. Polscy uczeni zlokalizowali wówczas dawny cmentarz, na którym pochowano kilkaset osób. W artykule naukowym, w którym opisano ubiegłoroczne badania, naukowcy poinformowali, że ich uwagę zwróciły szczątki nazwane Ł3/66/90. Szkielet należał do mężczyzny, który został pochowany w nietypowym miejscu, z dala od innych grobów, na pozostałościach wału grodu. Badania wykazały, że człowiek ten cierpiał na wiele rodzajów dysplazji. To nieprawidłowości w wyglądzie komórek oraz zaburzeniu w budowie tkanki, które mogą wskazywać m.in. na zaburzenia budowy lub różnicowania komórek oraz ich struktury. – Dr Elżbieta Miłosz w poprzednich badaniach ustaliła, że mężczyzna chorował na achondroplazję. Jednak nasza analiza wykazała, że cierpiał także na dyschondrosteozę Lériego-Weilla i hemimielię łokciową – mówiła przed rokiem w rozmowie z National Geographic dr Magdalena Matczak. Oszałamiająca rekonstrukcja twarzy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tak wyglądali nasi przodkowie Naukowcy dokonali zjawiskowej rekonstrukcji twarzy człowieka rozumnego. To najstarszy Homo sapiens, którego genom zsekwencjonowano. Rekonstrukcja twarzy Polaka chorującego na rzadkie choroby – Achondroplazja była najczęściej spotykaną dysplazją w zapisie archeologicznym. Jednak dyschondrosteozę Lériego-Weilla odkryto w zaledwie kilku szkieletach – napisali w badaniu, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „International Journal of Osteoarchaeology”. – Mężczyzna ten jest pierwszym przypadkiem z okresu średniowiecza w Europie Środkowej, u którego zdiagnozowano zarówno achondroplazję, jak i dyschondrosteozę Lériego-Weilla – stwierdzili uczeni. Naukowcy wykonali skany 3D szkieletu chorego człowieka, a datowanie radiowęglowe jego kości wykazało, że żył między IX a XI wiekiem. Miał ok. 35–40 lat. Na podstawie kości badacze nie wiedzieli jednak, jak mógł wyglądać za życia. Tutaj z pomocą przyszedł Cicero Moraes, brazylijski specjalista zajmujący się cyfrową grafiką 3D, postanowił dokonać rekonstrukcji twarzy średniowiecznego mężczyzny. W tym celu wykorzystał badania z ubiegłego roku, a także skany i dokonał prawdziwej „magii”. Moraes jest znany z wykonania wielu rekonstrukcji w przeszłości. Odtworzył wygląd m.in. rdzennego mieszkańca Brazylii Zuzu, kobiety z epoki brązu, Homo sapiens sprzed 45 tys. Lat, a także św. Walentego, czy Marii Magdaleny. Stanąć twarzą w twarz z osobą z przeszłości W najnowszej rekonstrukcji zespół Moraesa wykorzystał skany czaszki, które zostały dostarczone przez naukowców odpowiedzialnych za ostatnie badania. Graficy następnie wgrali je do programu do edycji zdjęć w trójwymiarze. Kolejnym krokiem było wykorzystanie markerów grubości tkanek miękkich i rozmieszczenie danych na zcyfryzowanej czaszce. Autorzy opisali swoją pracę na stronie internetowej bioRxiv. – Aby poznać rozmiar innych struktur, takich jak nos, uszy, usta i inne rysy twarzy, wykonaliśmy serię projekcji na podstawie pomiarów wykonanych za pomocą tomografii komputerowej żywych ludzi – mówi Cícero Moraes w rozmowie z Live Science w e-mailu. – Zaimportowaliśmy także tomografię żywego człowieka, wirtualnego dawcy, którego budowę czaszki dostosowano do kształtu Ł3/66/90, modyfikując także tkanki miękkie – wyjaśnia autor. Jak zwykle zespół stworzył dwa modele. Jeden czarno-biały, który w jak najbardziej realistyczny i obiektywny sposób pokazuje wszystkie szczegóły twarzy tego człowieka, a także model, który Moraes nazywa „spekulacyjnym”. Pokazuje on Polaka z Łekna z ciemnymi włosami i z brodą. Na tym zdjęciu widać również jego karnację, a także kolor oczu. Co najważniejsze, na obydwu modelach widać cechy dysplazji, na którą cierpiał ten człowiek. Widać tu jego ponad przeciętnie wydatne czoło, a także zapadniętą nasadę nosa. Źródło: bioRxiv Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeologiczna zagadka w Hims. Czy tajemnicza inskrypcja ujawnia sekrety potężnego władcy?
Grecka inskrypcja odnaleziona pod Wielkim Meczetem w Hims ożywia debatę na temat lokalizacji zagadkowej Świątyni Słońca. Wykuty w granicie tekst stanowi kluczowy dowód na architektoniczną ciągłość miejsca, które na przestrzeni dwóch tysiącleci ewoluowało z pogańskiego sanktuarium w chrześcijański kościół, a ostatecznie w islamski meczet. To kolejny dowód w tym toczącym się od lat sporze.
