200 metrów pod ziemią odkryli sanktuarium sprzed 2 tys. lat. Rzymianki czciły tu tajemniczą „Panią”
Naukowcy odkryli w hiszpańskiej jaskini Cova Dones ślady niezwykłego kultu. Ponad 200 metrów pod ziemią kobiety gromadziły się, by składać ofiary rzymskiej bogini. Świadczą o tym łacińskie inskrypcje. W tej samej pieczarze ludzie wykonali malowidła już 23 tysiące lat wcześniej!
W 2023 roku archeolodzy ogłosili ważne odkrycia. W jaskini Cova Dones w Millares pod Walencją odkryto jeden z najważniejszych zespołów pradziejowych malowideł naskalnych we wschodniej Hiszpanii, datowany na ponad 24 000 lat. Kolejny rok przyniósł zaskakujące ustalenie. Ponad 200 metrów w głąb jaskini odnaleziono ślady po aktywności z czasów starożytnego Rzymu, czyli późniejsze od tych znanych o… 23 tysiące lat! Jaskiniowe sanktuarium Najnowsza kampania archeologiczna z maja i czerwca 2026 roku w Cova Dones przyniosła kolejne znaleziska. – To, co kiedyś było rzymskim sanktuarium z około piętnastoma inskrypcjami, rozrosło się do 120, co czyni je największym znanym zbiorem łacińskich inskrypcji w jaskini-sanktuarium w całym Cesarstwie Rzymskim. Połączone badania tych inskrypcji i zachowanych materiałów archeologicznych pozwolą na dokładniejszą rekonstrukcję praktyk rytualnych praktykowanych w tym miejscu na przestrzeni wieków – wyjaśniają koordynatorzy projektu z Uniwersytetów w Alicante i Saragossie. Inskrypcje wykonano głównie w I i II wieku n.e. Napisy te nie są przypadkowymi bazgrołami. O czym nam mówią? Kim była Pani z Jaskini? Odszyfrowania inskrypcji podjęli się prof. Silvia Alfayé i Sergio García-Dilsa. W ich ocenie pięć inskrypcji jest o charakterze wotywnym. Wskazują, że w jaskini czczono bóstwo żeńskie nazywane z szacunkiem Domina, czyli „Pani”. Co niezwykle intrygujące, w trzech tekstach pojawia się określenie malaci – dotychczas nieznany w literaturze naukowej przydomek, który prawdopodobnie odnosi się do specyficznych cech tej bogini, być może związanych z wodą obecną w jaskini. Istnienie wielu inskrypcji dedykowanych tej samej bogini dowodzi – zdaniem archeologów – że nie mamy do czynienia z przypadkowymi wizytami, lecz z zorganizowanym i konkretnym kultem. Przęśliki i pierścienie. Namacalne dowody kobiecej obecności Archeolodzy nie mają wątpliwości, że jaskinia Cova Dones w czasach rzymskich była sanktuarium zdominowanym przez kobiety. Wskazują na to nie tylko liczne żeńskie imiona wyryte na ścianach, ale także materiał archeologiczny znaleziony na powierzchni. Wśród darów wotywnych odkryto wiele przęślików, które w starożytności były silnie kojarzone z kobiecą sferą domową i pracą. Dodatkowo odnaleziono dwa pierścienie z brązu oraz bransoletkę, które prawdopodobnie zostały złożone jako ofiary dla „Pani”. Badacze sugerują nawet, że dzisiejsza nazwa jaskini – Cova de les Dones (Jaskinia Kobiet) – może być reliktem dawnego toponimu upamiętniającego obecność kobiet w tym miejscu. Rytuały w sercu ziemi. Jak wyglądało rzymskie sanktuarium? Oto jak naukowcy wyobrażają sobie działalność tego świętego miejsca. Rytuały odbywały się w specyficznych warunkach, z dala od światła dziennego. Sala sanktuarium znajduje się głęboko w systemie jaskiniowym, co wymuszało na pątniczkach pokonanie ponad 200 metrów ciemnych korytarzy. Isnkrypcje znajdowało się w jednym wydzielonym miejscu. Ważnym elementem sakralnego krajobrazu były naturalne nacieki tworzące małe baseny z wodą. To właśnie w nich archeolodzy odkryli monety, naczynia i fragmenty ceramiki, które są pozostałościami po obrzędach ofiarnych sprawowanych w mroku podziemnych galerii Źródło: Uniwersytet w Alicante Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Rzymianie zapuścili się daleko na północ. Antyczny obóz odkryto niemal pod polską granicą
Rzymianie w Europie Środkowej? Najczęściej, gdy myślimy o legionach stają nam przed oczami tereny związane z zachodnią Europą. Tymczasem archeolodzy ze Słowackiej Akademii Nauk ogłosili właśnie odkrycie pozostałości po obozie legionowym w regionie Nitry w zachodniej Słowacji. Jest to znalezisko wyjątkowe pod wieloma względami.
W drugiej połowie II wieku n.e. Rzym zmagał się z jednym z najpoważniejszych zagrożeń w swojej historii – wojnami markomańskimi (166–180 n.e.). Cesarstwo pod wodzą Marka Aureliusza musiało bronić granic przed naporem plemion germańskich. Tereny dzisiejszej Słowacji stały się areną krwawych walk i rzymskich ekspedycji karnych na północ od Dunaju. Obóz był świadkiem tych wydarzeń. Od inwestycji przemysłowej do sensacji archeologicznej Odkrycie nie byłoby możliwe bez planowanej budowy Parku Przemysłowego Szurany. Dzięki ogromnej skali inwestycji archeolodzy mogli przebadać obszar ponad 150 hektarów, z czego sam rzymski obóz zajmuje około 7,4 hektara. Tak kompleksowe badania marszowego obozu rzymskiego są rzadkością w Europie. Obozy marszowe można określić jako podstawowe wersje obozów, które zakładano na czas każdego noclegu w czasie letnich kampanii. – Odkrycie to ma znaczenie daleko wykraczające poza granice dzisiejszej Słowacji. Jest to pierwszy rzymski obóz wojskowy odkryty w regionie Nitry. Wypełnia ono ważną lukę w naszym rozumieniu działań Rzymian na północ od Dunaju w ostatniej trzeci drugiego wieku – komentuje dr Matej Ruttkay, dyrektor Instytutu Archeologii Słowackiej Akademii Nauk Inżynieria rzymska w praktyce. Unikatowe bramy i nietypowy układ Obóz w Szuranach wyróżnia się na tle innych znanych rzymskich baz legionów rzymskich. Choć nie posiada typowego prostokątnego układu, wyposażony jest we wszystkie kluczowe elementy obronne, w tym pięć bram Największą sensacją jest identyfikacja bramy typu clavicula – zakrzywionego systemu rowów i wałów, który zmuszał atakujących do odsłonięcia nieosłoniętego boku podczas natarcia. Takie rozwiązanie nie było dotąd znane z obszaru Słowacji. Świadectwa bitewnej pożogi. Uzbrojenie i szczątki ludzkie Wykopaliska ujawniły mrożące krew w żyłach znaleziska. W rowach obronnych, studniach i dołach zasobowych odnaleziono liczne ludzkie szkielety oraz luźne kości. – Nasze wstępne wyniki sugerują, że wielu z zmarłych było rzymskimi żołnierzami – mówi szef wykopalisk dr Marek Vojteček. Obok nich odkryto bogaty zestaw wyposażenia wojskowego: groty włóczni; fragmenty hełmów; pancerze segmentowe; charakterystyczne gwoździe z rzymskich sandałów wojskowych (caligae). Znaleziono także przedmioty codziennego użytku, jak kości do gry czy monety. Zagadka opuszczonego obozu Miejsce to wygląda na opuszczone w pośpiechu tuż po militarnym starciu. Naukowcy stawiają pytania o przyczyny śmierci znalezionych osób i powody, dla których ciała porzucono w dołach zamiast godnie pochować. Wyjątkowe jest również to, że tak cenne przedmioty jak fragmenty pancerzy czy monety nie zostały skradzione. Czy przyczyną była choroba, czy może gwałtowny atak Germanów, który zmusił rzymskich legionistów do odwrotu? – Odpowiedzi mogą przynieść trwające analizy laboratoryjne, a także badania genetyczne i antropologiczne – mówi Michal Cheben, członek zespołu badawczego. Czas na analizy specjalistów Teraz do pracy przystąpią specjaliści, którzy będą analizować znalezione artefakty w laboratoriach. Znaleziska poddawane są badaniom rentgenowskim, które pozwalają zajrzeć do wnętrza brył ziemi, w których są artefakty. W analizę zaangażowani są specjaliści z Poznania (wykonują datowanie radiowęglowe), Czech, Austrii, Niemiec, a nawet RPA. Archeolodzy liczą, że badania genetyczne i izotopowe pomogą ustalić pochodzenie zmarłych żołnierzy. Rzymianie w Polsce? Z Polski niei znamy co prawda rzymskich obozów, ale w 2018 roku dr hab. Bartosz Kontny z Instytutu Archeologii UW poinformował o odkryciu na Kujawach fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów. Część z nich po raz pierwszy odkryto poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. W jego ocenie są to „pierwsze bardzo mocne dowody na faktyczną obecność rzymskich żołnierzy na obszarach dzisiejszej Polski.” Źródło: Słowacka Akademia Nauk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pod Amazonią odkryto ślady zaginionej cywilizacji. Mogła liczyć nawet 3 miliony ludzi
Pod gęstym zielonym dywanem Amazonii lasery odkryły świat, którego nie miało prawa tam być: dziesiątki tysięcy budowli i ślady cywilizacji liczącej kilka milionów mieszkańców. Brzmi jak film przygodowy? Tymczasem to wyniki prac badaczy opublikowane właśnie na łamach naukowego czasopisma.
