Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
„Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych przypadkach pozwalają nawet odtworzyć ich zachowanie w chwili pozostawienia śladu. Głębokie tropy o długich krokach mogą świadczyć o krótkich sprintach wykonywanych przez duże drapieżniki. Najciekawszym jednak elementem tego rekordowego znaleziska są ślady pływania. Grupa takich odcisków to największa kolekcja tego typu, jaką dotąd udokumentowano. Te rzadkie tropy ukazują rozstawione ślady palców, typowe dla unoszącego się w wodzie zwierzęcia, które tylko sporadycznie odpychało się od dna. Krótka chwila intensywnego ruchu – o czym świadczy boliwijskie odkrycie? Co ciekawe, odkryte ślady wskazują jedynie na krótkotrwałą aktywność dinozaurów na tym terenie. Bardzo intensywny ruch, który pozostawił odciski na mułowo-wapiennej powierzchni, odbył się w ciągu zaledwie kilku godzin. Poszczególne tropy nakładają się na siebie, co sugeruje, że prehistoryczne gady poruszały się po tym obszarze stadnie. Nie zaobserwowano jednocześnie żadnych późniejszych zatarć śladów, co może oznaczać, że po tym krótkim epizodzie żadne inne zwierzę nie kroczyło po tej powierzchni. Pod znakiem zapytania pozostaje jednak cel tak intensywnych i stosunkowo krótkich wędrówek. Naukowcy naliczyli aż 1 321 ciągów śladów, które tworzą istną „autostradę” dinozaurów. Badacze – na razie – nie wskazują jednego konkretnego powodu obserwowanych migracji. Pozostaje więc czekać na kolejne wyniki badań dotyczących wędrówek dinozaurów na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Źródła: New Atlas, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
XV-wieczna rzeźba rozpoznana po latach. Nowe dzieło Wita Stwosza odnalezione w zakrystii opactwa cystersów
Niemiecki rzeźbiarz Wit Stwosz słynie przede wszystkim z okazałego ołtarza znajdującego się w Kościele Mariackim w Krakowie. Naukowcy z Małopolski alarmują jednak, że to nie jedyne krakowskie pozostałości po artyście z Schwarzwaldu. Spod jego dłuta miało wyjść XV-wieczne znalezisko – pięćdziesięciocentymetrowa figura.
Rzeźba przez lata zdobiła zakrystię opactwa cystersów w krakowskiej Mogile. Przed odkryciem badaczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego nikt nie podejrzewał, że figura mogła wyjść spod dłuta Wita Stwosza, jednego z najsłynniejszych artystów późnego średniowiecza w Polsce. Dopiero szczegółowe badania stanu zachowania oraz porównanie z innymi pracami rzeźbiarza pozwoliły naukowcom stwierdzić z dużą pewnością: autorem dzieła jest sam Wit Stwosz. Co przedstawia rzeźba? Odkryta rzeźba Wita Stwosza przedstawia ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa. Krucyfiks został wykonany z drewna gruszy — materiału niezwykle wymagającego w obróbce. Wybór ten może jednak wskazywać na autora, ponieważ Stwosz wielokrotnie korzystał właśnie z gruszy przy tworzeniu swoich mniejszych dzieł. Prace wykonane w tym drewnie możemy podziwiać m.in. w kościele Świętej Trójcy w Iwanowicach, w Los Angeles oraz w świątyni św. Sebalda w Norymberdze. Również niezwykła pieczołowitość wykonania sugeruje związek z mistrzowskim stylem artysty. Rzeźba wyróżnia się wyjątkowo precyzyjną anatomią – mięśnie, ścięgna i żyły zostały odwzorowane w sposób charakterystyczny dla Wita Stwosza. Podobieństwo odkrycia Aby przypisać krakowskie znalezisko do innych prac niemieckiego rzeźbiarza, badacze porównali je z uznanymi dziełami Wita Stwosza. W raporcie opisującym podobieństwa autorzy wskazują: „Smukłość i wyprężenie ciała, siatka żył na niektórych częściach ciała, młodzieńczy typ twarzy zmarszczonej w grymasie bólu, a przede wszystkim wirtuozerskie opracowanie szczegółów anatomicznych prowadzą autorów do wniosku, że wyszło ono (dzieło) spod dłuta Wita Stwosza pod koniec jego pobytu w Krakowie”. Wyrzeźbiony Chrystus nosi także przepaskę biodrową, tzw. perizonium. Jej asymetryczny układ i wyraźne przekątne linii fałd odpowiadają sposobom kształtowania draperii widocznym w innych pracach artysty. Znaczenie nieznanej pracy Autorzy opracowania — Dobrosława Horzela i Marek Walczak z Instytutu Historii Sztuki UJ — podkreślają, że odkrycie ma ogromne znaczenie dla badań nad działalnością Wita Stwosza w Polsce. Mamy do czynienia z nowym, wcześniej nieopisanym dziełem jednego z najważniejszych rzeźbiarzy późnego średniowiecza w Europie. Każda taka identyfikacja jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ twórczość Stwosza od lat należy do najintensywniej analizowanych w historii sztuki. Odkrycie pobudza również wyobraźnię dotyczącą innych, wciąż nieujawnionych prac mistrza. Jeśli krakowski krucyfiks przez dziesięciolecia pozostawał niezauważony, to ile podobnych dzieł może jeszcze skrywać się w zakamarkach kościołów czy klasztorów? Znalezisko pokazuje, że prawdziwe skarby nie muszą być zakopane pod ziemią – czasem wiszą w zupełnie widocznych miejscach, czekając na uważne spojrzenie. Źródła: Gazeta Krakowska, Horzela, Dobrosława, Marek Walczak. Chrystus Ukrzyżowany w opactwie Cystersów w Mogile – przeoczone dzieło Wita Stwosza. „Biuletyn Historii Sztuki” 87, nr 3 (2025)
Największy współczesny krater odnaleziony w Chinach. To niemal kilometrowy ślad po tajemniczym uderzeniu w Ziemię
W południowych Chinach odkryto zadziwiająco dobrze zachowany krater po uderzeniu meteorytu. Pozostawał na widoku, jednak do tej pory nie przypuszczano, że niemal kilometrowe zagłębienie może być efektem uderzenia ciała niebieskiego. Do tego powstało całkiem niedawno, przez co rzuca nowe światło na losy Ziemi.
Naukowcy z Chin ogłosili odkrycie krateru Jinlin o średnicy 900 metrów, największego znanego krateru z epoki holocenu. Znalezisko w Zhaoqing wstrząsa naukowym światem. Ogromny krater z Zhaoqing Zespołu naukowców z Szanghaju i Kantonu ogłosił przełomowe odkrycie w południowych Chinach. W Zhaoqing, w prowincji Guangdong, badacze natrafili na wyjątkowo dobrze zachowany krater metorytowy. Nazwali go Jinling, co po chińsku oznacza „szczęśliwy las”. Trafnie, bo znalezisko z pewnością było szczęśliwe. Okazało się bowiem, że dobrze zakamuflowany, 900-metrowy krater jest największym znanym kraterem z holocenu – epoki geologicznej, która rozpoczęła się po ostatniej epoce lodowcowej około 11 700 lat temu i w której wszyscy obecnie żyjemy. Swoje odkrycie badacze opublikowali w czasopiśmie „Mattter and Radiation at Extremes”, w którym potwierdzili, że krater Jinlin powstał w wyniku niedawnego uderzenia meteorytu. Co zaskakujące, struktura największego krateru znajduje się w granitowej skorupie wietrzeniowej, co pomogło zachować jego wyjątkowe cechy pomimo panującej w regionie wysokiej wilgotności i obfitych opadów deszczu. Pozostał w niemalże niezmienionej formie. Skąd wiadomo, że krater powstał po uderzeniu meteorytu? W skałach granitowych, które otaczają krater, naukowcy odkryli charakterystyczne cechy deformacji kwarcu, tzw. deformacje planarne. Te mikroskopijne struktury powstają wyłącznie w wyniku uderzenia ciała niebieskiego w powierzchnię planety. Czemu wyłącznie? Bo ciśnienie potrzebne do ich wytworzenia wynosi od 10 do 35 gigapaskali – to poziom, którego nie osiągają żadne ziemskie procesy geologiczne. Jasnym więc było, że sprawcą kilometrowego zamieszania musiał być przybysz z kosmosu. Czym Jinlin różni się od innych kraterów? Przed odkryciem chińskiego krateru największą znaną strukturą uderzeniowa z epoki holocenu był krater Macza w Rosji. Mierzy on jednak zaledwie 300 metrów, jest więc trzy razy mniejszy. Krater Jinlin zmienia postrzeganie częstotliwości i skali uderzeń ciał pozaziemskich w Ziemię w czasach współczesnych: większość struktur ulegała szybkiej deformacji, więc nie wiedzieliśmy, że meteoryty jeszcze niedawno uderzały w naszą planetę tak często. Chociaż Jinlin został utworzony przez meteoryt właśnie – a nie kometę, która mogłaby stworzyć krater o średnicy ponad 10 km – jego rozmiar i tak przekracza wcześniejsze oczekiwania. Czego nowego nauczyliśmy się o przeszłości Ziemi? Według badaczy każde miejsce na powierzchni Ziemi miało taką samą szansę na zostanie „ofiarą” uderzenia meteorytu. Różnice geologiczne spowodowały jednak, że ślady takich kolizji zachowały się z różną trwałością, w wielu przypadkach całkowicie znikając. Właśnie dlatego krater Jinlin ma tak wielką wartość naukową. Doskonałe zachowanie i wyraźnie ślady deformacji kwarcu czynią go cennym źródłem informacji o skutkach uderzeń meteorytów i pozwalają lepiej przygotować się na obecne zagrożenia ze strony obiektów pozaziemskich. Obyśmy tylko nie musieli z nich korzystać w praktyce. Odkrycie w Zhaoqing wywołało duże poruszenie w społeczności naukowej, otwierając drogę do dalszych badań terenów o podobnych cechach geologicznych na całym świecie. Jinlin może okazać się dopiero początkiem nowej fali odkryć związanych z historią kolizji kosmicznych z Ziemią. Źródło: Mattter and Radiation at Extremes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nikt ich nie widział od 5000 lat. Te malowidła stworzono w miejscu pradawnego kultu
Malowidła naskalne z Astuvansalmi to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych w Finlandii. Teraz, dzięki innowacyjnej technologii, naukowcy odkrywają kolejne obrazy, które przez tysiące lat pozostawały niewidoczne dla ludzkiego oka.
Spis treści: Zaginione malowidła naskalne w Finandii Dzięki nowej technologii naukowcy odkrywają nowe dzieła Sztuczna inteligencja stworzy rekonstrukcję pradawnych malowideł Uważa się, że malowidła naskalne z Astuvansalmi zostały odkryte w 1968 roku przez fińskiego archeologia Pekkę Sarvasa się w Ristiinie, choć miejscowa ludność wiedziała o ich istnieniu znacznie wcześniej. Dzieła zostały namalowane na klifie nad brzegiem jeziora Yövesi w Ristiinie, w południowo-wschodniej części Finlandii. Skała ta przypomina ludzką głowę, szczególnie widoczne jest to zimą, gdy spogląda się na nią od strony pokrytego lodem jeziora. Zaginione malowidła naskalne w Finandii Sarvas odkrył tam około 80 malowideł. Najstarsze powstały około 3000–2500 r. p.n.e. To sprawia, że jest to jedna z największych starożytnych kolekcji sztuki naskalnej w krajach nordyckich. Większość przedstawia zwierzęta, przede wszystkim łosie, na które wówczas polowano. Obrazy zostały stworzone na wysokości, od prawie 8 do 12 metrów n.p.m. Wówczas jednak poziom wody był znacznie wyższy. Archeolodzy twierdzą, że dzieła te były malowane z łodzi. Sam klif najprawdopodobniej była miejscem starożytnego kultu lub ceremonii. Teraz naukowcy z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii twierdzą, że dzięki nowej technice obrazowania komputerowego, są w stanie odkryć tu nowe malowidła, które dotychczas ukryte były za warstwą mchu i osadów. Dzięki nowej technologii naukowcy odkrywają nowe dzieła – Dziś testujemy zupełnie nową technikę obrazowania, która jeszcze niedawno nie istniała. Celem naszych badań jest identyfikacja różnych odcieni czerwieni (ochra, naturalny czerwony pigment, przyp. red.) w skale oraz określenie ich wieku i składu. Patrząc na skałę gołym okiem, można rozróżnić co najmniej trzy różne odcienie czerwieni – powiedział Veikko Miettinen. Badacz twierdzi, że na skale znajdują się wyraźne rysunki, ale także niewyraźne czerwone plamy, gdzie farba najprawdopodobniej się rozprzestrzeniła. To właśnie te plamy zainteresowały naukowców. – Z obrazów wykonanych kamerą hiperspektralną można wyodrębnić różne odcienie czerwieni, dzięki czemu można na przykład określić, ile różnych mieszanek farb stosowali starożytni artyści. Techniki obrazowania i aplikacje wykorzystywane do interpretacji obrazów opierają się na informatyce – wyjaśnia Miettinen. Dzięki analizie zespół może także określić wiek, a także skład chemiczny wykorzystanego pigmentu. – Kolejną nowością jest to, że drogie aparaty fotograficzne są teraz w stanie wytrzymać nawet najbardziej wymagające warunki pracy polowej – dodaje. Cały klif został początkowo sfotografowany panoramicznie aparatem GigaPan, a następnie przeskanowany za pomocą nowej kombinacji trzech kamer oraz skanera 3D Matterport. – Oczywiście, łatwiej byłoby sfotografować prosty obiekt niż zakrzywiony kamień. Aparaty fotograficzne nie widzą tego, co znajduje się pod mchem – wyjaśniają badacze. Sztuczna inteligencja stworzy rekonstrukcję pradawnych malowideł Wszystkie zebrane dane są przesyłane do chmury. Następnie tworzony jest model o wysokiej rozdzielczości, który pozwala badaczom przeanalizować skałę milimetr po milimetrze. W późniejszym etapie sztuczna inteligencja pomoże naukowcom odtworzyć zidentyfikowane malowidła. To nie wszystko. Program stworzy także symulacje warunków sprzed tysięcy lat, odtworzy ówczesny poziom wody, dzięki czemu będziemy mogli zobaczyć, jak powstawały te niezwykłe obrazy. – Uczenie maszynowe pozwala nam wykrywać wzorce, a być może nawet identyfikować „podpis” danego artysty – mówi Dmitri Semenov, kierownik badań z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii. – Możemy porównywać motywy z Astuvansalmi z motywami z miejsc takich jak Alta w Norwegii czy Murmańsk w Rosji – stwierdził uczony. A takie porównanie będzie ważne, aby nie zakrzywić kontekstu kulturowego stanowiska w Finlandii. – Malowidła i ryty naskalne pochodzą z wielu różnych kultur i okresów. Algorytmy mogą być przydatne – ale należy je stosować z rozwagą – podsumowuje Semenov. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Był polskim Indianą Jonesem. Zbadał najbardziej tajemnicze miasto Oceanii
Zdrajca, pechowiec i odkrywca. Jan Kubary to jedna z najbardziej niezwykłych i niejednoznacznych postaci polskiej etnografii. Jego pełne przygód życie zakończyło się w tajemniczych okolicznościach na odległej wyspie.