Historia Świątyni Boga Elagabala w syryjskim mieście Hims przypomina wątki z filmów o przygodach Indiany Jonesa. Badacze od lat spierają się co do dokładnej lokalizacji tego mitycznego budynku. Według niektórych archeologów kluczem do jej odnalezienia nie są głębokie wykopy, lecz ukryte w murach późniejszych budowli greckie inskrypcje, które wskazują na fundamenty Wielkiego Meczetu w Hims. Inni badacze pozostają jednak sceptyczni sugerując, że prawdziwe sanktuarium z legendarnym czarnym meteorytem wciąż spoczywa nietknięte pod warstwami ziemi na pobliskim wzgórzu cytadeli. Ta pierwsza grupa zyskuje w ostatnim czasie kolejne argumenty w tej archeologicznej debacie. Grecka inskrypcja pod meczetem Tajemniczy napis został wydobyty w 2016 roku spod posadzki Wielkiego Meczetu w Hims. Wykuta w granitowym bloku inskrypcja była częścią bazy jednej ze świątynnych kolumn. Tekst, zajmujący 3/4 szerokości metrowej bazy, został skomponowany w sposób wyważony i uroczysty. Regularne, poziome linie pisma oraz jego symetryczny układ nadają całości oficjalny ton, właściwy dla tablic pamiątkowych czy inskrypcji dedykacyjnych. Z samą muzułmańską świątynią wiąże się postać XII-wiecznego władcy Nureddina. Według tradycji meczet został wzniesiony na fundamentach kościoła św. Jana Chrzciciela, który z kolei mógł stanowić kontynuację sakralną jeszcze dawniejszego miejsca kultu – prawdopodobnie świątyni pogańskiej. Co zawiera inskrypcja? Przez długi czas treść napisu pozostawała dla badaczy zagadką. Wojenne realia panujące w Syrii utrudniały archeologom pracę pozwalającą na odczytanie tajemniczego tekstu. Dopiero w kolejnych latach udało się przeanalizować zapis, który przedstawia w sposób heroiczny postać wojowniczego władcy, przyrównując jego potęgę do niszczycielskich sił natury i drapieżników. Wstępna analiza prof. Abdulkarima wykazała błędy gramatyczne w tekście, co świadczy o silnych wpływach języka aramejskiego w rzymskiej prowincji. Symetryczny i uroczysty układ liter sugeruje, że blok pełnił pierwotnie funkcję pamiątkową w ważnym obiekcie publicznym. Zdaniem ekspertów znalezisko to stanowi kluczowy dowód na istnienie w tym miejscu antycznego sanktuarium, utożsamianego prawdopodobnie z legendarną Świątynią Słońca. Fakty czy przypuszczenia? Aby ocenić dokładną lokalizację Świątyni Słońca, należy oddzielić zebrane fakty od przypuszczeń. Choć odnalezienie w 2016 roku granitowej bazy z grecką inskrypcją pod podłogą meczetu w Hims jest faktem, nie daje ono stuprocentowej gwarancji, że blok ten znajduje się w swoim pierwotnym miejscu. Prof. Abdulkarim sugeruje, że znalezisko potwierdza istnienie antycznego sanktuarium dokładnie w tym punkcie, jednak krytycy wskazują na powszechną w historii praktykę przenoszenia materiałów budowlanych, czyli tzw. spoliów. Historia o religijnym przejściu miejsc kultu — od pogańskiej świątyni, przez kościół, aż po meczet — jest silnie zakorzeniona w źródłach pisanych, lecz wciąż brakuje jej pełnego potwierdzenia w fundamentach. W obecnej sytuacji politycznej teza o lokalizacji świątyni pod meczetem pozostaje więc fascynującą, ale wciąż wymagającą dowodów hipotezą. Źródła: ScienceDaily, R Discovery Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wielki Zderzacz Hadronów pozwolił odnaleźć nową cząstkę subatomową – ogłosili naukowcy z CERN
Niedawno rozpoczął się nowy, ostatni przed wielką modernizacją sezon badań w Wielkim Zderzaczu Hadronów – największym i najpotężniejszym akceleratorze cząstek na świecie. Tymczasem naukowcy z CERN ogłosili, że eksperyment LHCb wykrył nową cząstkę subatomową przypominającą proton, lecz czterokrotnie cięższą.
Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider, LHC) jest jednym z najbardziej niezwykłych urządzeń badawczych na świecie. Zbudowany przez Europejską Organizację Badań Jądrowych (CERN) akcelerator cząstek to naszpikowany czułą aparaturą 27-kilometrowy podziemny pierścień, w którym rozpędza się protony do prędkości bliskiej prędkości światła i zderza je ze sobą. Dzięki tym zderzeniom naukowcy badają podstawowe składniki materii i prawa rządzące Wszechświatem. To właśnie w LHC odkryto m.in. bozon Higgsa w 2012 roku. Jednak na tym lista się nie kończy. LHC pozwolił odkryć dziesiątki nowych hadronów, w tym egzotyczne układy, takie jak tetrakwarki i pentakwarki. Dzięki zderzeniom ciężkich jonów naukowcy odtworzyli także plazmę kwarkowo-gluonową – stan materii istniejący tuż po Wielkim Wybuchu. Dwa kwarki powabne Teraz fizycy wysokich energii z CERN ogłosili, że eksperyment LHCb pozwolił wykryć cząstkę zawierającą dwa kwarki powabne (doubly charmed particle). Przypomina proton, lecz jest czterokrotnie cięższa. Atomy wodoru, najprostszego i najpowszechniejszego pierwiastka w obserwowalnym Wszechświecie, zawierają jedynie proton i elektron. Protony, wraz z neutronami w cięższych atomach, składają się z elementarnych cząstek subatomowych zwanych kwarkami. Proton zawiera dwa kwarki górne (up) i jeden kwark dolny (down). Istnieją jednak cięższe, niestabilne odmiany kwarków, znane jako powabne (charm), dziwne (strange), górne (top) i dolne (bottom). W ciężkim protonie wykrytym w CERN oba kwarki górne zostały zastąpione kwarkami powabnymi. Cząstka o nazwie Xi-cc-plus, została zidentyfikowana dzięki charakterystycznemu rozpadowi na inne cząstki. Po pojawieniu się nie istnieje długo: naukowcy przypuszczają, że przetrwa krócej niż jedną milionową część milionowej części sekundy, zanim ulegnie rozpadowi. Jednak sama wiedza o jej istnieniu – oraz znajomość jej masy – może pomóc fizykom lepiej zrozumieć strukturę materii. Silne oddziaływania jądrowe – Jest to pierwsza nowa cząstka zidentyfikowana po modernizacji detektora LHCb zakończonej w 2023 roku – napisał w komunikacie prasowym rzecznik eksperymentu dr Vincenzo Vagnoni. Nowo odkryta cząstka pomoże fizykom lepiej zrozumieć silne oddziaływanie jądrowe, które spaja składniki wszystkich jąder atomowych. Oddziaływanie to jest nietypowe, ponieważ zachowuje się jak gumowa taśma – staje się silniejsze wraz ze wzrostem odległości między cząstkami subatomowymi. Zagadka sprzed 25 lat Odkrycie wiąże się również zagadką sprzed niemal 25 lat. W 2002 roku fizycy z amerykańskiego ośrodka Fermilab w Illinois zaobserwowali ślady cząstki, która mogła być Xi-cc-plus. Jednak była ona znacznie lżejsza niż przewidywała teoria, a poziom pewności oszacowania jej masy nie osiągnął standardu 5 sigma wymaganego dla odkrycia cząstki subatomowej. Po 15 latach, w 2017 roku zespół LHCb w CERN odkrył podobny typ barionu, znany jako Ξcc++ („Xi-cc-plus-plus”). Fizycy spodziewali się, że Xi-cc-plus będzie miał zbliżoną masę. Najnowsze obserwacje potwierdzają te oczekiwania z poziomem pewności 7 sigma. CERN poinformował, że nowa cząstka zwiększa łączną liczbę hadronów odkrytych w eksperymentach LHC do 80. Odkrycie Xi-cc-plus nie jest tak przełomowe, jak to z 2012 roku, gdy LHC pozwolił odnaleźć bozon Higgsa, jednak – jak zaznaczył Vagnoni – poszerzy granice fizyki. Wielka modernizacja LHC – Wynik ten pomoże teoretykom testować modele chromodynamiki kwantowej – teorii silnego oddziaływania, które wiąże kwarki nie tylko w konwencjonalne bariony i mezony, ale także w bardziej egzotyczne hadrony, takie jak tetrakwarki i pentakwarki – wyjaśnił włoski naukowiec. To jeszcze nie koniec zadań stojących przez Wielkim Zderzaczem Hadronów. Obecna tura testów zakończy się w czerwcu tego roku. Następnie urządzenie zostanie wyłączone na kilka lat. Przejdzie w tym czasie potężną modernizację znaną jako projekt High-Luminosity Large Hadron Collider. Modernizacja ma zwiększyć zdolność akceleratora do zderzeń cząstek dziesięciokrotnie w porównaniu z pierwotnymi założeniami. Po jej zakończeniu, około 2030 roku, fizycy uzyskają jeszcze większe możliwości prowadzenia badań. Źródło: CERN Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nieznany nauce grzyb odkryty w polskich Tatrach. Czym jest Cytospora tatrensis Jankowiak & Stępniewska?