Przez dziesięciolecia dominował pogląd, że Amazonia przed przybyciem Europejczyków w XVI wieku była niemal bezludną, dziewiczą puszczą. Panujące w niej surowe warunki środowiskowe uniemożliwiać miały rozwój dużych społeczności. W ostatnich dekadach ten mit powoli się kruszył. Na przykład w brazylijskim stanie Acre w 1977 roku zlokalizowano monumentalne konstrukcje ziemne z głębokimi rowami. W 2024 roku na podstawie zobrazowań satelitarnych udało się namierzyć w Amazonii około 1300 struktur na obszarze 134 000 km² z czasów prekolumbijskich. Przypisano je do cywilizacji Aquiry istniejącej 2500 lat temu. Satelita to początek Okazało się, że zdjęcia satelitarne wcale nie są doskonałe i sporo im umyka. Kluczowe bowiem okazało się zastosowanie technologii LiDAR (Lotniczego skanowania laserowego), która dzięki wiązkom lasera potrafi spenetrować gęste korony drzew i stworzyć precyzyjny model ukształtowania terenu. W 2024 roku naukowcy przeprowadzili loty nad obszarem ponad 4400 km² w stanach Acre i Amazonas w Brazylii. Wyniki były spektakularne: na terenach, gdzie zdjęcia satelitarne pokazywały tylko 30 struktur, LiDAR ujawnił ich aż 156! A to oznacza, że rzeczywista liczba monumentów na zalesionych obszarach jest pięciokrotnie wyższa. Te budowle ziemne, określane mianem geoglifów, składają się rowów mających od 9 do 13 metrów szerokości i sięgających do 5 metrów głębokości, a towarzyszą im nasypy ziemne usytuowane zazwyczaj po zewnętrznej stronie rowu. „Rozmiary geoglifów [...] wahają się zazwyczaj między 0,35 a 14 hektarów. Niemniej jednak największy znany geoglif ma blisko 50 hektarów” – piszą naukowcy na łamach „Nature”. To czubek góry lodowej Dzięki ekstrapolacji danych z LiDAR-u naukowcy oszacowali, że w samej południowo-zachodniej Amazonii może znajdować się od 24 000 do 30 000 ziemnych budowli na blisko 200 tys. km kwadratowych. Dla porównania jest to teren o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski! Na tym terenie zlokalizowano budowle ziemne, nasypy, drogi i trakty oraz centra ceremonialne. Pochodziły też z późniejszych okresów, sprzed około tysiąca lat. Miliony mieszkańców w sercu dżungli Najbardziej przemawiają do wyobraźni są nowe dane demograficzne. Naukowcy szacują, że u szczytu potęgi cywilizacji Aquiry (lata 100–300 n.e.) region ten zamieszkiwało od 1,25 do nawet 3 milionów ludzi. W samym centrum gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13 do 32 osób na kilometr kwadratowy, co jest wynikiem znacznie wyższym niż obecne zaludnienie stanu Acre. Tak duża populacja wymagała zaawansowanej organizacji pracy, znajomości matematyki oraz geometrii, by wznosić i utrzymywać monumentalne centra ceremonialne. Leśny urbanizm i rytualne centra Te ziemne struktury Amazonii, mimo że sprawiają wrażenie założeń obronnych, nie były nimi. Pełniły funkcje publiczne, polityczne i religijne. Naukowcy opisują to zjawisko jako urbanizm leśny lub urbanizm o niskiej gęstości. Centra te służyły jako miejsca spotkań rozproszonych grup, podobnie jak późniejsze inkaskie place targowe. Społeczności te uprawiały kukurydzę, dynię i fasolę, a także sadziły drzewa, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy, które do dziś dominują w składzie gatunkowym tamtejszych lasów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zbudowali Stonehenge i zniknęli z historii. Co naprawdę o nich wiemy?
Słynny krąg kamienny Stonehenge powstał 4500 lat temu na potrzeby kasty kapłanek. Był im niezbędny, aby ustalać ważne momenty w astronomicznym kalendarzu dla lokalnych społeczności. Kluczową rolę w czasie rytuałów odgrywał taniec – czytamy w najnowszej książce na temat tego słynnego megalitu.
To jest wizja słynnego powieściopisarza i autora bestsellerów Kena Folletta. Niedawno ukazała się jego kolejna książka zatytułowana „Krąg Czasu” (w Polsce nakładem wydawnictwa Albatros). Stonehenge jest w niej osią narracji. Ile w niej jest prawdy? Milczące pradzieje Europy Czytając opasły tom najnowszej powieści Folletta, zdałem sobie sprawę, jak niewiele wiemy na temat pradziejowych społeczności. Czyli takich, które żyły w czasach przed wynalezieniem pisma. Ludzie zamieszkujący dzisiejszą Anglię, gdzie znajduje się Stonehenge, nie znali systemów zapisu 2500 lat p.n.e. – wtedy pismo rozkwitło już na Bliskim Wschodzie, w Egipcie i Mezopotamii. Dzięki temu poznaliśmy bliżej życie codzienne i wiarę wśród społeczności tamtych cywilizacji. Ale Europa jest dla na pod tym względem terra incognita. Aby poznać ludzi, którzy wznosili potężne megality, w tym Stonehenge, naukowcy posiłkują się w zasadzie tylko tym, co uda się wykopać archeologom. Artefakty jednak zawzięcie milczą – wokół Stonehenge rozpoznano zarówno osady, jak i inne struktury, które należy wiązać z kultem. Ale brakuje nam narracji na ich temat. To, jak i o czym rozmawiali, jakie łączyły ich relacje, na zawsze przepadło. Powieść z archeologią w tle Ken Follett odrobił lekcję. Po wnikliwej lekturze „Kręgu czasu” widzę, że skonsultował jej treść z naukowcami, szczególnie archeologami. Tam, gdzie to tylko możliwe trzymał się ich ustaleń dotyczących Stonehenge, na przykład w kwestii sposobu przemieszczania wielkich kamieni. Opisy tego przedsięwzięcia są dość szczegółowe i mogą nawet nieco znużyć osoby, które szukają tylko lekkiej rozrywki w tej powieści. Ale zasadnicza część książki poświęcona jest ludziom. Follett próbował ten miniony i zaginiony świat zrekonstruować. Jeśli jakiś naukowiec powie: to bzdury i wymysły! – gratuluję odwagi. Bo tak na dobrą sprawę i z całą pewnością możemy jedynie powiedzieć, jakich garnków czy narzędzi używano (oraz jak wytwarzano), jak mieszkano i – dzięki nowym metodom – co i w jakich proporcjach konsumowano. Kości zdradzają nam ówczesne choroby. Coraz lepiej idzie nam też rekonstrukcja wyglądu ludzi i ich pochodzenia. A badania środowiskowe dają wgląd w ówczesną szatę roślinną. Nowe metody naprawdę poszerzają nam zakres wiedzy o społecznościach, które nie pozostawiły po sobie zapisów. W mojej ocenie można nawet pokusić się o próbę częściowej rekonstrukcji ówczesnej wiary na podstawie przejawów rytuałów, po których zachowały się materialne pozostałości. Twarzą w twarz z przodkami Ale czy postępujące technologie umożliwią nam kiedykolwiek wejrzenie w to, jakie były marzenia tych ludzi, ich pragnienia, marzenia i potrzeby oraz jak tak naprawdę wyglądało ich życie i wokół czego się kręciło? W mojej ocenie taką metodę już wymyślono. I jest to dobre powieściopisarstwo bazujące na wiedzy. Follett nie jest co prawda popularyzatorem nauki, ale dość solidnie przygotowuje się do tworzenia dzieł, których akcja rozgrywa się w różnych epokach: od średniowiecza po współczesność. Przeczytałem wszystkie jego książki i muszę przyznać, że posiada umiejętność odtwarzania dawnej rzeczywistości, która jest przekonywujaca, chociaż „Krąg Czasu” nie należy do jego najlepszych dzieł. Daleko mu na przykład do „Filarów Ziemi” osadzonych w średniowiecznej Anglii. Powieść – klucz do wypełnienia białych plam Może więc wcale nie potrzebujemy jakiejś konkretnie megazaawansowanej metody w postaci wehikułu czasu. Warto uświadomić sobie jedną kluczową rzecz: ludzie współcześni, którzy pojawili się około 300 tysięcy lat temu w Afryce i 40 tysięcy lat temu w Europie, pod względem budowy ciała i mózgu niemal niczym nie różnili się od nas. A zatem ich zdolności rozumowania i percepcji były bardzo zbliżone do naszych. Co za tym idzie Homo sapiens sapiens stąpający po Europie kilkadziesiąt tysięcy lat temu i 4500 lat temu po dzisiejszej Anglii, gdy powstało Stonehenge, mogli mieć całkiem podobnie marzenia i pragnienia do naszych. Follett, rysując postaci, wskazał m.in. potrzebę bezpieczeństwa, miłości, samorealizacji, rozwoju, bliskości czy posiadania rodziny. Ken Follett pokazał, że osoby, które wykonały jeden z najbardziej intrygujących dziś zabytków archeologicznych na świecie były takie same jak my. To również świadczy o tym, że uzupełnił wiedzę z zakresu archeologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kraków w centrum badań nad DNA mamutów. Nasi przodkowie polowali głównie na samice
Jak polowali ludzie w epoce lodowcowej? Najnowsze badania genetyczne setek mamutów przynoszą zaskakującą odpowiedź. W miejscach obozowisk ludzkich przeważają szczątki samic. Ważną rolę w tych wnioskach odegrały analizy kości odkrytych w Krakowie.