W tym artykule: Pechowy powstaniec i zdrajca Jak Jan Kubary został etnografem Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Zadośćuczynienie za zdradę Jan Kubary (1846–1896) urodził się w Warszawie, w rodzinie o mieszanych korzeniach polsko-węgiersko-niemieckich. Jak wielu młodych ludzi, dał się ponieść rewolucyjno-patriotycznej atmosferze. Wstąpił do konspiracji, a od stycznia 1863 roku działał w powstańczej partyzantce. Najwyraźniej przerosło to nastolatka. – Po upływie tygodnia uciekł do Prus, przechodząc granicę w okolicach Myszyńca. Niebawem znalazł się u krewnych w Berlinie, skąd za radą wuja wrócił do Warszawy i zaczął uczęszczać do gimnazjum – opisywała historyczka prof. Franciszka Ramotowska. Pechowy powstaniec i zdrajca Nie oznaczało to jednak końca związków Kubarego z powstaniem styczniowym. Działał w podziemiu, podejmował się misji, wciąż popadał jednak w konflikty. W efekcie po raz kolejny uciekł do Prus, a następnie do Drezna. „W stolicy saskiej zaszedł w życiu Kubarego niezrozumiały epizod, mianowicie zwrócił się do poselstwa rosyjskiego i złożył tam szczegółowe zeznania co do roli, odegranej przez siebie w powstaniu. Obiecywał na przyszłość wiernie służyć rządowi, w zamian za to żądając jedynie prawa powrotu do kraju. W zeznaniach, składanych później przed komisją śledczą, tłumaczył się, że uczynił to, dowiedziawszy się o ogłoszeniu amnestii. Czy tak było w istocie, trudno dojść. Być może uczynił to za namową swych krewnych z Berlina, u których bawił czas pewien pomiędzy pierwszym a drugim pobytem w Dreźnie” – stwierdzał badacz epoki prof. Janusz Iwaszkiewicz w książce „Wielka prowokacja”. To było sprzeniewierzenie się zasadom, ale gdyby Kubary tylko na tym zakończył! Został szpiegiem na carskim żołdzie. Latem 1864 roku wysłano go do Paryża, by śledził polską emigrację i werbował współpracowników. Odnowił tam znajomość ze swoim gimnazjalnym kolegą Aleksandrem Zwierzchowskim mającym szerokie kontakty. Ów przygotował prowokację. Pod pozorem tworzenia w kraju nowego Rządu Narodowego ściągał z zagranicy do Polski i wydawał w ręce carskiej policji patriotycznych działaczy emigracyjnych. W swoim zaprzaństwie zdystansował nawet Kubarego. Obaj agenci jednak skonfliktowali się. Kubary donosił na Zwierzchowskiego, być może nawet ostrzegał przed nim polskich emigrantów. W efekcie sam trafił nad Wisłą do carskiego aresztu. Na krótko jednak. Pod groźbą zsyłki na Sybir wrócił do kolaboracji. Jak Jan Kubary został etnografem – Kubary wysługiwał się jeszcze carskiej tajnej policji do 1868 roku. Terenem jego szpiegowania była Szkoła Główna, w której został studentem. W tymże 1868 roku opuścił Warszawę, by w dalekich podróżach na Wyspy Mikronezji zdobyć sławę naukową etnografa. Zwierzchowski natomiast wyjechał w 1865 r. do krajów zachodnich, a potem na Bałkany, gdzie przez długie lata nieźle zarabiał jako agent tajnej policji carskiej, zbierając informacje o działalności swoich rodaków – relacjonowała prof. Franciszka Ramotowska. Czy Kubary miał wyrzuty sumienia? Na pewno nie był szczęśliwy, zupełnie się pogubił. „Całe moje życie, licząc od roku 1863, było tylko boleścią” – pisał w liście pożegnalnym do matki. W Niemczech podejmował się dorywczych prac. Nie ukończył bowiem żadnych studiów w Warszawie, liznął tylko nieco medycyny w Szkole Głównej, nie miał też doświadczenia zawodowego. Postawił jednak wszystko na jedną kartę. Uciekł od swojej przeszłości dosłownie. Zatrudnił się u bezwzględnego kupca Johanna Cesare’a Godeffroya w Hamburgu. Kubary miał udać się na słabo poznane wyspy Oceanii, by zbierać tam rzadkie eksponaty dla muzeum historii naturalnej, które wymarzył sobie niemiecki handlarz. Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Kubary zaczął na Samoa, potem przyszedł czas na inne wyspy. Wszystkie pełne były osobliwości. Na przykład na Yap Kubary zetknął się z największymi monetami świata. Były to wapienne dyski z otworem w środku, zwane przez miejscowych rai. Najmniejsze mają kilkanaście centymetrów średnicy, największe: ponad trzy metry. Z kolei na wyspie Ponape (Pohnpei) Kubary eksplorował tajemnicze ruiny Nan Madol (Nanmatal). Na kompleks ten składa się blisko 100 sztucznych wysepek z monumentalnymi budowlami z ogromnych bazaltowych bloków. Powstały jakieś 900 lat temu. Nan Madol zamieszkiwała miejscowa arystokracja – dynastia Saudeleurów – zmieciona w tajemniczych okolicznościach w XVI wieku przez niejakiego Isokelekela, nazywanego synem boga piorunów. Miasto zarosło, uważano je za umarłe, za siedlisko duchów. Kubary się nie przestraszył. Odkrył i szczegółowo opisał kilkanaście grobowców królewskich. Robił zdjęcia, zbierał opowieści, kolekcjonował eksponaty. Potem zapakował skarby – w tym ponoć niesamowicie osobliwe czaszki z królewskich grobów – w 100 skrzyń i na pokładzie szkunera „Alfred” odpłynął w stronę Samoa. Niestety, 19 września 1874 roku nieopodal atolu Jaluit burza roztrzaskała szkuner. Skarby przepadły, a Kubary znów popadł w kłopoty. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Zadośćuczynienie za zdradę Wrócił do pracy. Zbierał i wysyłał eksponaty. Korespondował z polskimi magazynami, a nawet sporadycznie gościł na polskich ziemiach pod zaborami. „Może odbiciem tej tęsknoty za krajem, chęcią rehabilitowania się wobec niego i ekspiacji za popełnione zbrodnie było umieszczanie cennych prac naukowych w czasopismach polskich. Naukowa działalność Kubarego cieszyła się dużym uznaniem w świecie naukowym, szczególnie niemieckim, a jednak autor nie wahał się pisać swych prac w języku polskim. Świadectwem pragnienia utrzymania kontaktu z krajem i jego nauką był również udział Kubarego w Lwowskich Zjazdach Przyrodników i lekarzy polskich w roku 1875 i 1894. Pamiątką po Kubarym są piękne okazy ptaków z Wysp Żeglarskich przesłane w roku 1874 matce do Warszawy, a nabyte następnie przez hr. Konstantego Branickiego do gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego” – stwierdzał prof. Janusz Iwaszkiewicz. Kubary osiadł na Ponape. W październiku 1896 roku znaleziono go tam martwego. Miał 50 lat. Nie wiadomo, czy zmarł z przyczyn naturalnych, czy został zabity lub popełnił samobójstwo. Może ścigały go duchy z przeszłości, znad Wisły i z Nan Madol? Kilka lat temu miejsca związane z Kubarym na Ponape odwiedziła i opisała w książce „Na krawędzi raju” podróżniczka Katarzyna Piec. Zetknęła się wówczas m.in. z relacją, że podróżnik popełnił samobójstwo po tym, gdy dowiedział się, że zdradza go żona. Źródła: Janusz Iwaszkiewicz, „Wielka Prowokacja: rzekomy rząd narodowy 1865 r.”, Wydawnictwo Rój, Warszawa 1928, Katarzyna Piec, „Na krawędzi raju”, Sorus, Poznań 2020, Franciszka Ramotowska, „Wielka prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych”, w: „Przegląd Historyczny” nr 1/19733, Konrad Wypych, „W cieniu fe”, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1969 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Mrówki robią coś, czego nikt się nie spodziewał. Również stosują „lockdown w pandemii”
Mrówki modyfikują strukturę swoich gniazd, by ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób. Odkrycie naukowców z Uniwersytetu w Bristolu rzuca nowe światło na „medyczną wiedzę” tych owadów.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazuje, że mrówki potrafią nie tylko dostosowywać swoje gniazda do warunków środowiskowych, ale także do zagrożeń epidemiologicznych. Zmieniona architektura wnętrza ich gniazd może działać jak naturalny lockdown, ograniczając transmisję patogenów między różnymi częściami kolonii. Mrówcze sposoby na choroby Główny autor badania, Luke Leckie, doktorant nauk biologicznych na Uniwersytecie w Bristolu (Wielka Brytania), opowiada: – Wiedzieliśmy już, że mrówki dostosowują budowę gniazd do temperatury i składu gleby. Teraz po raz pierwszy wykazaliśmy, że modyfikują otoczenie, aby ograniczyć transmisję chorób. Naukowiec podkreśla, że to pierwsza taka obserwacja w świecie zwierząt. Od dawna wiadomo było, że mrówki mają cały zestaw sposobów na choroby, żeby zmaksymalizować odporność stada. Na przykład usuwają zarodniki chorobotwórczych grzybów, spryskują chorych członków kolonii odkażającą trucizną, lub izolują zarażone osobniki. Jak badano gniazda mrówek? Teraz naukowcy zastosowali zaawansowaną tomografię komputerową, aby sprawdzić, czy mrówki narażone na patogeny przerabiają swoje gniazda. Kolonie mrówek to skomplikowane, trójwymiarowe konstrukcje z tunelami i komorami pełniącymi różne funkcje, takie jak magazynowanie pożywienia czy ochrona potomstwa. Tomografia pozwoliła dokładnie je prześwietlić. Badacze analizowali dwie grupy po 180 robotnic każda, które umieszczono w dwóch pojemnikach wypełnionych glebą. Pracowite mrówki od razu zaczęły kopać gniazda. Po 24 godzinach do każdego z nich dodano po 20 kolejnych mrówek, z czego jedną wystawiono na działanie zarodników grzybów. Następnie mrówkom pozwolono na dalszą budowę gniazd przez 6 dni. W międzyczasie okresowo wykonywano skany tomografem. „Lockdown” w koloniach mrówek Gdy naukowcy mieli już trójwymiarowe modele gniazd, przeprowadzili symulacje rozprzestrzeniania się choroby. Pokazały one, że zmodyfikowane gniazda zmniejszały ryzyko narażenia na patogeny. Dzięki tym ulepszeniom architektury, mrówki chronią najważniejsze części kolonii, w których znajdują się zapasy żywności i młode. – Jednym z naszych najbardziej zaskakujących odkryć było to, że gdy włączyliśmy do symulacji samoizolację mrówek, efekt ograniczania transmisji choroby był jeszcze silniejszy – dodaje Leckie. Gniazda mrówek, podobnie jak nasze miasta, są złożoną siecią struktur. Okazuje się, że mrówki zarządzają przestrzenią i ryzykiem równie dobrze, jak ludzie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tajemnicze ruchy we wnętrzu Ziemi. Wywołały olbrzymią anomalię grawitacyjną
Tego zjawiska nikt z nas nie odczuł: pokazała je dopiero analiza danych. W 2007 roku grawitacja Ziemi uległa gwałtownym fluktuacjom na ogromnym obszarze. Naukowcy właśnie znaleźli rozwiązanie tej zagadki: kryje się ono głęboko we wnętrzu naszej planety.