Grzyb odkryty na zamierających pędach kosodrzewiny w Tatrach okazał się gatunkiem dotychczas nieznanym nauce. Na jego trop trafili naukowcy z Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie: prof. Robert Jankowiak, dr hab. Piotr Bilański i dr hab. inż. Hanna Stępniewska.
Zespół naukowców z Katedry Ochrony Ekosystemów Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie badał w polskich Tatrach grzyba należącego do rzędu Diaporthales. Należą do niego gatunki rozkładające martwą tkankę organiczną, ale też pasożytujące na żywych roślinach, m.in. drzewach. Często porastają pędy, korę i drewno drzew. Zupełnie nowy gatunek w polskich Tatrach Choć grzyby to jedno z najbardziej urozmaiconych, najliczniejszych i najmniej poznanych królestw wśród żywych organizmów, odkrycie nowego gatunku to zawsze wydarzenie. Cytospora tatrensis została zauważona na tatrzańskiej kosodrzewinie, a konkretnie – jej zamierających pędach. Rodzaj Cytospora obejmuje liczne gatunki grzybów, z których kilkadziesiąt stwierdzono w Polsce. Są spotykane głównie na roślinach drzewiastych, bywają żywiącymi się martwą materią saprotrofami, endofitami żyjącymi wewnątrz roślin bez widocznych objawów lub wywołującymi choroby pasożytami. Okazało się, że na zainfekowanych pędach kosodrzewiny pasożytuje gatunek nieznany nauce. Informację o odkryciu przekazał Tatrzański Park Narodowy, zwracając uwagę, że takie znaleziska pomagają lepiej zrozumieć różnorodność grzybów oraz ich rolę w górskich ekosystemach leśnych. Kosodrzewina: kluczowy element ekosystemu Tatr Kosodrzewina (inaczej sosna górska, kosówka właściwa lub kosodrzew) to to kluczowy element tatrzańskiego krajobrazu, tworzący odrębne piętro roślinności wysokogórskiej, na wysokości od ok. 1550 do 1800 m n.p.m. Ten zimozielony, silnie rozgałęziony krzew charakteryzuje się niezwykłą odpornością na surowe warunki w górach. Jego odporne pędy potrafią wytrzymać ogromny nacisk śniegu, a rozbudowany system korzeniowy skutecznie stabilizuje skaliste podłoże, chroniąc zbocza przed erozją i zapobiegając schodzeniu lawin. W polskiej części Tatr kosodrzewina pełni funkcję naturalnej bariery ochronnej dla regla górnego oraz stanowi bezpieczne schronienie dla licznych gatunków zwierząt, m.in. ptaków i kozic, dlatego na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego podlega ścisłej ochronie. Jak potwierdzono nowy gatunek? Formalny opis Cytospora tatrensis przygotowano na podstawie cech morfologicznych, w tym zarodników oraz wyglądu i wzrostu kolonii hodowanych na pożywce. Wykonano też analizy genetyczne, a Tatrzański Park Narodowy poinformował o analizie filogenetycznej opartej na sekwencjonowaniu określonych genów (ITS, LSU, ACT1, RPB2, TEF1 i TUB2). Okazało się, że Cytospora tatrensis jest blisko spokrewniony z C. bugeanae, C. pinea oraz C. beilinensis – gatunkami, które zasiedlają różne gatunki rodzaju Pinus (sosna) w Chinach. Odkrycie zostało zaprezentowane w najnowszym numerze czasopisma naukowego „Persoonia”, a nowemu grzybowi nadano nazwę nawiązującą do nazwisk odkrywców. Badania były częściowo finansowane ze środków funduszu leśnego przekazanych Tatrzańskiemu Parkowi Narodowemu przez Lasy Państwowe. Źródła: Tatrzański Park Narodowy, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Odległa gwiazda wpadła w „szaleństwo”. Tak astronomowie odkryli potężne zderzenie planet
Astronomowie po raz pierwszy śledzili „na żywo” zderzenie dwóch planet. W układzie planetarnym, którego centrum jest gwiazda Gaia20ehk, powstała chmura gorącego pyłu o masie księżyca. To może być klucz do ostatecznej odpowiedzi na pytanie jak powstał nasz Księżyc.