Są dwa sformułowania, które nieodmiennie kojarzymy w epoką lodowcową: łowcy i zbieracze oraz mamuty. I to nie bez przyczyny, bo mamuty włochate były dla ludzi kluczowym zasobem dla ówczesnych myśliwych. Dostarczały mięso, tłuszcz, skóry oraz kości do budowy schronień. Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali, czy wielkie nagromadzenia kości mamutów były wynikiem naturalnych procesów, czy celowej działalności człowieka. Najnowsze badania opublikowane w „Current Biology” dają ostateczną odpowiedź, dotyczącą interakcji ludzi z mamutami 30–20 tys. lat temu. Kluczowe stanowisko w Polsce Fundamentalne znaczenie dla sukcesu badań miało polskie stanowisko archeologiczne Kraków Spadzista. Jest to miejsce o największej liczbie przebadanych osobników (analizy DNA) spośród wszystkich analizowanych akumulacji kostnych w ramach nowych badań, które podsumowano na łamach „Current Biology”. Szacuje się, że w sumie znajdują się tam szczątki co najmniej 113 mamutów. Kluczową postacią w zespole badawczym jest dr Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Już kilka lat temu znalazł „dymiący pistolet” – krzemienne groty wbite w kości mamutów w Spadzistej. To właśnie krakowskie dane pozwoliły potwierdzić, że nagromadzenia te mają charakter antropogeniczny, czyli zostały stworzone przez ludzi, którzy upolowali te wielkie zwierzęta. Nie tylko Spadzista Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował dane genomowe 521 mamutów włochatych z Eurazji i Ameryki Północnej, z czego aż 448 osobników zsekwencjonowano po raz pierwszy. Dzięki precyzyjnym metodom genetycznym badacze mogli określić płeć biologiczną zwierząt nawet z małych fragmentów kości czy zębów, co przy samej analizie kości było często niemożliwe. Skala tego przedsięwzięcia pozwoliła na porównanie płci zwierząt w zależności od kontekstu ich znalezienia. Dysproporcja płci Wyniki badań ujawniły uderzającą różnicę w proporcji płci. W stanowiskach naturalnych, takich jak dawne osuwiska czy zapadliska, aż 66% osobników stanowiły samce, co potwierdza teorię, że samotne samce częściej wpadały w pułapki. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na stanowiskach archeologicznych, takich jak te w Polsce czy Austrii. Tam aż 70% szczątków należy do samic. Jak tam trafiły? Dlaczego samice? Zagadka strategii łowieckiej Naukowcy zastanawiają się, dlaczego ludzie obierali sobie za cel samice, skoro były one mniejsze od samców, ale żyły w dobrze zorganizowanych stadach matriarchalnych. – Choć kusi, by założyć, że myśliwi polowali na samice, ponieważ były one mniejsze od dorosłych samców, rzeczywistość mogła być bardziej skomplikowana. Jeśli mamuty zachowywały się jak współczesne słonie, samice żyjące w stadach matriarchalnych mogły stosować obronę grupową, co sprawiałoby, że konfrontacje z całym stadem były równie lub wręcz bardziej ryzykowne – mówi główna autorka badania dr Hannah M. Moots. – Inną możliwością jest to, że stada prowadzone przez samice przemieszczały się w terenie w bardziej przewidywalny sposób niż samotne samce. To oznacza, że łowcy-zbieracze z górnego paleolitu mogli po prostu częściej na nie natrafiać – czy to w celu polowania, czy pozyskiwania padliny – dodaje. Inną możliwością jest to, że samice z młodymi były mniej mobilne, stając się łatwiejszym celem. Niespodziewane odkrycia w genach Badania przyniosły również unikatowe odkrycia biologiczne, takie jak zidentyfikowanie mamuta z wyspy Wrangla z rzadką wadą genetyczną – mozaicyzmem X0/XX, będącym odpowiednikiem zespołu Turnera u ludzi. Jest to pierwszy przypadek udokumentowania takiej anomalii u wymarłego gatunku. Wyspa Wrangla na Oceanie Arktycznym to ostatnie miejsce, w którym przetrwały mamuty. Wymarły tam zaledwie kilka tysięcy lat temu. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mistrzowie epoki lodowcowej. W Niemczech odnaleziono unikatowe figurki ptaków
Czy pradziejowi ludzie potrafili tworzyć miniaturowe arcydzieła? Odkrycie w jaskini Hohle Fels w Niemczech udowadnia, że tak. Znalezione figurki ptaków, ważące zaledwie gram, to najmniejsze tego typu obiekty na świecie. Zabytki rzucają nowe światło na duchowość i zdolności manualne naszych przodków.
Jaskinia Hohle Fels, położona w Jurze Szwabskiej w południowo-zachodnich Niemczech, od lat dostarcza naukowcom dowodów na niezwykłą kreatywność naszych przodków. To tutaj odnaleziono jedne z najstarszych znanych przykładów sztuki figuralnej, pochodzące z okresu kultury oryniackiej, czyli czasu przybycia pierwszych ludzi współczesnych do regionu górnego Dunaju. Region ten, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest unikatowym archiwum życia sprzed 40 000 lat. Archeolodzy z Uniwersytetu w Tybindze, prowadzący tam regularne wykopaliska, ogłosili właśnie odkrycie dwóch miniaturowych figurek ptaków, które ze względu na swoją rangę zostały uznane przez nich za „znalezisko roku”. Artefakty pochodzą z bogatych warstw. Wcześniej odkryto w nich m.in. jedną z najsłynniejszych paleolitycznych Wenus, określaną mianem Wenus z Hohle Fels, czyli sugestywną figurkę ukazującą kobietę. Miniaturowe cuda z kości mamuta To, co wyróżnia nowo odkryte figurki, to ich zdumiewająco mały rozmiar. Rzeźby mają wymiary około 2 x 1 x 0,5 cm, co czyni je wielkością zbliżonymi do paznokcia kciuka! W porównaniu do innych figurek z tego okresu, które zazwyczaj mierzą od 3 do 9 cm, te są najmniejszymi znanymi nam egzemplarzami. Wykonano je z ciosów mamuta (kości słoniowej), a ich waga jest piórkowa – wynosi odpowiednio 1,3 oraz 0,7 grama. Mimo tak mikroskopijnej skali, artyści epoki lodowcowej zdołali zawrzeć w nich mnóstwo szczegółów. Ptaki uchwycone w ruchu Analiza figurek pozwala na unikatowy wgląd w to, jak pierwsi ludzie obserwowali naturę. W przeciwieństwie do wielu innych rzeźb z Jury Szwabskiej, które przedstawiają zwierzęta w pozach statycznych, ptaki z Hohle Fels zdają się być uchwycone podczas konkretnych czynności. – Rzeźbienia nie są silnie stylizowane, lecz zawierają wiele szczegółowych i unikatowych cech. W tym przypadku artysta uwiecznił szczegółowe obserwacje, które pozwalają nam zastanowić się, jaki gatunek ptaka został przedstawiony i co ten ptak mógł robić – mówi szef wykopalisk prof. Nicholas Conard. Jedna z figurek, zachowana w całości, przedstawia ptaka w pozycji spoczynkowej, prawdopodobnie wysiadującego jaja. Druga, niekompletna, posiada rozpostarte skrzydła, co sugeruje lot, lądowanie lub taniec godowy. Naukowcy przypuszczają, że modelem dla artysty mogła być pardwa, gatunek często spotykany w materiale kostnym z tej jaskini, choć figurka z rozpostartymi skrzydłami może też przedstawiać ptaka drapieżnego. Figurki odnaleziono w 2025 roku w tej samej warstwie archeologicznej, w odległości zaledwie 1,5 metra od siebie. Podobny wiek i styl wykonania sugerują, że mogły one wyjść spod ręki tego samego rzeźbiarza. Talizmany i duchowość epoki lodowcowej Odkrycie to stawia przed naukowcami nowe pytania o funkcję tych drobnych przedmiotów. Ze względu na ich rozmiar i precyzję, spekuluje się, że mogły pełnić rolę osobistych talizmanów lub symboli tożsamości konkretnych osób. Miniaturowe ptaki są obecnie prezentowane na wystawie czasowej w Muzeum Prehistorii i Epoki Lodowcowej w Blaubeuren (Badenia-Wirtembergia). Ekspozycja potrwa do 4 kwietnia 2027 roku. Dzieła sztuki sprzed tysiącleci w Polsce Taka miniaturowa sztuka jest też znana z terenów Polski, choć jest trochę młodsza. W Dzierżysławiu (Opolszczyzna) archeolodzy odkryli niezwykle mały zabytek (2 cm x 1,5 cm), na którym wyryto jedne z najmniejszych znanych postaci kobiecych z tego okresu – ryty mają poniżej 1 cm. Badacze dostrzegli tam cztery postacie kobiet, w tym jedną bardzo wyraźną, ukazaną z profilu, z zaznaczonymi piersiami, pośladkiem i sromem. Źródło: Uniwersytet w Tybindze Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica Czerwonej Piramidy. Czy wokół Dahszur odkryto potężne zapory wodne?
W cieniu wielkich egipskich piramid w Dahszur sprzed ponad 4500 lat odkryto ślady gigantycznych zapór wodnych. Do tej pory uważano, że były to rampy, po których ciągnięto budulec na potrzeby tych wielkich grobowców. Czy nowa interpretacja konstrukcji jest wiarygodna?