W 2007 roku satelity krążące wokół Ziemi zarejestrowały zaskakujące zjawisko: nad wschodnim Atlantykiem pojawiła się olbrzymia anomalia grawitacyjna. Zjawisko obejmowało obszar wielkości kontynentu, po czym zupełnie zanikło. Dla ludzi było nieodczuwalne, odkryto je dopiero niedawno w danych z misji kosmicznej GRACE (Gravity Recovery and Climate Experiment), prowadzonej przez NASA i DLR w latach 2002–2017. Co zmierzyły satelity misji GRACE? GRACE składała się z dwóch satelitów, które mierzyły minimalne zmiany odległości między sobą spowodowane lokalnymi różnicami w sile grawitacji Ziemi. Mogły w ten sposób rejestrować zmiany masy na powierzchni planety – np. topnienie lodowców, podnoszenie poziomu mórz czy przesunięcia wód gruntowych. Zespół geofizyczki Charlotte Gaugne Gouranton z Université Paris Cité przypuszczał jednak, że satelity mogły uchwycić także procesy zachodzące w głębi Ziemi. I tak właśnie się stało. Analiza danych z lat 2006–2008 ujawniła niezwykły wzorzec: w styczniu 2007 roku nad Oceanem Atlantyckim pojawił się ogromny obszar o oscylującej grawitacji, rozciągający się na 7 tys. km. Zmiany grawitacji wskazywały nie na prosty ubytek czy przyrost masy, lecz na jej gwałtowne przemieszczenie. Co więcej, w tym samym czasie w tym samym rejonie zarejestrowano tzw. geomagnetic jerk – nagłą zmianę pola magnetycznego Ziemi związaną z głębokimi procesami w pobliżu jądra planety. Odrzucone hipotezy i zaskakujące wnioski Badacze rozważali kilka możliwości, m.in. przesunięcie wód oceanicznych lub gruntowych. Modele wykazały jednak, że ilość wody zdolna wywołać obserwowany efekt byłaby fizycznie niemożliwa. Uwaga naukowców skupiła się więc na tym, co się dzieje głęboko we wnętrzu Ziemi. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem okazała się przemiana fazowa minerału dominującego w płaszczu Ziemi: bridgmanitu ((Mg,Fe)SiO₃). Na granicy jądra i płaszcza, w ekstremalnym ciśnieniu i temperaturze, jego struktura krystaliczna może przejść z formy perowskitowej w post-perowskitową. Towarzyszy temu nagła zmiana gęstości, co skutkuje szybkim przemieszczeniem masy i silnym zaburzeniem pola grawitacyjnego. Proces ten mógł też wpłynąć na przepływy w jądrze, wywołując odnotowaną anomalię geomagnetyczną. Bogate życie wewnętrzne Ziemi Co istotne, miejsce potencjalnej przemiany fazowej znajdowało się bardzo blisko tajemniczych „bąbli” materii o odmiennych właściwościach, zidentyfikowanych wcześniej dzięki badaniom sejsmicznym. Wygląda więc na to, że „bąble” i przemiana fazowa bridgmanitu mają ze sobą jakiś związek. Odkrycie to rodzi nowe pytania o dynamikę wnętrza Ziemi: jak często takie zdarzenia występują, jaki mają wpływ na pole grawitacyjne i magnetyczne oraz jak wiążą się z anomaliami sejsmicznymi? Jak widać, wewnętrzne życie Ziemi jest dużo bardziej dynamiczne, niż sądziliśmy, a jej przyciąganie wcale nie jest stałe. Źródło: Geophysical Research Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polacy odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Rozmawiamy z „podziemnymi astronautami”
O wyczynach himalaistów co i rusz słyszymy w mediach – mnożą się zdobywcy Mount Everest czy innych ekstremalnych szczytów. Stosunkowo rzadko jednak mówi się o tym, co pod ziemią. Jak się okazuje, ukryte pod powierzchnią tajemnice mogą być równie ekscytujące, jeśli nie bardziej, co najwyższe góry. Udało nam się porozmawiać z polskimi speleologami, którzy sensacyjnie odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Jak sami mówią, są „jednymi z najszczęśliwszych ludzi na Ziemi”.
Spis treści: Poszukiwacze zaginionej jaskini Jak odkrywa się szczeliny? Najgłębsza jaskinia w Albanii Polskie sukcesy świętowane za granicą Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci Grupa speleologów związanych z Fundacją Speleologia Polska odkryła najgłębszą jaskinię w Albanii. Shpella e Valbones (Jaskinia Valbony) ma 727 metrów głębokości, a dzięki pracy polskich odkrywców może zostać jeszcze pogłębiona. Jak udało się na nią trafić, w jaki sposób znajduje się nowe jaskinie i co wspólnego mają speleolodzy z astronautami? Rozmawiamy z Michałem Macioszczykiem oraz Justyną i Łukaszem Pokorskimi, organizatorami i uczestnikami wyprawy. Poszukiwacze zaginionej jaskini W 2021 roku do Albanii ruszyła niebagatelna ekspedycja: 28 osób z różnych klubów jaskiniowych w Polsce i Europie pod kierownictwem Michała Macioszczyka ruszyła do Doliny Valbony na północy tego bałkańskiego kraju. Z inicjatywy Mariusza Poloka z FSP badali oni region, który mógł okazać się perspektywiczny z punktu widzenia obecności nowych jaskiń. Co ich skusiło? Przede wszystkim to, że wcześniej w okolicy grotołazi ze speleoklubu Aven oraz Fundacji Speleologia Polska odkryli inną jaskinię – Shpella Sportive – o głębokości 270 metrów. Ta informacja przyspieszała bicie serca: mogła oznaczać, że w okolicy jest więcej nieodkrytych, głębokich jaskiń. Ktoś mógłby zapytać: czemu schodzić do pod ziemię, skoro można zdobywać szczyty? Łukasz Pokorski (Pokor), ratownik GOPR z Grupy Sudeckiej i instruktor ratownictwa, ma na to proste wytłumaczenie: – Nie chcę mówić, że my robimy coś bardziej ekscytującego, ale Himalaje są znane. Satelita obleciała wszystko: wiemy, gdzie trafimy, na co trafimy, gdzie ta góra jest. Wiemy, ile jest niezdobytych szczytów na świecie i którędy pójść, żeby je zdobyć. To nurkowie i speleolodzy odkrywają prawdziwy kosmos – opowiada. Jak odkrywa się szczeliny? Międzyklubowa środowiskowa wyprawa przed dokonaniem odkrycia musiała przejść wiele wyzwań, z których kluczowa okazała się logistyka. Chodziło o wniesienie w wysokie góry niemal tony sprzętu – nie tylko lin, kotew, medykamentów czy namiotów, ale także… jedzenia. – Wyzwaniem może być nawet to, gdy nagle, pierwszy raz w życiu, musisz ugotować obiad dla kilkudziesięciu osób. Ile kaszy je 30 ludzi? – śmieje się Justyna Pokorska (Juti), speleolożka, a na co dzień tłumaczka j. czeskiego i właścicielka agroturystyki. Często problemy są jednak poważniejsze. Należy zająć się przede wszystkim zdrowiem i bezpieczeństwem uczestników wyprawy. – W Albanii nie ma górskiej służby ratunkowej. Pomoc dotrze, ale w kilka dni. Do tego czasu musimy radzić sobie sami – ostrzega Pokorski. Przed wyruszeniem na wyprawę „astronauci” musieli zadbać także o łączność: to jedna z najważniejszych kwestii związanych z bezpieczeństwem. Stałe meldunki przez krótkofalówki to obowiązek każdego speleologa. Najgłębsza jaskinia w Albanii Zadaniem speleologów w trakcie wyprawy było zarówno pogłębienie (czyli sprawdzenie, czy nie jest głębsza, niż się wcześniej wydawało) znalezionej już wcześniej jaskini Shpella Sportiva, jak i poszukiwanie nowych otworów. Nie mogli wiedzieć, że w trakcie rekonesansu odkryją jaskinię niemal trzy razy głębszą niż do tej pory. Szczęśliwcem okazał się Michał Macioszczyk (eMCe), kierownik wyprawy, instruktor taternictwa jaskiniowego i ratownik GOPR. – Przechodziłem obok i powiało mi po nogach. Zacząłem odgruzowywać, wszedłem do otworu, ale nie miałem liny. Trzeba było skontaktować się z zespołem wyposażonym w sprzęt. Fajnie wiało, więc czuliśmy w tym otworze potencjał – opowiada o swoim odkryciu. Zużyli jedną linę, potem następną a potem następną. Liny się kończyły, ale jaskinia nie chciała. Odkrywanie trwało kilka dni – w ruch poszły kotwy i dodatkowy sprzęt z bazy. W głębinach zakładali biwaki, a poszczególne ekspedycje trwały nawet ponad 50 godzin. – Wcześniej ten teren uchodził za obszar, na którym nie ma jaskiń głębokich. Już pierwszego roku wyprawy przełamaliśmy to założenie – śmieje się Macioszczyk. Ostatecznie w 2023 roku głębokość jaskini Shpella e Valbones, roboczo nazywanej „stodziesiątką” ustalono na 725 metry. Może być jeszcze głębsza. 2024 i 2025 rok owocował odnalezieniem nowych korytarzy, ale ich rezultatem nie było tak spektakularne pogłębienie. Prace ciągle trwają. Dla porównaniu najgłębsza jaskinia w Polsce – Jaskinia Wielka Śnieżna – znajduje się w Tatrach i ma 824 metry głębokości. W naszym kraju jaskiń jest jednak stosunkowo niedużo. Spotkamy je głównie w Tatrach, które są Parkiem Narodowym, więc dostęp do nich jest ograniczony oraz wyspowo na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej czy w Sudetach. Polskie sukcesy świętowane za granicą Chociaż w Polsce mówi się o nich stanowczo za mało, speleolodzy znad Wisły zostali docenieni za granicą. W 2025 na odbywającym się raz na 4 lata Światowym Kongresie Speleologicznym w Brazylii byli przedstawiciele Fundacji Speleologia Polska, uczestnicy wyprawy, którzy przygotowali panel poświęcony ekspedycji, odkryciom i działalności naukowej. Kongres organizowany jest przez UIS (Międzynarodową Unię Speleologiczną), od której ekspedycja dwukrotnie uzyskała grant na działalność badawczą. To pierwsza polska wyprawa, która otrzymała tego rodzaju środki. Nie udało się ich uzyskać z Polski, a wyprawa finansowana jest głównie z własnych pieniędzy i wsparcia sponsorskiego. Na wyprawę ze speleologami jeżdżą także naukowcy, na przykład badający nietoperze chiropterolodzy. Uczestnicy ekspedycji mierzą między innymi wpływ antropopresji na występowanie nietoperzy: za pomocą specjalistycznych mikrofonów sprawdzają, jak budowa nowych hoteli w dynamicznie rozwijającej się turystycznie Dolinie Valbony wpływa na obecność zwierząt. – Możemy wyróżnić dwa kierunki badań. Jednym z nich jest badanie fauny jaskiniowej i okołojaskiniowej. Interesują nas gatunki w tamtym regionie jeszcze nieopisane. W „naszej” jaskini odnaleźliśmy między innymi szkielet koziorożca bałkańskiego, którym na tym obszarze miał nie występować – tłumaczy Pokorski. – Drugim jest klimat. Pobieramy rdzenie z drzew i badamy lód, który zawiera w sobie zanieczyszczenia dużo mówiące nam o historii regionu. Takie próbki wysyłamy do dalszych badań. Współpracujemy między innymi z PAN czy Uniwersytetem Oxfordzkim – dodaje. W badaniach bierze udział także UPWR, Instytut Badawczy Leśnictwa, Dendrolab IBL czy Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią W ciemnościach na odkrywców czyha wiele niebezpieczeństw. – Wyzwaniem jest kruszyzna kamienia, ciasnoty, przecieranie się liny czy… grawitacja. Jeżeli lina się przetrze, to spadniesz i zostaniesz w jaskini na zawsze. Poruszanie się w jaskini wymaga doświadczenia w osadzaniu punktów asekuracyjnych i wyczucia skały – mówi Łukasz Pokorski. Ważne są także umiejętności wspinaczkowe: nie zawsze schodzi się tylko w dół. Wbrew pozorom jest dużo wspinania. Zagrożeniem może być także woda, bo w trakcie ulewy ta błyskawicznie wypełnia jaskinię. Trzeba umieć przewidywać pogodę, bo wychodzenie przez wodospad może skończyć się utonięciem. Speleolodzy mówią, że sam kurs to za mało. – Im częściej to robisz, tym bardziej przyzwyczajasz się do rzeczy, które na początku są przerażające. Jaskinia oferuje klaustrofobię, ekspozycję i wiele innych nieprzyjemnych rzeczy... z tym tylko, że ich nie widzisz – dodaje Michał Macioszczyk. Co ciekawe, nie wszystkie jaskinie wymagają przechodzenia przez ciasne szczeliny na wdechu. Gdzieniegdzie znajdziemy tak duże sale, w których… ludzie latają balonami. To cały podziemny świat! Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci „Podziemni astronauci” mówią, że w tym wszystkim… chodzi o tajemnicę. Sami są wspinaczami i poruszają się po drogach, które ktoś już kiedyś wytyczył. Istnieje co prawda niewielka możliwość wytyczenia nowych, ale dla nich odarte jest to z sekretu. W jaskini naprawdę są odkrywcami: takimi, którzy kiedyś ładowali się na okręt, brali beczki z rumem i płynęli w niewiadome. Odkrywanie jaskiń pozwala na pozostawienie czegoś po sobie – w kontraście dla wspinaczki, która dla Łukasza Pokorskiego jest po prostu sportem. – Gdy wychodzisz do jaskini, czas na zewnątrz przestaje płynąć. Świat zewnętrzny przestaje istnieć. Z mojego pierwszego wyjścia pamiętam to, że wiedziałam, że będzie zimno i ciemno. Nie spodziewałam się, że będzie panować tam tak niesamowita cisza, w której słychać każdą spadającą kroplę wody – konstatuje Justyna Pokorska. Ciemność, cisza i niezbadane przestrzenie. Czy naprawdę speleolodzy to „podziemni astronauci”? Naszym zdaniem z całą pewnością. Trzymamy kciuki za ich sukcesy – z pewnością przed polskimi odkrywcami jeszcze wiele spektakularnych odkryć. Źródło: National Geographic Polska, Projekt Valbona Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta nieznana nauce ryba głębinowa przypomina różowy pompon. Niezwykły film z Kalifornii
Różowa rybka o niezwykłym kształcie to tylko jedno z fascynujących odkryć zespołu z Monterey Bay Aquarium Research Institute. W wodach otaczających Kalifornię naukowcy znaleźli trzy nieznane gatunki ryb głębinowych.