Po raz pierwszy udało się niemal „na żywo” śledzić narodziny nowego porządku w odległym układzie planetarnym. Katastrofalne zderzenie dwóch planet miało miejsce w układzie Gaia20ehk, oddalonym o około 11 000 lat świetlnych od Ziemi. To monumentalne wydarzenie rzuca nowe światło na procesy formowania się ciał niebieskich. Może stanowić współczesny odpowiednik kolizji, która miliardy lat temu doprowadziła do powstania układu Ziemia-Księżyc. Jak odkryto wielkie zderzenie? Odkrycie jest owocem wielu lat pracy międzynarodowych zespołów badawczych i wykorzystania najbardziej zaawansowanych narzędzi obserwacyjnych. W badaniu wykorzystano dane pochodzące z: satelity Gaia, misji NASA SPHEREx oraz teleskopu WISE. System planetarny Gaia20ehk, czasem oznaczany w literaturze naukowej też jako Gaia-GIC-1, jest położony w gwiazdozbiorze Rufy, obserwowalnym na niebie na półkuli południowej. W 2021 roku zaczął się bardzo dziwnie zachowywać. Astronomowie określili to jako nagłe „szaleństwo” gwiazdy, która do tej pory wydawała się całkowicie stabilna. Pierwszymi sygnałami ostrzegawczymi były trzy wyraźne spadki jasności w zakresie światła widzialnego, trwające średnio 200 dni. Sugerowało to cykliczne pojawianie się gęstego materiału przesłaniającego tarczę gwiazdy. Jednocześnie zaobserwowano gwałtowne pojaśnienie obiektu w widmie podczerwonym. Czyli podczas gdy gwiazda optycznie ciemniała, emitowała duże ilości ciepła. To musiał być rozgrzany pył i odłamki skalne, wyrzucone w przestrzeń kosmiczną w wyniku uderzenia. Temperatura tego świeżo powstałego „gruzu” wynosiła około 900 Kelwinów (około 630 st. Celsjusza). Skala kosmicznej katastrofy Według danych ze spektrometrów, Gaia20ehk to młoda gwiazda typu F, nieco masywniejsza i gorętsza od naszego Słońca. Na podstawie okresów spadków jasności astronomowie precyzyjnie wyliczyli, że kolizja miała miejsce w odległości około 1,1 jednostki astronomicznej (AU) od centrum układu. To dystans niemal identyczny z odległością Ziemi od Słońca. A zatem to zderzenie jest idealnym „laboratorium” do testowania najmocniejszej teorii o powstaniu Księżyca. A mówi ona, że miliardy lat temu ciało niebieskie wielkości Marsa uderzyło w proto-Ziemię. Szacunkowa masa pyłu wyrzuconego w układzie Gaia20ehk wynosi co najmniej 4 × 10²⁰ kg, co odpowiada wielkości małego, lodowego księżyca. Jednak masa samych zderzających się ciał musiała być znacznie większa. Nieregularny charakter zmian jasności po 2021 roku oraz asymetryczne profile krzywej blasku gwiazdy, sugerują że chmura pyłu i szczątków dynamicznie rozciąga się na orbicie eliptycznej. Obserwacje spektroskopowe teleskopów SOAR i SALT sugerują, że centralna gwiazda została mocno zasłonięta przez chmurę pyłu. Wielkie zderzenia a życie w kosmosie Odkrycie to ma fundamentalne znaczenie dla astrobiologii: pomaga odpowiedzieć na pytanie, jak często w kosmosie dochodzi do gigantycznych zderzeń. Są one uważane za powszechny etap ewolucji planet skalistych w młodych systemach, jednak ich obserwacje były dotąd niezwykle rzadkie. Badanie takich zjawisk pozwala lepiej zrozumieć procesy powstawania księżyców. A to właśnie księżyce stabilizują osie obrotu planet, powodują pływy w oceanach i zwiększają ogólną przyjazność planety dla życia. Teraz naukowcy zamierzają wykorzystać Obserwatorium im. Very C. Rubin, które dzięki potężnemu teleskopowi Simonyi Survey Telescope może odkryć nawet 100 podobnych kolizji w ciągu 10 lat. Układowi Gaia20ehk będzie się bacznie przyglądać także Kosmiczny Teleskopu Jamesa Webba (JWST), co pozwoli na precyzyjne określenie składu chemicznego chmury pyłu i gruzu. Po skompletowaniu tych danych dostaniemy jeszcze lepszy i bardziej precyzyjny obraz „wielkiego zderzenia” w układzie Gaia20ehk. Źródło: The Astrophysical Journal Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Z sensacyjnego odkrycia w atrakcję turystyczną. Toruń pokaże turystom innowacyjną ekspozycję
Spektakularne odkrycie, którego dokonano na dziedzińcu Domu Kopernika w Toruniu, już wkrótce stanie się nową atrakcją miasta słynnego astronoma. Podziemna wystawa ma eksponować relikty jednych z najstarszych miejskich zabudowań, które udało się odnaleźć pod betonową powierzchnią. Władze tamtejszego Muzeum Okręgowego oznajmiają, że zapowiadana ekspozycja stanie się czymś zupełnie nowym dla stolicy województwa kujawsko-pomorskiego.