Turyści zwiedzających Kair i okolice z reguły docierają do Gizy, gdzie znajduje się między innymi największa egipska piramida należąca do Cheopsa. Zdecydowanie mniej zatłoczonym i popularnym miejscem jest nekropola położona kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe w Dahszur. To tam w czasach IV dynastii Starego Państwa faraon Snofru (ojciec Cheopsa) rozkazał wznieść dwie piramidy – określane przez archeologów jako Łamana i Czerwona. Wokół nich archeolodzy do dziś prowadzą wykopaliska, ale też badania z użyciem technologii nieinwazyjnych. Oto wyniki jednej z analiz. To nie rampy – to potężne zapory Przez lata dwie długie, liniowe struktury na południowy zachód od Czerwonej Piramidy interpretowano jako rampy do transportu kamienia z pobliskich kamieniołomów. Jednak najnowsze badania zespołu trzech ekspertów opublikowane w czasopiśmie „npj Heritage Science” przeczą temu przekonaniu. Analiza obrazów satelitarnych, map cyfrowych i ukształtowania terenu wykazała, że konstrukcje te, o długości 600–700 metrów, mają cechy wskazujące na to, że są to zapory. Konstrukcje są zakotwiczone w zboczach doliny i posiadają trapezoidalne profile, idealne do powstrzymywania naporu wody, a nie do transportu ciężkich bloków pod górę. Inżynieryjny majstersztyk. Tama o kształcie zygzaka Naukowcy zwracają uwagę na zachodnią część domniemanej zapory, która posiada unikatowy, zygzakowaty kształt. Zidentyfikowali go jako tzw. przelew typu „duckbill” (kaczy dziób). Kluczową funkcją „kaczego dzioba” jest zapobieganie niekontrolowanemu przelaniu się wody przez koronę zapory, co jest najczęstszą przyczyną pękania i niszczenia tam ziemnych i kamiennych. „W starożytnym Egipcie nie odnotowano dotychczas żadnego pewnie zidentyfikowanego przelewu typu kaczy dziób. W związku z tym, ewentualna identyfikacja trójkątnej geometrii przelewu na strukturze wstępnie datowanej na okres Starego Państwa może reprezentować unikatowe i wyjątkowo wczesne wystąpienie tego typu konfiguracji hydraulicznej” – podkreślają badacze. Logistyka budowy. Piramidy na wodnym szlaku? Co nowego wnosi ta analiza do wiedzy o wznoszeniu piramid? Stabilny poziom wody w kanale ograniczonym przez zapory mógł ułatwiać transport ciężkich ładunków na barkach, przygotowanie zaprawy murarskiej i zaopatrzenie tysięcy robotników. Woda, zamiast być zagrożeniem, stała się kluczowym narzędziem wspierającym budowę jednego z największych monumentów starożytności. Dzięki ostatnim badaniom wiemy też, że olbrzymie sztuczne zbiorniki i naturalne odnogi Nilu podchodziły niemal pod same piramidy w Gizie i nie tylko. To znacząco ułatwiało transport budulca. Wiarygodność badań i wniosków. Komentarz Za ekspertyzą stoi trzech badaczy. Pomysłodawcą był niezależny francuski ekspert Xavier Landreau. Wsparli go Guillaume Piton z Uniwersytetu w Grenoble, który afiliowany jest też w kilku innych znanych instytucjach badawczych oraz Sayed Hemeda z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Kairskiego. Xavier Landreau był pomysłodawcą badania i autorem większości tekstu. Jego koncepcje uznawane są przez archeologów za kontrowersyjne. W 2024 roku zaproponował teorię, w myśl której wodny „wulkan” w centralnej części najstarszej egipskiej piramidy wzniesionej dla Dżosera miał pomóc w transporcie bloków na jej szczyt podczas budowy. Na tej koncepcji suchej nitki nie pozostawili egiptolodzy. Naukowcy wytknęli Landreau, że pominął niepasujące do jego koncepcji fakty. W najnowszym artykule koncepcja jest mniej spektakularna. Landreau opisuje po prostu bardzo złożony system zapór i kanałów, który w dużej części został już opisany przez innych badaczy. Zmienia też interpretację ramp. W myśl jego koncepcji zadaniem zapór była też ochrona placu budowy przez powodziami błyskawicznymi. Przyszłość odkryć w piaskach Dahszur Artykuł oparto o analizy nieinwazyjne – nie wykonano wykopalisk, gdyż konstrukcje położone są w zamkniętej strefie. Potwierdzenie ich wieku za pomocą datowania radiowęglowego osadów byłoby ostatecznym dowodem na potęgę inżynieryjną IV dynastii. Warto jednak zauważyć, że zapory mogły pełnić kilka ról – jednocześnie spiętrzać wodę i pełnić funkcję ramp, po których ciągnięto kamienie dostarczone przez łodzie. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy archeolodzy zbadają początki człowieka. Ruszyła wyprawa do kolebki ludzkości i serca Afryki
W sercu Tanzanii, niedaleko słynnego Wąwozu Olduvai, polska ekspedycja archeologiczna rozpoczyna badania. Cel? Odkrycie, jak sawanna ukształtowała człowieka na przestrzeni setek tysięcy lat. To pierwsza tak szeroko zakrojona misja w historii polskiej archeologii, realizowana w samym sercu „kolebki ludzkości”.
Tanzański Park Narodowy Serengeti to największy chroniony obszar na świecie, sąsiadujący z Wąwozem Olduvai, gdzie odkryto kluczowe szczątki hominidów sprzed kilku milionów lat. Mimo ogromnego znaczenia, samo Serengeti pozostawało archeologiczną białą plamą, gdyż od lat 70. XX wieku nie prowadzono tam systematycznych badań. Polacy pojawili się tam na zaproszenia ze strony tanzańskich władz. Wcześniej działali w Sudanie, ale niestabilna sytuacja polityczna w tamtym rejonie zmusiła ich do zmiany kierunku badań. – To zarówno splot przypadkowych wydarzeń, jak i spełnienie zawodowych i osobistych marzeń – mówi szefowa ekspedycji prof. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsza taka ekspedycja Latem 2026 roku rusza pierwszy pełnowymiarowy sezon polskiej misji w Serengeti, będący efektem współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego, PAN oraz partnerów z Tanzanii. Ekspedycja, licząca 17 osób, musi zmierzyć się z gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Pierwszym zadaniem jest transport do bazy w głębi parku całego wyposażenie, od sprzętu badawczego po zaplecze socjalne. – To pierwsze polskie badania na tak dużą skalę. Celem ekspedycji jest odkrywanie śladów osadnictwa oraz odtworzenie historii wzajemnych relacji ludzi, zwierząt i środowiska w jednym z najcenniejszych krajobrazów Afryki – opowiada prof. Marta Osypińska. W Tanzanii dekadę temu działał też Maciej Grzelczyk, który badał w rejonie Kondoa jej sztukę naskalną. Śladami współczesnego człowieka i jego ewolucji Głównym celem badawczym jest okres środkowej i późnej epoki kamienia, kiedy kształtował się anatomicznie współczesny człowiek. Naukowców szczególnie interesuje ewolucja kognitywna: opanowanie ognia, organizacja obozowisk oraz początki sztuki i zdobnictwa. To właśnie tutaj nasi przodkowie wykształcili cechy, które pozwoliły im zdominować świat. – To na terenie wschodnioafrykańskich sawann, w relacjach z tą przyrodą i zwierzętami, nabywaliśmy cech, które zadecydowały o ostatecznym sukcesie naszego gatunku w ekspansji na cały glob – wyjaśnia ekspertka. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Archeolodzy wykorzystają drony, zdjęcia satelitarne oraz systemy GIS i GPS do mapowania terenu. Multidyscyplinarny zespół dąży do stworzenia pierwszej precyzyjnej mapy archeologicznej parku, testując przy tym przydatność nowoczesnych metod w specyficznych warunkach geologicznych Afryki. – Wykorzystanie jak najpełniejszego spektrum dostępnych obecnie nauce nowoczesnych technik i technologii w badaniach archeologicznych jest jednym z naszych głównych celów – deklaruje prof. Osypińska. Co już udało się odkryć? Wstępne rozpoznanie terenu w 2024 roku przyniosło sensacyjne rezultaty: zidentyfikowano ponad 30 stanowisk, nieznane malowidła naskalne oraz liczne narzędzia kamienne i ceramikę. Szczególnie cenne są znaleziska zmineralizowanych kości zwierzęcych i paciorków ze strusich jaj, które świadczą o bogatej kulturze dawnych mieszkańców sawanny. Badacze liczą na odkrycie pełnej sekwencji prahistorii kontynentu. – Nie jest wykluczone , że trafimy na stanowiska sprzed milionów lat, z dolnego paleolitu. Nie jest wykluczone, że ze szczątkami hominidów – uważa ekspertka. Źródła: Uniwersytet Wrocławski, materiały prasowe UWr Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pikielhauby i zaleczone kości – archeolodzy odkryli mogiły z czasów I wojny światowej
Lotnicze skanowanie laserowe, kwerendy we Lwowie i determinacja badaczy doprowadziły do ważnego odkrycia w gminie Komańcza. Odnaleziono cmentarz wojenny, o którym krążyły jedynie legendy. Wśród znalezisk są doskonale zachowane pikielhauby, czyli charakterystyczne hełmy zwieńczone szpikulcem i ślady skomplikowanych operacji chirurgicznych widoczne na kościach, które przeprowadzono na froncie.
