Starożytni Rzymianie leczyli się odchodami. Naukowcy znaleźli twarde dowody w fiolce z II wieku
Czy starożytni Rzymianie rzeczywiście stosowali kał jako środek leczniczy? Fiolka z II wieku znaleziona w Turcji właśnie pozwoliła udowodnić przedwieczną koproterapię. Co zawierała i do czego służyła?
Koproterapia, czyli leczenie z wykorzystaniem ludzkich odchodów, była opisywana już przez starożytnych Rzymian. Badania chemiczne nad szklanym naczyniem znalezionym w Bergamie (Turcja) ujawniły obecność biomarkerów kału i specjalnych substancji ziołowych. To potwierdza, że terapie opisywane w antycznych tekstach medycznych rzeczywiście stosowano w praktyce. Koproterapia w starożytnych tekstach W historii medycyny – niekiedy bardziej współczesnej, niż byśmy chcieli – znajdziemy liczne przykłady dość niekonwencjonalnych metod leczenia. Terapię kałową trudno jednak zaliczyć do najczęstszych: nie pojawia się ona aż tak często w medycynie ludowej całego świata. Ale jej przykładów nie musimy szukać daleko. W tekstach pochodzących ze starożytnego Rzymu pojawiają się wzmianki o stosowaniu odchodów – zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych – jako składnika lekarstw. Szczegółowe receptury leków opisują m.in. Piliniusz Starszy czy Galen, a ich dzieła to podstawa naszej wiedzy o starożytnych praktykach farmakologicznych. Do tej pory nie mieliśmy jednak potwierdzenia, że sposoby leczenia infekcji skóry czy problemów trawiennych za pomocą preparatów bazujących na odchodach nie były tylko ich wymysłem, a stosowaną – chociaż wątpliwą z naszej perspektywy – praktyką. Dzisiaj jednak niegdysiejsze kurioza literatury medycznej nabierają bardzo realnej formy. Starożytna fiolka z odchodami rozwiewa tajemnicę Nowych informacji dostarczyli naukowcy z Uniwersytetu Cumhuriyet kierowani przez prof. Cenkera Atilę. Pracowali oni w magazynach Muzeum Bergama w Turcji, w których natknęli się na specyficzną, szklaną fiolkę z II wieku n.e., która wciąż zawierała resztki niegdyś obecnej w niej substacji. Obiekt ten, zwany unguentarium, pierwotnie uważany był za pojemnik na perfumy lub kosmetyki. Po zeskrobaniu próbki osadu z wnętrza naczynia naukowcy przeprowadzili analizę chemiczną metodą GC-MS (chromatografia gazowa-spektrometria masowa). Wyniki były szokujące: fiolka zawierała koprostanol i 24-etylo-koprostanol – biomarkery odchodów. Proporcja tych związków wskazywała jednoznacznie na ludzkie pochodzenie substancji. W fiolce nie znajdowały się wyłącznie ekstrementy Badacze odkryli również obecność karwakrolu – składnika olejku tymiankowego – w próbce z fiolki. Medycy mogli wykorzystywać aromatyczne zioła, takie jak tymianek czy oregano, by zneutralizować nieprzyjemny zapach odchodów. Dom rodzinny Galena stolicą koproterapii? Lokalizacja znaleziska nie jest bez znaczenia. Bergama to współczesna, turecka nazwa starożytnego Pergamonu – rodzinnego miasta Galena, wybitnego lekarza, anatoma i farmakologa z czasów rzymskich, żyjącego w latach 129–216 n.e. Jego poglądy zdominowały europejską medycynę na prawie 1500 lat i to między innymi on wspominał w swoich tekstach m.in. o leczniczym zastosowaniu ludzkich odchodów. Czy bezpośrednio oddziaływał na swoją okolicę? Do tej pory brakowało fizycznych dowodów potwierdzających, że takie terapie rzeczywiście były stosowane. Dlaczego wykorzystywano odchody do leczenia? Robi się to… do dzisiaj Dlaczego jednak się do nich skłaniano? Nawet starożytni musieli wiedzieć, że nasza naturalna odraza do odchodów nie bierze się z przypadku – potencjalnie mogą być one źródłem wielu chorób. Starożytni nie mieli jednak dostępu do antybiotyków i szerokiej wiedzy medycznej, a tego rodzaju praktyki mogły być stosowane w celu leczenia chorób jelitowych czy infekcji. Współczesna medycyna znowu sięga po odchody Współczesna medycyna przez długi czas odrzucała tego rodzaju metody jako niehigieniczne lub potencjalnie niebezpieczne, jednak badania mikrobiologiczne ostatnich dekad przyniosły zaskakujący zwrot w tej sprawie. Dziś, w sytuacjach klinicznych, stosuje się przeszczep mikrobioty kałowej. Polega on na przeniesieniu kału zdrowego dawcy do jelit chorego. Terapia ta jest stosowana m.in. w leczeniu poważnych infekcji i jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych w tego typu przypadkach. Oczywiście współczesna koproterapia radykalnie różni się pod względem bezpieczeństwa i higieny od praktyk starożytnych. Dziś próbki są starannie selekcjonowane, badane na obecność patogenów i aplikowane w kontrolowanych warunkach szpitalnych. Niemniej jednak pewne idee medycyny antycznej wciąż znajdują swoje odbicie w nowoczesnych rozwiązaniach. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jednocześnie wzgórze pełne „pogańskich grobów” mogło budzić lęk i być omijane przez postronnych mieszkańców. To sprawiało, że podziemny tunel był bezpiecznym schronem, którego wejście dodatkowo maskowano stosem kamieni. Europa usiana zagadkowymi tunelami Tunele znane jako Erdställe (l. mn. Od Erdstall) to podziemne systemy korytarzy i komór, których główne obszary występowania rozciągają się od Lasu Bawarskiego, przez Górną i Dolną Austrię, aż po Słowację, ale zbliżone struktury występują także w Polsce, Czechach (szczególnie na południowych Morawach ), Słowacji, na Węgrzech oraz we Francji. Główną cechą odróżniającą Erdställe od zwykłych tuneli jest ich ekstremalnie ciasna konstrukcja, która uniemożliwia swobodne poruszanie się. Korytarze mają zazwyczaj zaledwie 60 cm szerokości oraz od 1,0 do 1,7 metra wysokości. Ich najbardziej charakterystycznym elementem są niezwykle wąskie przejścia łączące poszczególne części systemu. Erdställe nigdy nie biegną w jednym kierunku ani na jednym poziomie. Są kręte, a czasem tworzą pętle prowadzące z powrotem do punktu wyjścia. Czym były te obiekty? Pochodzenie i cel budowy Erdställi nie są jasne, jednak naukowcy sformułowali dwie główne teorie: Krótkotrwałe kryjówki (schrony). Miejsca ucieczki i ukrycia dla mieszkańców wsi podczas najazdów lub konfliktów. Pozwalały one ukryć się np. kobietom z dziećmi przed napastnikami niszczącymi gospodarstwa. Nie nadawały się one jednak do dłuższego przebywania; Miejsca kultu i obrzędów. Być może były to obiekty sakralne lub kultowe związane z ludowymi tradycjami „przeciskania się”, co miało pomagać w pozbyciu się dolegliwości fizycznych. Obiekty te były wykorzystywane intensywnie od XI do XIII wieku, a większość z nich została opuszczona lub zasypana w wiekach XIV i XV. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt, Historisches Lexikon Bayerns Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
DNA ujawniło historię matki i córki żyjących 12 tysięcy lat temu. To opowieść o bliskości
Dwa szkielety sprzed 12 tysięcy lat od momentu odkrycia we włoskiej jaskini intrygowały badaczy swoim ułożeniem. Osoby złożono do grobu czułym uścisku. Nowoczesne badania genetyczne ujawniły nie tylko pokrewieństwo zmarłych. Przyniosły też najstarszą diagnozę rzadkiej choroby.
W 1963 roku archeolodzy dokonali niezwykłego odkrycia w południowych Włoszech. W jaskini Grotta del Romito znaleźli wspólny grób dwóch osób. Większa postać obejmowała mniejszą, co bywa interpretowane jako gest czułości. Przez dekady badacze zastanawiali się, kim byli ci ludzie. Mniejszy szkielet, nazwany „Romito 2”, należał do osoby o wzroście zaledwie 110 centymetrów. Miała ona nienaturalnie krótkie ręce i nogi. Większy szkielet, „Romito 1”, miał 145 centymetrów, co również było niskim wynikiem jak na tamte czasy. Naukowcy długo spierali się o ich płeć i stopień pokrewieństwa. Czy łączyły ich więzy krwi, czy może wspólna choroba? Tradycyjne metody badania kości nie dawały jasnej odpowiedzi na to pytanie. Genetyczne śledztwo w skali mikro Przełom przyniosły prace międzynarodowego zespołu ekspertów z Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz współpracowników z Włoch, Portugalii i Belgii, który postanowił zbadać DNA z kości skroniowych. Ta część czaszki jest twarda jak skała i doskonale chroni materiał genetyczny przed zniszczeniem. Wyniki analizy genetycznej, opublikowane właśnie na łamach czasopisma „New England Journal of Medicine” były jednoznaczne: obie osoby to kobiety. Co więcej, badania potwierdziły, że to matka i córka. W ich kodzie genetycznym odkryto konkretną „usterkę” w genie NPR2. Gen ten działa w organizmie jak kontroler wzrostu kości. U córki naukowcy znaleźli dwie zmienione kopie tego genu. Bardzo rzadka mutacja Oznacza to, że naukowcom udało się wykryć najstarszą w historii ludzkości diagnozę rzadkiej choroby: dysplazji akromezomelicznej typu Maroteaux. Matka posiadała tylko jedną wadliwą kopię genu, co wyjaśniało jej nieco niższy wzrost. Paleogenomika pozwoliła więc zidentyfikować konkretną mutację u osób żyjących tysiące lat temu. – Dzięki zastosowaniu analizy kopalnego DNA możemy teraz zidentyfikować specyficzne mutacje u osób żyjących w pradziejach. Pomaga to ustalić, jak dawno temu istniały rzadkie schorzenia genetyczne, a także może odkryć nieznane wcześniej warianty – mówi dr Ron Pinhasi z Uniwersytetu Wiedeńskiego, który współkierował badaniem. To badanie pokazuje, że rzadkie choroby nie pojawiły się w czasach nowożytnych, lecz towarzyszą nam od zawsze. – Zrozumienie ich historii może pomóc w rozpoznawaniu takich schorzeń dzisiaj – komentuje współautor publikacji, Adrian Daly z Centrum Szpitala Uniwersyteckiego w Liège. Empatyczni łowcy i zbieracze Najbardziej fascynujący jest jednak społeczny wymiar tego odkrycia. Córka cierpiąca na poważne skrócenie kończyn dożyła wieku dorosłego lub późnej młodości. W surowym środowisku sprzed 12 tysięcy lat osoba z tak dużymi ograniczeniami fizycznymi nie poradziłaby sobie sama. Jej przetrwanie było możliwe tylko dzięki wsparciu grupy. Społeczność łowców i zbieraczy musiała pomagać jej w poruszaniu się i dzielić się z nią jedzeniem. Fakt, że matka i córka zostały pochowane razem w tak czuły sposób, świadczy o silnych więziach emocjonalnych. Historia z Grotta del Romito udowadnia, że empatia i opieka nad chorymi są wpisane w ludzką naturę od zarania dziejów. Zagadką pozostaje przyczyna śmierci obu kobiet. Źródło: New England Journal of Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
Ponad pięć tysięcy lat temu tereny dzisiejszej Finlandii zamieszkiwały plemiona łowców, zbieraczy i rybaków. Chociaż tereny fińskiej tajgi wypełniała wszechobecna zieleń, to w ich życiu wiele było… czerwieni. Ochra stanowiła nie tylko barwnik, ale także ważny element rytuałów, po który wyruszali setki kilometrów od domu.
Naukowcy udowodnili, że ochra – czerwony barwnik – używana przez dawnych Finów, pochodziła z wielu zaskakujących źródeł. Po ten barwnik składany w grobowcach musieli wyruszać bardzo daleko… lub zdobywać go na drodze wymiany z innymi ludami. Mieli swój własny „szlak bursztynowy”, tylko po co? Czerwony barwnik w fińskich grobach Życie łowców-zbieraczy w fińskiej tajdze około 5500 lat temu skupiało się wokół małych osad, a ci poruszali się między nimi głównie drogami wodnymi. Te prehistoryczne społeczności oznaczały ważne miejsca w specyficzny sposób: malując łosie i łodzie na skalnych ścianach przy użyciu ochry – intensywnie czerwonego pigmentu ziemnego. Tą samą ochrą barwili swoich zmarłych oraz przedmioty, które składali z nimi do grobu… a przynajmniej tak myśleliśmy. Ochra ochrze nierówna? Zespół badaczy z Uniwersytetu w Helsinkach przeprowadził pierwszą w Finlandii analizę geochemiczną ochry z grobów i stanowisk osadniczych kultury ceramiki grzebykowej. Wyniki ich zaskoczyły – wskazali bowiem, że ochra używana w rytuałach pogrzebowych podchodziła z różnych źródeł (innych niż ta używana do malowideł), a niekiedy w jednym grobie znajdowały się jej odmienne typy. Jej pochodzenie musiało mieć dla Finów głębokie znaczenie. Tajemnicze różnice chemiczne pomiędzy barwnikami Jak naukowcy wpadli na trop? Marja Ahola, badaczka prowadząca analizę, zauważyła, że próbki ochry pobrane z tego samego grobu różniły się składem chemicznym. Musiały więc mieć różne pochodzenie. Może to oznaczać, że pochodzenie pigmentu miało wymiar symboliczny – być może podkreślało tożsamość konkretnego zmarłego lub miało znaczenie rytualne. Ochra z pewnością nie była wybierana jedynie ze względu na kolor. Do analizy próbek wykorzystano techniki fluorescencji rentgenowskiej (XRF) oraz skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM-EDS). Pozwoliły one zidentyfikować różnice w składzie pierwiastkowym poszczególnych próbek. Sieć wymiany surowców w prehistorycznej Europie Konkretne typy ochry występowały tylko w wybranych regionach geograficznych, co potwierdza istnienie złożonego systemu pozyskiwania tego pigmentu. Barwnik chemicznie podobny do tego pozyskanego z grobów odnaleziono dopiero setki kilometrów dalej, co sugeruje, że pigment był transportowany w ramach sieci wymiany surowców, a ta musiała obejmować znaczne obszary. Zespół badaczy wysunął hipotezę, że w tej samej sieci wymiany transportowano również bursztyn z regionu Morza Bałtyckiego oraz łupkowe ozdoby pierścieniowe produkowane w rejonie jeziora Onega. Zasięg takiej wymiany sięgał więc kilkuset kilometrów. Długie dystanse i wymiana materiałów są według naukowców typowe dla epoki kamienia, chociaż z naszej perspektywy wydaje się to wręcz nierealne. Przemieszczanie się ochry mogło również podkreślać wartość symboliczną pigmentu – im dalszą drogę przebył, tym mógł być bardziej „magiczny”. Pradawny „szlak bursztynowy” Odpowiednikiem tego handlowego precedensu w późniejszych wiekach był tzw. „szlak bursztynowy”, czyli rozbudowana trasa wymiany łącząca północ Europy z regionami południowymi. W epoce kamienia, choć skala i organizacja były inne, same mechanizmy wymiany opierały się na kontaktach pośrednich – pigmenty, surowce i przedmioty przemieszczały się z rąk do rąk, przechodząc przez kolejne wspólnoty, aż trafiały do ostatecznych użytkowników. Nawet w dalekiej tajdze. Źródło: University of Helsinki, European Journal of Archeology, nordicstoday.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Święte jezioro odkryte w Egipcie. „Jedyne takie w historii egipskiej archeologii”
Święte jezioro w Egipcie mogło odgrywać ważną rolę w rytuałach religijnych starożytności. Zespół badaczy z Chin i Egiptu odkrył jego pozostałości w Karnaku. To pierwsze takie znalezisko, które poddano systematycznym wykopaliskom.