Jesienią 2025 roku doszło do sensacyjnych odkryć na dziedzińcu tzw. Domu Kopernika. Obok budynku, w którym w 1473 roku urodził się słynny astronom, natrafiono na drewniane konstrukcje mogące stanowić jedne z najstarszych reliktów zabudowy w całym Toruniu. Pod ziemią zachowały się m.in. konstrukcje dawnego przejazdu oraz studnia wykonana z grubych dranic. Znamy już wstępny projekt, według którego miasto planuje wyeksponować głośne odkrycia. Podziemna ekspozycja ma być zupełnie nową atrakcją dla Torunia, a jednocześnie pozwoli turystom zobaczyć relikty dokładnie w miejscu, w którym zostały odnalezione. Dzięki nowej atrakcji odwiedzający będą mogli spojrzeć na historię miasta z „zupełnie nowej perspektywy”. Ekspozycja „in situ” Dyrektorka Muzeum Okręgowego w Toruniu podkreśla, że wiekowe budowle mają być pokazywane „in situ”, czyli w miejscu, gdzie zostały odnalezione. Taka forma ekspozycji ma pozwolić odwiedzającym nie tylko lepiej zrozumieć kontekst przestrzenny i historyczny reliktów, ale również zaobserwować różnice i kontrasty, jakie przez lata utworzyły się w mieście Mikołaja Kopernika. Podziwianie tak starych obiektów w przestrzeni miejskiej, zamiast w muzealnej sali, pozwoli na lepsze zrozumienie charakteru odkrytych pozostałości. Plan budowy ekspozycji zakłada powstanie czterech podziemnych komór, które stałyby się zarazem przestrzenią wystawienniczą, jak i stabilizatorem gruntu podtrzymującym mury oraz piwnice. Takie rozwiązanie pomogłoby rozwiązać – odkryty w trakcie prac archeologicznych – problem osuwającego się gruntu. Nowa inwestycja dla miasta Łączna powierzchnia podziemnej trasy miałaby wynosić – jak mówi w rozmowie z PAP projektant koncepcji Maciej Stawarz – ok. 55 m kw. Taka forma ekspozycji byłaby pierwszym tego typu projektem w całym mieście. Rozwiązania technologiczne użyte na wystawie mają być czymś innowacyjnym, niespotykanym do tej pory w Toruniu. Już samo miejsce planowanej ekspozycji jest nietypowym wyborem, gdyż w Polsce nieczęsto decyduje się na przedstawianie znalezisk archeologicznych w miejscach, gdzie zostały one odkryte. Na wystawę wrócą również odkryte pod poziomem oficyny przy Domu Kopernika drewniane belki, które obecnie znajdują się w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie. Ich konserwacja potrwa przynajmniej rok. Czy wyjątkowa atrakcja przyciągnie turystów? Władze Muzeum Okręgowego nie ukrywają entuzjazmu, jakim darzą realizację projektu podziemnej ekspozycji. Według dyrektorki Aleksandry Mierzejewskiej, cytowanej przez PAP: „taki sposób wyeksponowania zabytku (…) powinien przyciągnąć nie tylko osoby zainteresowane historią i archeologią”. Widzimy więc, że zapowiada się zupełnie nowa atrakcja turystyczna w Toruniu, która wkrótce może stać się jedną z najbardziej obleganych w całym mieście. Wsparcie dla projektu deklarują również władze miasta. Prezydent Paweł Gulewski zapewnia, że urząd „podejmie wszelkie działania, aby projekt mógł przejść z etapu koncepcji do realizacji”. Projekt na okrągłą rocznicę Mierzejewska zapowiada również, że podziemna ekspozycja mogłaby stać się jednym z elementów obchodów 800-lecia Torunia. Jedne z najstarszych pozostałości po miejskiej zabudowie stałyby się namacalnymi śladami kilkusetletniej historii, jaką ma to kujawsko-pomorskie miasto. Na razie jednak taka forma i czas premiery to wstępna koncepcja, a sam pomysł jest analizowany w zespole muzealnym i konsultowany z archeologami, konserwatorami oraz konstruktorami współpracującymi przy projekcie. Wiemy jedynie, że prace nad budową ekspozycji zajmą przynajmniej dwa lata. Dopiero potem będziemy mogli zejść pod powierzchnię, by zobaczyć kilkusetletnie budowle. Źródła: Radio Zet, torun.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Historyczne odkrycie w sercu Nowego Jorku. Tajne przejście służyło zbiegłym niewolnikom
Zabytkowa kamienica na Manhattanie, która dziś funkcjonuje jako muzeum poświęcone życiu nowojorczyków w XIX wieku, skrywała dotąd nieznaną tajemnicę. Pod podłogą jednej z wbudowanych komód natrafiono na wąski, starannie zamaskowany tunel, który przez niemal dwa stulecia pozostawał niewidoczny dla kolejnych mieszkańców i konserwatorów budynku.