W latach 1914–1915 Karpaty stały się areną brutalnych walk zimowych między mocarstwami rozbiorowymi. W miejscowości Szczawne, położonej w gminie Komańcza w województwie podkarpackim, dokonano właśnie ważnego odkrycia z tego okresu. Strategiczne znaczenie regionu definiowała linia kolejowa łącząca Przemyśl i Lwów z Budapesztem, przebiegająca przez tunel w Łupkowie. To właśnie tędy transportowano zaopatrzenie i ewakuowano rannych, a okolice Szczawnego i Rzepedzi stały się miejscem ciężkich starć, zwłaszcza w styczniu oraz maju 1915 roku. Przez dekady pamięć o tych walkach i miejscach pochówku żołnierzy zatarła się, a nekropolie znikały pod gęstą roślinnością. Detektywistyczna praca w archiwach i skanowanie laserowe Teraz badaczom pod kierunkiem dr. Marcina Czarnowicza z Instytutu Archeologii UJ udało się zlokalizować jedną z zapomnianych nekropoli. Przełom w poszukiwaniach nastąpił Grzegorzowi Gąsce, który odnalazł w Archiwum Obwodu Lwowskiego oryginalny projekt cmentarza wojennego w Szczawnem. Wydarzyło się to w ramach realizacji projektu „Groby i cmentarze wojenne w kraju” finansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dokumentacja ze Lwowa pozwoliła zawęzić obszar poszukiwań do niewielkiego wypłaszczenia w sąsiedztwie dawnej cerkwi. Aby potwierdzić przypuszczenia, wykorzystano nowoczesną technologię LiDAR – lotnicze skanowanie laserowe, zrealizowane przez zespół z Politechniki Warszawskiej. Analiza cyfrowego modelu terenu ujawniła wyraźne zarysy ponad 20 jam grobowych ukrytych pod powierzchnią. To stało się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia wykopalisk. Niemieckie zaskoczenie i groby trzech armii Przedmioty odnalezione przy pochówkach świadczą, że na cmentarzu pochowano żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej. – Największym zaskoczeniem okazała się obecność żołnierzy niemieckich. Dotychczas sądzono, że tzw. Korpus Beskidzki prowadził działania przede wszystkim na terenach dzisiejszej Słowacji. Tymczasem źródła archiwalne oraz tegoroczne odkrycia potwierdzają, że 9 i 10 maja 1915 roku ciężkie walki rozegrały się również w rejonie Rzepedzi i Szczawnego – mówi dr Czarnowicz. Jak opowiada naukowiec, starcia wywołały znaczne straty. – Tylko po stronie niemieckiej poległo ponad 100 żołnierzy należących do Königlich Preußisches Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 9, którego szeregi tworzyli mieszkańcy m.in. Kołobrzegu, Stargardu, Koszalina i Świdwina – dodaje. Oprócz nich na cmentarzu spoczęli żołnierze armii rosyjskiej oraz austro-węgierskiej, co czyni to miejsce nekropolią wszystkich stron I wojny światowej. Medycyna polowa i spalone fundamenty Badania dostarczyły unikalnych dowodów na funkcjonowanie medycyny polowej. Odnaleziono szczątki żołnierzy noszące wyraźne ślady leczenia i zabiegów chirurgicznych. To sugeruje, że w Szczawnem chowano osoby zmarłe podczas transportu medycznego do szpitali w głębi monarchii habsburskiej. Wśród wydobytych artefaktów znajdują się przedmioty o wysokiej wartości historycznej, jak fragmenty mundurów oficerskich czy niemieckie hełmy typu Pickelhaube (pikielhauby) zachowane w świetnym stanie. Ich charakterystyczną cechą było zwieńczenie w postaci szpikulca. Prace archeologiczne ujawniły także głębszą warstwę historii. Pod cmentarzem odnaleziono fundamenty wcześniejszej cerkwi z ok. 1875 roku, która spłonęła prawdopodobnie tuż przed urządzeniem nekropolii w latach 1917–1918. Przywracanie tożsamości i badania pobojowisk Obecnie prace koncentrują się na żmudnym procesie identyfikacji poległych. – Nasze prace będą się teraz skupiać na odtworzeniu nazwisk poległych pochowanych w Szczawnem oraz dotarciu do ich rodzin. Ponieważ w dawnych Niemczech był zwyczaj ustawiania w miejscowościach pomników ku pamięci mieszkańców, którzy zginęli w trakcie Wielkiej Wojny, będziemy też starali się odnaleźć, czy nazwiska pochowanych w Szczawnem, pojawiają się na takich pomnikach – przekazał National Geographic Polska dr Czarnowicz. To nie wszystko. Archeolog poinformował, że w przyszłym roku planuje wrócić w okolice Rzepedzi oraz Szczawnego i spróbować odnaleźć pierwotne groby, gdzie pochowano poległych. Chciałby też przebadać, przynajmniej częściowo, pobojowisko , na którym ścierali się żołnierze niemieccy i carscy. Źródło: UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec epoki brązu. Niewidzialny wróg doprowadził do upadku wielkich imperiów
Ponad 3000 lat temu potężne cywilizacje zlokalizowane w rejonie wschodniej części Morza Śródziemnego nagle upadły. Przez wieki szukano winnych wśród najeźdźców czy trzęsień ziemi. Teraz naukowcy poznali odpowiedź na tę odwieczną zagadkę. Za katastrofą stał niewidzialny wróg.
Między 1300 a 900 rokiem p.n.e. doszło do jednego z najbardziej dramatycznych momentów w dziejach ludzkości. W rejonie dzisiejszej Grecji i Turcji doszło do upadku potężnych graczy: imperium Hetytów, cywilizacji mykeńskiej i minojskiej. Historycy od dawna przypuszczali, że kluczową rolę odegrały zmiany środowiskowe, ale mechanizm stojący za tymi zjawiskami pozostawał zagadką. Najnowsze badania zespołu pod kierownictwem Katherine Power z Uniwersytetu Sztokholmskiego, opublikowane w czasopiśmie „Science Advances”, rzucają nowe światło na ten mroczny rozdział historii, który był jednocześnie też końcem epoki brązu. Orbita Ziemi i powolne wysychanie świata Podstawą wielowiekowego kryzysu były zmiany w ustawieniu orbity naszej planety. Powolna zmiana parametrów orbitalnych doprowadziła do spadku letniego nasłonecznienia na półkuli północnej. Efekt? Osłabienie systemów monsunowych w Afryce Zachodniej i przesunięcie tropikalnych stref opadów na południe. Dla wschodniej strefy Morza Śródziemnego oznaczało to stopniowe, trwające tysiąclecia wysychanie i w konsekwencji susze. Fatalna kumulacja. Mechanizm starożytnych megasusz Naukowcy ustalili, że najbardziej niszczycielskie susze nie były dziełem przypadku. Wynikały one z tzw. konstruktywnej interferencji – nałożenia się na siebie kilku niezależnych cykli klimatycznych. Gdy długoterminowy trend wysychania zbiegł się z negatywnymi fazami cykli stuletnich i wielowiekowych, system przekroczył krytyczny próg. To właśnie taka kumulacja doprowadziła do ekstremalnych susz około 1250 roku p.n.e., które poprzedziły upadek cywilizacji późnej epoki brązu. Atlantyk w roli głównej. Jak ocean sterował pogodą Naukowcy wykazali, że kluczowym „pilotem” pogody był Ocean Atlantycki. Zmienność cyrkulacji południkowej oraz temperatury powierzchni oceanu bezpośrednio wpływały na wilgotność powietrza nad basenem Morza Śródziemnego. Model przygotowany przez badaczy ujawnił, że osłabienie prądów oceanicznych i specyficzne fazy oscylacji północnoatlantyckiej odcinały region od życiodajnych deszczy. Roślinny paradoks. Dlaczego północ zieleniała w czasie suszy? Badanie przynosi też zaskakujące wnioski na temat ówczesnej przyrody. Choć opady malały, północne regiony (Bałkany, Anatolia) paradoksalnie stawały się bardziej zalesione. Wynikało to z ochłodzenia, które zmniejszyło parowanie, pozwalając lasom na ekspansję mimo mniejszych deszczy. Długoterminowy trend co prawda sprzyjał lasom, ale był on przerywany przez ekstremalne, krótkotrwałe epizody suszy. Z kolei południowy Lewant nie miał tego komfortu – pozostał ciągle skrajnie suchy. Te różnice wyjaśniają, dlaczego kryzys uderzył w poszczególne państwa z różną siłą. Czego uczy nas upadek cywilizacji sprzed tysiącleci? Wyniki badań są alarmujące w kontekście współczesności. Historia upadku epoki brązu pokazuje, że splot kilku niekorzystnych zjawisk może doprowadzić do załamania nawet najbardziej stabilnych systemów gospodarczych i społecznych. – Morze Śródziemne jest jednym z „hotspotów” zmian klimatu na świecie, a przewiduje się, że w nadchodzącym stuleciu region ten stanie się cieplejszy i bardziej suchy. Nasze odkrycia sugerują, że przyszłe ryzyko suszy może zależeć nie tylko od długotrwałego ocieplenia spowodowanego działalnością człowieka, ale także od tego, jak naturalna zmienność Oceanu Atlantyckiego oddziałuje na ten trend – podsumowuje Katherine Power. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Skarb rzymskich denarów w Niemczech. Na ich powierzchni wyryto tajemnicze znaki
Tajemnicze ząbkowane brzegi i ręcznie wydrapane znaki – tak wygląda wyjątkowy skarb monet odkryty na terenach barbarzyńskich blisko dwa tysiące lat temu. Denary pochodzą z republikańskiego Rzymu. Co oznaczają zagadkowe modyfikacje na srebrnym bilonie?
W starożytności tereny położone na północ od Dunaju i na wschód od Renu stanowiły dla Rzymian zagadkowe Barbaricum, gdzie mieszkali między innymi Germanie czy Słowianie. Wiadomo było, że Imperium utrzymywało kontakty z tamtejszymi ludami, ale każde kolejne znaleziska rzymskich pieniędzy na tych obszarach wciąż budzą dreszcz emocji u badaczy. Tak też było i w tym przypadku. Srebrne monety z czasów Republiki Rzymskiej są w środkowych Niemczech wielką rzadkością i zazwyczaj występują jedynie jako pojedyncze, rozproszone egzemplarze. Teraz udało się odkryć skarb w postaci pięciu srebrnych monet, które właściciel zapewne zakopał w sakiewce. Być może dzięki temu znalezisku uda się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego rzymskie srebro docierało tak głęboko na północ w czasach, gdy Rzym dopiero budował swoją potęgę. Sensacyjne odkrycie w Halle-Nietleben W 2025 roku Dirk Braungardt, społeczny opiekun zabytków, dokonał odkrycia, które zelektryzowało archeologów. Na niewielkim obszarze w Halle-Nietleben w Niemczech odnalazł on pięć srebrnych denarów, które ewidentnie stanowiły jeden zamknięty depozyt. To pierwszy taki przypadek, gdzie możemy z całą pewnością mówić o celowo ukrytym lub zgubionym skarbie denarów republikańskich w tej części Niemiec. Skład skarbu. Pieniądze, które widziały kawał historii Teraz na stronie Państwowego Urzędu Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt opublikowano analizę numizmatyczną. Wykazała, że monety te mają za sobą długą drogę. Najstarszy denar pochodzi z 148 roku p.n.e., a pozostałe cztery wybito w krótkim odstępie czasu między 82 a 79 rokiem p.n.e. Oznacza to, że monety pochodzą z czasów późnej republiki i noszą wyraźne ślady wieloletniego użytkowania. Zanim trafiły w ręce germańskiego właściciela, musiały krążyć w rzymskim obiegu pieniężnym przez wiele dziesięcioleci. Fakt, że tak stare monety tworzyły jeden zestaw, jest typowy dla ówczesnego rzymskiego rynku, gdzie republikańskie srebro pozostawało ważne nawet do końca I wieku n.e. Zagadkowe znaki i ząbkowane brzegi Najbardziej intrygującym elementem znaleziska są zagadkowe znaki widoczne na powierzchni srebra. Trzy z monet to tzw. serrati – posiadają one specyficznie ząbkowane brzegi. Prawdziwa tajemnica kryje się jednak w ręcznie wydrapanych znakach odkrytych na dwóch ząbkowanych denarach. Czy były to oznaczenia własności, dowody na testowanie czystości kruszcu, czy może symbole o głębszym znaczeniu dla ich antycznego posiadacza, a może po prostu dekoracja? Nie jest to jasne. Co ciekawe rzymski historyk Tacyt twierdził, że Germanie darzyli srebrne monety szczególną estymą. Jednak współczesne badania pokazują, iż może nie jest to do końca prawda. Kiedy i dlaczego ukryto skarb? Klucz do rozwiązania zagadki datowania momentu złożenia skarbu leży w tym, czego w skarbie... nie ma. W zespole z Halle całkowicie brakuje monet z okresu cesarstwa. Pozwala to badaczom wysunąć fascynującą hipotezę: skarb musiał zostać zdeponowany około przełomu er. Gdyby monety trafiły do ziemi później, prawie na pewno towarzyszyłyby im nowsze emisje cesarskie. Ten moment w historii to czas intensywnych i często krwawych kontaktów – okres wielkich wypraw rzymskich wodzów, takich jak Druzus czy Tyberiusz, których ślady w postaci marszrut odkrywane są w regionie co około 20 kilometrów. Wartość kruszcu większa niż pieniądz W miejscu znalezienia skarbu nie istniała wówczas gospodarka pieniężna w rzymskim stylu. Denary nie służyły do codziennych zakupów, lecz były postrzegane jako obiekty o ogromnym znaczeniu społecznym i materialnym. Mogły trafić do Halle jako dary dyplomatyczne dla lokalnych wodzów, zapłata za lojalność lub jako łupy z wojennych wypraw. Niezależnie od tego, czy sakiewkę zgubiono w pośpiechu, czy ukryto w obliczu zagrożenia, te pięć monet z tajemniczymi znakami stanowi dziś bezcenny dowód na to, że wpływy Rzymu sięgały daleko poza jego granice. Ich ślady są znajdowane nawet na terenie dzisiejszej Polski. W 2018 roku archeolodzy ogłosili znalezisko z woj. kujawsko-pomorskiego w postaci fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów sprzed 2 tysięcy lat. Źródło: Państwowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Prawda o Galach nie przypomina komiksu z Asterixem. Te 2300-letnie kajdany ujawniły ich mroczny sekret
Kiedy myślimy o starożytnych Galach, przed oczami stają nam wąsaci wojownicy z komiksów o Asteriksie, którzy radośnie dają łupnia Rzymianom i zajadają się pieczonymi dzikami. Prawdziwa historia przedrzymskich plemion celtyckich jest jednak znacznie mroczniejsza. Na francuskich stanowiskach archeologicznych znaleziono dowody, że w galijskim społeczeństwie funkcjonował brutalny, zinstytucjonalizowany handel ludźmi.