Zespół egipsko-chińskich badaczy prowadził wykopaliska w słynnym kompleksie Karnak w egipskim Luksorze. W trakcie badań odnalazł sztuczny zbiornik, którego na próżno szukać w jakichkolwiek źródłach archeologicznych. Naukowcy twierdzą, że to prawdopodobnie tzw. święte jezioro, co może potwierdzać fakt, że znajdował się na zachód od świątyni Maat, bogini harmonii, sprawiedliwości i prawdy. Podobne jezioro znane jest także z innej budowli sakralnej w Karnaku, poświęconej bogu Montu. W Luksorze odkryto święte jezioro – Wraz ze znanym wcześniej świętym zbiornikiem świątyni Montu, odkrycie tworzy unikatowy układ dwóch jezior, ułożonych w linii północ-południe w obrębie murów Karnaku – powiedział cytowany przez Xinhua Jia Xiaobing, chiński archeolog i kierownik projektu wykopaliskowego w Karnaku. – Nowe znalezisko jest jedynym świętym jeziorem w historii egipskiej archeologii, które zostało poddane systematycznym i naukowym wykopaliskom, dostarczając materiałów do badań, zwłaszcza świętych jezior – dodaje uczony. Takie jeziora w starożytnym Egipcie stanowiły integralną część kompleksów świątynnych. Spełniały przede wszystkim funkcje religijne i rytualne. Utożsamiano je z bogiem Nun, który w mitologii egipskiej uznawany był za pramaterię, pierwszy przejaw bytu. Był uosobieniem praoceanu, który wypełniał cały wszechświat, z którego wyłoniło się życie. – Święte jezioro symbolizowało więc początek stworzenia oraz kosmiczny porządek, który świątynia i odprawiane w niej rytuały miały podtrzymywać – wyjaśnia Xiaobing. Osiem lat wspólnej misji Najważniejszą funkcją świętego jeziora był rytuał oczyszczenia. Kapłani przed wejściem do najświętszych części świątyni musieli dokonywać ablucji, czyli rytualnego obmycia ciała, aby osiągnąć odpowiedni stan czystości do rozmowy z bogami. Czystość miała tu znaczenie nie tylko fizyczne, lecz przede wszystkim symboliczne i moralne. – Odkrycie to jest czymś wyjątkowym, co ukoronowało ciężką, ośmioletnią pracę wspólnej misji – mówił Hend Aly, starsza inspektor świątyni Montu i egipski członek zespołu archeologów. – W badaniach opracowaliśmy i zastosowaliśmy zaawansowaną metodologię technologiczną – dodaje badaczka. – To piękne i wspaniałe święte jezioro, które w niedalekiej przyszłości rzuci nowe światło na dalsze badania – powiedziała Aly. Badacze podkreślają jednak, że ze względu na ograniczenia, które spowodowane są poziomem wód gruntowych, fundamenty jeziora nie zostały jeszcze w pełni zbadane. – Jego pierwotna data budowy zostanie ustalona dopiero w toku dalszych wykopalisk i badań – dodaje archeolożka. W trakcie wykopalisk archeolodzy odnaleźli także w rejonie kaplicy Ozyrysa trzy kaplice poświęcone temu bogu. W tym samym miejscu odkopano także figurki przedstawiające to bóstwo. Teren świątyni Montu znajduje się na terenie kompleksu Karnak w północnej części Luksoru i ma powierzchnię około 106 tys. metrów kwadratowych, z czego ok. 24 tys. m2 znajduje się w obrębie murów obronnych świątyni – przypominają naukowcy. Do tej pory wspólna chińsko-egipska misja przebadała obszar zajmujący zaledwie 2300 m2. Można się zatem spodziewać, że jeszcze wiele w tym miejscu jest do odkrycia. Czym jest Karnak? Karnak to jeden z największych i najważniejszych zespołów świątynnych starożytnego świata. Znajduje się na wschodnim brzegu Nilu. Ten rozległy kompleks sakralny wznoszony był i rozbudowywany przez ponad 1500 lat, od czasów Średniego Państwa aż po epokę ptolemejską. Miejsce to do dziś stanowi wyjątkowe archiwum, dokumentujące zmiany religijne, polityczne i artystyczne w dziejach starożytnego Egiptu. Najważniejszą częścią kompleksu jest świątynia boga Amona-Re, głównego bóstwa Teb i jednego z najpotężniejszych bogów egipskiego panteonu. Karnak był nie tylko centrum kultu religijnego, lecz także symbolem władzy królewskiej – kolejni faraonowie wznosili tu obeliski, pylony i dziedzińce, aby podkreślić swoje związki z bogami i legitymizować własne rządy. Źródło: Xinhua Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Tak rozpoczęła się dominacja Egipcjan 5000 lat temu. Archeolodzy odkryli propagandowy przekaz
W sercu Półwyspu Synaj archeolodzy odnaleźli przerażające świadectwo narodzin egipskiej potęgi sprzed 5000 lat. Ryt naskalny z Wadi Khamila przedstawia triumfującego Egipcjanina oraz rdzennego mieszkańca pustyni ze strzałą w piersi. To jedno z najstarszych na świecie przedstawień militarnej dominacji opatrzone tekstem hieroglificznym.
Ten niezwykły ryt naskalny w Wadi Khamila odkrył na początku 2025 roku Mustafa Nour El-Din z Inspektoratu Służby Starożytności w Asuanie. Stało się to podczas prowadzonych przez niego badań archeologicznych w południowo-zachodniej części Półwyspu Synaj. Egipska dominacja wyryta na skale Na tym panelu naskalnym, znajdującym się na gładkiej powierzchni, widać złożoną scenę. W jego centralnej części jest duży, kroczący mężczyzna ubrany jedynie w przepaskę biodrową, bez nakrycia głowy. Przedstawiony jest w pozie zwycięzcy z podniesionymi rękami. Według interpretacji egiptologów postać ta może uosabiać boga Mina lub egipskiego władcę. Przed triumfującą postacią klęczy mniejsza osoba, symbolizująca rdzennego mieszkańca Synaju. Postać ta ma ręce związane na plecach, a w jej klatkę piersiową wbita jest strzała, co w sposób drastyczny obrazuje militarną dominację Egipcjan. Za postacią zwycięzcy widoczna jest łódź z masztem, ale bez żagla. W sztuce wczesnodynastycznej motyw łodzi był wskaźnikiem obecności i potęgi egipskiego władcy oraz zdolności do organizowania dalekich ekspedycji. Surowce magnesem dla Egipcjan Prof. Ludwig Morenz z Uniwersytetu w Bonn postanowił dokonać interpretacji tego rytu naskalnego. – Do tej pory Wadi Khamila była wspominana w badaniach jedynie w kontekście inskrypcji nabatejskich, które są młodsze o około 3000 lat – mówi prof. Morenz. Szybko udało mu się ustalić, że ta inskrypcja jest zdecydowanie bardziej wiekowa i ma około 5000 lat, co oznacza, że pochodzi z czasów powstania cywilizacji faraońskiej wzdłuż Nilu. I wykonali ją jej przedstawiciele. Ale co robili na Półwyspie Synaj? Mieszkańcy Synaju w tamtym czasie nie posiadali znajomości pisma i nie posiadali złożonej organizacji społecznej tak, jak Egipcjanie. Egipcjanie wkroczyli do tego regionu w poszukiwaniu zasobów naturalnych – takich jak miedź i turkus – i skolonizowali go. Takie surowce były potrzebne do wytwarzania narzędzi służących do pozyskiwania bloków skalnych, na przykład budowy mniejszych grobowców, a później piramid. Z innych – turkusów – powstawały ozdoby lub detale rzeźb. Wczesne hieroglify i próba ustalenia wieku Wiek inskrypcji ustalono na podstawie analizy stylu i ikonografii. Naukowcy porównali ją do podobnych scen z okresu wczesnodynastycznego, takich jak reliefy z Wadi Ameyra. Kluczowa była analiza paleograficzna form najstarszych hieroglifów. Ważnym argumentem jest obecność boga Mina, który był patronem egipskich wypraw w tym konkretnym okresie. Przedstawienie łodzi oraz sceny triumfu idealnie pasuje do znanych ówczesnych ekspedycji po surowce. Wyeksponowane położenie w krajobrazie, dobra widoczność skały, jej gładka powierzchnia i połączenie z tradycyjnymi miejscami odpoczynku karawan najwyraźniej zachęcały do umieszczania na niej rytów tysiące lat temu, również takich z propagandowym przesłaniem. Dowód na „paleokolonializm” Według ustaleń egiptologa z Uniwersytetu w Bonn, inskrypcja prawdopodobnie ogłasza dominację Egiptu pod patronatem Mina. Są to zatem roszczenia kolonialne Egipcjan sprzed 5000 lat. Zdaniem badacza, odniesienie konkretnie do boga Mina charakteryzowało wczesną fazę egipskiego „paleokolonializmu” na Synaju. Zatem kolonializm rozpoczął się tysiące lat wcześniej i nie jest wytworem współczesnej cywilizacji. Ale po co mieszano do sprawy boga Mina? Religijne uzasadnienie kolonizacji odgrywało ważną rolę i być może miało tłumaczyć zajęcie obszarów. Źródło: Uniwersytet w Bonn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bałtycki bursztyn, zabytki z Egiptu i Afganistanu w starożytnym grobie. Zaskakujące znalezisko archeologów na Cyprze
W jednym z cypryjskich grobowców z epoki brązu odnaleziono bursztynowe ozdoby. Badacze przypuszczają, że surowiec ten pochodził z rejonu Bałtyku – być może nawet z terenów dzisiejszej Polski. To nie tylko fascynujące znalezisko, ale też możliwy dowód na istnienie złożonych szlaków handlowych już ponad 3 tysiące lat temu.
Ta opowieść dotyczy Hala Sultan Tekke, czyli starożytnego miasta portowego położone na Cyprze. Prężnie rozwijało się w późnej epoce brązu, od około 1650 do 1150 roku p.n.e. Ośrodek ten zajmował obszar co najmniej 25 hektarów i stanowił w tamtym czasie kluczowe centrum gospodarcze oraz kulturowe regionu. Jego potęga i bogactwo opierały się na masowej produkcji oraz międzynarodowym handlu miedzią. Obecnie prace badawcze archeologów skupiają się na położonym poza miastem cmentarzu, gdzie odnaleziono luksusowe grobowce elit z XIV wieku p.n.e. Zdradziły one sporo intrygujących informacji o tamtych czasach. Podziemne archiwa starożytnej elity Departament Starożytności Cypru opublikował właśnie informacje na temat wykopalisk przeprowadzonych w Hala Sultan Tekke przez zespół profesora Petera M. Fischera. Wykopaliska przyniosły przełomowe odkrycia. Badacze natrafili na dwa grobowce komorowe z XIV wieku p.n.e. Choć ich dachy zawaliły się wieki temu, paradoksalnie pomogło to chronić ich wnętrza. Zawalisko szczelnie zamknęło komory przed dostępem rabusiów. Obok grobowców odnaleziono też starożytną studnię. Okazało się, że woda w niej była zbyt słona do picia. Prawdopodobnie to właśnie wysokie zasolenie zmusiło mieszkańców do zaprzestania czerpania z niej wody. Indie, Afganistan, Bałtyk – przedmioty z krańców świata. To, co zwróciło uwagę archeologów, to wyposażenie grobowców. Znaleziono w nich przedmioty z niemal całego znanego wówczas świata. Wśród artefaktów były: pieczołowicie wykonana lokalna ceramika, narzędzia oraz ozdoby osobiste, wyroby z alabastru (trawertynu) sprowadzone z Egiptu, lapis lazuli z Afganistanu, karneol z Indii, paciorki i skarabeusz wykonane z bursztynu z regionu bałtyckiego. Te egzotyczne przedmioty trafiały na Cypr dzięki złożonym szlakom handlowym, często przy udziale pośredników, takich jak Mykeńczycy czy mieszkańcy Mezopotamii. Jeśli chodzi o bursztyn, to mógł on trafić na Cypr nawet z regionu obecnej Polski. W połowie II tysiąclecia p.n.e. duże ilości przedmiotów z tego surowca znane są z Grecji. Są to czasy kształtowania się elit społecznych, dla której wyroby z bursztynu były symbolem wysokiego statusu. Ten surowiec przyciągał uwagę ludzi od tysiącleci. To, co intrygowało to jego specyficzny kolor i faktura. Niezwykły jest też zapach wydzielany w czasie jego spalania. Grobowce używane przez pokolenia Cypryjskie grobowce opowiedziały też historię o samych mieszkańcach tego regionu. Były one używane przez wiele pokoleń, zapewne przez te same rodziny. Starsze szczątki przesuwano ostrożnie pod ścianę, by zrobić miejsce dla nowych zmarłych. Z badań antropologicznych i genetycznych wynika, że ludzie pochowani w tych grobach rzadko przekraczali 40. rok życia – a byli to przedstawiciele elity zaangażowanej w pośrednictwo w handlu miedzią. Wśród pochowanych znaleziono osoby w każdym wieku, nawet noworodki. Warto wspomnieć, że od wielu lat na Cyprze działają polscy archeolodzy i mogą pochwalić się szeregiem ważnych odkryć. Źródło: Departament Starożytności Cypru Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wyglądają najstarsze narzędzia człowieka wykonane z drewna. Do czego służyły?
Dwa zagadkowe narzędzia wykonane z drewna odkryli archeolodzy w Grecji. Mają 430 tysięcy lat i są to najstarsze takie zabytki na świecie. Jedno z nich miało zaledwie kilka centymetrów długości – takiego artefaktu archeolodzy jeszcze nie znali z tak odległych czasów.