Badacze z Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI) odkryli aż trzy nowe gatunki ryb głębinowych. Wszystkie należą do dennikowatych – rodziny ryb żyjącej między innymi w największych głębinach świata. Nowo odkryta ryba w kształcie pomponu W 2019 roku badacze zaobserwowali nieznaną różową rybę z rodziny dennikowatych (Liparidae), pływającą tuż nad dnem morskim w rejonie Monterey Canyon w Kalifornii. Analizy potwierdziły, że był to nieopisany wcześniej gatunek, nazwany Careproctus colliculi. Słowo „colliculi” nawiązuje do charakterystycznej, chropowatej faktury skóry tej ryby. Nowo odkryta ryba ma tylko około 9 cm długości, ale mały rozmiar nadrabia niezwykłym kształtem – jej głowa przypomina różowy pomponik z dużymi oczami. Całe ciało jest różowe, z szerokimi płetwami piersiowymi o wydłużonych promieniach, co nadaje im postrzępiony wygląd. Wyniki prac zespołu naukowców z USA (State University of New York, Uniwersytetu Montany i Uniwersytetu Hawajskiego), opublikowano właśnie w czasopiśmie „Ichthyology and Herpetology”. Oprócz Careproctus colliculi odkryto jeszcze dwa nieznane nauce gatunki dennikowatych. Wszystkie trzy żyją na dużych głębokościach, u wybrzeży Kalifornii. View oEmbed on the source website Dennikowate: odporni mieszkańcy największych głębin Dennikowate to niezwykle zróżnicowana rodzina ryb. Znanych jest ponad 400 ich gatunków, od ryb płytkich płycizn po głębinowe. Mają miękkie, galaretowate ciała, duże głowy i często posiadają przyssawkę na brzuchu. Pozwala to im przyczepiać się do podłoża czy innych organizmów. Rekord najgłębiej występującej ryby na świecie należy właśnie do dennikowatych. W 2023 roku japońscy i australijscy badacze sfilmowali dennika z rodzaju Pseudoliparis na głębokości 8 336 metrów, podczas ekspedycji do rowu oceanicznego Izu-Ogasawara, u wybrzeży Japonii. Kolejne dwa gatunki – zupełnie różne od pierwszego Kolejne dwie nowo odkryte rybki, choć tez nalezą do dennikowatych, wyglądają zupełnie inaczej. Careproctus yanceyi ma jednolicie czarne ciało, zaokrągloną głowę i poziomy pysk. Z kolei rybka nazwana roboczo Paraliparis em wyróżnia się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, brakiem przyssawki i mocno zarysowaną szczęką. Nazwano ją na cześć miejsca badań – stacji badawczej „Station M”, gdzie MBARI od lat prowadzi badania. Rybom wykonano tomografię komputerową i to właśnie ona, wraz z analizą DNA, pozwoliła na wyodrębnienie nowych gatunków. Jak podkreśla kierująca badaniami biolożka, dr Mackenzie Gerringer, odkrycie trzech nowych gatunków przypomina o ogromnej różnorodności organizmów głębinowych i ich niezwykłych przystosowaniach do wysokiego ciśnienia, lodowatej temperatury i wiecznej ciemności. Ekosystemy głębinowe pozostają najmniej zbadanymi i najbardziej tajemniczymi zakątkami naszej planety. I nie zmieni się to szybko, bo ich badanie to prawdziwe wyzwanie – zarówno dla ludzi, jak i urządzeń badawczych, które muszą być odporne na ekstremalne warunki. Przed nami z pewnością jeszcze wiele odkryć. Źródło: Ichtyology & Herpetology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gigantyczny 40-centrymetrowy patyczak odkryty w wysokogórskich lasach w Australii
Po dwóch ekspedycjach naukowcy odkryli ogromny, nieznany gatunek patyczaka w lasach stanu Queensland w Australii. Impulsem do poszukiwań nowego gatunku było zdjęcie nadesłane przez amatora.
Spis treści: Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Czy naukowcy odnajdą też samca? Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Nazwany Acrophylla alta ogromny owad mierzy aż 40 cm długości i waży około 40 gramów. Najprawdopodobniej jest najcięższym znanym owadem Australii — cięższym nawet niż endemiczny dla Queensland olbrzymi karaczan Macropanesthia rhinoceros. Ogromna samica i jej jaja znalezione w koronach drzew Odkrycia dokonali profesor Angus Emmott z James Cook University oraz jego współpracownik Ross Coupland. Impulsem do poszukiwań była fotografia otrzymana przez Couplanda za pośrednictwem mediów społecznościowych, która wskazywała na możliwość istnienia nieznanego wcześniej gatunku w deszczowych lasach stanu Queensland w Australii. Po wielodniowych nocnych poszukiwaniach w listopadzie 2024 roku badacze odnaleźli dużą samicę w niedostępnym terenie, w pobliżu osady Millaa Millaa i krateru Mount Hypipamee. Owad znajdował się tak wysoko, że potrzebna była długa gałąź, aby go ściągnąć z drzewa. Naukowcy zebrali również jaja owada, które są istotnym elementem identyfikacyjnym wśród patyczaków — każdy gatunek ma jaja o unikatowym kształcie. Kolejną samicę udało się zaobserwować w lutym 2025. View oEmbed on the source website Emmott wyjaśnił, że patyczak mógł pozostać nieodkryty, bo zamieszkuje nie tylko trudny teren, ale same korony drzew. Tylko wiatr lub ptaki mogą zagonić te owady niżej, gdzie mogłyby łatwiej zostać zauważone przez ludzi. Czy naukowcy odnajdą też samca? Następnym krokiem w badaniach jest odnalezienie samca, co jednak będzie trudne. Samce patyczaków są zazwyczaj dużo mniejsze i wyglądają zupełnie inaczej niż samice, przez co nierzadko mylnie klasyfikuje się je jako przedstawicieli innego gatunku, a nawet rodzaju. Emmott podkreślił, że najlepszym sposobem na potwierdzenie zgodności gatunkowej jest obserwacja pary podczas kopulacji i zebranie jaj. Samice, póki co, zamieszkały w muzeum w Queensland Museum w Brisbane i być może doczekają się kiedyś partnera. Ekspertka ds. entomologii z Queensland Museum, Nicole Gunter, zaznaczyła, że odkrycie Acrophylla alta wypełnia jedną z luk w wiedzy o australijskiej bioróżnorodności, choć niewielką. Szacuje się, że aż 70% australijskich gatunków owadów nie zostało jeszcze opisanych naukowo. Gunter podkreśliła również, że klasyfikacja gatunku ma kluczowe znaczenie dla jego ochrony. Patyczaków-gigantów w Australii jest więcej Acrophylla to rodzaj dużych patyczaków żyjących w Australii, składający się z 10 gatunków. Charakteryzują się bardzo długim i cienkim ciałem, wyjątkowym nawet jak na patyczaki. Największym gatunkiem do tej pory był Acrophylla titan, osiągający 25 cm długości. Owady te są roślinożerne, żywią się głównie liśćmi eukaliptusa i innych drzew z bogatej flory Australii. Są spokojne i aktywne głównie nocą. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To nie film. Prawdziwy piracki skarb u wybrzeży Madagaskaru odkryty po wiekach
Zrabowany skarb, zaginiony wrak, tajemnicze artefakty. Archeolodzy natrafili na morską kapsułę czasu, która może zmienić to, co wiemy o Złotym Wieku Piractwa.
Spis treści: Wrak u wybrzeży Madagaskaru Atak na pełnym morzu Świadectwa minionej epoki Historie o piratach na dobre wpisały się już we współczesną popkulturę. W opowieściach o postrachach mórz jest jednak ziarno prawdy. Choć wiele z nich to legendy, niektóre okazują się mieć solidne podstawy historyczne, czego dowodem jest niedawne odkrycie wraku statku porwanego przez piratów ponad 300 lat temu u wybrzeży Madagaskaru. Wrak u wybrzeży Madagaskaru Chodzi o wrak portugalskiego okrętu wojennego Nossa Senhora do Cabo. W 1721 roku jednostka padła ofiarą pirackiego ataku na wodach Oceanu Indyjskiego. Po ponad dekadzie badań w rejonie wyspy Nosy Boraha, dawniej znanej jako Île Sainte-Marie, eksperci z amerykańskiego Center for Historic Shipwreck Preservation potwierdzili, że to właśnie ten statek. Najpierw przeanalizowali jednak m.in. kształt kadłuba, odnalezione artefakty oraz historyczne dokumenty. Statek, którego nazwa w tłumaczeniu na język polski oznacza „Naszą Panią z Przylądka”, wyruszył z Goa do Lizbony. Wówczas ten indyjski stan był portugalską kolonią. Na pokładzie znajdowali się wysocy rangą urzędnicy, w tym ustępujący wicekról Goa i arcybiskup, a także około 200 niewolników z Mozambiku. Nossa Senhora do Cabo transportowała sztabki złota i srebra, klejnoty, luksusowe tkaniny i dewocjonalia. Dziś taki ładunek zostałby wyceniony na ponad pół miliona złotych. Atak na pełnym morzu W kwietniu 1721 roku statek został zaatakowany przez słynnych piratów – Oliviera Levasseura oraz Johna Taylora. Levasseur to postać legendarna w historii piractwa – francuski korsarz, który siał postrach na wodach Oceanu Indyjskiego w czasie tzw. Złotego Wieku Piractwa. W momencie ataku okręt był osłabiony – wcześniej napotkał burzę, a załoga, by uniknąć zatonięcia, zmuszona była pozbyć się części uzbrojenia. Piraci przejęli kontrolę nad statkiem i poprowadzili go w stronę Île Sainte-Marie – wyspy, która w XVIII wieku była jedną z najważniejszych baz pirackich na świecie. Ze względu na swoje położenie w pobliżu głównych szlaków morskich, naturalne porty oraz brak silnych struktur państwowych, wyspa przyciągała takich awanturników jak Henry Every, William Kidd czy Edward England. Po rozgrabieniu skarbu piraci postanowili zatopić statek, aby zatuszować ślady przestępstwa. Los pasażerów, w tym duchownych i zniewolonych ludzi, do dziś pozostaje tajemnicą. Wiadomo jedynie, że portugalskiego wicekróla wykupiono za 2000 dolarów – kwotę znaczącą, choć niewielką w porównaniu z wartością skradzionych bogactw. Świadectwa minionej epoki Do tej pory z wraku wydobyto ponad 3300 artefaktów, w tym monety z arabskimi inskrypcjami, chińską porcelanę i figurki religijne. Szczególnie intrygującym znaleziskiem jest płytka z kości słoniowej z wygrawerowanym złotem skrótem INRI („Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum”). To cenne znaleziska nie tylko z punktu widzenia materialnego, ale i historycznego. Wiele mówi nie tylko o ówczesnym handlu i religii, ale także wymianie kulturowej. Badacze twierdzą, że w rejonie Nosy Boraha mogą znajdować się jeszcze co najmniej cztery inne wraki statków porwanych przez piratów. Zatopione jednostki to swego rodzaju nietknięte kapsuły czasu. Każda z nich może przynieść kolejne odkrycia o złotej erze piractwa i kolonialnej ekspansji europejskich potęg. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Z Wisły wyłowiono XVIII-wieczną szablę. Nie służyła do walki
Z dna Wisły wyłowiono szablę z XVIII wieku, a więc z czasów ostatniego króla Polski. Ta kilkusetletnia broń najprawdopodobniej wcale nie służyła do walki. Jakie było jej przeznaczenie?
Spis treści: Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? Szabla nie do walki? Czasy Poniatowskiego W ostatnim czasie mamy wysyp cennych znalezisk archeologicznych dokonanych w mniej lub bardziej przypadkowy sposób. Kilka tygodni temu pisaliśmy o odkryciu średniowiecznego miecza w Wiśle na wysokości warszawskiego Tarchomina. Takie znaleziska są bardzo rzadkie. Teraz do stołecznego biura Konserwatora Zabytków trafiła kolejna broń. Jej przeznaczenie jest jednak zagadką. Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? „Po mieczu Wisła oddała szablę! Rzuciliśmy się w poszukiwania informacji o niej, tym bardziej że zachowały się dość charakterystyczne jej elementy” – czytamy w mediach społecznościowych Stołecznego Konserwatora Zabytków. Szablę wstępnie zbadał kustosz z Muzeum Wojska Polskiego, Michał Mackiewicz. „Jest to szabla piechoty. Datowałbym ją na drugą połowę XVIII wieku. W tego typu broń wyposażeni byli najczęściej grenadierzy, niekiedy także podoficerowie. Szablę w pochwie wsuwano w skórzaną pętlę i blokowano hakiem będącym elementem pochwy – w tym wypadku ma on formę serduszka” – opisał ekspert. Szabla nie do walki? A teraz najciekawsze. W jego ocenie była to nie tyle broń do walki, ile praktyczne narzędzie używane podczas prac polowych. Z jego pomocą wykonywano na przykład faszynowe kosze. Mackiewicz ma jednak pewne wątpliwości. „Prima Plana jest bardzo dobrym tropem, ale ja bym jednak tego nie przesądzał. Przede wszystkim z uwagi na niekompletność oprawy rękojeści (głowicy). Bardzo podobne były polskie tasaki z epoki stanisławowskiej, które znane są z pobojowisk powstania kościuszkowskiego” – zastrzegł ekspert. Czasy Poniatowskiego Niezależnie od tego, jakie było przeznaczenie szabli, wiemy, że pochodzi z czasów panowania ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego (rządził w latach 1764–1795). Na tron trafił pod wpływem Rosji (i był od nie w pełni uzależniony). To za jego czasów doszło do I rozbioru Polski. Był to początek końca istnienia suwerennej Polski na ponad 100 lat. Poniatowski wdał się w romans z carycą Katarzyną II. Ostatni król Polski starał się reformować kraj. Podejmował próby modernizacji armii, zwiększenia liczebności i uzbrojenia wojsk. Podjął się też reformy sądownictwa i systemu edukacji. Był również jednym z głównych autorów Konstytucji 3 Maja. Jakich wydarzeń świadkiem była odkryta właśnie w Wiśle szabla? Tego pewnie nigdy się nie dowiemy, ale badania historyczne i archeologiczne potrafią zaskoczyć. Źródło: Miasto Stołeczne Warszawa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zęby mądrości to „medyczne złoto” – mogą pomóc w leczeniu wielu chorób
Usunięte zęby mądrości, które najczęściej trafiają do utylizacji, mogą stać się rewolucyjnym narzędziem medycyny regeneracyjnej. Ich miazga kryje komórki macierzyste zdolne do przekształcania się w komórki nerwowe czy sercowe, a można je pozyskać bez etycznych kontrowersji.