Archeolodzy z instytutu INRAP, pracujący we francuskiej miejscowości Allonnes (Dolina Loary), poinformowali o niezwykłym odkryciu, które zachwiało postrzeganiem europejskiej epoki żelaza. Podczas prowadzonych wykopalisk w celtyckiej osadzie sprzed 2300 lat natrafiono na pięć par żelaznych kajdan. Znaleziska te – uważane przez ekspertów za ekstremalnie rzadkie – są najmocniejszym od lat fizycznym dowodem na to, jak funkcjonowało niewolnictwo u Galów. Asterix nigdy by czegoś takiego nie zrobił. Okowy na małe nadgarstki Wśród zabezpieczonych w galijskiej osadzie artefaktów z III wieku p.n.e. naukowcy zidentyfikowali między innymi podwójne okowy na nadgarstki oraz masywne kajdany na kostki. Ciekawy okazał się jeden detal – średnica obręczy na ręce wynosiła zaledwie 6 centymetrów. Według ekspertów oznacza to, że narzędzia te najprawdopodobniej służyły do pętania kobiet lub dzieci. Z kolei żelazna blokada na nogi ważyła ponad kilogram. Daje to wyobrażenie o ogromnym ciężarze i cierpieniu, jakie każdego dnia musieli znosić zniewoleni ludzie. Sama osada w Allonnes, usytuowana na skrzyżowaniu starożytnych szlaków Galii, tętniła życiem. Działały w niej wyspecjalizowane warsztaty kowali i rzemieślników produkujące doskonałej jakości miecze, groty włóczni czy elementy uprzęży. Połączenie obecności świetnej jakości rzemiosła z żelaznymi okowami sugeruje, że to miejsce mogło być w tamtym czasie ważnym i brutalnym centrum handlu ludźmi. Nieme ofiary celtyckiego społeczeństwa Odkrycie to jest ewenementem. W świecie popkultury rodacy Asteriksa są jako niezwykle miłujący wolność, nieujarzmiony lud, który wręcz brzydzi się rzymskim uciskiem i niewolnictwem. Prawda historyczna brutalnie weryfikuje ten obraz – Galowie nie mieli żadnych oporów przed samodzielnym zakładaniem łańcuchów. Z przekazów rzymskich wiemy, że plemiona celtyckie masowo niewoliły jeńców wojennych, dłużników oraz skazańców, traktując ich jak towar i zmuszając do morderczej pracy na polach. Niestety, ponieważ Galowie opierali się na tradycji ustnej i nie pozostawili po sobie zapisów, zniewoleni ludzie epoki przedrzymskiej byli do tej pory przeoczani przez niektórych historyków. Odnalezione w Allonnes narzędzia opresji są rzadkim, namacalnym dowodem nie tylko na istnienie niewolnictwa, ale także silnie zhierarchizowanego społeczeństwa. Dlaczego Galowie niszczyli własne pieniądze? Galijskie Allonnes nie było jednak wyłącznie centrum złowrogiego – chociaż pewnie wtedy nikt tak o tym nie myślał – handlu ludźmi. Wykopaliska odsłoniły tam również celtyckie sanktuarium religijne. Archeolodzy odkryli w nim niezwykłe dary wotywne: odzież, amulety oraz setki monet emitowanych na przestrzeni pięciu stuleci. Zdecydowana większość tych przedmiotów przykuła uwagę swoją formą – monety nosiły ślady celowego niszczenia, piłowania i cięcia dłutem. Te rzucające się w oczy deformacje miały charakter ściśle rytualny – pozbawiając monetę jej wartości handlowej, uniemożliwiano jej powrót do obiegu. W ten sposób przedmiot ten stawał się nienaruszalnym darem, trwale i nieodwołalnie przekazanym galijskim bóstwom. To bardzo sprytne. Źródło: INRAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Miały łuki, sztylety i maczugi. Po 4 tys. lat odkryto sekret egipskich księżniczek
Przez dekady sądzono, że broń w grobach egipskich księżniczek miała jedynie symboliczne znaczenie. Najnowsze badania kości z Egiptu pokazują jednak, że te kobiety były biegłymi łuczniczkami. A ich ciała noszą ślady intensywnego treningu i przebytych kontuzji. Poznaj historię wojowniczych córek faraona.
Nekropolia w Dahszur od tysiącleci stanowiła miejsce spoczynku egipskich władców. To tutaj piramidy rozkazał wznieść ojciec słynnego Cheopsa – Snofru. Ale to w tej okolicy znajdują się też mniejsze grobowce, w których spoczęła egipska elita. Pod koniec XIX wieku Jacques de Morgan odkrył nienaruszone komory grobowe króla Hora i kilku księżniczek z okresu Średniego Państwa (ok. 2055 do 1650 r. p.n.e.). Przez ponad sto lat odnalezione wówczas szczątki pozostawały zapomniane. Przechowywano je w drewnianych skrzyniach w piwnicach Muzeum Egipskiego w Kairze, które pozostaje teraz w cieniu niedawno otwartego Wielkiego Muzeum Egipskiego. W 2020 roku ruszył nowy projekt badawczy, w ramach którego przeanalizowano kości. Rezultaty przerosły oczekiwania ekspertów. Opublikowano je na łamach „Frontiers in Environmental Archaeology”. Zagadka królewskiego oręża Największą zagadką grobowców w Dahszur była obecność broni w pochówkach kobiet. Przy księżniczkach o imionach Ita, Khenmet czy Itaweret znaleziono łuki, strzały i kunsztownie wykonane sztylety – przedmioty tradycyjnie kojarzone z mężczyznami. Przez dekady naukowcy spierali się, czy te przedmioty pełniły funkcję wyłącznie symboliczną. Nie mumie, ale kości „przemówiły” Eksperci przyjrzeli się sześciu szkieletom. Cztery z sześciu były siostrami, córkami faraona Amenemhata II, pochowanymi w identycznych podziemnych grobowcach. Wszystkie kobiety zostały zmumifikowane, ale do dzisiaj przetrwały tylko ich szkielety – tkanki miękkie obróciły się w proch, a ich czaszki zaginęły. Pozostałe kości były jednak w dobrym stanie, co pozwoliło archeologom oszacować czas zgonu, wzrost i płeć osób, a także odkryć ślady chorób lub urazów. Wojowniczy egipski dwór – Księżniczka Ita była młodą kobietą w wieku od 28 do 34 lat, o silnych przyczepach mięśni górnych partii ciała, co sugeruje, że regularnie posługiwała się bronią, taką jak maczugi czy sztylety – mówi współautorka badania dr Zeinab Hashesh z Uniwersytetu w Beni Suef. – Księżniczka Khenmet była kobietą w wieku 30 lub 40 lat, u której występowały oznaki przerzedzenia kości, ale posiadała bardzo silne przyczepy więzadeł. Księżniczka Itaweret była młodą kobietą w wieku od 20 do 34 lat, która przeżyła złamania żeber i kości stopy; jej szkielet wskazuje, że była wykwalifikowaną łuczniczką – wylicza dr Hashesh. Podobne dowody wskazują, że księżniczka Noub-Hotep i król Hor również byli łuczniczkami. -– Odkryliśmy znaczny rozwój kończyn górnych u tych osób, co koreluje z powtarzalnymi, intensywnymi czynnościami, takimi jak naciąganie cięciwy łuku czy stabilizowanie broni. To dowodzi, że zajęcia te towarzyszyły im przez całe życie – podkreśla dr Hashesh. W jej ocenie to bezpośrednio tłumaczy obecność łuków, strzał i maczug w grobowcach kobiet. – Nie były to tylko symboliczne dary, ale narzędzia, których aktywnie używały – zauważa. Egipskie twardzielki W przypadku księżniczki Itaweret wykryto złamane żebra – prawdopodobnie spowodowane uderzeniem lub upadkiem z wysokości. – Te obrażenia były najprawdopodobniej spowodowane wypadkami, upadkami, silnymi uderzeniami lub innymi urazami związanymi z aktywnym trybem życia, czy to poprzez polowania, szkolenia wojskowe, czy inne wymagające zajęcia – powiedziała dr Hashesh. I zauważa, że te urazy dobrze się zagoiły, co sugeruje, że miały one dostęp do zaawansowanej jak na tamte czasy opieki medycznej. Polowania rodziny królewskiej Wygląda na to, że tradycja polowania w rodzinach królewskich jest starsza, niż sądziliśmy. Temu zajęciu pasjami oddawała się na przykład brytyjska rodzina królewska – polowano na lisy. Ale w 2004 roku polowanie na lisy z chartami uznano za nielegalne. – Członkowie rodziny królewskiej, szczególnie kobiety, aktywnie angażowali się w wymagające dużej sprawności i siły zajęcia, takie jak łucznictwo czy polowanie – stwierdziła dr Zeinab Hashesh, główna autorka publikacji. – Dowodem na to jest budowa ich kości, które rozwijały się pod wpływem intensywnego wysiłku mięśniowego, co idealnie pokrywa się z rodzajami broni znalezionej w ich grobach – dodała. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec z anonimowością nauki Majów. Po raz pierwszy poznaliśmy imię astronoma tej cywilizacji
Przez wieki dokonania naukowe Majów pozostawały anonimowe. Nowe badania inskrypcji z Xultun w Gwatemali po raz pierwszy w historii ujawniły imię konkretnego uczonego. Poznajcie Sak Tahn Waaxa, „Lisa o Białym Torsie”, którego matematyczna precyzja do dziś budzi podziw badaczy na całym świecie.