W ostatnim czasie archeolodzy publikują sporo interesujących znalezisk, które zmieniają naszą wiedzę na temat umiejętności przodków człowieka współczesnego. Kilka dni temu pisaliśmy na temat najstarszego znanego z Europy narzędzia wykonanego z kości słonia. A teraz ukazała się informacja o najbardziej wiekowych (ale na całym świecie!) narzędziach wykonanych z drewna. Grecja to nie tylko świątynie Do tego znaleziska doszło w czasie wykopalisk prowadzonych w latach 2015–2019 na stanowisku archeologicznym Marathousa 1 na środkowym Peloponezie w Grecji, który słynie z zabytków kultury antycznej. Okazuje się, że rejon ten skrywa również zabytki ze znacznie wcześniejszych epok. Profesor Katerina Harvati z Centrum Ewolucji Człowieka i Paleośrodowiska Senckenberga na Uniwersytecie w Tybindze i dr Annemieke Milks z Uniwersytetu w Reading opublikowały właśnie na łamach „PNAS” sensacyjny artykuł, w którym opisały najstarsze narzędzia drewniane na świecie właśnie z Marathousa 1. To cud, że artefakty zachowały się po dziś dzień. – W przeciwieństwie do kamieni, przedmioty drewniane wymagają specjalnych warunków, aby przetrwać przez długi czas – mówi dr Milks, czołowa ekspertka w dziedzinie wczesnych narzędzi drewnianych. Najstarsze drewniane narzędzia na świecie Pierwszy z zabytków archeolożki określiły jako „wielofunkcyjny kij”. Wykonano go z drewna olszy. To artefakt o długości 81 cm, który został okorowany i oczyszczony z gałęzi poprzez rąbanie i struganie. Badacze sugerują, że służył on przede wszystkim jako kij do kopania na brzegu jeziora – prawdopodobnie w celu pozyskiwania bulw lub korzeni. Mógł być również używany jako narzędzie do zdzierania kory w celu spożycia jej jadalnej, wewnętrznej warstwy. Inna opcją zastosowania była pomoc przy oprawianiu tuszy słonia, bo przy jego szczątkach odkryto „wielofunkcyjny kij”. Na jednym z jego końców odkryto mikroskopijne uszkodzenia i zaokrąglenia świadczące o intensywnym użytkowaniu. Drugim zabytkiem jest małe, zaledwie kilkucentymetrowe narzędzie z drewna wierzby lub topoli. Jest to zupełnie nowy typ narzędzia drewnianego z okresu plejstocenu. Ze względu na miniaturowe rozmiary narzędzie to było prawdopodobnie trzymane w palcach. Choć jego dokładna funkcja pozostaje przedmiotem analiz, naukowcy przypuszczają, że mogło służyć do retuszowania, czyli precyzyjnego ostrzenia i wykańczania narzędzi kamiennych. Na jego powierzchni widoczne są ślady celowego kształtowania końcówki poprzez usuwanie słojów drzewa. Znaczenie znalezisk Zabytki datowane na 430 000 lat pokazują, że wczesne populacje ludzkie: posiadały zróżnicowany zestaw narzędzi, potrafiły dobierać konkretne gatunki drewna do określonych czynności, wykazywały zdolności technologiczne i wiedzę o zdobywaniu pożywienia. – Najstarsze drewniane narzędzia pochodzą z takich miejsc jak Wielka Brytania, Zambia, Niemcy i Chiny i obejmują broń, kije do kopania i trzonki narzędzi. Wszystkie są jednak późniejsze niż nasze znaleziska z Marathousa 1 – mówi dr Milks. Istnieje tylko jeden starszy dowód na to, że drewno było używane przez ludzi, ze stanowiska Kalambo Falls w Zambii, datowany na około 476 000 lat temu. Drewno to nie było jednak używane jako narzędzie, lecz jako materiał konstrukcyjny. W artykule nie sprecyzowano, jaki gatunek człowieka wykonał greckie narzędzia, ale możemy przypuszczać, że był to Homo heidelbergensis. Chociaż badaczki zauważają na łamach „PNAS”, iż okres ten charakteryzował się występowaniem bezprecedensowej różnorodności gatunków homininów. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kulisy pradziejowej sztuki naskalnej. Wykonywali ją wpływowi mistrzowie
Ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat wykonane w Skandynawii to coś więcej niż sztuka. Archeolog ustalił, że tworzyli je wybrani mistrzowie należący do zamkniętych bractw. Miały one znaczący wpływ na społeczności zamieszkujące ten region. Co o nich wiemy?
Naukowcy od dawna badają skandynawskie ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat. Doszukują się w nich mitów i bogów. Jeden z archeologów postanowił jednak zmienić perspektywę i przyjrzeć się samym twórcom. Jego badanie odsłania świat wpływowych mistrzów, którzy kontrolowali nie tylko sztukę, ale i politykę dawnej Skandynawii. Przez ponad dwieście lat skandynawska sztuka naskalna z czasów epoki brązu (ok. 1700–500 r. p.n.e.) była w centrum debat o religii i wojnie. Badacze analizowali wyryte w skałach statki, ludzi i zwierzęta. Zapomnieli jednak o ich autorach. Tę lukę postanowił wypełnić Julián Moyano Di Carlo z Uniwersytetu w Göteborgu. Przy okazji warto wspomnieć, że w pieczęci tej uczelni widać pradziejowy motyw sztuki naskalnej. Di Carlo obronił właśnie doktorat na temat twórców takich dzieł. Analiza dzięki skanerom 3D W badaniu wykorzystano nowoczesną technologię. Archeolog użył dokumentacji 3D o wysokiej rozdzielczości paneli naskalnych z Aspeberget. Wyniki tych analiz zestawił z danymi archiwalnymi z całego regionu Bohuslän, aby lepiej zrozumieć działalność dawnych twórców sztuki naskalnej. Di Carlo zastosował zaawansowane metody statystyczne, by znaleźć wzorce w sztuce. Wyniki pokazały, że lokalizacja rytów nie była przypadkowa. Wybierano skały o konkretnych właściwościach geologicznych, często blisko wody. Kim byli twórcy sztuki naskalnej? Zdaniem archeologa skandynawska sztuka naskalna była wykonywana i zarazem kontrolowana przez mistrzów, którzy mieli działać w ramach specjalnych bractw rytualnych. Wiedza na temat ich fachu nie była dostępna dla każdego. Istniał surowy system czeladniczy. Uczniowie szkolili się pod okiem ekspertów, co ograniczało ich indywidualną kreatywność. Dlatego ta sztuka była tak konserwatywna i niezmienna przez wieki. Według Di Carlo mistrzowie byli strażnikami tradycji przodków. Dlatego bractwa, które tworzyli, nie były tylko grupami rzemieślników, ale tworzyły „sieci polityczne” na skalę całej Skandynawii. Dzięki roli pośredników między sferą świecką a sacrum (światem nadprzyrodzonym) ich członkowie zyskiwali potężne narzędzie do wywierania wpływu w swoich społecznościach. Aspeberget – warto odwiedzić Panele naskalne w szwedzkim Aspeberget może odwiedzić każdy. Robią naprawdę duże wrażenie. Widać na nich ryty mające nawet ponad centymetr głębokości. Ukazują różne zwierzęta, w tym byki, bo dla ludzi epoki brązu bydło było bardzo ważne. Również w mitologii odgrywało istotną rolę. Byki reprezentował płodność, odwagę i siłę. Słońce na skałach Wśród rytów jest też symbol słońca – okrągłe dyski z rozwidlonymi promieniami. Jeden z dysków trzymają dwie postacie kobiece, naprzeciwko nich znajdują się dwie inne postacie o nieznanej płci. Zdaniem archeologów ten wizerunek jest unikatowy w Skandynawii. Zbliżone symbole widnieją na naczyniach ceramicznych z epoki brązu pochodzących z wyspy Bornholm. Innym motywem na tym stanowisku archeologicznym są ptaki, w tym kaczki. „Ptaki były bardzo ważne w większości prehistorycznych religii i mitów. Bogowie przemieniali się w ptaki lub wykorzystywali je jako posłańców, zwiadowców lub środki transportu” – czytamy na stronie Tanum Rock Art Research Centre. W Aspeberget na panelu naskalnym widać też ryty przedstawiające procesję dziesięciu mężczyzn i kobiety z włosami splecionymi w warkocz. Naukowcy uważają, że jest to rytualny taniec, zatem mamy tu do czynienia z „fotografią” pradziejowych rytuałów. Źródła: Uniwersytet w Göteborgu, Tanum Rock Art Research Centre Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To najstarsza taka „ostrzałka” w Europie. Archeolodzy odkryli wyjątkowe narzędzie sprzed pół miliona lat
Najstarsze na świecie narzędzie wykonane z kości słonia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Służyło jako „ostrzałka” pradziejowych narzędzi kamiennych, które stępiły się w wyniku wielokrotnego użytkowania. Skąd archeolodzy to wiedzą?
Przed odkryciem z angielskiego Boxgrove dominowało przekonanie, że zaawansowana obróbka kości i kości słoniowej pojawiła się w Europie znacznie później, a starsze znaleziska budziły liczne kontrowersje. Narzędzia wykonane z kości słoni odkryto za to w Afryce w wąwozie Olduvai w Tanzanii i są datowane na 1,5 miliona lat. Chociaż znano narzędzia z kości słonia z około 22 stanowisk archeologicznych z czasów dolnego paleolitu (głównie w Europie), wiele z nich pozostawało dyskusyjnych. Głównym problemem przed znaleziskiem z Boxgrove była trudność w odróżnieniu celowej modyfikacji ludzkiej od naturalnych procesów, które zmodyfikowały kości. Z magazynu do laboratorium Ten fragment kości słonia odkryto na początku lat 90. XX wieku, ale dopiero niedawno, po dokładnym zbadaniu znalezisk z tego miejsca, rozpoznano go jako narzędzie. Naukowcy opublikowali właśnie swoje wnioski na łamach „Science Advances”. Skamieniałe narzędzie ma mniej więcej trójkątny kształt, mierzy około 11 centymetrów długości, sześć centymetrów długości i około trzech centymetrów grubości. Skąd wiadomo, że to prastare narzędzie? Naukowcy sięgnęli po dwie metody: skanowanie 3D, mikroskopię elektronową. W ten sposób przeanalizowano powierzchnię fragmentu kości. Naukowcy odkryli charakterystyczne nacięcia i ślady uderzeń, wskazujące na to, że narzędzie było używane przez jego pradziejowego właściciela. Do czego służyło prastare narzędzie? Analizy wykazały, że narzędzie to, pełniące funkcję miękkiego tłuczka, było wykorzystywane wielokrotnie do przywracania ostrości tępym narzędziom tnącym, stosowanym prawdopodobnie podczas obróbki rzeźnej zwierząt. Bezpośrednim dowodem na takie zastosowanie są liczne wgłębienia, nacięcia oraz wbite w strukturę kości drobne okruchy krzemienia. W ten sposób „odświeżano” lub wykańczano krawędzie aszelskich pięściaków. Dzięki elastyczności kości słonia, pozwalało ono na większą kontrolę podczas usuwania drobnych odłupków niż przy użyciu twardych młotków kamiennych. – To niezwykłe odkrycie ukazuje pomysłowość i zaradność naszych pradziejowych przodków. Posiadali oni nie tylko dogłębną wiedzę na temat lokalnych materiałów, ale także zaawansowaną wiedzę na temat wytwarzania wysoce wyrafinowanych narzędzi kamiennych. Kość słonia była rzadkim, ale niezwykle użytecznym surowcem i prawdopodobnie było to narzędzie o znacznej wartości – komentuje główny autor publikacji Simon Parfitt z Instytutu Archeologii na University College London i z Muzeum Historii Naturalnej. Kto wykonał kościane narzędzie? Narzędzie to zostało wykonane przez wczesnych ludzi zamieszkujących tereny dzisiejszego Boxgrove w okresie środkowego plejstocenu, około 480 000 lat temu. Narzędzie jest najprawdopodobniej dziełem Homo heidelbergensis, którzy posiadali znacznie większą wiedzę o materiałach organicznych i bardziej elastyczny repertuar technologiczny niż wcześniejsze populacje ludzkie mieszkające w tym rejonie Europy. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naukowe rozumienie Biblii
Odkrycia archeologiczne ogłoszone w 2025 roku rzucają nowe światło na wydarzenia i realia opisywane w Biblii. Znaleziska dokonane m.in. pod Bazyliką Grobu Świętego, na pustyni Negew, w Megiddo oraz w rejonie Mosulu skłaniają badaczy do ponownego namysłu nad historycznym kontekstem tekstów biblijnych.
Spis treści: Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii Odkrycia z zakresu archeologii biblijnej z 2025 roku kreślą żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego ślady – utrwalone w kamieniu i zapisane w tekstach – rozbrzmiewają echem przez tysiąclecia. Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie, uznawanej za wzniesioną nad miejscem ukrzyżowania i pochówku Jezusa, pozwalają zajrzeć w najwcześniejsze dzieje tego miejsca. Ukazują również, jak mogła wyglądać jego topografia, zanim w IV wieku wzniesiono kościół. Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym Wykopaliska prowadzone w innych regionach rzucają nowe światło na wczesne rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa – między innymi na ślady VII-wiecznego życia monastycznego w rejonie Zatoki Perskiej. Najnowsze badania wskazują również, jakimi szlakami mógł podróżować św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską na obszarze Cesarstwa Rzymskiego. Równocześnie zaawansowane technologie badawcze pogłębiają nasze rozumienie Zwojów znad Morza Martwego. Pomagają także odtworzyć rozległe sieci handlowe starożytnego świata, które wyjaśniają, dlaczego kość słoniowa tak często pojawia się na kartach Starego Testamentu. Razem odkrycia te tworzą przekonujący obraz materialnego zaplecza biblijnych opowieści. Jednocześnie zmieniają sposób postrzegania Biblii i historii powstania Pisma Świętego – nie tylko jako księgi wiary, lecz także jako jednego z fundamentalnych tekstów świata starożytnego. Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie jest miejscem chrześcijańskich pielgrzymek od czasu, gdy w IV wieku wzniósł ją cesarz Konstantyn. Przez stulecia była jednak wielokrotnie przebudowywana, a znaczna część jej obecnej formy pochodzi z XII-wiecznych prac krzyżowców. Dziś świątynia przechodzi szeroko zakrojoną renowację, której celem jest zabezpieczenie kruchych fundamentów dla przyszłych pokoleń. Dla archeologów to wyjątkowa okazja badawcza. Zespół kierowany przez prof. Francescę Romanę Stasollę z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska pod posadzką bazyliki. Badacze zdejmują kolejne warstwy nagromadzonej historii, starając się zrozumieć, jak to miejsce było wykorzystywane na przestrzeni tysiącleci. Odkryto między innymi ślady kamieniołomu z epoki żelaza, a w późniejszym okresie – teren przekształcony w obszar uprawny. Analiza archeobotaniczna wykazała obecność zbóż, winorośli i fig. Ustalenia te korespondują z opisem zawartym w Ewangelii Jana, według którego Jezus został ukrzyżowany w pobliżu ogrodu, a następnie pochowany w jego obrębie. Odkrycia z różnych regionów świata pozwalają odtworzyć złożony obraz wczesnego chrześcijaństwa, ukazując dynamikę przemieszczania się ludzi, idei i praktyk religijnych. W pobliżu Abu Zabi archeolodzy odkryli tynkowy krzyż sprzed około 1400 lat. Znajdował się on w sąsiedztwie kompleksu monastycznego z VII–VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas, co potwierdza obecność chrześcijaństwa w regionie jeszcze przed pojawieniem się islamu. W Turcji, na terenie starożytnego miasta Olympos, odsłonięto mozaikową posadzkę przy wejściu do V-wiecznego kościoła. Widniał na niej surowy napis: „Tylko ci, którzy kroczą właściwą drogą, mogą tu wejść”. Z kolei na pustyni Negew badacze odkryli hebanowe figurki w stylu afrykańskim, znalezione w chrześcijańskich grobach z IV–VII wieku n.e. Ich właściciele mogli pochodzić z Etiopii, co wskazuje na dalekosiężne kontakty kulturowe świata wczesnochrześcijańskiego. Naukowcy zaprezentowali także nowe narzędzie badawcze – otwarty zbiór danych o rzymskich drogach, nazwany Itiner-e. Umożliwia on wizualizację tras, którymi mógł podróżować apostoł Paweł podczas swoich misji. Pod koniec 2024 roku ogłoszono również odkrycie najstarszego dowodu obecności chrześcijaństwa na północ od Alp – srebrnego amuletu z grobu we Frankfurcie, datowanego na lata 230–260 n.e. Widniał na nim napis: „Święty, święty, święty! W imię Jezusa Chrystusa, Syna Bożego!”. Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego Zwoje znad Morza Martwego fascynują badaczy od momentu ich odkrycia w 1947 roku. Przez stulecia spoczywały w suchych jaskiniach pustyni Judzkiej, co sprzyjało ich wyjątkowemu zachowaniu. Tradycyjnie datowano je na okres od III wieku p.n.e. do II wieku n.e., jednak precyzyjne ustalenie wieku poszczególnych manuskryptów od dawna pozostawało poważnym wyzwaniem badawczym. W 2025 roku naukowcy zaprezentowali model oparty na sztucznej inteligencji, nazwany Enoch. Został on wytrenowany na rękopisach datowanych metodą radiowęglową, co pozwoliło porównać cechy pisma z wiarygodnymi punktami odniesienia. Uzyskane wyniki sugerują, że część zwojów może być starsza, niż dotąd przypuszczano, co ma istotne konsekwencje dla historii tekstu biblijnego i judaizmu okresu Drugiej Świątyni. W innym projekcie sztuczna inteligencja pomogła odnaleźć zaginiony hymn babiloński ku czci boga Marduka. Tekst, datowany na okres od VII do I wieku p.n.e., funkcjonował jako klasyczny utwór edukacyjny, kopiowany i studiowany przez kolejne pokolenia skrybów. Jego czas powstania pokrywa się z okresem, w którym Babilon podbił Królestwo Judy – wydarzeniem opisanym w Drugiej Księdze Królewskiej. Odkrycie to rzuca nowe światło na kontekst kulturowy i intelektualny świata, w którym powstawały teksty biblijne. Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa Kość słoniowa w Biblii jest wyrazistym symbolem bogactwa, władzy i luksusu. To z niej miał być wykonany tron króla Salomona, a w „Pieśni nad Pieśniami” pojawia się jako metafora cielesnego piękna: „Jego ciało jest jak gładka kość słoniowa, ozdobiona lapis lazuli”. Badania opublikowane w 2025 roku wykazały, że przez niemal tysiąc lat – między 1600 a 600 rokiem p.n.e. – kość słoniowa docierała do południowego Lewantu z Afryki Subsaharyjskiej. Handel ten prowadzili kupcy z Nubii, znanej w Biblii jako cywilizacja Kusz. Odkrycia te pozwalają lepiej zrozumieć, skąd pochodziły dobra luksusowe, które w tekstach biblijnych symbolizują prestiż i potęgę. Megiddo, utożsamiane w Apokalipsie z Armagedonem, było potężną twierdzą już w epoce brązu. W 2025 roku archeolodzy odkryli tam dużą ilość egipskiej ceramiki z VII wieku p.n.e. Może to stanowić materialny ślad obecności armii faraona Necho, który – według przekazu biblijnego – starł się w tym miejscu z królem Judy Jozjaszem. W pobliskiej lokalizacji odsłonięto również 5000-letnią tłocznię wina wykutą w skale oraz skarb przedmiotów ceremonialnych. Wśród nich znalazł się rzadki pojemnik w kształcie barana, wiązany z praktykami religijnymi Kananejczyków. Znaleziska te ukazują, jak handel, rytuał i bogactwo splatały się w świecie starożytnego Lewantu, który stanowił tło wielu opowieści biblijnych. Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii Sadzawka Siloe w Mieście Dawida pojawia się w Ewangelii Jana jako miejsce jednego z cudów Jezusa: – Idź, obmyj się w sadzawce Siloe. – Poszedł więc, obmył się i wrócił widząc. Badania radiowęglowe wykazały, że kamienna tama sadzawki powstała około 800 roku p.n.e. Jej budowę interpretuje się jako odpowiedź na zmiany klimatyczne oraz rosnącą potrzebę zabezpieczenia zasobów wody w Jerozolimie. Odkrycie to nadaje biblijnej relacji konkretny kontekst historyczny i infrastrukturalny. W Mosulu archeolodzy odsłonili monumentalny posąg lamassu – skrzydlatego byka z ludzką głową, mierzącego około 6,1 metra wysokości. Rzeźba pochodzi z pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., wielokrotnie wspominanego w Starym Testamencie. Historia Asarhaddona – młodszego syna wygnanego, a następnie wyniesionego na tron – przywodzi na myśl biblijną opowieść o Józefie. Odkrycie posągu potwierdza ogromne bogactwo i potęgę władcy, który odcisnął wyraźny ślad nie tylko w dziejach Mezopotamii, lecz także w narracji biblijnej. Z kolei podczas przesiewania ziemi na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie odnaleziono fragment asyryjskiej tabliczki zapisanej pismem klinowym. To część listu, w którym król Asyrii wzywa władcę Judy do uregulowania zaległego trybutu: „Drogi królu Judy, prześlij zaległe płatności niezwłocznie, do pierwszego dnia miesiąca aw. W przeciwnym razie konsekwencje będą surowe” . Znalezisko to stanowi rzadkie, bezpośrednie świadectwo głosu imperium, które w sposób realny i często brutalny ingerowało w losy biblijnego Izraela. Źródło: National Geographic
Ludzie łowili rekiny już 7000 lat temu. Dowód znaleziono na… pustyni
Naukowcy z Czech przebadali masowy grób z czasów neolitu w Omanie. Analiza izotopowa wykazała, że dieta pochowanych w nim ludzi mogła składać się z ryb drapieżnych, w tym rekinów. Badacze sugerują, że to najwcześniejszy dowód na to, że ludzie łowili i jedli te niebezpieczne zwierzęta.
Zespół archeologów z Czeskiej Akademii Nauk prowadził badania dużego, megalitycznego grobowca w dolinie Wadi Nafūn w Omanie, datowanego na pierwszą połowę 5. tysiąclecia p.n.e. Wykopaliska na tym stanowisku trwają nieprzerwanie od 2020 roku. W kurhanie badacze zidentyfikowali szczątki nawet 70 osób w różnym wieku. Okazało się, że w grobie tym składano ludzi przez ok. 300 lat. Co skrywał najstarszy grobowiec Arabii? Wiek grobowca czyni go najstarszym w południowej części Półwyspu Arabskiego. Naukowcy podkreślają, że stanowisko to jest istną kopalnią wiedzy o neolitycznych społecznościach. – Zabytek ten jest czymś więcej niż tylko miejscem pochówku. Stał się kluczowym źródłem informacji na temat strategii przetrwania, wzorców mobilności, zachowań rytualnych i adaptacji do środowiska w pierwszej połowie piątego tysiąclecia p.n.e. – podkreślają autorzy odkrycia w artykule opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Naukowcy uważają ponadto, że stanowisko pełniło funkcję miejsca rytualnego, jednoczącego wiele neolitycznych grup w południowej Arabii. – Ten grobowiec nie został wzniesiony przez jedną małą grupę. Reprezentuje współpracę oraz wspólne wierzenia – podkreśla dr Alžběta Danielisova, kierowniczka badań. Zęby i izotopy Naukowcy postanowili dowiedzieć się więcej o życiu społeczności, które zostały pochowane w megalitycznym grobie. Pobrali w tym celu próbki zębów i fragmenty różnych kości od kilkunastu osobników. Wykorzystując zaawansowaną analizę stabilnych izotopów węgla, tlenu, strontu i azotu, naukowcy zrekonstruowali zarówno dietę, jak i wzorce tego, jak i gdzie przemieszczali się ci ludzie. Rekiny podstawą diety na… pustyni – Wyniki były uderzające. Sygnatury izotopowe ujawniły niezwykle wysoki udział stworzeń morskich w diecie, pomimo śródlądowego położenia stanowiska – mówi dr Danielisova. – Co więcej, podwyższone wartości izotopów azotu wskazywały na spożycie białka z samego szczytu morskiego łańcucha pokarmowego – dodaje badaczka sugerując, że neolityczni ludzie zamieszkujący tę krainę łowili nie tylko małe ryby, ale także drapieżniki, takie jak rekiny pływające w Morzu Arabskim. Na podstawie analiz izotopowych naukowcy stwierdzili również, że mięso tego zwierzęcia nie było sporadycznym źródłem pożywienia, lecz podstawą diety neolitycznej w tym regionie. – Wartości izotopów sugerują regularne spożywanie drapieżników szczytowych, najprawdopodobniej rekinów – wyjaśnia Danielisova. Co naprawdę wynika z analiz izotopowych? Jednocześnie badacze podkreślają, że wnioski te opierają się na analizach pośrednich, a dalsze badania – m.in. biomolekularne analizy kamienia nazębnego – mogą dostarczyć jeszcze bardziej bezpośrednich dowodów na spożywanie mięsa rekinów. – Badanie pokazuje, jak ludzka innowacyjność i zdolność adaptacji pozwoliły populacjom neolitycznym rozwijać się w środowiskach wcześniej uważanych za trudne do życia – podkreślają w artykule uczeni. Rekiny jako symbol i pożywienie Hipotezę zespołu wspierają również znaleziska archeologiczne z samego grobowca i jego otoczenia. Wśród nich znajdują się zawieszki wykonane z zębów rekinów, w tym żarłacza białego i żarłacza tygrysiego, kolce płaszczek oraz inne artefakty związane z rybołówstwem. – Wszystkie te przedmioty sugerują zarówno symboliczne, jak i praktyczne relacje między społecznością a dużymi zwierzętami morskimi – podkreślają autorzy badań. Jeśli dalsze analizy potwierdzą te ustalenia, odkrycie z Wadi Nafūn znacząco zmieni nasze rozumienie neolitu w suchych regionach Bliskiego Wschodu. Pokazuje bowiem, że społeczności sprzed 7000 lat potrafiły łączyć mobilny tryb życia, złożone rytuały i zaawansowane strategie pozyskiwania pożywienia, w tym polowania na jedne z najgroźniejszych zwierząt mórz i oceanów. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Rzymianie głęboko w Germanii. Nie powinno ich tam być, a jednak odkryto ich obozy
Naukowcy odkryli w Saksonii-Anhalt w Niemczech coś, czego szukano od dekad. Po raz pierwszy udało się zlokalizować rzymskie obozy marszowe tak daleko na północny wschód Europy. To dowód, że legiony rzymskie zapuszczały się w głąb dzikiej Germanii znacznie później, niż sądziliśmy.
Najnowsze znaleziska ogłoszone przez Landowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii (Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA) w Saksonii-Anhalt w Niemczech naprawdę robi wrażenie i sporo zmienia w naszym postrzeganiu rzymskiej obecności w „barbarzyńskiej” Europie. Do tego stopnia, że nawet w komunikacie tego urzędu napisano, że jest to „znalezisko o randze sensacji archeologicznej”. Jak wygląda odkrycie? W miejscowościach Aken, Trabitz i Deersheim na terenie Saksonii-Anhalt badacze zlokalizowali zarysy rzymskich obozów marszowych. Obozy marszowe były wysoce ustandaryzowanymi instalacjami obronnymi, które rzymskie wojsko zakładało codziennie po osiągnięciu celu marszu. Konstrukcje te miały zazwyczaj prostokątny kształt z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami oraz wewnętrzny układ dróg przecinających się przy budynku sztabowym. Rozmieszczenie takich obozów w odstępach około 20 kilometrów pozwala współczesnym badaczom rekonstruować trasy rzymskich wypraw w głąb Germanii. Kluczowym dowodem wizualnym są geometryczne zarysy struktur widoczne na zdjęciach lotniczych i satelitarnych, które odróżniają się od innych obiektów archeologicznych. Nie tylko archeologia lotnicza W latach 2024 i 2025 przeprowadzono celowe wykopaliska archeologiczne w celu potwierdzenia charakteru tych odkryć. Podczas badań archeolodzy odsłonili charakterystyczne dla rzymskiej inżynierii wojskowej rowy o profilu w kształcie litery V. Z kolei w wyniku systematycznych poszukiwań z użyciem wykrywaczy metali zabezpieczono łącznie ponad 1500 pojedynczych zabytków. Większość znalezisk stanowią przedmioty żelazne, wśród których dominuje bardzo duża liczba gwoździ oraz bełtów. Odnaleziono liczne gwoździe z sandałów rzymskich legionistów, które żołnierze często gubili podczas codziennych marszów. Z ziemi wydobyto również kilka fragmentów rzymskich fibul, czyli ozdobnych zapinek służących do spinania szat. Moneta kluczowym dowodem na obecność Rzymian Do najcenniejszych zabytków ruchomych należą monety rzymskie z czasów panowania cesarzy Antoninusa Piusa, Marka Aureliusza oraz Karakalli. Srebrny denar Karakalli wybity około 213 roku n.e. stał się dla naukowców kluczowym dowodem na obecność legionów w tym regionie w III wieku. Znaczenie odkrycia obozów marszowych To odkrycie jest przełomowe, ponieważ dostarcza pierwszych fizycznych dowodów na obecność rzymskich legionów na obszarze dzisiejszej Saksonii-Anhalt. Wcześniej historycy znali jedynie pisemne wzmianki o wyprawach nad Łabę, jednak brakowało im konkretnych śladów architektonicznych w tym regionie. Zidentyfikowane obozy stanowią obecnie najbardziej wysunięte na północny wschód rzymskie fortyfikacje odnalezione na terenach wolnej Germanii. Kluczowe jest to, że znaleziska potwierdzają rzymską aktywność wojskową jeszcze w III wieku n.e., co zmienia dotychczasowe postrzeganie historii tego obszaru. Przed tym odkryciem badacze zakładali, że wyprawy wojenne cesarza Karakalli ograniczały się wyłącznie do terenów położonych blisko rzymskiej granicy, czyli limesu. Nowe dane dowodzą jednak, że rzymskie wojska prowadziły operacje o znacznie większym zasięgu, docierając setki kilometrów w głąb terytorium germańskiego. Wyniki tych badań zmuszają naukowców do rewizji wiedzy o skali rzymskiej obecności militarnej w dorzeczu środkowej Łaby i Soławy. Warto wspomnieć, że te niemieckie ustalenia ukazują w nowym świetle znaleziska ekwipunku rzymskich legionistów w Polsce ogłoszone w 2018 r. przez zespół prof. Bartosza Kontnego z UW. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Badania DNA dotyczące pochodzenia Słowian, skarby i zagadkowa średniowieczna rzeźba. Oto kluczowe odkrycia archeologiczne 2025 roku
Badania genetyczne dotyczące pochodzenia Słowian. Odkrycie aż trzech bezcennych skarbów w ciągu kilku tygodniu w okolicach Kalisza. Znalezisko w Jeziorze Lednica rzeźby w kształcie ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski. Między innymi takie sukcesy znalazły się wśród najważniejszych archeologicznych dokonań minionego roku. Właśnie rozstrzygnięto plebiscyt „Archeologiczne Sensacje 2025”.