Spis treści Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Co roku miliony ludzi usuwają sobie „ósemki”. Zęby te traktujemy jako niepotrzebną a czasem wręcz kłopotliwą pozostałość ewolucyjną. Tymczasem okazuje się, że miazga tzw. zębów mądrości zawiera cenne komórki macierzyste. Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Badania prowadzone przez dr. Gaskona Ibarretxe z Uniwersytetu Kraju Basków w Bilbao wykazały, że miazga zębów mądrości zawiera komórki macierzyste zdolne do przekształcania się m.in. w neurony, komórki mięśnia sercowego czy tkanki kostnej. Zespół Ibarretxe’go był w stanie uzyskać z nich funkcjonalne komórki neuronopodobne zdolne do przewodzenia impulsów elektrycznych – co jest kluczowe przy odbudowie uszkodzonych połączeń nerwowych, np. w mózgu. Komórki z miazgi zębowej mają kilka istotnych zalet w porównaniu z innymi typami komórek macierzystych (np. z zarodka czy szpiku kostnego). Przede wszystkim ich pozyskanie nie wiąże się z kontrowersjami etycznymi – usunięte zęby i tak trafiłyby do utylizacji. Dodatkowo, przechowywanie własnych komórek eliminuje ryzyko odrzutu przeszczepu i skraca czas potrzebny na leczenie, ponieważ nie trzeba szukać zgodnych dawców. Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej Wstępne badania pokazują ogromny potencjał terapeutyczny tych komórek. W modelach zwierzęcych wykazano, że mogą one np. zastąpić zniszczone neurony produkujące dopaminę w chorobie Parkinsona. Są zdolne także do wytwarzania substancji chroniących synapsy, co opóźnia odkładanie się szkodliwych białek w chorobie Alzheimera. Co więcej, istnieją dowody na ich zdolność do redukcji złogów amyloidu i ograniczania stanu zapalnego w mózgu. Poza układem nerwowym, komórki macierzyste miazgi mogą: przyspieszać odbudowę kości, wspierać regenerację tkanek po operacjach onkologicznych w obrębie jamy ustnej, poprawiać funkcję serca u modeli zwierzęcych z jego niewydolnością, być potencjalnym źródłem materiału do przeszczepów chrząstki stawowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Miazga zębowa od młodych pacjentów - nastolatków i młodych dorosłych - jest szczególnie cenna, ponieważ zawiera komórki o wysokiej zdolności do podziałów i niewielkiej liczbie uszkodzeń DNA. Coraz więcej firm zaczyna oferować usługę przechowywania usuniętych zębów jako formę „biologicznego ubezpieczenia”. Proces jest prosty: ząb trafia w sterylnym pojemniku do laboratorium, gdzie w ciągu 24 godzin izoluje się komórki i zamraża je w ciekłym azocie. Wszystko więc wskazuje na to, że zębopochodne komórki macierzyste są przyszłością medycyny regeneracyjnej, i to nie tylko w stomatologii. Jeśli skuteczność terapii zostanie potwierdzona, możliwe, że w niedalekiej przyszłości przesłanie wyrwanych ósemek do biobanku stanie się rutynową częścią wizyty u stomatologa. Badacze z Hiszpanii podkreślają konieczność zapewnienia równego dostępu do tej terapii – przechowywanie komórek w biobanku nie powinno być luksusem. Publiczne biobanki czy programy refundacyjne mogłyby pomóc w upowszechnieniu tego rozwiązania. Źródło: Stem Cell Research Therapy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ani żywy, ani martwy: odkryto tajemniczy morski organizm. Czym jest Sukunaarchaeum?
Naukowcy z Kanady natrafili na mikroskopijnego pasożyta, który formalnie jest komórką, ale działa jak wirus. Sukunaarchaeum mirabile – organizm z pogranicza życia – może zrewolucjonizować nasze rozumienie biologii. Być może jesteśmy świadkami narodzin nowej klasy organizmów.
Spis treści Zaskakująco mały genom – co to oznacza? Czym różni się od wirusów, a w czym przypomina żywe komórki? Sukunaarchaeum – organizm zawieszony między życiem a martwą materią W trakcie badań nad planktonem z gatunku Citharistes regius i jego symbiotycznymi bakteriami, zespół naukowców z Uniwersytetu Dalhousie w Kanadzie, kierowany przez genetyka Ryo Haradę, dokonał niezwykłego odkrycia. Naukowcy natknęli się na nieznany wcześniej mikroskopijny organizm, który nazwali Sukunaarchaeum mirabile. Po bliższej analizie okazało się, że organizm ten ma najmniejszy znany genom na świecie – jest właściwie niczym więcej niż maszynką do powielania się. Zaskakująco mały genom – co to oznacza? Genom Sukunaarchaeum jest nawet mniejszy niż u słynących z małej ilości genów wirusów. Nowy „organizm” jest ekstremalnie uproszczoną komórką pasożytniczą, która posiada jedynie 238 000 par zasad DNA. Dla porównania, niektóre wirusy posiadają nawet 2,5 miliona par zasad. Pomimo że technicznie jest komórką, jej strategia życia niemal całkowicie przypomina wirusy. Organizm ten nie ma metabolizmu – polega niemal całkowicie na gospodarzu, podobnie jak wirusy. Większość jego genów odpowiada za replikację materiału genetycznego, a nie za samodzielne funkcje życiowe. To osobliwe odkrycie może zrewolucjonizować sposób, w jaki definiujemy życie, a przy okazji ujawnić zupełnie nową klasę mikroorganizmów. Gospodarzem Sukunaarchaeum jest glon z taksonu bruzdnic (łac. Dinoflagellata). To jednokomórkowe, zwykle ruchliwe organizmy, żyjące głównie w morzach i oceanach, ale też w wodach słodkich. Mają dwie bruzdy na powierzchni ciała i poruszają się za pomocą dwóch wici. Często zawierają chloroplasty i przeprowadzają fotosyntezę. Niektóre gatunki są toksyczne i powodują zakwity wód (np. czerwone przypływy). Czasami można spotkać je w postaci kolonii. Czym różni się od wirusów, a w czym przypomina żywe komórki? Organizm różni się od wirusów pod jednym, zasadniczym względem: zawiera własne geny umożliwiające tworzenie rybosomów, mRNA i tRNA – struktur niezbędnych do samodzielnej replikacji DNA. Wirusy takich genów nie mają i muszą całkowicie przejmować mechanizmy komórkowe swoich gospodarzy, aby się rozmnażać. Dodatkowo organizm ten może produkować białka tworzące błonę komórkową, która otacza jego DNA, co sugeruje, że zachowuje pewien poziom organizacji strukturalnej charakterystycznej dla żywych komórek. Analiza genetyczna wykazała że Sukunaarchaeum należy do domeny archeonów – grupy organizmów, z której wyewoluowały wszystkie eukarionty (organizmy posiadające jądra komórkowe). Jego materiał genetyczny ma postać kolistego chromosomu, podobnie jak u bakterii i archeonów. Całkowity brak genów odpowiedzialnych za metabolizm czyni ten organizm skrajnie zależnym od gospodarza. Co ważne, na razie nie wiadomo, czy Sukunaarchaeum oferuje cokolwiek w zamian za pobierane zasoby, czy jest tylko pasożytem. Sukunaarchaeum – organizm zawieszony między życiem a martwą materią Klasyfikacja Sukunaarchaeum jako „żywego” organizmu jest problematyczna. Definicja życia zakłada zdolność do samodzielnej replikacji i podtrzymywania procesów biologicznych – cech, których Sukunaarchaeum praktycznie nie posiada. Może się on replikować, ale nie jest w stanie utrzymać się przy życiu bez gospodarza. Choć jest – w przeciwieństwie do wirusów – komórką, posiadającą błonę i rybosomy – nie może przeżyć samodzielnie. Wraz z wirusami więc nie może być zaliczony do organizmów żywych. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Przełom w leczeniu cukrzycy – jedna dawka nowego preparatu leczy nawet najcięższe przypadki
Nowy lek Zimislecel może całkowicie wyeliminować potrzebę podawania insuliny u pacjentów z ciężką cukrzycą typu 1. Przedstawiono go podczas prestiżowego kongresu diabetologicznego, a jego działanie opiera się na komórkach macierzystych.
Spis treści Przełomowa terapia komórkami macierzystymi – jak działa Zimislecel? Czy nowy lek to koniec codziennych zastrzyków dla milionów chorych? Komórki macierzyste – rewolucja w medycynie Podczas 85. kongresu Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego (ADA) zaprezentowano przełomową terapię komórkową dla pacjentów z ciężką, insulinozależną cukrzycą typu 1. Przełomowa terapia komórkami macierzystymi – jak działa Zimislecel? Nowy lek – Zimislecel – został opracowany przez amerykańską firmę biotechnologiczną Vertex Pharmaceuticals. Wykorzystuje on komórki macierzyste, które po wszczepieniu do organizmu pacjenta przekształcają się w komórki przypominające naturalne wyspy trzustkowe – odpowiedzialne za produkcję insuliny. Lek zaprezentowano na kongresie diabetologów w Chicago w USA. W ramach wstępnego badania klinicznego terapią objęto 12 pacjentów, którzy wcześniej przez wiele lat musieli codziennie wstrzykiwać sobie insulinę. Po podaniu jednorazowej dawki Zimislecel, aż 10 z nich po upływie roku całkowicie przestało korzystać z zewnętrznej insuliny. U pozostałych dwóch pacjentów dawki insuliny można było znacząco zmniejszyć. Co istotne, u wszystkich pacjentów doszło do znacznej poprawy kontroli glikemii, a epizody hipoglikemii (groźnych spadków poziomu cukru we krwi) ustąpiły już w ciągu trzech miesięcy od podania Zimislecelu. Po pół roku większość pacjentów nie musiała już stosować żadnych zewnętrznych preparatów insuliny, ponieważ ich organizmy zaczęły samodzielnie produkować odpowiednią jej ilość. Czy nowy lek to koniec codziennych zastrzyków dla milionów chorych? To przełom w leczeniu cukrzycy typu 1 – choroby metabolicznej o podłożu autoimmunologicznym, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki odpowiedzialne za wytwarzanie insuliny. Dotychczas jedynymi sposobami leczenia były codzienne iniekcje insuliny, stosowanie pomp insulinowych, ewentualnie transplantacja trzustki lub samych wysp trzustkowych. Jednak każda z tych metod wiązała się z trudnościami dla pacjentów i niedostateczną skutecznością. Nowa terapia została już zgłoszona do dalszych badań na większej populacji pacjentów, a rejestracja leku przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) planowana jest na 2026 rok. Wyniki tych badań zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym „New England Journal of Medicine”. Największym minusem nowej terapii jest konieczność zażywania dodatkowo leków immunosupresyjnych do końca życia. Komórki macierzyste – rewolucja w medycynie Komórki macierzyste to pierwotne, niewyspecjalizowane komórki zdolne do różnicowania się w różne typy komórek organizmu. Występują m.in. w embrionach i szpiku kostnym. Dzięki swoim właściwościom są wykorzystywane w medycynie regeneracyjnej, np. do odbudowy uszkodzonych tkanek czy leczenia chorób krwi, a także w badaniach nad nowymi terapiami komórkowymi, takimi jak np. Zimislecel. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto nową grupę krwi. Ma ją jedna kobieta na świecie
Francuscy naukowcy ogłosili odkrycie najrzadszej grupy krwi na świecie, nazwanej „Gwada negative”. Jedyną znaną osobą, u której ją stwierdzono, jest kobieta pochodząca z Gwadelupy, obecnie mieszkająca w Paryżu. Jej unikalny zestaw antygenów został tym samym sklasyfikowany jako 48. znana nauce grupa krwi.