Pod dolną szufladą zabudowanej komody odkryto luźny drewniany panel, za którym znajduje się wąskie przejście prowadzące około 4,5 metra w głąb ziemi. Badacze przypuszczają, że tunel mógł pełnić funkcję znacznie ważniejszą niż dotąd sądzono – według historyków istnieje duże prawdopodobieństwo, że stanowił element tzw. Podziemnej Kolei, czyli sieci tajnych tras wykorzystywanych w XIX wieku do pomocy osobom uciekającym z niewoli. Wejście do ukrytego korytarza znajduje się na drugim piętrze Merchant’s House Museum – niemal dwustuletniej kamienicy na Manhattanie, która do dziś zachowała oryginalny układ wnętrz. Jak podkreślają przedstawiciele placówki, sposób ukrycia przejścia wskazuje na jego celowe zamaskowanie i brak analogii w innych historycznych domach tego typu w Nowym Jorku, co czyni to odkrycie szczególnie wyjątkowym z punktu widzenia architektury i historii miasta. Tajemniczy tunel w Merchant's House odnaleziony Powiązanie Merchant’s House Museum z działalnością tzw. Podziemnej Kolei (czyli nieformalnej sieci abolicjonistów, która w XIX wieku pomagała osobom uciekającym z niewoli przedostać się do stanów wolnych) ujawniono dopiero podczas szczegółowych badań konstrukcji budynku. Archeolodzy, analizując elementy zabudowy na drugim piętrze kamienicy, natrafili na niewielki, prostokątny otwór wycięty bezpośrednio w deskach podłogowych, ukryty pod szufladami wbudowanej komody znajdującej się w korytarzu prowadzącym do sypialni. Za nim odkryto zamkniętą przestrzeń o wymiarach około 60 na 60 centymetrów oraz drabinę prowadzącą na niższy poziom domu, co – zdaniem ekspertów – mogło stanowić improwizowaną kryjówkę lub awaryjną drogę ewakuacji w sytuacji zagrożenia. Układ konstrukcyjny przejścia wskazuje, że nie było ono przypadkowym elementem architektonicznym, lecz celowo zaprojektowaną skrytką, która mogła służyć do ukrywania zbiegów w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną. W tamtym czasie obowiązywała bowiem ustawa o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku, umożliwiająca łowcom niewolników (często działającym przy wsparciu lokalnych władz) ściganie osób, które próbowały przedostać się na północ w poszukiwaniu wolności. W efekcie nawet mieszkańcy stanów formalnie wolnych narażeni byli na konsekwencje prawne za udzielanie pomocy uciekinierom, co wymuszało stosowanie zaawansowanych metod ukrywania takich przestrzeni w prywatnych domach. Jak przyznają przedstawiciele muzeum, sam fakt istnienia ukrytej przestrzeni był znany już wcześniej, jednak jej funkcja przez lata pozostawała niejasna. Dopiero analiza kontekstu historycznego oraz konsultacje z architektami i specjalistami ds. ochrony zabytków pozwoliły wysunąć hipotezę o możliwym związku domu z działalnością Podziemnej Kolei. – To naprawdę niezwykłe odkrycie – podkreśliła Emily Hill-Wright, dyrektorka muzeum. Eksperci zwracają uwagę, że sposób zamaskowania przejścia – niewidocznego z zewnątrz i dostępnego jedynie po odsunięciu zabudowy meblowej – nie ma analogii w innych zachowanych rezydencjach z tego okresu na terenie Manhattanu. W rezultacie odkrycie to może stanowić jeden z najbardziej znaczących przykładów ukrytej architektury miejskiej XIX wieku, a zarazem materialny ślad działań podejmowanych w ramach walki z systemem niewolnictwa na długo przed jego formalnym zniesieniem. Kto zaprojektował tajne przejście w Merchant's House Museum? Coraz więcej wskazuje na to, że ukryty tunel nie był przypadkowym elementem konstrukcyjnym, lecz świadomie zaprojektowaną częścią budynku już na etapie jego powstawania. Kamienica, w której dziś mieści się Merchant’s House Museum, została wzniesiona w 1832 roku przez rzemieślnika Josepha Brewstera – kapelusznika z Connecticut, który kilka lat później sprzedał ją zamożnej rodzinie kupieckiej Tredwellów. To właśnie Brewster, jak sugerują najnowsze analizy architektoniczne, miał odpowiadać za stworzenie systemu ukrytych przestrzeni, które mogły pełnić funkcję awaryjnej kryjówki dla osób uciekających z niewoli. Historyk architektury Patrick Ciccone wskazuje, że budowniczy był niemal na pewno związany z ruchem abolicjonistycznym, co w realiach XIX-wiecznego Nowego Jorku (zwłaszcza wśród białych rzemieślników i przedsiębiorców) należało do rzadkości. – Bycie abolicjonistą było niezwykle rzadkie wśród białych Nowojorczyków, zwłaszcza zamożnych – podkreślił badacz, zaznaczając jednocześnie, że jako projektant Brewster miał możliwość wprowadzenia takich