W czwartek rozstrzygnięto szóstą edycję plebiscytu „Archeologiczne Sensacje” organizowanego przez kwartalnik „Archeologia Żywa” – czasopismo skierowane do pasjonatów archeologii i nauk pokrewnych. Konkurs ma na celu wskazanie najciekawszych odkryć, projektów, publikacji i przedsięwzięć związanych z działalnością polskich archeologów w 2025 roku. Archeologia to nie tylko wykopaliska – Tegoroczna edycja pokazuje bardzo wyraźnie, że archeologia nie jest dziś zamknięta w wykopie ani w publikacjach naukowych. To dziedzina, która coraz świadomiej komunikuje się z odbiorcą – mówi „National Geographic Polska” redaktor naczelny „Archeologii Żywej” dr Radosław Biel. W jego ocenie szczególnie cenne są projekty, które potrafią połączyć rzetelność badań z nowoczesnym językiem opowieści o przeszłości. – W roku jubileuszu koronacji Bolesława Chrobrego widać też było wyraźnie, jak silnie archeologia uczestniczy w rozmowie o początkach państwa i narodowej tożsamości. To dobry sygnał, że nauka i media popularnonaukowe coraz częściej mówią jednym, odpowiedzialnym głosem – podkreśla dr Biel. Zwycięzcy plebiscytu „Archeologiczne Sensacje 2025” W tegorocznej edycji plebiscytu jury wzięło pod uwagę blisko 300 wydarzeń, odkryć i inicjatyw związanych z rodzimą archeologią w Polsce i za granicą. Spośród nich kapituła wyłoniła po sześć nominacji w każdej z dziesięciu kategorii, tworząc listę obejmującą łącznie 60 finalistów. Następnie przeprowadzono internetowe głosowanie, w którym oddano blisko 4 tysiące głosów. Dopisano je jako dodatkowy głos jury do ostatecznego wyniku. Wyniki opublikowano w formie materiału wideo dostępnego publicznie online na kanale YouTube @ArcheologiaZywa. Zwycięzcy plebiscytu „Archeologiczne Sensacje 2025” w poszczególnych kategoriach: Najważniejsza premiera dziedzictwa 2025 – Kraków (Małopolskie) – „Międzymurze. Podziemia Wawelu” (nowa stała wystawa na Zamku Królewskim na Wawelu); Najskuteczniej popularyzowane badania 2025 – jezioro Lednica (Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy); Unikatowy artefakt 2025 – Jezioro Lednica (Wielkopolskie) – belka z podobizną ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski, (Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy); Najciekawszy projekt rozpoczęty w 2025 – „Srebrzysty świt. Gospodarka kruszcowa w państwie Piastów” (projekt kierowany przez dr Ewelinę Miśtę-Jakubowską, Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego); Najlepsza wystawa czasowa 2024 – „Góra Zyndrama. Tajemnicza twierdza sprzed 3700 lat” (Muzeum Śląskie w Katowicach, we współpracy z Instytutem Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego); Najważniejsza książka 2025 – Agnieszka Krzemińska, „Homo (nie tylko) sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach” (Wydawnictwo Literackie); Najważniejszy skarb 2025 – trzy skarby w pięć tygodni – okolice Kalisza (Wielkopolskie) (Stowarzyszenie Poszukiwaczy Śladów Historii „Denar Kalisz”); Najlepsze archeologiczne zdjęcie 2025 – „Twarz z głębin Lednickiego Jeziora” (fot. Centrum Archeologii Podwodnej UMK); Najważniejsze zagraniczne odkrycie polskich archeologów 2025 – Çatalhöyük (Turcja) – dominująca rola kobiet w słynnej neolitycznej osadzie (badania opublikowane w „Science” z udziałem polskich naukowców z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu); Najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce 2025 – Gródek (Lubelskie) – najstarsze słowiańskie pochówki szkieletowe i projekt HistoGenes (badania stanowiska prowadziło Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie we współpracy z Instytutem Archeologii UMCS i Uniwersytetem Rzeszowskim; wyniki dalszych analiz, realizowanych w ramach międzynarodowego projektu HistoGenes z udziałem także innych polskich ośrodków, opublikowano w czasopiśmie „Nature”). „Jedyna taka inicjatywa w Polsce” Celem „Archeologicznych Sensacji” jest nie tylko wyróżnienie przełomowych odkryć i inicjatyw, ale także pokazanie, jak różnorodna i dynamiczna jest współczesna archeologia – od badań terenowych, przez analizy laboratoryjne, po nowoczesne formy popularyzacji wiedzy. Wśród nagradzanych i wyróżnianych znalazły się zarówno projekty stricte naukowe, jak i działania skutecznie docierające do szerokiego grona odbiorców. „Archeologiczne Sensacje” funkcjonują w formie plebiscytu nieprzerwanie od 2019 roku i pozostają jedyną inicjatywą tego typu w Polsce, angażującą tak szerokie grono redakcji, dziennikarzy, popularyzatorów i twórców treści, którzy na co dzień działają w różnych, często konkurencyjnych mediach. W jury znaleźli się m.in. Katarzyna Kobylecka (Program I Polskiego Radia), Szymon Słodowy („Historyczny Top”), Anna Ślązak (PAP, „Nauka w Polsce”), Szymon Zdziebłowski („National Geographic Polska”). Źródło: Archeologia Żywa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli olbrzymi zbiór artefaktów z czasów rzymskich. Bez nich broń legionistów byłaby tępa
Archeolodzy odkryli w północnej Anglii pozostałości rzymskiego centrum produkcyjnego, które uległo zapomnieniu. Nad brzegiem rzeki Wear odnaleźli setki osełek, które służyły do ostrzenia broni legionistów. To największy zbiór takich przedmiotów znany z tej części Europy.
Od I do początków V w. n.e. Rzymianie okupowali duże tereny Brytanii, włączając część Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. To za ich czasów powstało tam wiele miast na bazie obozów wojskowych. Takie właśnie korzenie ma współczesny Londyn. Obecność ta odcisnęła tam silne piętno, co odnotowują brytyjscy archeolodzy – pozostałości po Rzymianach są bardzo częste w czasie wszelkich projektów badawczych. Tak też było i tym razem. Nietypowy skarb w telewizji Skarby kojarzą się nam z reguły z monetami ukrytymi w glinianych garncach. Ten odkryty właśnie przez zespół badaczy m.in. z Uniwersytetu w Durham we wsi Offerton hrabstwie Tyne and Wear w północnej Anglii, wygląda nieco inaczej. Wykopaliska trwały sześć miesięcy w 2025 roku i zaprezentowano je w ramach popularnonaukowego cyklu „Digging for Britain” na kanale BBC. Największy „skarbiec” osełek w tej części Europy Zdradźmy zatem, jak wyglądał skarb, a w zasadzie skarby. Podczas wykopalisk wydobyto: ponad 800 osełek; 11 kamiennych kotwic. Osełki to kamienne bloki służące do ostrzenia narzędzi i broni. To odkrycie, ze względu na ich liczbę, jest wyjątkowe w skali całej Europy Północno-Zachodniej. Osełki były w tamtych czasach tak niezbędne, jak dzisiaj energia elektryczna. Używano ich wszędzie: w domach, handlu, rolnictwie, a nawet w medycynie. Przede wszystkim jednak były kluczowe dla rzymskiej armii – bez nich miecze i włócznie byłyby tępe. Skala znaleziska sugeruje, że Offerton było kluczowym centrum produkcyjnym takich przedmiotów. Jak „nakłonić” piasek do mówienia? Aby potwierdzić, że znaleziska pochodzą z czasów rzymskich, archeolodzy musieli zbadać warstwy ziemi. Zastosowano nowatorską metodę datowania OSL (optycznie stymulowana luminescencja). Metoda ta mierzy, kiedy dany minerał ostatni raz miał kontakt ze światłem słonecznym. Przez lata spędzone pod ziemią minerały gromadzą energię. W laboratorium, po stymulacji światłem, oddają ją w postaci słabego blasku. Ten blask pozwala naukowcom precyzyjnie określić, jak długo dany przedmiot był ukryty przed światem. Wyniki badań osadów pod osełkami wskazały na lata 42–184 n.e., a samej warstwy z osełkami na lata 104–238 n.e. To okres największej potęgi Rzymian w Brytanii. Standardy sprzed tysiącleci Badania ujawniły, że po drugiej stronie rzeki znajdował się kamieniołom piaskowca. To prawdopodobnie pierwsze odkryte w Brytanii miejsce, gdzie celowo wydobywano kamień do masowej produkcji osełek. Naukowcy znaleźli tam przedmioty na każdym etapie obróbki. Były tam naturalne bloki, ale też gładkie, niemal gotowe produkty. W kamieniołomach znaleziono też porzucone osełki, które nie spełniały standardów rzymskiej armii. Dlaczego armia rzymska tak rygorystycznie podchodziła do jednolitych wymiarów osełek? Świadczy to o tym, że wojsko nie akceptowało półśrodków i wymagało narzędzi o precyzyjnie określonych parametrach. Utrzymanie jednolitych wymiarów było niezbędne do sprawnego zarządzania dostawami dla legionów stacjonujących w Brytanii. Źródło: Durham University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Prastare trujące strzały mają 60 tysięcy lat. Nie stworzono ich, by zabijały natychmiast
Naukowcy odkryli bezpośrednie dowody na użycie zatrutych strzał sprzed 60 000 lat. To rewolucja w naszej wiedzy o ewolucji człowieka. Użycie trucizny było przełomem technologicznym. Dowodzi niezwykłej wiedzy łowców i zbieraczy.
Zastosowanie trucizny można uznać za szczytowe osiągnięcie technologii łowieckiej w okresie paleolitu. Dotychczas najwcześniejsze bezpośrednie dowody na taką praktykę były o wiele tysiącleci późniejsze. Wśród nich jest, mający około 24 tysiące lat, obiekt określany mianem „aplikatora trucizny”, pochodzący z Border Cave w RPA. Warto zaznaczyć, że identyfikacja rośliny w tym przypadku jest nadal przedmiotem debaty. Kolejne znaleziska tego typu mają zaledwie kilka tysięcy lat. Dlatego nowe znalezisko jest tak ważne. Toksyczny koktajl sprzed 60 000 Lat Groty, na których są ślady trucizny, archeolodzy wydobyli w schronisku skalnym Umhlatuzana w KwaZulu-Natal w Republice Południowej Afryce. Groty są kwarcowe i naukowcy określają je mikrolitami, ze względu na niewielkie wymiary. Pochodzą z warstw datowanych na 60 tys. lat. Na pięciu z dziesięciu analizowanych mikrolitów wykryto toksyczne alkaloidy roślinne. Substancje te pochodzą wyłącznie z roślin z rodziny Amaryllidaceae, rosnących w Afryce Południowej. Ich wykrycie nie było łatwe – użyto zaawansowanej analizy mikrobiologicznej i chemicznej, w tym chromatografii gazowej ze spektrometrią mas. Badacze musieli pracować z niesamowicie niewielkimi pozostałościami trucizny – ważącymi poniżej 100 μg. Pochodzenie trucizny Najbardziej prawdopodobnym źródłem trucizny jest roślina Boophone disticha, znana lokalnie jako „trująca cebulka”. Jest to roślina obficie występująca w regionie i udokumentowana historycznie jako trucizna nakładana na strzały kilkaset lat temu. Trucizna dowodem na myślenie abstrakcyjne Jak przebiegało polowanie z zatrutymi strzałami dziesiątki tysięcy lat temu? Substancja nie zabijała zwierzęcia od razu. Trafione osobniki uciekały, a trucizna działała z opóźnieniem, osłabiając ofiarę. Zapewne w ten sposób polowano na groźniejsze zwierzęta, których trafienie strzałą nie nie gwarantowało sukcesu. Być może łowcy tropili ofiary przez wiele godzin, zanim je dopadli. Jedno jest pewnie: użycie trucizny było dowodem na zaawansowane myślenie abstrakcyjne. Nasi przodkowie musieli posiadać wiedzę i zastosować odpowiednią procedurę w celu przygotowania trucizny i jej użycia. „Użycie zatrutej broni myśliwskiej stanowi niezwykłą innowację w strategiach zdobywania mięsa i od wieków intryguje badaczy. Ostatnie prace neurokognitywne podkreślają, jak technologia może przyczynić się do naszego zrozumienia rozwoju złożoności technicznej i poznawczej” – piszą naukowcy, którzy są autorami badania na łamach „Science Advances”. Badanie to podkreśla złożoność strategii przetrwania i funkcji poznawczych u ludzi w Afryce, ponieważ wymagało zaawansowanego planowania i rozumowania przyczynowo-skutkowego Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W Danii odkryto wrak gigantycznego statku z czasów średniowiecza. Powstał z drewna z dzisiejszej Polski
Przez 600 lat wody koło Kopenhagi skrywały niewiarygodny sekret. Archeolodzy z Danii odkryli olbrzymi średniowieczny „superstatek”. To największa jednostka tego typu rozpoznana do tej pory. Część drewna do jej wykonania pochodziła z dzisiejszej Polski.
W średniowieczu transport morski był siłą napędową handlu międzynarodowego. Centralnym elementem tego systemu był kogi, nazywane „superstatkami” epoki. Był to zaawansowany typ statku. Opracowano go w rejonie Morza Północnego. Dzięki jego konstrukcji można było przewozić ogromne ilości towarów. Ten transport był wydajny i tani. Wcześniej na długich trasach przewożono towary luksusowe. Kogi zmienił tę zasadę. Nagłe stało się opłacalne przewożenie dóbr codziennych na duże odległości. Były to na przykład cegły, drewno, sól. Można więc je porównać do dzisiejszych kontenerowców, które transportują większość towarów na świecie. Wyjątkowy statek z czasów bitwy pod Grunwaldem Tę wyjątkową kogę odkryto w Sundzie, cieśninie między Danią a Szwecją. Miejsce to jest dobrze znane fanom skandynawskich seriali kryminalnych ze względu na produkcję „Most nad Sundem”. Archeolodzy od razu wiedzieli, że to nie jest zwykły wrak. Statek o tak wielkiej pojemności musiał należeć do zorganizowanej struktury handlowej. Odkryty wrak nazwano Svælget 2. Ma on wymiary, które potwierdzają, że kogi mogły osiągać ekstremalne rozmiary. Statek mierzy około 28 metrów długości. Ma 9 metrów szerokości i 6 metrów wysokości. Zbudowano go około 1410 roku, a więc wtedy, gdy rozegrała się słynna bitwa pod Grunwaldem. Jednostka ta była w stanie przetransportować nawet 300 ton towaru. Oznacza to, że jest to największa koga, jaką kiedykolwiek odkryto na świecie. Co wiemy o statku? Z analizy drewna wiemy, że Svælget 2 powstał w Holandii. Natomiast drewno do wykonania statku pozyskano z Pomorza, czyli dzisiejszej Polski (był to dąb) oraz Holandii. Z kolei ramy statku, zwane też wręgami, pochodziły z Holandii. Pochodzenie drewna jest dowodem na złożoną sieć handlową w Europie Północnej w XV wieku. Zaginiony ładunek gigantycznego statku Chociaż w obrębie wraku nie znaleziono ładunku, statek był na pewno kupiecki. Archeolodzy nie znaleźli śladów wykorzystania go do celów wojennych. Brak balastu sugeruje, że był on wypełniony ciężkimi towarami. Svælget 2 jest wyjątkowo dobrze zachowany. Spoczywał na głębokości 13 metrów. Piasek chronił go od stępki po reling, co jest rzadkością. Dzięki temu znaleziono części takielunku, czyli systemu lin, który pozwala kontrolować żagiel. To daje unikatową szansę, aby zrozumieć, jak wyposażano największe kogi. Zaskoczenia wewnątrz wraku Po raz pierwszy znaleziono też archeologiczne dowody na istnienie rufowego kasztelu. Wcześniej znaliśmy te drewniane platformy tylko z rysunków. Taka konstrukcja dawała załodze schronienie i chroniła ją przed złą pogodą. Wielką niespodzianką był też kambuz, czyli kuchnia. Jest to najwcześniejszy przykład takiej ceglanej kuchni znaleziony w wodach Danii. Pozwalała ona załodze gotować ciepłe posiłki na otwartym ogniu. Oznaczało to znaczną poprawę komfortu dla marynarzy, którzy zwykle jedli tylko suszone, zimne jedzenie. W pobliżu kambuza odkopano garnki z brązu i ceramiczne miski. Znaleziono też resztki ryb i mięsa. Co teraz stanie się z kogą? Wrak statku Svælget 2 został wydobyty z dna morskiego. Archeolodzy podwodni prowadzili wykopaliska, podczas których usuwali wiekowy piasek i muł. Obecnie elementy statku są poddawane konserwacji w Muzeum Narodowym w Brede. Źródło: Muzeum Łodzi Wikingów w Roskilde Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przełom w badaniach nad początkami dwunożności. Przodek człowieka zszedł z drzewa bardzo wcześnie
Dwunożność jest uważana za umiejętność, która doprowadziła do powstania współczesnego człowieka. Naukowcy mają dowody na to, że nasz przodek poruszał się w ten sposób już nawet 7 mln lat temu.