Spis treści Jak odkryto nową grupę krwi? Skąd się wzięła unikatowa „Gwada negative”? Czym są i ile jest grup krwi? Unikatową grupę krwi odkryto u pacjentki podczas rutynowych badań przed planowanym zabiegiem chirurgicznym. Okazało się, że jej krew nie pasuje do żadnej z dotychczas znanych grup, a w jej organizmie krąży przeciwciało, którego wcześniej nie zaobserwowano. Jak odkryto nową grupę krwi? Po raz pierwszy u pacjentki mieszkającej w Paryżu a pochodzącej z Gwadelupy nową grupę krwi znaleziono w 2011 roku. Miała wtedy 54 lata. Jednak z powodu ograniczeń technologicznych dalsze badania były wtedy niemożliwe. Dopiero w 2019 roku, dzięki zastosowaniu nowoczesnej metody sekwencjonowania DNA, naukowcom udało się zidentyfikować rzadką mutację genetyczną odpowiedzialną za zupełnie nową grupę krwi. Odkrycie zostało oficjalnie zatwierdzone w czerwcu 2025 roku przez Międzynarodowe Towarzystwo Transfuzjologii (ISBT) w Mediolanie, co uczyniło ją 48. oficjalnie uznaną grupą krwi na świecie. Skąd się wzięła unikatowa „Gwada negative”? Według Thierry’ego Peyrarda z Francuskiego Ośrodka Krwiodawstwa (EFS), kobieta odziedziczyła unikalną mutację genetyczną po obojgu rodzicach. Jak podkreślił naukowiec, nosicielka nowej grupy miałaby trudną sytuację, gdyby potrzebowała transfuzji krwi: jest jedyną osobą na świecie, która może być dawcą krwi dla samej siebie. Nazwa „Gwada negative” została nadana na cześć kraju pochodzenia pacjentki – Gwadelupy. Jak tłumaczą naukowcy, dobrze brzmi we wszystkich językach. Odkrycie to jest nie tylko wydarzeniem naukowym, ale też krokiem ku lepszemu leczeniu pacjentów z rzadkimi grupami krwi. Eksperci mają nadzieję, że uda się zidentyfikować inne osoby z tą samą grupą, co pozwoli poprawić opiekę nad pacjentami wymagającymi transfuzji przy bardzo rzadkich grupach krwi. Czym są i ile jest grup krwi? Grupy krwi to specyficzne zestawy antygenów obecnych na powierzchni czerwonych krwinek i w osoczu. Transfuzja krwi z niezgodnej grupy powoduje reakcję układu odpornościowego, uznanie jej za „obcą” i odrzucenie. Jeśli płód ma inną grupę krwi niż matka, występuje tzw. konflikt serologiczny, który może się przerodzić w chorobę hemolityczną płodu i noworodka. Konfliktowi można jednak łatwo zapobiec, podając matce odpowiednie przeciwciała, co jest powszechnym zabiegiem. Najbardziej znany jest układ ABO, dzielący krew na grupy A, B, AB i 0, oraz czynnik Rh (dodatni lub ujemny). Oprócz ABO i Rh istnieje wiele innych układów, takich jak Kell, Duffy, czy Kidd i każdy z nich może wpływać na zgodność krwi podczas transfuzji i przeszczepów. Obecnie Międzynarodowe Towarzystwo Transfuzjologii (ISBT) uznaje 48 grup krwi. Odkrywanie nowych grup krwi, choć rzadkie, pozwala na skuteczniejsze leczenie pacjentów z nietypowymi grupami oraz zwiększa bezpieczeństwo wielu procedur medycznych. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mózg działa inaczej niż sądziliśmy. Pojedyncze neurony potrafią jednocześnie pracować nad wieloma zadaniami
Amerykańscy neurobiolodzy doszli do zaskakujących wniosków. Mózg jest znacznie lepszym wielozadaniowcem, niż do tej pory sądzono. Nawet pojedynczy neuron jednocześnie przekazuje informacje na różne sposoby.
Spis treści Plastyczność synaptyczna – podstawa uczenia się Neurony są wielozadaniowe Znaczenie nowego badania Ludzie poprzez nowe doświadczenia nieustannie się uczą, a nasze mózgi codziennie tworzą nowe wspomnienia. Nowe hobby, wypróbowanie nowego przepisu, interesujące nas wiadomości ze świata, a nawet piękny widok – mózg przechowuje wiele z tych wspomnień przez lata lub dekady. To, w jaki sposób mózg tworzy wspomnienia, wciąż nie jest do końca jasne. Badanie neurobiologów opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” rzuca nowe światło na ten proces. Okazuje się, że neurony pracują inaczej, niż do tej pory sądzono. Plastyczność synaptyczna – podstawa uczenia się Mózg ssaków składa się z miliardów komórek nerwowych (neuronów). Przewodzą one między sobą impulsy elektryczne i jest to, podobnie jak w komputerach, podstawa przetwarzania i zachowania informacji. Impulsy są przekazywane za pomocą synaps – połączeń między neuronami. Pojedynczy neuron ma mnóstwo rozgałęzień (dendrytów), zakończonych nawet tysiącami synaps. Zebrane przez dendryty sygnały trafiają do ​​wnętrza neuronu, gdzie integruje on wszystkie te sygnały, a potem generuje i wysyła własne. To właśnie zbiorowa aktywność elektryczna w grupach neuronów odpowiada za przechowanie informacji i formowanie wspomnień na podstawie różnych doświadczeń. Przez dekady neurobiolodzy uważali, że mózg uczy się, zmieniając połączenia synaptyczne. Nowe doświadczenia sprawiają, że niektóre połączenia stają się silniejsze, a inne słabsze. Ten proces to tzw. plastyczność synaptyczna. Pojawia się tu jednak ważne pytanie: jak neuron decyduje, które połączenia wzmocnić, a które osłabić? Czy istnieją jakieś definiowalne zasady, którymi można to opisać? To zagadnienie było dotychczas białą plamą na mapie neurobiologii. Badanie opublikowane w „Science” rzuca nowe światło na ten problem. Neurony są wielozadaniowe Amerykańscy naukowcy z Uniwersytetu Stanforda postanowili przyjrzeć się aktywności poszczególnych połączeń synaptycznych w mózgu podczas nauki. Ich celem było znalezienie wzorców plastyczności synaptycznej. Aby to zrobić, genetycznie zakodowali biosensory w neuronach myszy. Biosensory aktywowały się podczas przekazywania impulsów przez neurony, co umożliwiało obserwację „live”, w czasie rzeczywistym. A myszom polecono zadanie do rozwiązania: miały naciskać dźwignię do określonej pozycji po sygnale dźwiękowym, aby dostać wodę do picia. Wyniki okazały się zaskakujące i niezwykle ciekawe. Dotychczas uważano, że neurony często aktywne elektrycznie niejako przyciągają się wzajemnie, tworząc silniejsze połączenia synaptyczne między sobą. To tzw. reguła Hebba. Ale obserwacje uczących się myszy pokazały, że neurony są znacznie bardziej wielozadaniowe: jedne synapsy działały w nich według reguły Hebba, a inne nie. Czyli w jednej komórce różne synapsy zachowywały się zupełnie inaczej, stosując przynajmniej dwa zestawy reguł. Neuron okazał się samodzielnym bytem, „odsiewającym” informacje na poziomie komórkowym. Innymi słowy – neurony mogą wykonywać wiele zadań jednocześnie. To sugeruje, że nie jest konieczna wcześniejsza strukturalna organizacja zespołów neuronów do przechowywania pamięci. Zamiast tego nawet pojedyncze neurony mogą samodzielnie organizować i przechowywać złożone wspomnienia. Znaczenie nowego badania To odkrycie może mieć ważne, dające nadzieję konsekwencje. Wiele chorób i zaburzeń mózgu (np. depresja) wynika z jakiejś formy nieprawidłowego działania synaps. Jeśli lepiej zrozumiemy ten synaptyczny „multitasking”, być może pojawią się szanse na nowe terapie. Odkrycie może mieć też znaczenie dla rozwijania sztucznej inteligencji. Sieci neuronowe leżące u podstaw AI były inspirowane sposobem działania mózgu. Jednak reguły uczenia się, których naukowcy używają do trenowania modeli AI są zazwyczaj jednolite. Nowe badanie dostarcza inspiracji do tego, jak rozwijać bardziej realistyczne biologicznie modele AI, potencjalnie bardziej wydajne. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pająki morskie „napędzane” metanem odkryto w Kalifornii
Nowo odkryte pająki morskie z rodzaju Sericosura, żyjące u wybrzeży Kalifornii, nie polują na ofiary, lecz „pasą się” na bakteriach przetwarzających metan. Mogą odgrywać istotną rolę w cyklu emisji metanu, a ich nietypowe zwyczaje żywieniowe zaskoczyły naukowców.
Spis treści Odkrycie nowych gatunków pająków morskich u wybrzeży USA Bakterie na egzoszkieletach jako źródło pożywienia Jak bakterie metanowe przetwarzają gaz w energię? Pająki morskie nie są pająkami Żyjące u wybrzeża USA kikutnice, zwane potocznie pająkami morskimi, zaskoczyły badaczy. Stworzenia te wykorzystują bakterie metanowe i „pasą się” na odżywczych związkach produkowanych przez te mikroorganizmy. Odkrycie nowych gatunków pająków morskich u wybrzeży USA Nowe badania, opublikowane w „Proceedings of the National Academy of Sciences” opisują niezwykłe odkrycie trzech nieznanych dotąd gatunków pająków morskich z rodzaju Sericosura, żyjących na dnie Oceanu Spokojnego u wybrzeży USA. Te niewielkie, półprzezroczyste stworzenia, mierzące zaledwie 1 cm długości, zamieszkują głębinowe środowiska z wyciekami metanu, gdzie gaz ten ulatnia się z osadów dennych w postaci pęcherzyków. Bakterie na egzoszkieletach jako źródło pożywienia Zamiast polować na ofiary (meduzy lub inne pająki morskie), nowo odkryte gatunki wykształciły unikatowy sposób odżywiania. Żyją w symbiozie z bakteriami metanotroficznymi (żywiącymi się metanem), które przekształcają metan oraz tlen w cukry i tłuszcze. Bakterie te osiadają na egzoszkieletach pająków, które „pasą się” na ich koloniach, skubiąc substancje ożywcze. To strategia żywieniowa dotąd niespotykana u tych morskich stworzeń. Według głównej autorki badania, profesor Shany Goffredi z Occidental College w Los Angeles, to zjawisko może mieć duże znaczenie ekologiczne. Bakterie żyjące na pająkach przyczyniają się do przekształcania metanu, jednego z najsilniejszych gazów cieplarnianych, w związki nieszkodliwe dla atmosfery. Oznacza to, że nawet tak drobne organizmy mogą odgrywać istotną rolę w ochronie klimatu. Jak bakterie metanowe przetwarzają gaz w energię? Ekosystem głębinowy, w którym żyją nowo odkryte pająki, nie korzysta z energii słonecznej jako źródła energii leżącego u podstaw łańcucha pokarmowego. Zamiast tego mikroorganizmy tam żyjące wykorzystują reakcje chemiczne – m.in. z udziałem metanu – jako źródło energii. Mikroby odżywiające się metanem kolonizują inne organizmy morskie, aby utrzymać się w pobliżu źródła gazu. Analiza izotopowa potwierdziła, że bakterie są dla pająków nie tylko „pasażerami na gapę”, ale stanowią ich pokarm. Co ciekawe, pająki te wykazują także nietypowy sposób rozmnażania. Samice wyrzucają jaja w toń wodną, a samce zbierają je w wiązki przypominające bransoletki, które noszą wokół odnóży. Po wykluciu, młode pajączki przejmują mikrobiotę bakterii metanowych od ojców – podobnie jak u ludzi przekazywane są bakterie jelitowe z matki na dziecko. Pająki morskie nie są pająkami Pająki morskie to potoczne określenie kikutnic – licznej gromady stawonogów, zamieszkujących baseny Morza Śródziemnego, Morza Karaibskiego a także Ocean Arktyczny i Antarktyczny. Istnieje ponad 1300 gatunków kikutnic, żyjących na różnych głębokościach, także w ekstremalnych warunkach głębinowych. Charakteryzują się drobnym, często zredukowanym ciałem i bardzo długimi, cienkimi odnóżami, co nadaje im pajęczakowaty wygląd, choć nie są prawdziwymi pająkami. Ich ciało składa się z głowotułowia i odwłoka, który często jest szczątkowy. Oddychają i wydalają przez powierzchnię ciała lub odnóża, ponieważ nie mają typowych układów oddechowego ani wydalniczego. Źródło: CNN Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Impulsy spod lodu na Antarktydzie łamią znane prawa fizyki
Podczas poszukiwania neutrin fizycy natrafili na nietypowe sygnały radiowe, emitowane z głębi antarktycznego lodu. Eksperyment ANITA zarejestrował fale, których pochodzenie wciąż pozostaje tajemnicą – być może są dowodem na istnienie nieznanych nauce cząstek subatomowych.