Cywilizacja Majów z okresu klasycznego (250–900 n.e.) była nierozerwalnie związana z astronomią i matematyką. Ich skomplikowane kalendarze i precyzyjne obserwacje nieba nie służyły jedynie czystej nauce. Dyktowały one rytm życia politycznego, religijnego i społecznego. Władcy Majów korelowali ważne wydarzenia, takie jak koronacje czy budowę monumentów, z ruchami planet i gwiazd. Jednak do tej pory osoby, które stały za obliczeniami astronomicznymi były dla nas anonimowe. Odkrycie w Xultun. Izba pełna zagadek Szczęśliwie w 2010 roku podczas wykopalisk w Xultun w Gwatemali archeolodzy odkryli w jednym z badanych budynków niezwykłe murale, przedstawiające siedzące postacie oraz dziesiątki inskrypcji. W przeciwieństwie do oficjalnych steli, te zapiski przypominały brudnopisy. Ale nie byle jakie, bo pozostawili je naukowcy odnotowujący ruchy Księżyca i planet. Wygląda na to, że było to miejsce pracy specjalistów, prawdopodobnie warsztat, w którym powstawały kodeksy – księgi Majów. Do takich wniosków doszli badacze na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Podpis majańskiego astronoma Wśród 52 zidentyfikowanych w pokoju tekstów, jeden okazał się wyjątkowy. Po latach żmudnych analiz, przy użyciu nowoczesnych technik obrazowania wielospektralnego, badaczom udało się odczytać 11 hieroglifów tworzących unikatową formułę. Tekst kończy się frazą cheheen, co oznacza „tak mówi...”, po której następuje imię: Sak Tahn Waax, co można tłumaczyć jako „Lis o Białym Torsie”. Zatem pod naukowym wywodem podpisał się sam jego autor! To pierwszy znany przypadek w historii cywilizacji Majów, gdy matematyk-astronom został zidentyfikowany z imienia i przypisano mu bezpośrednie autorstwo pracy intelektualnej. – Ludzie żyjący w starożytności na terenie dzisiejszych Indii, Iraku, Chin czy Grecji również badali cykle słońca i planet, przepowiadali zaćmienia oraz kreślili mapy nieba. Zasługi za te odkrycia przypisywano zazwyczaj konkretnym postaciom – mówi dr Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów publikacji naukowej. – Dziś do grona tych wielkich umysłów możemy dołączyć Saka Tahna Waaxa, co pozwala w pełni docenić niezwykłe dziedzictwo astronomiczne i kalendarzowe rdzennych kultur obu Ameryk – dodaje. Skąd jednak takie egzotyczne dla nas imię? Imiona Majów często odwoływały się do postaci historycznych lub boskich, więc być może nawiązywało one w jakiś sposób do przodków lub religii. Naukowe rozważania majańskiego naukowca Współcześni badacze przyjrzeli się zapiskom Lisa o Białym Torsie. Odnotował on sekwencję pięciu dat rozdzielonych precyzyjnymi interwałami, obejmującą łącznie 2920 dni. Liczba ta jest kluczowa – stanowi najmniejszą wspólną wielokrotność cyklu synodycznego Wenus (584 dni) i roku słonecznego Haab (365 dni). Sak Tahn Waax wykazał się jednak kreatywnością, bo podzielił ten okres na mniejsze jednostki związane z cyklami Marsa i tradycyjnymi kalendarzami Tzolkin oraz Haab. Jego formuła odzwierciedla głęboką wiedzę o wzorcach matematycznych występujących w naturze. Takie ambitne rozważania wskazują, że był wybitnym naukowcem swoich czasów. Pracowania mistrza i jego uczniowie Znalezisko w Xultun sugeruje, że odkryte pomieszczenie było miejscem tworzenia nauki i przekazywania wiedzy. Tytuły postaci na muralach wskazują na hierarchię wśród skrybów, co może świadczyć o relacjach mistrz-uczeń. Z kolei obecność narzędzi do produkcji papieru oraz liczne notatki na ścianach potwierdzają, że właśnie tutaj, około roku 781 n.e., Sak Tahn Waax i inni uczeni pracowicie obliczali ruchy ciał niebieskich, by móc ją później przelać swoje obserwacje na karty kodeksów. Warto wspomnieć, że National Geographic Society odegrało fundamentalną rolę w finansowaniu prac archeologicznych w Xultun. Granty przyznawane przez komitet ds. badań i eksploracji oraz radę ekspedycji bezpośrednio wsparły wykopaliska, konserwację oraz dokumentację pomieszczenia, w którym odnaleziono inskrypcje Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Naukowcy odkryli jedną z najstarszych zbrodni w historii. Ktoś dźgnął człowieka w twarz
Jeden z najwcześniejszych przedstawicieli Homo sapiens żyjących poza Afryką został zaatakowany ostrym kamiennym narzędziem. Ślad na kości szczęki sprzed około 100 tysięcy lat sugeruje, że mężczyzna padł ofiarą celowej przemocy i – co ciekawe – przeżył atak. To jeden z najstarszych znanych dowodów konfliktów między ludźmi.
Przemoc towarzyszy ludzkości od dawien dawna. Pytanie, czy skłonność do zadawania krzywdy jest zapisana w naszych genach, od dziesięcioleci zastanawia psychologów, antropologów i biologów ewolucyjnych. Większość badaczy zgadza się jednak, że człowiek odziedziczył po przodkach zdolność do agresji, która mogła zwiększać szanse na przetrwanie. Pomagała bronić terytorium, zdobywać zasoby czy chronić najbliższych. Skąd wzięła się agresja u pierwszych ludzi? Sama agresja nie jest jednak tym samym co przemoc. To, kiedy i przeciw komu była wykorzystywana, zależało od wielu czynników i nie zawsze musiała mieć czyste pobudki. Nowe odkrycie sugeruje, że już około 100 tysięcy lat temu nasi przodkowie mogli celowo wyrządzać krzywdę innym ludziom. Analiza czaszki jednego z najwcześniejszych przedstawicieli Homo sapiens żyjących poza Afryką wskazuje, że został on ugodzony ostrym kamiennym narzędziem prosto w twarz. Badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Scientific Reports”. W artykule opisano badanie czaszki i żuchwy osoby, która została pochowana w jaskini Qafzeh w Izraelu w okresie środkowego paleolitu. Wcześniej wiadomo było, że w grocie pochowano co najmniej 27 osób. Zmarłych grzebano tu ok. 145 000-92 000 lat temu, co czyni ich najwcześniejszymi przedstawicielami naszego gatunku znalezionych poza Afryką. Wcześniejsze analizy szkieletów, wykopanych w latach 30. i 70. XX wieku, wykazały, że dwie osoby miały urazy głowy spowodowane tępym urazem. Jednak nowa analiza ujawniła coś zupełnie innego. „Zintegrowana analiza makro i mikroskopowa oraz mikrotomografia komputerowa ujawniły zmianę liniową obejmującą lewą żuchwę i trzeci ząb przedtrzonowy, odpowiadającą urazowi spowodowanemu ostrym przedmiotem. Zlokalizowana porowatość kości i pogrubienie brzeżne zgodne z przebudową wskazują, że zmiana uległa procesowi gojenia, co sugeruje, że osoba przeżyła przez pewien czas od urazu” – napisali w artykule badacze. Jedna z najstarszych zbrodni w historii Autorzy twierdzą, że przypadek ten może stanowić jeden z najwcześniej udokumentowanych przykładów urazu ostrym narzędziem w zapisach archeologicznych. Jest to więc czytelny dowód na możliwą przemoc międzyludzką w okresie środkowego paleolitu. „Przeprowadzone w jaskini badania tafonomiczne potwierdzają, że człowiek ten został zakopany tu celowo, co potwierdza wcześniejsze interpretacje tego stanowiska jako miejsca pochówków” – dodają badacze. Nie jest pewne, jakiego rodzaju narzędzie pozostawiło nacięcie na kościach mężczyzny, ale wśród kamiennych narzędzi znalezionych w Qafzeh znajdowały się krzemienne drapacze i ostre ostrza, które mogły być elementami grotów włóczni. – Badania kryminalistyczne współczesnych populacji ludzkich wykazały, że urazy twarzoczaszki spowodowane uderzeniami częściej obserwuje się po lewej stronie czaszki, co powszechnie przypisuje się przewadze napastników praworęcznych w konfrontacjach twarzą w twarz – napisali w badaniu naukowcy. Co mówią nam badania z jaskini Qafzeh? – Te wyniki dostarczają nowych danych do debaty na temat pochodzenia agresywnych zachowań, takich jak przemoc interpersonalna – powiedziała Ana Pantoja Pérez, główna autorka badania, paleoantropolog z hiszpańskiego Narodowego Centrum Badań nad Ewolucją Człowieka. Co ciekawe, naukowcy zidentyfikowali także u mężczyzny dodatkowe patologie zębów, takie jak zmiany próchnicowe i ubytki szkliwa. – Odkrycia te uzupełniają wcześniej zarejestrowane dowody na próchnicę i anomalie zębów w jaskini Qafzeh, podkreślając zarówno podatność biologiczną, jak i możliwe czynniki dziedziczne lub środowiskowe. Łącznie trauma, patologie jamy ustnej i kontekst pogrzebowy rzucają światło na złożoność życia i zdrowia, relacji społecznych i kultury śmierci w plejstoceńskim zapisie kopalnym człowieka – podsumowali uczeni. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Niezwykłe odkrycie w Szkocji. Pod ziemią skrywał się nieznany, pradziejowy krąg
Badacze przeczesujący szkocką wyspę Arran natrafili na ślad unikalnego monumentu. Nowoczesny georadar ujawnił pod ziemią regularny krąg złożony z dwunastu jam. Naukowcy przypuszczają, że mogła to być imponująca konstrukcja drewniana lub kamienna, pełniąca funkcje rytualne i astronomiczne.