rozwiązań jeszcze przed sprzedażą nieruchomości. Dodatkowe światło na tę hipotezę rzuciły archiwalne dokumenty, które wskazują, że Brewster mógł stosować podobne zabiegi konstrukcyjne także w innych budynkach. Jak zauważyła historyczka muzeum Ann Haddad, odnalezione zapisy dotyczące prac prowadzonych w pobliskim kościele sugerują, że rzemieślnik miał doświadczenie w projektowaniu ukrytych przestrzeni. – Moim zdaniem świadczy to o oddanym i zagorzałym abolicjoniście – stwierdziła w rozmowie z „New York Times”. Nie jest natomiast jasne, czy rodzina Tredwellów była świadoma istnienia przejścia ani w jakim stopniu mogła je wykorzystywać. Wiadomo jednak, że w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną Afroamerykanie przebywający w Nowym Jorku – zarówno zbiegli niewolnicy, jak i wolni mieszkańcy – byli narażeni na porwania i przemoc ze strony łowców nagród działających na podstawie ustawy o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku. Sam budynek przez niemal sto lat pozostawał w rękach Tredwellów, zanim w XX wieku został przekształcony w muzeum, a następnie objęty ochroną konserwatorską. W 1966 roku uznano go za Narodowy Zabytek Historyczny, co podkreśliło jego znaczenie dla dziedzictwa miasta. Dziś Merchant’s House Museum nie tylko prezentuje życie zamożnej nowojorskiej rodziny kupieckiej z XIX wieku, lecz także – dzięki nowym ustaleniom – może stanowić namacalny dowód zaangażowania mieszkańców Północy w walkę z niewolnictwem oraz funkcjonowanie sieci wsparcia dla osób uciekających z Południa. Źródła: The Guardian, Popular Mechanics, Smithsonian Magazine, New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Myślały, że to wrak. Matka i córka odkryły największą kolonię korali na świecie
Największy koral na świecie został odkryty przez matkę i córkę podczas nurkowania u wybrzeży Australii. Znalezisko na Wielkiej Rafie Koralowej zaskoczyło nawet doświadczonych badaczy i może zmienić sposób, w jaki patrzymy na odporność raf koralowych.
Jan Pope i Sophie Kalkowski-Pope to matka i córka działające w programie nauki obywatelskiej. Podczas nurkowania niedaleko Cairns w Australii, natknęły się na strukturę koralową o tak ogromnych rozmiarach, że przebiła wszystkie znane do tej pory. Znalezisko to przesuwa granice naszej wiedzy o tym, jak duże mogą być pojedyncze kolonie koralowców. Wszystko zaczęło się od pasji Jan Pope do fotografii podwodnej. Podczas nurkowania na mało znanym fragmencie Wielkiej Rafy Koralowej, zauważyła ciemny kształt, który przypominał wrak statku. Okazało się jednak, że to nie stal, a żywy organizm. Jan wróciła na miejsce ze swoją córką Sophie, która zawodowo zajmuje się ochroną mórz w organizacji Citizens of the Reef. Sophie spędziła kilka godzin dokumentując znalezisko. Przepłynięcie wzdłuż całego koralowca zajęło jej aż trzy minuty i natychmiast uświadomiło, że ma do czynienia z czymś wyjątkowym na skalę światową. Rekordowe wymiary i precyzyjne mapowanie 3D Dalsze badania, przeprowadzone we współpracy z naukowcami, potwierdziły skalę odkrycia. Gigantyczny koralowiec należy do gatunku Pavona clavus. Kolonia ma kształt litery „J”, mierzy aż 111 metrów długości i zajmuje powierzchnię blisko 4000 metrów kwadratowych – co można porównać do rozmiaru boiska piłkarskiego. Aby dokładnie zmierzyć obiekt, wykorzystano zaawansowaną technikę fotogrametrii, wykonując tysiące zdjęć, z których złożono trójwymiarowy model kolonii. Jest to obecnie najdokładniej zmapowana wielka struktura koralowa na świecie. Eksperci, m.in. dr Andy Ridley, podkreślają niezwykłość znaleziska i fakt, że koralowiec-gigant tak długo pozostawał nieodkryty. Poprzedni rekord wielkości kolonii także należał do korala Pavona clavus, żyjącego w wodach Wysp Salomona. Nadzieja ukryta w głębinach Odkryta kolonia Pavona clavus jest w doskonałym stanie, jakby zupełnie nie dotknęło jej zjawisko masowego blaknięcia raf koralowych. Naukowcy przypuszczają, że było to możliwe dzięki specyficznej lokalizacji, w której chłodne prądy morskie chronią koralowca przed niszczycielskim wpływem fal upałów i ocieplania się oceanu. Odkrycie matki i córki to zastrzyk optymizmu dla programu ochrony koralowców Great Reef Census. Udowadnia, że na Wielkiej Rafie Koralowej wciąż istnieją „bastiony odporności”. Przypadek Jan i Sophie pokazuje też, że każdy może być odkrywcą i przyczynić się do ochrony przyrody. Źródło: ABC News, Citizens of the Reef Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.