Spis treści Niewytłumaczalne sygnały z głębi lodu zaskoczyły fizyków Neutrina – najbardziej nieuchwytne cząstki we Wszechświecie Co to jest eksperyment ANITA i jak działa? Detektor cząstek kosmicznych na Antarktydzie zarejestrował serię dziwnych sygnałów, które przeczą obecnemu stanowi wiedzy na temat fizyki cząstek – poinformowała międzynarodowa grupa badawcza z udziałem naukowców z uniwersytetu Penn State. Nietypowe impulsy radiowe zostały wykryte przez eksperyment ANITA (Antarctic Impulsive Transient Antenna) – zestaw instrumentów umieszczanych na balonach unoszących się wysoko nad Antarktydą. Niewytłumaczalne sygnały z głębi lodu zaskoczyły fizyków ANITA ma wykrywać fale radiowe powstające podczas bombardowania atmosfery przez promieniowanie kosmiczne. Tajemnicze sygnały, zamiast odbijać się od lodu, zdawały się dochodzić spod horyzontu. Tego kierunku nie da się wyjaśnić w ramach obecnej wiedzy fizycznej. Wynik może sugerować istnienie nieznanych dotąd cząstek lub ich interakcji, jak twierdzą naukowcy. Fale radiowe dochodziły spod lodu i były emitowane w specyficznym kierunku, pod ostrym kątem. Kosmiczne cząstki, które je wywołały, musiały przebić się przez skały, zanim dotarły do detektora. Skały Antarktydy powinny spowodować pochłonięcie sygnału radiowego i uczynić go niewykrywalnym. Dlaczego tak się nie stało – pozostaje zagadką. Neutrina – najbardziej nieuchwytne cząstki we Wszechświecie Sygnały wykryto podczas poszukiwania neutrin – cząstek zdolnych do przenikania przez materię. To cząstki bez ładunku i o najmniejszej masie spośród wszystkich cząstek subatomowych, powszechnie występujące we Wszechświecie. Zazwyczaj emitowane są przez źródła o wysokiej energii, takie jak gwiazdy, supernowe czy nawet Wielki Wybuch. Problem polega jednak na tym, że bardzo trudno je wykryć. Stephanie Wissel, profesorka fizyki, astronomii i astrofizyki, współautorka odkrycia, mówi: „Neutrina mogą ujawnić więcej informacji o wydarzeniach kosmicznych niż nawet najpotężniejsze teleskopy, ponieważ podróżują one niemal z prędkością światła i nie są zakłócane przez materię”. Wissel i zespoły naukowców z całego świata pracują nad projektowaniem i budową specjalnych detektorów neutrin – takich jak np. ANITA. Co to jest eksperyment ANITA i jak działa? ANITA to m.in. zestaw anten latających 40 kilometrów nad lodami Antarktydy, szukających neutrin, które wchodzą w interakcje z lodem i generują fale radiowe. Sygnały można prześledzić do ich źródła, podobnie jak tor odbicia piłki. Jednak wykryte anomalie nie pasują do modeli – kąt ich odbicia jest znacznie ostrzejszy, niż przewidują teorie. Tajemnicze sygnały póki co nie zostały potwierdzone przez inne obserwacje, np. detektorów IceCube i Obserwatorium Pierre Auger. „Podejrzewam, że może chodzić o jakiś ciekawy efekt propagacji fal radiowych w pobliżu lodu i horyzontu, którego jeszcze nie rozumiem” – powiedziała Wissel. – „Sprawdziliśmy wiele możliwych wyjaśnień, ale na razie żadne się nie potwierdziło.” Stephanie Wissel i jej zespół pracują nad kolejnym, ulepszonym detektorem o roboczej nazwie PUEO. Być może za jego pomocą uda się rozwikłać zagadkę tajemniczych sygnałów. Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zamarznięte szczenięta z Syberii odsłoniły swoje tajemnice. Pomogły badania genetyczne
Dwa doskonale zachowane szczenięta sprzed 14 tys. lat ponownie wzbudziły sensację. Odkryte w wiecznej syberyjskiej zmarzlinie w 2011 i 2015 roku okazały się siostrami. I nie są, jak wcześniej sądzono, wczesnymi psami.
Spis treści Zamarznięte szczenięta - dlaczego uznano je za psy? Co jadły wilki w epoce lodowcowej? Wilcze siostry i inne skarby z wiecznej zmarzliny Nowe badania genetyczne dwóch doskonale zachowanych szczeniąt z epoki lodowcowej, odnalezionych na północnej Syberii, sugerują, że były one wilkami, a nie wczesnymi psami domowymi, jak wcześniej przypuszczano. Analiza opublikowana w czasopiśmie „Quaternary Research” dowodzi, że maluszki były siostrami w wieku około dwóch miesięcy. Miały mieszaną dietę. Spożywały zarówno mięso, jak i rośliny, podobnie jak współczesne wilki. Zamarznięte szczenięta - dlaczego uznano je za psy? Zwierzaki, nazwane „szczeniętami z Tumat”, zostały znalezione w 2011 i 2015 roku około 40 km od miejscowości Tumat na Syberii. Ich ciała zachowały się w wiecznej zmarzlinie obok kości mamutów włochatych. Niektóre z tych kości nosiły ślady przetwarzania przez ludzi. Początkowo sądzono, że w tej okolicy ludzie oprawiali upolowane mamuty, a szczenięta to związane z człowiekiem wczesne psy. Jednak nowe analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Yorku – przy współpracy zespołów z Belgii, Kanady, Danii, Niemiec, Rosji i Szwecji – wykazały, że szczeniaki jednak są wilkami. Przeprowadzono analizy genetyczne oraz chemiczne kości, zębów i innych tkanek. Brak jakichkolwiek śladów obrażeń sugeruje, że mogły znajdować się w podziemnej norze, a przyczyną ich śmierci było osunięcie ziemi, które je tam uwięziło. Co jadły wilki w epoce lodowcowej? Szczenięta jadły już stały pokarm, choć wciąż piły też mleko matki. Jedno z nich miało w żołądku mięso nosorożca włochatego, a drugie szczątki małego ptaka (pliszki). Najbardziej zaskakujące było odkrycie niestrawionej jeszcze skóry nosorożca włochatego, co oznacza że szczenięta zginęły niedługo po posiłku. Zapewne jadły młodego nosorożca upolowanego przez dorosłych członków stada. To kolejna niespodzianka – uważano że nosorożce są za duże, jak na ofiary wilków. Być może plejstoceńskie wilki na Syberii były większe od obecnych. W żołądkach maluchów znaleziono też sporo materiału roślinnego, m.in. szczątki traw, liści i wierzbowych gałązek. Podobnie więc jak współczesne wilki i psy, miały zróżnicowaną i nie wyłącznie mięsną dietę. Wilcze siostry i inne skarby z wiecznej zmarzliny Badania DNA wskazują, że szczenięta należały do wymarłej populacji wilków, która nie dała początku współczesnym psom. Wątpliwości co do ich wilczego pochodzenia budził m.in. czarny kolor sierści, uznawany za cechę charakterystyczną psów. Analiza genetyczna wykazała też, że znalezione w odstępie kilku lat szczeniaki są siostrami. W wiecznej zmarzlinie Syberii odkryto wiele doskonale zachowanych zwierząt z epoki lodowcowej, m.in. młodą samicę mamuta Yuka z zachowanym mózgiem, źrebaka Lena sprzed 42 000 lat, lwiątko z sierścią i narządami, a także młode nosorożce włochate. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto „smoczego księcia”. Bez niego nie byłoby tyranozaura
Khankhuuluu mongoliensis, nowo odkryty dinozaur z Mongolii, wypełnia jedną z największych luk w historii tyranozaurów. Jego szczątki, zalegające w muzeum od lat 70., pozwalają zrozumieć, jak z małych drapieżników wyewoluował gigantyczny T.rex.
Spis treści Kim był „smoczy książę”? Nowy dinozaur z Mongolii Jak wielkie i małe tyranozaury podbiły dwa kontynenty? Skąd się wziął najsłynniejszy dinozaur świata – budzący grozę tyranozaur? Na to pytanie nauka nie znała dobrej odpowiedzi – aż do teraz. Analiza szczątków zalegających w muzeum od lat 70. ujawniła nowy, nieznany gatunek dinozaura. Ten „smoczy książę” żył na terenie dzisiejszej Mongolii i jest brakującym ogniwem w ewolucji T. Rexa. Kim był „smoczy książę”? Nowy dinozaur z Mongolii Paleontolodzy odkryli nowy gatunek dinozaura – Khankhuuluu mongoliensis. Nazwę tę można przetłumaczyć jako „smoczy książę Mongolii”. To średniej wielkości tyranozaur, który żył około 86 milionów lat temu. Stanowi brakujące ogniwo w ewolucji od małych przodków do gigantycznych drapieżników, takich jak tyranozaur Odkrycia dokonano na podstawie dwóch częściowych szkieletów, które znajdowały się w muzeum od lat 70. Khankhuuluu miał około 4 metrów długości i ważył 750 kg. Był więc znacznie mniejszy od późniejszych tyranozaurów, ale większy niż ich wcześniejsi, metrowi przodkowie, tacy jak Suskityrannus i Moros intrepidus. Odkrycie to wypełnia lukę między najmniejszymi a największymi tyranozaurami i pozwala lepiej zrozumieć ich ewolucję. Nowy gatunek miał smukłe nogi i lekko zbudowaną czaszkę. To sugeruje, że był szybkim, zwinnym drapieżnikiem. Nie posiadał tak potężnego zgryzu jak jego późniejsi budzący grozę krewni. Jego obecność w Azji potwierdza skomplikowaną historię migracji tyranozaurów. Jak wielkie i małe tyranozaury podbiły dwa kontynenty? Tyranozaury narodziły się w Azji, skąd przez Beringię (lądowy most łączący kiedyś oba kontynenty) przewędrowały do Ameryki Północnej. Tam wyewoluowały większe formy, jak Gorgosaurus czy Thanatotheristes. Później niektóre tyranozaury powróciły do Azji, gdzie podzieliły się na dwie główne grupy: Tyrannosaurini (masywne drapieżniki z głębokimi pyskami, np. Tarbosaurus) oraz Alioramini (mniejsze, smukłe formy, np. Qianzhousaurus). To nie koniec tej migracyjnej łamigłówki. Z biegiem czasu część Tyrannosaurini powróciła do Ameryki Północnej, dając początek takim gatunkom jak osławiony Tyrannosaurus rex. Co ciekawe, najbliższym znanym krewnym T. rex nie jest żyjący w sąsiedztwie Daspletosaurus, lecz Tarbosaurus z Azji. Odkrycie „smoczego księcia” wskazuje, że w ekosystemach Azji i Ameryki Północnej tyranozaury zajmowały podobne nisze, ale w różny sposób. W Azji współistniały dwie odmienne formy – wielki Tarbosaurus i mniejszy Alioramus. Tymczasem w Ameryce Północnej jedynym znanym tyranozaurem był T. rex, który zajmował zarówno niszę młodych, mniejszych drapieżników jako młody osobnik, jak i szczytowych myśliwych, jako dorosły. Odkrycie Khankhuuluu mongoliensis rzuca nowe światło na ewolucję tyranozaurów i ich rozprzestrzenienie się między kontynentami. To przypomnienie, że zanim na scenę wkroczył król dinozaurów, istnieli także książęta, którzy torowali mu drogę. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Naukowcy odkryli nowy gatunek rośliny. Jest mięsożerna i poluje w nieznany dotąd sposób
Podczas ekspedycji na Borneo naukowcy natrafili na zupełnie nową roślinę mięsożerną. To nieznany wcześniej gatunek dzbanecznika, który poluje w wyjątkowo nietypowy sposób.
W tym artykule: Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Jak polują dzbaneczniki? Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Odkrycie nowej rośliny mięsożernej zdarza się bardzo rzadko. Dotychczas znamy tylko ok. 650 gatunków należących do tej grupy. W 2021 roku naukowcy z kanadyjskiego Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej natrafili w Ameryce Północnej na Triantha occidentalis. To nieznana wcześniej, niewielka mięsożerna roślina, która chwyta swoje ofiary za pomocą drobnych, białych kwiatków. Było to pierwsze odkrycie rośliny mięsożernej od dwudziestu lat. Równie zaskakujące jest znalezisko z indonezyjskiej części wyspy Borneo. W 2012 r., podczas wyprawy terenowej w prowincji Kalimantan Północny, naukowcy z Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu napotkali zupełnie nowy gatunek dzbanecznika. Został nazwany Nepenthes pudica. Pudica to po łacinie „wstydliwy” lub „skromny”. Nazwa idealnie pasuje do rośliny, która realizuje swoje drapieżne instynkty pod ziemią. Odkrycie zostało opisane w artykule naukowym opublikowanym właśnie w czasopiśmie „Phytokeys”. Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Rośliny mięsożerne polują przede wszystkim na owady. By je schwytać, stosują bardzo różne strategie. Występująca w Polsce rosiczka ma włoski na liściach pokrytych lepką wydzieliną. Przyciąga ona komary i meszki. Gdy owad usiądzie na liściu, grzęźnie w mazi, a włoski zamykają się, unieruchamiając go. Ofiara zaczyna być powoli trawiona. Z kolei muchołówki amerykańskie stosują mechaniczne pułapki. Ich wklęsłe liście podzielone są na dwie części. Gdy między nimi znajdzie się owad, liście zamykają się w błyskawicznym tempie. Trawienie ofiary trwa kilkanaście dni. Gdy się zakończy, liście otwierają się ponownie. Uwaga, złe kwiaty! Są piękne, zabójcze i... jedna z nich może być Twoja - Festiwal Roślin Owadożernych Dla tych, którzy zdecydują się długi weekend w Warszawie mamy całkiem egzotyczną propozycję. Odwiedźcie Ogród Botaniczny w Powsinie, gdzie będzie się odbywał Festiwal Roślin Owadożern... Innego rodzaju pułapek używają dzbaneczniki (Nepenthes). Wykształcają one coś podobnego do wydłużonych worków z odstającym wieczkiem. Dzbany te mają bardzo śliskie krawędzie. Wewnątrz, na dnie, znajduje się płyn. Ofiary, przysiadające na brzegu dzbana, ześlizgują się do środka i wpierw więzną, a później toną w płynie. Roślina może je wówczas spokojnie strawić. Jak polują dzbaneczniki? Liście pułapkowe dzbaneczników – czyli właśnie ich charakterystyczne dzbany – wiszą na łodygach lub leżą na ziemi. Jak się jednak okazało, występują również pod ziemią. – Znaleźliśmy dzbanecznika, który różni się całkowicie od innych gatunków z tego rodzaju – mówi Martin Dančák, główny autor badań. – Umieszcza swoje mierzące 11 cm liście pułapkowe w podziemnych jamach albo bezpośrednio w glebie. Tam poluje na mrówki, chrząszcze i żuki – opowiada naukowiec. Nepenthes pudica to pierwszy dzbanecznik, który poluje pod ziemią. Dotychczas znano tylko trzy inne rośliny mięsożerne, które żerują w glebie. Jednak ich ofiarami padają organizmy mikroskopijnej wielkości. Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Nowy gatunek dzbanecznika został znaleziony w suchym klimacie na wysokości 1000–1300 m n.p.m. Naukowcy wpierw zauważyli zielone liście charakterystyczne dla dzbaneczników. Poszukiwanie worków nie przyniosło efektu. Dopiero widząc którąś roślinę z rzędu, dostrzegli białe pędy zanurzające się w ziemi. Po jej rozkopaniu natrafili na kielichowate worki czerwonawej barwy. Potwór na twoim parapecie? Poradnik hodowcy roślin owadożernych Jak zadbać o roślinę owadożerną w domu? Mamy dla was porady ekspertów z Ogrodu Botanicznego PAN w Powsinie. – Co ciekawe, w ich środku znaleźliśmy sporo różnych organizmów, które przystosowały się do życia wewnątrz dzbanecznika – mówi Václav Čermák, jeden z autorów pracy. – Na przykład larwy komarów czy zupełnie nowy gatunek robaka. Naukowcy podejrzewają, że podziemne dzbany Nepenthes pudica to rezultat przystosowania do wegetacji w górach i na znacznych wysokościach. Pod ziemią warunki są znacznie bardziej stabilne i najprawdopodobniej panuje stała wilgotność. – A to sprawia, że kiedy nastaje susza, łatwiej tam o zdobycz – mówi Michal Golos z Uniwersytetu Bristolskiego, jeden ze współautorów pracy. Źródła: Phytokeys, EurekAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ekspedycja National Geographic uchwyciła legendarną trzymetrową kałamarnicę. Pierwsze nagranie żywego osobnika
Naukowcy dokonali przełomowego odkrycia na wodach Oceanu Południowego. Po raz pierwszy zarejestrowali żywą kałamarnicę antarktyczną – Gonatus antarcticus. To wydarzenie może zmienić sposób, w jaki patrzymy na głębiny mórz.