Szczątki należące do gatunku Sahelanthropus tchadensis odkryto na początku XXI wieku na pustyni Dżurab w Czadzie. Była to zasługa zespołu paleontologów z Uniwersytetu w Poitiers. Początkowo opublikowano tylko informacje dotyczące czaszki, żuchwy i zębów. Badacze uznali spoczywające obok kości kończyn za należące do innego gatunku. Teraz zrewidowano ten pogląd. Inni naukowcy napisali na ten temat artykuł w czasopiśmie „Science Advances”. Baardzo start przodek człowieka Naukowcy analizujący czaszkę Sahelanthropus tchadensis sugerowali już po odkryciu szczątków, że może być to najwcześniejszy przypuszczalny hominin, czyli przodek człowieka. Miał on mózg wielkości szympansa. Już wtedy sugerowano, że to stworzenie było dwunożne, ale pozostawało to kwestią otwartą. Gorąca debata nad szczątkami Dwie dekady od odkrycia badacze z New York University przyjrzeli się innym szczątkom znalezionym razem z czaszką: kościom przedramienia oraz kości udowej. Te nowe analizy sprowokowały gorącą debatę. Jedni eksperci promowali dowody na wczesną dwunożność, inni kwestionowali status Sahelanthropusa jako hominina. Badanie przeprowadzone przez antropologów pod kierownictwem prof. Scotta Williamsa z New York University miało na celu rozwiązanie tej zagadki. Przełom w analizie kości Zespół badawczy zastosował zaawansowane metody, w tym technologię obrazowania 3D, aby szczegółowo zbadać kształt i cechy kości udowej i przedramienia. Okazało się, że kości kończyn są co prawda podobne pod względem zewnętrznego kształtu do kości szympansów, lecz dojrzano w nich trzy cechy, które są silnym dowodem na przystosowanie do dwunożności. A mianowicie: guzek udowy – ten element stanowi punkt zaczepienia dla więzadła biodrowo-udowego. Jest to największe i najsilniejsze więzadło w ludzkim ciele, kluczowe dla utrzymania wyprostowanej postawy i chodzenia. Dotychczas ten guzek zidentyfikowano tylko u homininów; kość udowa sahelanthropa miała silne wewnętrzne „skręcenie”. Ta cecha występuje tylko w zakresie typowym dla homininów i pomaga w skierowaniu nóg do przodu, co ułatwia chodzenie; analiza 3D potwierdziła obecność cech związanych z mięśniami pośladkowymi, które są podobne do tych u wczesnych homininów. Mięśnie te pomagają stabilizować biodra podczas stania, chodzenia i biegania. – Nasza analiza tych skamieniałości dostarcza bezpośrednich dowodów na to, że sahelantrop mógł chodzić na dwóch nogach. To dowodzi, że dwunożność wyewoluowała wcześnie w naszej linii rozwojowej i od przodka, który wyglądał najbardziej podobnie do dzisiejszych szympansów i bonobo – zaznacza Williams. Dodatkowym dowodem na dwunożność są proporcje kończyn. Małpy mają zazwyczaj długie ręce i krótkie nogi. Sahelanthropus miał natomiast stosunkowo długą kość udową w porównaniu do kości przedramienia, podobnie jak u wczesnego przodka człowieka, australopiteka. Implikacje dla ewolucji człowieka – Sahelanthropus tchadensis był zasadniczo dwunożną małpą, posiadającą mózg wielkości szympansa i prawdopodobnie spędzającą znaczną część czasu na drzewach, żerując i szukając schronienia – mówi Scott Williams. Ekspert dodaje, że Sahelanthropus był przystosowany do dwunożnej postawy i poruszania się na ziemi. Czy to najstarszy dowód na dwunożność? Naukowcy pewnie nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Średniowieczni Indianie też trzymali w domach papugi. Po co?
Okazało się, że trzymanie w domu kolorowych ptaków nie jest jedynie domeną współczesnych ludzi. Indianie Pueblo z terenów dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku hodowali ary i inne papugi w specjalnych, ogrzewanych pomieszczeniach. Miały wyjątkowe miejsce w codziennym życiu.
Związek pradawnych Indian z ptakami został właśnie potwierdzony. Badania archeologiczne prowadzone w Kanionie Chaco w Nowym Meksyku udowodnił, że papugi nie były tylko zwykłymi zwierzętami domowymi – ich obecność wiązała się z głęboką symboliką, ceremoniami i wysokim statusem społecznym. Czemu były aż tak cenione? Kolorowe ptaki w indiańskich domach – skąd się tam wzięły? Zespół badaczy pod kierownictwem dr Katelyn Bishop postanowił poddać reanalizie archiwalne i zooarcheologiczne dane dotyczących szczątków papug odnalezionych w Kanionie Chaco – jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w całych Stanach Zjednoczonych. To słynący z monumentalnych budowli, ogromny kompleks zabudowań zamieszkiwanym przez Indian z kultury Pueblo od około 800 do 1150 roku naszej ery. Celem było zrozumienie, jaką rolę ptaki odgrywały w ich życiu. Zidentyfikowano łącznie 45 ptaków: 42 ary żółtoskrzydłe i 3 meksykanki czerwonoczelne. Co ciekawe, żadna z nich naturalnie nie występuje w tym regionie. Musiały zostać specjalnie sprowadzone z Meksyku czy innych regionów Ameryki Środkowej. Naukowcy sugerują, że ptaki te były przeznaczone do celów ceremonialnych i odgrywały rolę w mitologii oraz religii Puebloan. Analiza ponad 2 481 kości wykazała brak jakichkolwiek śladów rozczłonkowania. Ptaki nie były rzeźne – nie stanowiły pożywienia. Składano je w całości, co ponownie sugeruje rytualne znaczenie. Kto mógł sobie pozwolić na papugi? Szczątki ptaków odnaleziono w specjalnie przygotowanych pomieszczeniach w tzw. wielkich domach. Były one wyposażone w tynkowane ściany oraz elementy grzewcze, co wskazuje na troskę o dobrostan ptaków, szczególnie w chłodniejszym klimacie regionu. Trzymanie papug w wielkich domach wskazuje na ich wyjątkowy status. Odkryto, że wiele osobników zostało pochowanych w sposób intencjonalny, a niektóre szczątki znaleziono w warstwach odchodów i resztek pokarmu, co wskazuje, że ptaki żyły tam długi czas. Papugi hodowano przez około 250 lat, a ich wiek wahał się od 11–12 miesięcy do ponad 25 lat. Wyjątkowa symbolika ptaków w kulturze Indian Dr Bishop przywołała dane etnograficzne i etnohistoryczne, według których kolor czerwony ar był kojarzony ze słońcem, a barwa niebieska i żółta – z tęczą, deszczem i siłami przyrody. Wierzono, że obecność papugi przynosi pomyślność, a jej pióra mają właściwości ochronne i magiczne. Symbolem niektórych klanów były właśnie ary. Naukowcy uważają, że papugi były wykorzystywane podczas specjalnych ceremonii religijnych, a ich piór używano jako amuletów, ozdób czy przedmiotów ofiarnych. Z uwagi na ich umiejętność naśladowania ludzkiej mowy i dźwięków, ptaki te postrzegano jako pośredników między światem ludzi i duchów. Zwyczaje trzymania ptaków w innych częściach świata Tradycja trzymania papug w domach nie ogranicza się tylko do Ameryki Północnej. Już w pierwszym tysiącleciu p.n.e. papugi udomowiono w Indiach, Chinach i Persji. Szczególnie w Indiach papugi były czczone jako święte ptaki, towarzyszyły elitom i często pojawiały się w sztuce oraz literaturze. Badanie poświęcone papugom z Kanionu Chaco jest częścią większego projektu związanego z ptakami. Oprócz ar ważne były również indyki, orły, jastrzębie, żurawie, gołębie, dzięcioły, przepiórki czy różnorodne ptaki śpiewające. Wszystko wskazuje na szerokie znaczenie ptaków w życiu duchowym i codziennym pradawnych Indian Pueblo. W ptakach jest coś, co nas – ludzi – niezmiennie, od tysiącleci, inspiruje. Źródło: KIVA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Podwodna budowla jak z Atlantydy. Wyjątkowe odkrycie u wybrzeży Francji
Geologiczna zagadka z dna Oceanu Atlantyckiego została rozwiązana. Struktura o długości ponad 100 metrów okazała się granitowym murem zbudowanym przez ludy zbieracko-łowieckie ponad 7 tys. lat temu. Odkrycie nie tylko pozwala lepiej zrozumieć funkcjonowanie prehistorycznych nadmorskich społeczności, lecz także pobudza wyobraźnię, inspirując historie o podwodnych miastach-widmach.
W 2024 roku na dnie Morza Bałtyckiego u wybrzeży Niemiec został odnaleziony kamienny mur liczący aż 10 000 lat. Podwodna konstrukcja zszokowała naukowców swoim wiekiem, którzy okrzyknęli ją najstarszą tego typu strukturą na świecie. Teraz – w jeszcze bardziej zachodniej części Europy – została odnaleziona budowla o podobnym kształcie do tej z Morza Bałtyckiego. Oba znaleziska, a przede wszystkim miejsce ich odnalezienia, są idealnym dowodem na zmieniające się warunki geograficzne. Zatopiony mur Budowla, która została odkryta na dnie Oceanu Atlantyckiego u wybrzeży francuskiej wyspy Île de Sein to mur o długości ponad 100 metrów. U swojej podstawy obiekt ma aż ok. 20 metrów szerokości i średnio 2 metry wysokości. W okolicy muru odkryte zostały również pojedyncze pionowe granitowe struktury — monolity, które wystają na 1,8 metra ponad górną granicę głównej budowli. Budowa tak dużego obiektu wymagała pracy i mobilizacji dużej grupy osób. Osiadła społeczność musiała wykazać się dużymi – jak na tamten okres – umiejętnościami pracy kolektywnej. Współautor badania, archeolog Yvan Pailler z Uniwersytetu Bretanii Zachodniej podkreśla, że społeczeństwo musiało być niezwykle dobrze zorganizowane, by wykonać mur. „Został zbudowany przez bardzo dobrze zorganizowane społeczeństwo zbieracko-łowieckie, które osiadało na stałe, gdy pozwalały na to zasoby. Albo przez jedną z neolitycznych populacji, które przybyły tu około 5000 r. p.n.e.” – przypuszcza. Jakie było pierwotne przeznaczenie muru? Pierwotne zastosowanie nowo odkrytej konstrukcji nie jest jeszcze naukowcom znane. Podobnie jak w przypadku bałtyckiego znaleziska, gdzie — według badaczy — budowla spełniała funkcje łowieckie, również w tym przypadku archeologowie kierują swoje podejrzenia w stronę takiego przeznaczenia. Mur, który dziś znajduje się około 9 metrów pod powierzchnią wody, w okresie użytkowania — między 5800 a 5300 r. p.n.e. — znajdował się na suchym lądzie, w strefie pomiędzy linią niskiej i wysokiej wody u brzegu wyspy. Takie umiejscowienie budowli mogło pomagać w zatrzymywaniu ryb podczas odpływu. Pailler w rozmowie z Agence France-Presse mówi o wyjątkowości nowego odkrycia, które rzuca nowe światło na nasz stan wiedzy. „To bardzo interesujące odkrycie, które otwiera nowe perspektywy dla archeologii podwodnej i pomaga nam lepiej zrozumieć, jak zorganizowane były społeczności nadmorskie” – podkreśla. Bretońskie legendy W czasach, kiedy odnaleziony mur został wybudowany, poziom Oceanu Atlantyckiego był o około 7 metrów niższy niż obecnie, a wyspa Île de Sein aż 14 razy większa. Proces podnoszenia się poziomu wody mógł wpływać na zalewanie przeróżnych obiektów stworzonych przez społeczności zamieszkujące tamte tereny. Nic więc dziwnego, że wśród mieszkańców współczesnej Bretanii krążą legendy o zatopionych miastach. Najpopularniejsze z nich — Ys — miało znajdować się na dnie zatoki Douarnenez, raptem kilka kilometrów od wyspy, przy której znaleziono mur. Według autorów badania zjawisko porzucenia całych domostw, spowodowane podwyższeniem poziomu morza, trwale zakorzeniło się w pamięci tamtejszych mieszkańców. Opowieści o tamtych wydarzeniach mogły być przekazywane z pokolenia na pokolenie aż po czasy współczesne, gdy historie o zatopionych miastach zaczęły funkcjonować jako legendy. Badacze apelują zatem o bliższe przyjrzenie się temu zjawisku i podjęcie prób naukowego opracowania mechanizmów przekazywania takich narracji. Źródła: Smithsonian, BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naszą wiedzę o Biblii
Od ogrodu przy Grobie Pańskim, po nowe datowanie Zwojów znad Morza Martwego – ostatnie badania dają szczegółowy wgląd w historie związane z Biblią. Jak mijający rok zmienił naszą wizję wydarzeń opisanych w Piśmie Świętym?