Spis treści Nieplanowany manewr, który przyniósł wielkie odkrycie Co wiemy o Gonatus antarcticus? W trakcie ekspedycji badawczej na Oceanie Południowym, naukowcom udało się po raz pierwszy w historii zarejestrować żywego osobnika niezwykle rzadkiej kałamarnicy – Gonatus antarcticus. Nieplanowany manewr, który przyniósł wielkie odkrycie Dotychczas znano ją wyłącznie z martwych okazów złowionych w sieciach rybackich lub szczątków znajdowanych w żołądkach innych zwierząt morskich. Antarktyczna kałamarnica Gonatus antarcticus została nareszcie zauważona – i sfilmowana – żywa, w wodach Oceanu Południowego. Udało się to w grudniu 2023 roku podczas ekspedycji zorganizowanej przez National Geographic Society we współpracy ze Schmidt Ocean Institute. Statek badawczy R.V. Falkor (too) planował dotrzeć do głębokiego Basenu Powella w Morzu Weddella. Jednak niebezpieczne i szybko przemieszczające się kry lodowe uniemożliwiły realizację pierwotnych planów. Zmuszeni do zmiany lokalizacji, badacze wybrali miejsce na obrzeżu Basenu, nieświadomi, że właśnie tam dokonają przełomowego odkrycia. Podczas zanurzenia zdalnie sterowanego pojazdu SuBastian na głębokość 2100 metrów, naukowiec Manuel Novillo zauważył coś dziwnego w przekazie wideo. Po zbliżeniu pojazdu, zespół ujrzał niesamowity widok: trzymetrową kałamarnicę, która wypuściła zielonkawy atrament – prawdopodobnie przestraszona. Przez kilka minut naukowcy mogli obserwować ją w naturalnym środowisku, dokonując pomiarów laserowych i dokumentując jej zachowanie, zanim odpłynęła. View Ediplayer on the source website Co wiemy o Gonatus antarcticus? Nagranie przesłano do Kat Bolstad z Auckland University of Technology w Nowej Zelandii, specjalistki w dziedzinie głowonogów, która zidentyfikowała stworzenie jako Gonatus antarcticus. Kluczową cechą identyfikacyjną był duży hak na końcu jednej z długich macek – widoczny na nagraniu. Odkrycie to ma ogromne znaczenie naukowe. Naukowcy mogli zaobserwować unikatowe cechy fizyczne kałamarnicy oraz wysnuwać pierwsze wnioski na temat jej trybu życia. Jak sugeruje biolog Alex Hayward, imponujące haki na mackach służą najprawdopodobniej do chwytania ofiar podczas zasadzek. Nadal jednak niewiele wiadomo o codziennym funkcjonowaniu zwierzęcia – zapewne aktywnie poluje, ale i ma sposoby na unikanie drapieżników. Podobnie zachowują się młode osobniki kałamarnicy kolosalnej i kałamarnicy olbrzymiej. Na ciele zwierzęcia zauważono możliwe ślady ataku drapieżnika – zadrapania i rany w kształcie przyssawek. Choć nie można było określić płci kałamarnicy, rozmiary sugerują że mógł to być samiec. Każda ekspedycja w te rejony niesie potencjał odkryć nieznanych dotąd form życia. Jak podkreśla Kat Bolstad – głębia oceaniczna pozostaje ostatnią wielką granicą eksploracji na Ziemi. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kosmiczna sensacja – nieznany nauce obiekt emituje dwa rodzaje sygnału, dokładnie co 44 minuty
To odkrycie jest naukową zagadką – astronomowie natknęli się na nigdy wcześniej nie obserwowany obiekt. Dziwna gwiazda wysyła sygnały radiowe i rentgenowskie jednocześnie, z niespotykaną regularnością.
Spis treści ASKAP J1832-0911 : tajemniczy sygnał z kosmosu ASKAP i Chandra – przypadkowa współpraca zrodziła wielkie odkrycie Nowy rozdział w astronomii Astronomowie z Międzynarodowego Centrum Badań Radioastronomicznych (ICRAR), współpracując z zespołami z całego świata, odkryli niezwykłe kosmiczne zjawisko. Tajemniczy obiekt co 44 minuty wysyła sygnał trwający 2 minuty. Naukowcy nie potrafią wyjaśnić, czym dokładnie jest ten obiekt. ASKAP J1832-0911 : tajemniczy sygnał z kosmosu Nieznany nauce obiekt, nazwany ASKAP J1832-0911, emituje impulsy zarówno fal radiowych jak i promieniowania rentgenowskiego, w długich odstępach czasu, wynoszących dokładnie 44 minuty. To pierwsze takie odkrycie – dotychczas nie znaliśmy żadnych ciał niebieskich zachowujących się w ten sposób. Szczegóły odkrycia opisano w artykule w prestiżowym czasopiśmie „Nature”. ASKAP J1832-0911 jest gwiazdą, ale ponieważ zachowuje się w unikatowy sposób, uznano że należy do odkrytej niedawno klasy obiektów, nazwanych LPT (ang. long-period transients). Te enigmatyczne źródła sygnałów zostały po raz pierwszy zauważone w 2022 roku i od tego czasu zidentyfikowano ich zaledwie dziesięć. Są wyjątkowe ze względu na nieregularne i rzadkie emisje – ich impulsy występują co kilka minut lub godzin, co odróżnia je od innych znanych źródeł fal radiowych. Na przykład pulsarów, u których takie oscylacje zachodzą wiele razy na sekundę. ASKAP i Chandra – przypadkowa współpraca zrodziła wielkie odkrycie ASKAP to nazwa radioteleskopu znajdujący się na terenach Wajarri w Australii. Odegrał on kluczową rolę w detekcji tajemniczego sygnału. Nie mniej istotna była obserwacja tej samej części nieba przez Obserwatorium Rentgenowskie Chandra należące do NASA. Dr Ziteng Wang mówi, że to „jak znalezienie igły w stogu siana”, bo Chandra obejmuje znacznie mniejszy fragment nieba niż ASKAP, a zbieżność tych dwóch obserwacji w czasie była czystym przypadkiem. Nowy rozdział w astronomii Naukowcy przyznają, że póki co nie potrafią jednoznacznie wyjaśnić, czym jest zagadkowy obiekt ani dlaczego zachowuje się w tak nietypowy sposób. Spekulują że może być magnetarem – gwiazdą neutronową, czyli pozostałością po supernowej, z ekstremalnym polem magnetycznym. Albo układem podwójnym z silnie namagnesowanym białym karłem. Żadna z hipotez nie tłumaczy jednak wszystkich obserwowanych cech, co sugeruje możliwość istnienia zupełnie nowej fizyki lub nieznanych etapów ewolucji gwiazd. Współautorka odkrycia, prof. Nanda Rea z Instytutu Nauk Kosmicznych w Hiszpanii podkreśla, że odkrycie to otwiera nowe możliwości badawcze. Obserwacja emisji w dwóch zakresach promieniowania jest niezwykle cenna i może pomóc w identyfikacji kolejnych tego typu obiektów. ASKAP J1832-0911 znajduje się w naszej Galaktyce, około 15 tys. lat świetlnych od Ziemi. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sójki są mądrzejsze od dzieci. Zaskakujące wyniki eksperymentu
Sójki potrafią zaskakiwać – nawet naukowców. W eksperymencie przypominającym słynny test z pianką marshmallow ptaki wykazały się zadziwiającą cierpliwością i zdolnością planowania. Czy ich zachowanie to dowód na wyższą inteligencję, niż do tej pory sądzono?
W tym artykule: Na czym polega test pianki marshmallow? Test pianki wśród zwierząt Co lubi zjeść sójka Rekordowe opanowanie Test pianki marshmallow to jeden z najsłynniejszych eksperymentów psychologicznych ubiegłego wieku. Wymyślił go Walter Mischel, młody naukowiec z Uniwersytetu Stanforda. Eksperyment miał kilka wersji. W najbardziej znanej badacze sprawdzali, jak długo małe dzieci są w stanie oprzeć się pokusie natychmiastowego zjedzenia podarowanych im słodyczy, jeśli obieca im się, że po pewnym czasie dostaną ich więcej. Na czym polega test pianki marshmallow? Eksperyment wyglądał następująco. Dzieci dostawały podsunięte pod nos słodycze – piankę marshmallow albo ciasteczka Oreo. Dorosły informował dzieci, że mogą zjeść słodkości od razu lub zaczekać. Dodawał też, że jeśli zaczekają, to po pewnym czasie nagroda zostanie powiększona. Następnie dziecko pozostawało samo z pokusą, a naukowcy obserwowali, czy chce i czy potrafi odroczyć sięgnięcie po smakołyk. Test pianki marshmallow badał poziom samokontroli. A także, jaki jest związek tej zdolności wykazywanej w młodym wieku, z tym, jak uczestnicy eksperymentu będą radzić sobie jako dorośli. Badacze śledzili uczestników eksperymentu wiele lat po przeprowadzeniu testu. Okazało się, że badani, którzy potrafili jako dzieci odsunąć przyjemność w czasie, później: rzadziej się rozwodzili, mieli wyższą samooocenę, lepiej radzili sobie z emocjami. Test pianki wśród zwierząt Podobne eksperymenty przeprowadzano również wśród zwierząt. I to bardzo różnych. Wyniki były podobne. Wykazano choćby, że i u szympansów, i u mątw, istnieje związek między silniejszą samokontrolą a wyższym poziomem inteligencji. Psycholodzy z Uniwersytetu Cambridge postanowili sprawdzić, jak z testem pianki marshmallow poradzą sobie krukowate. Ptaki należące do tej rodziny określa się niekiedy „nieopierzonymi małpami”, ponieważ jeśli chodzi o zdolności poznawcze, dorównują małpom naczelnym (innym niż ludzie). Tym razem naukowcy wybrali do badań sójki zwyczajne (Garrulus glandarius). View Ediplayer on the source website Co lubi zjeść sójka Test pianki marshmallow został odpowiednio zmieniony tak, by pasował do zwyczajów żywieniowych ptaków. Sójki nie dostawały więc żadnych słodyczy. Zamiast tego naukowcy oferowali im trzy rodzaje ptasich przysmaków. Najbardziej pożądanych przez wszystkie sójki były robaki. Umieszczano je za ekranem, tak by ptaki je widziały. Natomiast w ich zasięgu kładziono mniej pożądany pokarm – chleb lub ser. Ptaki nauczono, że jeśli odpowiednio długo powstrzymają się od zjedzenia tego, co mają „pod ręką”, ekran się uniesie i dostaną najlepszy smakołyk. Rekordowe opanowanie W teście wzięło udział 10 sójek. Najmniej opanowane wytrzymywały zaledwie 20 sekund. Jednak najlepiej kontrolująca się sójka o imieniu JayLo potrafiła czekać nawet pięć i pół minuty, by ekran się podniósł. – To naprawdę zdumiewające, że niektóre ptaki potrafiły czekać tak długo, by dostać ulubioną przekąskę – mówi dr Alex Schnell, główny autor pracy opublikowanej w „Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences”. O inteligencji sójek przeczytasz również tutaj. – Siedziałem, obserwując, jak JayLo ignoruje kawałek sera przez ponad pięć minut. Umierałem z nudów, a ona po prostu cierpliwie czekała na robaka – opowiada naukowiec. Co ciekawe, ptaki stosowały podobne strategie radzenia sobie z pokusą jak dzieci i szympansy. Aby wytrzymać jak najdłużej, odwracały od niej wzrok. Po teście naukowcy dali ptakom 5 zadań mierzących ich zdolności poznawcze. Jak się okazało, lepiej wypadły w nich te sójki, które dłużej umiały czekać na nagrodę. Tym samym wykazano, że zdolność samokontroli u ptaków jest związana z inteligencją. Co więcej, ponieważ ta korelacja występuje u bardzo różnych gatunków, naukowcy przypuszczają, że musiała wyewoluować w królestwie zwierząt kilkukrotnie niezależnie od siebie. ŹRÓDŁO: National Geographic Polska, phys.org, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus”. Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com