Spis treści: W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Starożytne sieci handlu kością słoniową Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Znaleziska archeologiczne z 2025 roku dotyczące Biblii malują żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego echa tysiącleci odbijają się w kamieniach i tekstach. W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie, która prawdopodobnie powstała w miejscu ukrzyżowania i pochówku Jezusa, nadal dają wgląd w najwcześniejsze fazy istnienia tego miejsca. Dowiadujemy się, jak mogła wyglądać lokalna topografia przed wzniesieniem kościoła w IV wieku. Wykopaliska archeologiczne w innych lokalizacjach ukazują wczesną ekspansję chrześcijaństwa na świecie, w tym ślady życia monastycznego z VII wieku w Zatoce Perskiej. Nowe badania ujawniają również drogi, którymi mógł poruszać się podczas swojej misji św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską w Cesarstwie Rzymskim. Tymczasem zaawansowane nowe technologie wzbogacają naszą wiedzę o zwojach znad Morza Martwego, a nawet rzucają światło na rozległe szlaki handlowe, które mogłyby wyjaśnić sporą obecność kości słoniowej w Starym Testamencie. Te nowe odkrycia i badania oferują fascynujący wgląd w materialne realia opowieści biblijnych, zmieniając nasze rozumienie Pisma Świętego, zarówno jako księgi wiary, jak i podstawowego tekstu starożytnego świata. Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Bazylika Grobu Pańskiego w Jerozolimie była miejscem chrześcijańskich pielgrzymek i nabożeństw od czasu jej wybudowania przez rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego w IV wieku. Jednak wieki odcisnęły swoje piętno. Znaczna część obecnej konstrukcji została wykonana przez krzyżowców w XII wieku. A miejsce to przechodzi obecnie gruntowną renowację. Wszystko po to, aby wzmocnić jego chwiejne, niszczejące fundamenty dla przyszłych pokoleń. To rzadka i cenna okazja dla archeologów, którzy obecnie pracują nad odkryciem starożytnych tajemnic tego miejsca. Zespół pod kierownictwem profesor Franceski Romany Stasolli z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska archeologiczne pod posadzką budowli. Odsłania kolejne warstwy historii i bada, jak miejsce to było użytkowane przez tysiąclecia. Zespół odkrył na przykład ślady kamieniołomu z epoki żelaza, który z czasem przekształcił się w miejsce uprawy. Dokładniej rzecz ujmując, analiza archeobotaniczna, czyli badanie starożytnych roślin, ujawniła dowody na obecność zbóż, winogron i fig. Jest to zgodne ze szczegółami podanymi w Ewangelii Jana, która mówi, że Jezus został ukrzyżowany obok, a następnie pochowany w ogrodzie. – Ewangelia wspomina o zielonym terenie między Kalwarią a grobem, a my zidentyfikowaliśmy te pola uprawne – powiedziała Stasolla w wywiadzie dla „Times of Israel”. Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Dalekosiężne znaleziska z wielu regionów dały wgląd w świat wczesnego chrześcijaństwa. Razem tworzą obraz witalności i dynamiki idei, a także różnorodności ludów, które przyjęły rodzącą się religię. Archeolodzy z okolic Abu Zabi odkryli 1400-letni gipsowy krzyż w pobliżu kompleksu klasztornego z VII i VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas. To potwierdza, że ​​domy były częścią klasztoru i świadczy o rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa w regionie przed nadejściem islamu. Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Inne znaczące odkrycia tego roku rzucają dodatkowe światło na rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa. Chrześcijanie w Olimpie Na przykład w Turcji archeolodzy pracujący w starożytnym mieście Olimp odkryli oszałamiającą mozaikową posadzkę przy wejściu do kościoła chrześcijańskiego z V wieku. Napisano na niej: „Tylko ci, którzy podążają właściwą drogą, mogą tu wejść”. Afrykańscy chrześcijanie w Izraelu Archeolodzy pracujący na pustyni Negew w Izraelu odkryli również hebanowe figurki w stylu afrykańskim w grobach chrześcijańskich z okresu między IV a VII wiekiem n.e., czyli z okresu bizantyjskiego. Ich właściciele mogli pierwotnie pochodzić z Etiopii. Jak badacze wytropili trasę św. Pawła? Naukowcy przedstawili również nowy sposób analizy powiązań między wczesnymi wspólnotami chrześcijańskimi. A to dzięki zaktualizowanemu i ogólnodostępnemu zbiorowi danych o drogach rzymskich. Itiner-e to poręczne narzędzie do wizualizacji dróg, którymi apostoł Paweł podróżował podczas swojej misji w rozległym Imperium Rzymskim. Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Zwoje znad Morza Martwego są przedmiotem wielkiej fascynacji od czasu ich ponownego odkrycia w 1947 roku. Spędziły setki lat w suchych, pustynnych jaskiniach. Naukowcy zazwyczaj datują powstanie tych starożytnych tekstów religijnych na okres między III wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e. Datowanie poszczególnych rękopisów jest trudne – w samych tekstach znajduje się niewiele wskazówek, a datowanie radiowęglowe wszystkich z nich jest niepraktyczne. W tym roku zespół naukowców ogłosił powstanie przełomowego narzędzia. Nosi nazwę Enoch. Nazwę narzędzia zaczerpnięto od imienia proroka Starego Testamentu i ojca Matuzalema. Ten oparty na sztucznej inteligencji model bierze pod uwagę zarówno daty radiowęglowe, jak i paleografię, czyli styl pisma. Z modelu wynika, że wiele zwojów jest starszych, niż wcześniej sądzono. Starożytne sieci handlu kością słoniową Kość słoniowa pojawia się w Biblii wielokrotnie jako symbol wielkiego bogactwa i luksusu. Tron ​​króla Salomona miał być wykonany z tego materiału, a w „Pieśni nad pieśniami” nabiera on nawet erotycznego wydźwięku: „Ręce jego jak walce ze złota, wysadzane drogimi kamieniami. Tors jego – rzeźba z kości słoniowej, pokryta szafirami”. Ale skąd kość słoniowa się wzięła? W 2025 roku interdyscyplinarny zespół badaczy opublikował obszerne badanie, w którym przeanalizowano setki przedmiotów z kości słoniowej z południowego Lewantu. Naukowy doszli do wniosku, że przez tysiąc lat, między 1600 a 600 r. p.n.e., odpowiedzią była Afryka Subsaharyjska. A konkretnie kupcy z Nubii, znanej w Starym Testamencie jako Kusz. Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Starożytne miasto Megiddo może być najlepiej znane w świecie anglojęzycznym pod grecką nazwą, pod którą pojawia się w Księdze Objawienia: Armagedon. Jednak Megiddo, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ma bogatą historię sięgającą III tysiąclecia p.n.e. i wczesnej epoki brązu. Wówczas było potężną twierdzą Kananejczyków, często pojawiających się w Starym Testamencie jako antagoniści Izraelitów. W 2025 roku archeolodzy pracujący na tym stanowisku odkryli ogromną warstwę ceramiki egipskiej z VII wieku p.n.e. To intrygujące, ponieważ w Biblii Megiddo jest miejscem krwawej bitwy między królem Jozjaszem a faraonem Necho, która zakończyła się śmiercią Jozjasza. Ale nie ma żadnych dowodów archeologicznych potwierdzających to wydarzenie. Odkryta ceramika sugeruje, że armia egipska mogła stacjonować we właściwym miejscu i czasie. Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Sadzawka Siloam w Mieście Dawida, na południe od murów Jerozolimy, pojawia się w Biblii w nowotestamentowej Ewangelii Jana. Według tego fragmentu jest to miejsce jednego z cudów Jezusa. W dziewiątym rozdziale Ewangelii Jana Jezus mówi człowiekowi niewidomemu od urodzenia, aby „obmył się w sadzawce Siloam”. Fragment kontynuuje: „On więc odszedł, obmył się i wrócił widząc”. W tym roku naukowcy ogłosili, że metodą radiowęglową ustalili wiek kamiennej zapory basenu na 800 r. p.n.e. To sugeruje, że została ona wybudowana w ramach dobrze zorganizowanej reakcji na ówczesne wstrząsy klimatyczne. Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Archeolodzy pracujący we współczesnym Mosulu w Iraku ogłosili odkrycie prawdopodobnie największego znanego nowoasyryjskiego lamassu – ogromnego kamiennego posągu o wysokości 6 metrów. Przedstawia hybrydę z ciałem uskrzydlonego byka i ludzką głową. Naukowcy znaleźli tę masywną rzeźbę w miejscu, które prawdopodobnie należało do pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., który pojawia się kilkakrotnie w Starym Testamencie. Jak zauważyli bibliści, historia Asarhaddona naśladuje dzieje Józefa ze Starego Testamentu. Podobnie jak Józef, asyryjski król był młodszym synem, faworyzowanym przez ojca, wypędzonym z domu i zubożałym, zanim został nieoczekiwanym królem. Odkrycie ogromnego lamassu świadczy o niewiarygodnym bogactwie i potędze, jakimi dysponował Asarhaddon, co stanowiło ważny element jego biblijnej biografii. W tym tekście wykorzystano tłumaczenie na język polski z Biblii Tysiąclecia Online (Poznań 2003). Źródło: National Geographic
Niezwykłe odkrycie, które zmienia historię Irlandii: ponad 600 domostw sprzed 3 tys. lat
Na terenie prehistorycznego grodziska Brusselstown Ring w Irlandii odkryto ślady wskazujące na istnienie proto-miasta sprzed ponad 3 tysięcy lat. Zidentyfikowano około 600 domniemanych platform pod zabudowę mieszkalną na obszarze położonym na południe od Dublina. To bezprecedensowe znalezisko. Odkrycie to rzuca nowe światło na skalę i charakter osadnictwa w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza.
Do odkrycia doszło na terenie prehistorycznego grodziska Brusselstown Ring w hrabstwie Wicklow. Obszar ten charakteryzuje się silnie urzeźbionym krajobrazem, składającym się z licznych wzgórz i dolin. Taka forma ukształtowania terenu od wieków sprzyjała zabudowie na tamtych terenach. Osady ulokowane na wzgórzach zaczęły powstawać już w około 3700 r. p.n.e., a ich ślady zauważamy w wielu współczesnych stanowiskach archeologicznych. Jak wygląda Brusselstown Ring? Osadę otaczają dwa szeroko rozstawione wały obronne. Grodzisko jest wyjątkowo rozległe – zewnętrzne obwarowania obejmują nie tylko Brusselstown, ale również inne prehistoryczne osiedle położone na sąsiednim wzgórzu. Tak rozległe rozwiązanie jest wręcz niespotykane w Irlandii i Wielkiej Brytanii. Wnętrze osady nie jest puste. Najnowsze badania lotnicze ujawniły ponad 600 domniemanych platform pod zabudowę ulokowanych w Brusselstown Ring. 98 z takich miejsc zlokalizowano wewnątrz wewnętrznego pierścienia, a 509 pomiędzy wewnętrznym i zewnętrznym wałem. Archeolożka dr Cherie Edwards z Uniwersytetu Queen’s w Belfaście zaznacza, że nowe odkrycie wyróżnia się na tle innych znanych dotąd kompleksów osadniczych na terenie Irlandii i Wielkiej Brytanii. Badaczka podkreśla: „Wzorzec ten wyraźnie kontrastuje z bardziej typową formą prehistorycznych osiedli w Irlandii, które zazwyczaj składają się z jednego do pięciu domostw. Takie dane sugerują, że proto-miejski rozwój w Europie Północnej mógł rozpocząć się niemal 500 lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.” Dalsze badania nad osadą Po zidentyfikowaniu bezprecedensowej liczby platform pod domostwa wewnątrz osady, zespół naukowców rozpoczął przeprowadzanie badań mających na celu lepsze zrozumienie charakteru stanowiska i zależności zachodzących w tamtejszych prehistorycznym społeczeństwie. Aby odpowiedzieć na te pytania, badacze przeanalizowali datowania radiowęglowe i przeprowadzili cztery wykopaliska sondażowe. Wykopy archeologiczne zostały celowo wykonane w domach o różnej średnicy – taka technika miałaby pomóc w stwierdzeniu poważnych różnic pomiędzy mieszkańcami o odmiennej wielkości posiadłości. Zróżnicowanie architektoniczne miałoby wiązać się z różnicami w ilości lub rodzaju znajdowanych zabytków. Mimo, że wyraźnych różnic nie stwierdzono, to datowanie radiowęglowe pokazało, że domy wszystkich rozmiarów były użytkowane w jednym czasie. Oznacza to, że w tym samym momencie osada była zamieszkiwana przez populacje skupioną w aż 600 domostwach. To wyraźny dowód na istnienie prehistorycznego społeczeństwa skupionego w czymś na kształt dzisiejszych metropolii. Tajemnicza cysterna na wodę Wśród domostw o regularnych kształtach, badacze odkryli strukturę, która rozmiarem nie przypomina typowych, kolistych zabudowań na tym stanowisku. Kształt i wielkość tajemniczego odkrycia pozwoliły naukowcom wysnuć hipotezę: znaleziskiem może być cysterna na wodę. Podobne budowle były już znajdywane w innych częściach Europy i pomagały prehistorycznym społecznościom utrzymywać stałe źródło słodkiej wody. Gdyby podejrzenie naukowców okazało się prawdziwe, mielibyśmy do czynienia z pierwszym takim obiektem odkrytym w irlandzkim grodzisku. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Upadek cywilizacji Majów to mit? Archeologia rzuca nowe światło na ich dalsze losy
Cywilizacja Majów wcale nie upadła – to wnioski, które rzucają nowe światło na historię Mezoameryki. Najnowsze odkrycia archeologów pokazują, że Majowie nie zniknęli, lecz przez wieki dostosowywali się do zmieniających się warunków.
Spis treści: Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Co się stało z Mayapanem? Zamiast spektakularnego upadku, jaki znamy z podręczników, naukowcy coraz częściej mówią o transformacji i przetrwaniu cywilizacji Majów. Badania prowadzone na terenie Gwatemali i Meksyku pokazują, że wiele miast Majów funkcjonowało znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono. Dziedzictwo tej kultury – język, tradycje, rytuały – przetrwało i wciąż jest obecne w społecznościach lokalnych. Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Według podręcznikowej osi czasu kultura Majów osiągnęła swój szczyt, zwany okresem klasycznym, pomiędzy rokiem 200 i 900. W ciągu następnego stulecia ośrodki miejskie uległy rozpadowi. Według niektórych relacji Majowie zniknęli, co naukowcy tłumaczyli zmianami klimatycznymi, przeludnieniem i konfliktami politycznymi. Majańska cywilizacja odrodziła się w okresie postklasycznym, co trwało do przybycia kolonizatorów hiszpańskich około 1540 roku, ale podobno nie zbliżyła się do czasów swojej świetności. Co ciekawe, nowa analiza populacji górnej części Półwyspu Jukatan dostarcza dowodów na to, że Majowie z okresu klasycznego tak naprawdę nigdy nie upadli i nie zniknęli. Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Niektóre miasta postklasyczne powstały z popiołów swoich poprzedników. Delgado Kú i jego współpracownicy od jakiegoś czasu badają historię Majów na Półwyspie Jukatan. W szczególności skupiają się na Mayapanie, jednej z ostatnich dużych stolic zbudowanych na tym obszarze przed hiszpańską kolonizacją. Postklasyczne miasto zostało założone w XII wieku jako koalicja samorządów lokalnych, w tym niektórych klanów rodzinnych, które obaliły władców poprzedniej dużej stolicy – Chichén Itzá. Po upadku Chichén Itzá w 1050 roku susza mocno dotknęła ten obszar. Kiedy deszcz wrócił w 1180 roku, Mayapan stał się imponującym miastem. Oprócz dużych piramid, takich jak Świątynia Kukulkan, obszar miejski był otoczony murem o długości 9,5 km, który ledwo mógł pomieścić mieszkańców. Jak dodaje prof. Marilyn Masson, współautorka badania i archeolożka ze State University of Nowy Jork w Albany, niektóre dzielnice wykraczały poza chroniony obszar. Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Według badaczy historia Mayapanu zaprzecza poglądowi, że Majowie zniknęli. Lub nawet że postklasyczni Majowie na półwyspie Jukatan byli w jakiś sposób gorsi od mieszkańców wcześniejszych klasycznych miast na południowych nizinach, takich jak Tikal w Gwatemali. – Usłyszysz, że cywilizacja Majów zakończyła się w roku 1000 n.e. Tak się nie stało – mówi prof. Masson. – Okres postklasyczny to historia sukcesu w zakresie odporności i ożywienia na północy w czasie późnej państwowości Majów. Aby lepiej zrozumieć, co wydarzyło się w regionie, autorzy badania postanowili lepiej poznać miejscową populację i to, jak zmieniała się w czasie. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Journal of Anthropological Archaeology” (wydanie z grudnia 2024 r.) zespół przeanalizował wcześniejsze próby mapowania populacji regionu, koncentrując się na dziesięcioleciach obejmujących upadek Chichén Itzá i powstanie Mayapanu. Przeprowadzili także własne badania na obszarze blisko 39 kilometrów kwadratowych wokół Mayapanu, używając technologii lidar, która pozwala przejrzeć gęstą dżunglę i ujawnić lokalizacje starożytnych miast. Następnie zbadali 30 procent tego obszaru w poszukiwaniu ceramiki, którą mogliby wykorzystać do datowania domów i wiosek. Podczas gdy populacja miast takich jak Chichén Itzá i Mayapan znacznie się przekształciła na przestrzeni lat, naukowcy odkryli, że populacja wiejska, która zapewniała ludzi i zasoby dla tych stolic, nie zmieniła się zbytnio między epokami. Obecnie lasy zajmują dużą część obszaru pomiędzy nowoczesnymi miastami, ale wówczas większość mieszkańców wsi mogła dostrzec domy sąsiadów ze swojego podwórka. Prof. Masson porównuje taki obrazek z dzisiejszymi brytyjskimi wsiami. – Nie była gęsta, ale ciągła – mówi o zniszczonej sieci domów, miast i wiosek, które badali. Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Masson sugeruje, że po upadku miast-państw znaczna część wiedzy instytucjonalnej została zachowana, gdy administratorzy przenieśli się na okoliczne obszary wiejskie. Kiedy nadszedł czas budowy nowej stolicy, niektórzy z tych ludzi lub ich potomkowie pomogli w odbudowie struktury instytucjonalnej. – To naprawdę ekscytujące odkrycie – mówi dr Elizabeth Paris, archeolożka z Uniwersytetu w Calgary, która pracowała w Mayapanie. Jak dodaje, wzrost liczby ludności na terenach wiejskich między okresami Chichén Itzá i Mayapan prawdopodobnie trwał znacznie dłużej i mógł powtórzyć się po upadku potężnych miast okresu klasycznego, takich jak Tikal i Calakmul. – Pod pewnymi względami rzeczywiście się zmienili, ale pod innymi względami sposób, w jaki postępowali, pozostaje niezwykle stabilny na przestrzeni wieków – mówi. Gdy królestwa upadły, inne miejsca wypełniały próżnię. Archeolożka podkreśla, że społeczność Majów nie doświadczała całkowitej dewastacji. Badanie pokazuje, co się dzieje, gdy archeolodzy patrzą na miasta w szerszym kontekście, a nie tylko na największe zabytki. – Badając region jako całość, dowiesz się znacznie więcej, nawet o piramidach – dodaje dr Paris. Co się stało z Mayapanem? Rząd koalicyjny Mayapanu nie przetrwał. Gdzieś pomiędzy 1441 a 1461 rokiem klan zwany Xiu ostatecznie zbuntował się i zabił wielu członków rodziny Cocom, która rządziła miastem. Chociaż ludzie nadal mieszkali w częściach otoczonego murami miasta, struktura władzy i kontrola, jaką Mayapan sprawował nad okolicą, zostały złamane. Inne badania wykazały, że kiedy upadła dynastia polityczna Mayapanu, ludzie ponownie przenieśli się na wieś. Okres kolonialny przyniósł drastyczne zmiany w społeczeństwie na Jukatanie, ale współcześni potomkowie Majów zachowali w regionie pewne starożytne rytuały. Miasto Telchaquillo, leżące obok ruin Mayapanu, jest wciąż zamieszkane przez osoby posługujące się językiem Majów. – Udało nam się udowodnić, że wiele aspektów kulturowych nie zmieniło się nawet dzisiaj – podsumowuje Pedro Delgado. – Jestem dumna, że ​​jestem Majanką i mogę badać pozostałości tego, czego dokonali nasi przodkowie. Źródło: National Geographic, Journal of Anthropological Archaeology Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
6 odkryć archeologicznych, które zadziwiły świat w 2025 roku. Wśród nich zaginiony faraoński grobowiec
Nowoczesne narzędzia i tradycyjne wykopaliska pozwoliły odkryć królewskie grobowce, wraki statków z czasów II wojny światowej i najstarszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, egipski genom. Poznajcie sześć najważniejszych odkryć archeologicznych według National Geographic.
Spis treści: Grobowiec królewski w Belize może należeć do założyciela Caracol, króla Majów Poszukiwania Kleopatry prowadzą do odkrycia zatopionego portu u wybrzeży Egiptu Wraki statków z II wojny światowej dają wgląd w śmiertelną kampanię na Guadalcanal Odnaleziono zaginiony grobowiec faraona Totmesa II „Pole dziur” w Andach rzuca światło na ekonomię Inków Najstarszy i najpełniejszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, starożytny genom Egipcjan Najnowocześniejsze narzędzia naukowe odmieniły archeologię w tym roku: sekwencjonowanie starożytnego DNA pozwoliło na odtworzenie pochodzenia Egipcjanina, który żył u zarania ery piramid. Największe odkrycia archeologiczne 2025 roku: od głębin oceanów po piaski pustyni Zdjęcia satelitarne uchwyciły ślady potężnych, starożytnych pułapek myśliwskich rozrzuconych po Andach. Mapowanie podwodne przywróciło widoczność zatopionych okrętów wojennych z czasów II wojny światowej i odsłoniło zatopiony port, który może kryć wskazówki dotyczące miejsca spoczynku Kleopatry. Jednak wiele największych odkryć w 2025 roku pochodziło również z klasycznych wykopalisk. W Belize, podczas badań przy piramidzie w Caracol, odkryto komnatę zawierającą królewski pochówek Majów. W pobliżu Doliny Królów w Egipcie archeolodzy odkryli ostatni zaginiony grobowiec faraona z XVIII dynastii. Wszystkie te odkrycia wskazują, jak wiele ludzkiej historii wciąż kryje się w głębokich wodach, gęstych dżunglach i piaskach pustyni, czekając na odkrycie. Oto niektóre z najciekawszych i najbardziej ekscytujących odkryć archeologicznych z 2025 roku. Grobowiec królewski w Belize może należeć do założyciela Caracol, króla Majów Archeolodzy Arlen i Diane Chase z Uniwersytetu w Houston od prawie 40 lat prowadzą wykopaliska w starożytnych budowlach Majów w Caracol, w dżunglach współczesnego Belize. W tym roku ogłosili jedno z największych dotychczasowych odkryć: 1700-letni grobowiec królewski, datowany na około 330-350 r. n.e. Uważają, że należał on do słynnego władcy Te K’ab Chaaka. W pokrytym cynobrem grobowcu naukowcy znaleźli roztrzaskaną mozaikową maskę pośmiertną wykonaną z jadeitu i muszli, jadeitowe kolczyki oraz kości starszego mężczyzny, którego czaszka została umieszczona w glinianym naczyniu. Jeśli ich przeczucia są słuszne i szczątki rzeczywiście należą do Te K’ab Chaaka, oznaczałoby to, że odkryli założyciela dynastii Majów, która rządziła miastem przez prawie 500 lat. Znaleziska w tym miejscu – a konkretnie pochówek kremacyjny i zielone obsydianowe ostrza – dostarczają również wskazówek co do możliwego związku między żyjącymi tam wówczas Majami a odległym, ale potężnym miastem Teotihuacan. Poszukiwania Kleopatry prowadzą do odkrycia zatopionego portu u wybrzeży Egiptu Od powstania dynastii Majów po upadek królestwa Ptolemeuszów w Egipcie: w tym roku archeolodzy dokonali również odkrycia, które może pomóc w zlokalizowaniu grobowca królowej Kleopatry. Od dwóch dekad badaczka National Geographic Kathleen Martínez poszukuje miejsca ostatniego spoczynku Kleopatry – nie w Aleksandrii, gdzie według większości naukowców została pochowana, lecz w mało znanej pobliskiej świątyni Taposiris Magna. Jej poszukiwania doprowadziły ją nad Morze Śródziemne, gdzie wraz z zespołem znalazła zatopiony port pochodzący z czasów panowania królowej. Archeolodzy podwodni pod przewodnictwem Boba Ballarda, badacza National Geographic, zmapowali wypolerowane podłogi, wysokie kolumny i kotwice pod falami. Znalezisko, które zostało pokazane w filmie dokumentalnym National Geographic „Ostatnia tajemnica Kleopatry”, przedstawia Taposiris Magna jako ważny węzeł morski, a także ośrodek religijny. To odkrycie, jak twierdzi Martinez, wzmacnia argument, że Kleopatra wybrała to miejsce na swój grobowiec. To, czy jej szczątki znajdują się gdzieś na morzu, jest pytaniem, na które odpowiedź mogą dać jedynie dalsze badania. Wraki statków z II wojny światowej dają wgląd w śmiertelną kampanię na Guadalcanal Oprócz poszukiwań Kleopatry, Ballard poprowadził w lipcu wyprawę głębinową do cieśniny Iron Bottom Sound na Wyspach Salomona, aby zbadać zatopione okręty z czasów II wojny światowej. Na dnie morskim znajduje się dostojne cmentarzysko ponad stu okrętów alianckich i japońskich zniszczonych podczas bitwy o Guadalcanal. Niektóre z nich nie były widziane od lat 40. XX wieku. Podczas tej wyprawy Ballard i jego zespół na pokładzie E/V Nautilus, korzystając z zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych (ROV), zbadali 13 wraków, w tym niszczyciel Teruzuki Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii i roztrzaskany dziób USS New Orleans. Zespół archeologów podwodnych ponownie odwiedził australijski krążownik HMAS Canberra, zatopiony podczas katastrofalnej bitwy o wyspę Savo, i zbadał wrak USS DeHaven, jednego z ostatnich okrętów utraconych w kampanii Guadalcanal. Eksploracje podkreślają zarówno taktyczną historię wojny na Pacyfiku, jak i jej koszt ludzki: w sześciomiesięcznej walce o Guadalcanal zginęło ponad 27 000 osób. Odnaleziono zaginiony grobowiec faraona Totmesa II Choć poszukiwania Kleopatry wciąż trwają, w tym roku w końcu odnaleziono innego egipskiego władcę. Grobowiec króla Totmesa II pozostawał nieodkryty przez archeologów przez ponad wiek, zanim połączony zespół brytyjsko-egipski ogłosił jego odkrycie w lutym tego roku. Totmes II, którego żoną i przyrodnią siostrą była słynna królowa (a później faraon) Hatszepsut, panował w latach 1493–1479 p.n.e., na początku XVIII dynastii. To pierwszy królewski grobowiec od czasów Tutanchamona, który znaleziono w pobliżu słynnej Doliny Królów, położonej niedaleko Luksoru. Wewnątrz archeolodzy natknęli się na ściany pokryte hieroglifami i malowidło przedstawiające niebiańskie sklepienie. „Pole dziur” w Andach rzuca światło na ekonomię Inków W Andach ludzie kształtowali całe krajobrazy, aby koordynować handel, obliczać daniny i chwytać nieuchwytne ofiary. W Peru naukowcy być może w końcu rozwiązali zagadkę ogromnego „Pasa Dołów” rozsianego po odległym zboczu góry zwanej Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Uważa się, że około 5000 otworów służyło jako rynek i system rozliczeniowy przez lud Chincha, a później zostało rozbudowane przez Inków. Zdjęcia lotnicze otworów zostały opublikowane w numerze National Geographic z 1933 roku. Niedawno naukowcy wykorzystali drony, aby zobaczyć otwory z góry. Mapowanie dronów i analiza szczątków roślin sugerują, że w dołach niegdyś przechowywano kosze z towarami i że mogą być one powiązane ze starożytną metodą liczenia, widoczną na zawiązanych sznurkach zwanych kipu. Daleko na południu, w dorzeczu rzeki Camarones w Chile, zdjęcia satelitarne doprowadziły archeologa do 76 kamiennych struktur w kształcie litery V, które uważano za „chacu”, duże pułapki myśliwskie. Starożytni ludzie, którzy tam mieszkali, używali kamiennych murów o długości 150 metrów do zaganiania dzikich wikunii, małych zwierząt przypominających lamy, do okrągłych zagród, gdzie były zabijane. Te dwa odkrycia ilustrują, jak starożytne społeczeństwa andyjskie przez pokolenia kształtowały ziemię, aby zaspokoić swoje potrzeby. Najstarszy i najpełniejszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, starożytny genom Egipcjan W grobowcu wykutym w wapiennym wzgórzu na nekropolii Nuwayrat w Egipcie archeolodzy znaleźli ceramiczne naczynie. Wewnątrz znajdował się szkielet mężczyzny z okresu Starego Państwa, sprzed około 4500 lat. W jednym z zębów tego mężczyzny naukowcy znaleźli genetyczną kapsułę czasu, która oferuje najwcześniejszy i najpełniejszy jak dotąd wgląd w pochodzenie starożytnego Egipcjanina. Analiza wykazała, że ​​80 procent DNA mężczyzny pochodziło z neolitycznych grup zamieszkujących północną Afrykę, a 20 procent z populacji zamieszkujących Azję Zachodnią. Naukowcy wykorzystali również skan 3D twarzy mężczyzny z Nuwayrat, aby zrekonstruować jego możliwy wygląd (pomijając jednak kolor włosów i skóry, które ich zdaniem były bardziej spekulatywne). Podkreślili jednak, że nie był on reprezentatywny dla wszystkich ludzi zamieszkujących wówczas tereny wzdłuż Nilu. Badacze nie są pewni, dlaczego mężczyzna został pochowany w naczyniu. Jednak obciążenia kości wskazują na to, że wykonywał wiele powtarzalnych czynności wymagających wyginania do tyłu, co pozwala wnioskować, że prawdopodobnie był zdolnym garncarzem (a raczej nie budowniczym piramid). Źródło: National Geographic
Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
To chrześcijaństwo rozpowszechniło kulturę tatuażu u dzieci – chociaż obecnie może wydawać się to kontrintuicyjne. Dzięki nowemu odkryciu archeologów wiemy, że Nubijczycy – wcześni chrześcijanie zamieszkujący dolinę Nilu – tatuowali policzki i czoła swoich niemowląt i małych dzieci. Kiedyś tatuaż miał zupełnie inną rolę niż obecnie.
Ludzie używają tatuaży, by zaznaczyć swoją tożsamość, przekonania religijne czy opowiedzieć historię swojego życia. Dowody archeologiczne wskazują, że praktyki tatuowania towarzyszą ludzkości od tysięcy lat, a chrześcijanie tatuowali nawet dzieci. To nieznany do tej pory element historii. Tatuaże u dzieci w chrześcijańskiej Nubii Na terenie dzisiejszego Sudanu znajdowała się niegdyś Nubia: kraina ta wspomniana jest nawet w Starym Testamencie, a konkretnie w Księdze Rodzaju. To właśnie tam archeolodzy przebadali ponad tysiąc pochówków datowanych na okres VII–IX wiek n.e., kiedy to Nubia była ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Wśród badanych szczątków aż 19% osób w osadzie Kulubnarti miało tatuaże. Najbardziej zaskakujące jest odkrycie tatuaży u dzieci – zarówno u kilkumiesięcznych niemowląt, jak i kilkulatków, w tym u 3-letniej dziewczynki. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania udało się zidentyfikować tatuaże nawet na skórze ulegającej degradacji przez setki lat. Metoda ta pozwoliła ujawnić wzory geometryczne oraz punkty na czole, policzkach i skroniach dzieci – miejscach bardzo eksponowanych, które miały podkreślać przynależność do określonej wspólnoty religijnej i społecznej. Chrześcijaństwo zmieniło i unowocześniło praktyki tatuażu Praktyka tatuażu w Nubii ewoluowała pod wpływem rozprzestrzeniającego się w VII wieku chrześcijaństwa. Wcześniej tatuaże nosiły głównie kobiety, a znaki – składające się z kropek i motywów przyrodniczych – nanoszono w sposób dyskretny. Po wprowadzeniu nowej religii tatuaże stały się bardziej widoczne i powszechne, także u niemowląt i dzieci obojga płci. Zmianie uległa również technika tatuowania. Dawniej stosowano metodę wielokrotnego nakłuwania skóry pojedynczym ostrzem, co skutkowało powolnym i żmudnym procesem. W czasach chrześcijańskich prawdopodobnie używano ostrzejszych narzędzi przypominających końcówkę noża, co umożliwiało szybsze wykonanie wzorów. Jak i po co tatuowano dzieci? Tatuaże u dzieci w Nubii nie były wyłącznie ozdobą – ich obecność wiązała się z ważnymi obrzędami przejścia, rytuałami inicjacyjnymi oraz podkreślała przynależność do konkretnej wspólnoty. Były także symbolem wiary – przyjęcie chrześcijaństwa spowodowało, że tatuaże zaczęły odgrywać rolę znaku rozpoznawczego chrześcijan w regionie. Stały się elementem budowania tożsamości, niosąc ze sobą przesłanie o sile tradycji i przekonaniach danej grupy. Wzory tatuaży na twarzach dzieci miały zazwyczaj formę prostych kształtów geometrycznych – kropek, linii, czasem motywów roślinnych lub symboli religijnych. Praktyki tatuażu dziecięcego w chrześcijańskiej Nubii pokazują, jak głęboko zakorzenione są potrzeby ekspresji grupowej, religijnej oraz ochrony najważniejszych wartości. Pokazują także, że estetyka i przekonania szybko dezaktualizują się na przestrzeni wieków. Obecnie katolicy mają zupełnie inny stosunek do tatuaży, niż mieli wcześni chrześcijanie. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences, UMSL