Machrie Moor, położone na malowniczej wyspie Arran, to jeden z najważniejszych krajobrazów archeologicznych w Szkocji. Na tym rozległym torfowisku znajdują się liczne budowle z czasów sięgających od epoki neolitu po epokę brązu. Datowane są na od 3500 do 1500 roku p.n.e. Do tej pory zidentyfikowano tam sześć kamiennych kręgów, a także liczne stojące kamienie, kurhany i kamienne skrzynie. Miejsce to od tysiącleci stanowiło centrum życia duchowego i społecznego dawnych mieszkańców wyspy. Kręgów jest więcej Historic Environment Scotland (HES) ogłosiło właśnie nowe znalezisko. Nie dokonano go przypadkowe. Był to efekt precyzyjnych badań geofizycznych. Zespół archeologów pod kierownictwem dr. Nicka Hannona z HES wykorzystał zaawansowaną technologię do skanowania gruntu w poszukiwaniu anomalii niewidocznych gołym okiem. Badanie ujawniło dwanaście kolistych jam, które tworzą regularny krąg. Co ciekawe, układ sugeruje, że w strukturze przewidziano miejsce na dwa dodatkowe punkty. Drewno czy kamień? Zagadka konstrukcji Jednym z najbardziej intrygujących aspektów odkrycia jest fakt, że w wykrytych jamach nie ma obecnie kamieni. Sugeruje to dwie możliwości: albo kamienie zostały usunięte w przeszłości, albo krąg składał się z potężnych drewnianych słupów. Historia Machrie Moor dostarcza tu cennych wskazówek – wcześniejsze wykopaliska w innych kręgach wykazały, że wiele z nich pierwotnie było konstrukcjami drewnianymi, które dopiero z czasem zastępowano kamiennymi monumentami. Być może podobnie było w przypadku słynnego Stonehenge. Astronomia i rytuały dawnych rolników Nowo odkryty krąg prawdopodobnie pełnił podobne funkcje, co sąsiednie struktury. Archeolodzy wiążą go z działalnością rytualną i ceremonialną neolitycznych rolników. Sześć dotychczas znanych kamiennych kręgów znajdujących się w Machrie Moor nie postawiono w losowym miejscu. Leżą one dokładnie poniżej charakterystycznego pagórka z wyraźną przełęczą na linii horyzontu w kierunku północno-wschodnim. Gdy ludzie stali wewnątrz kamiennych kręgów w poranek letniego przesilenia i spoglądali na północny wschód, obserwowali wschodzące słońce dokładnie tam, gdzie znajduje się przełęcz. To sugeruje, że kręgi służyły jako gigantyczne kalendarze astronomiczne i miejsca kultu słońca. Od kultu do pochówku. Zmienne funkcje kręgów Z biegiem wieków przeznaczenie tych monumentalnych obiektów ewoluowało. Choć zaczynały jako miejsca ceremonii, później często stawały się nekropoliami. Znajdowano w nich ślady pochówków – zarówno szkieletowych, jak i kremacji – prawdopodobnie przeznaczonych dla prominentnych członków społeczności. Naukowcy przypuszczają, że nowo odkryty krąg mógł przejść podobną drogę, choć ostateczne potwierdzenie tej hipotezy będzie wymagało dalszych badań terenowych. Przyszłość archeologii bez łopaty Odkrycie na wyspie Arran to triumf nowoczesnych, bezinwazyjnych metod badawczych. Jak podkreśla dr Nick Hannon z HES, technologia pozwala poznawać historię Szkocji bez niszczenia cennych warstw archeologicznych. – Jesteśmy niezwykle podekscytowani tym nowym odkryciem. Wiemy, że na Machrie Moor jest jeszcze wiele do odkrycia, ale odkrycie nowego kręgu całkowicie przerosło nasze oczekiwania – przyznał. Źródło: HES Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zniszczono pomnik upamiętniający wizerunek najstarszego wozu na świecie. W Bronocicach ruszyła pilna zbiórka
Waza z Bronocic to jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych w Polsce. Widać na niej najstarsze znane przedstawienie czterokołowego wozu. Pomnik upamiętniający to wyjątkowe znalezisko został zdewastowany, a mieszkańcy pobliskiego stanowiska archeologicznego zbierają środki na jego renowację.
W powszechnej świadomości Polska w pradziejach była obszarem na rubieżach cywilizowanego świata, pokrytym gęstą puszczą. Okazuje się, że wbrew temu stereotypowi nad Wisłą od tysiącleci działo się całkiem sporo. To w Polsce znaleziono najstarszy na świecie bumerang – zlokalizowano go w Jaskini Obłazowej w Małopolsce. Ma około 42 tysięcy lat i jest bardziej wiekowy nawet od tych znanych z terenu Australii. Najstarszy wóz na świecie Innym spektakularnym znaleziskiem są pozostałości po ceramicznym naczyniu z Bronocic w woj. świętokrzyskim. To tak zwana waza z Bronocic, odkryta w latach 70. XX wieku przez zespół archeologów z Instytutu Archeologii i Etnologii oraz Uniwersytetu Stanowego w Nowym Jorku. Na skorupach ceramicznych widać wyryte wyobrażenie pojazdu czterokołowego, przedstawionego w rzucie poziomym, z kołami ukazanymi z profilu. Jest to najstarszy jednoznaczny dowód używania wozu, odkryty dotąd na obszarze Eurazji. Liczy 5500 lat. Tablica upamiętniająca znalezisko W 2003 roku na stanowisku archeologicznym w Bronocicach postawiono kamień z tablicą u upamiętniającą to ważne znalezisko. Jego pomysłodawcą był ówczesny dyrektor Miejsko-Gminnego Centrum Kultury w Działoszycach Paweł Kamiński. Pomnik nie stoi dokładnie w miejscu znaleziska (jednak nadal w granicach pradziejowej osady), ale na szczycie wyniesienia zwanego wzgórzem Baski, ze względu na wspaniałe walory krajobrazowe. Stamtąd jest dobry widok na Dolinę Nidzicy. Oto treść napisu na tablicy: „Praojcom i Archeologom dla upamiętnienia odkrycia w 1975 Wielkiego Osiedla Neolitu i Najstarszych Pojazdów Świata na Wazie z Bronocic z 3500 r. p.n.e. przez IAiE PAN Kraków i State Unv. of New York”. Pomnik celem ataku wandali Pod koniec czerwca wandale rozbili tablicę, co wzburzyło lokalną społeczność. – To była nasza chluba. Mogliśmy pochwalić się czymś, co ma znaczenie na skalę światową. (…) W promocję tego miejsca zaangażowało się wiele osób, a do Bronocic przyjeżdżali ludzie, którym naprawdę zależało na poznaniu tej historii. (…). Dlatego to, co się stało, jest dla nas kompletnie niezrozumiałe. Taki czyn nie mieści się w żadnych kanonach i trudno nawet określić, co kierowało sprawcami – powiedział Radiu Kielce Paweł Kamiński. Mieszkańcy Bronocic nie załamali rąk, tylko zaczęli działać. Ruszyła zbiórka środków na renowację pomnika. „Nie możemy pozwolić, aby tak ważny symbol naszej historii został zapomniany lub pozostawiony w obecnym stanie. Dlatego zwracamy się z ogromną prośbą o pomoc w odbudowie tablicy, tak aby Pomnik Praojcom i Archeologom w Bronocicach znów mógł godnie pełnić swoją rolę i przypominać o dziedzictwie naszej miejscowości” – czytamy w apelu. Jak podano, celem zbiórki jest: wykonanie nowej tablicy, zabezpieczenie miejsca pamięci przed dalszymi zniszczeniami, zachowanie tego wyjątkowego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Ranga znaleziska wazy z Bronocic Znaczenie tego odkrycia trudno przecenić. Wazę wykonano 3500 lat p.n.e. „Datowanie zabytku świadczy o tym, że rysunki z Bronocic są najstarszym jednoznacznym dowodem używania wozu, odkrytym dotąd na obszarze Starego Świata” – podaje Muzeum Archeologiczne w Krakowie, gdzie zabytek jest przechowany. Głównym elementem złożonej sceny jest czterokołowy wóz, przedstawiony w rzucie z góry z kołami odłożonymi na boki. Rysunek precyzyjnie ukazuje konstrukcję pojazdu: prostokątną ramę, dwie osie oraz charakterystyczny rozwidlony dyszel, do którego prawdopodobnie zaprzęgano woły. Wewnątrz ramy widnieje zagadkowy krąg (tzw. piąte koło), który interpretuje się jako przewożone naczynie, ładunek lub symbol słońca. Oprócz wozów widoczne są schematyczne przedstawienia drzew, symbolizujące las oraz zygzakowate linie utożsamiane z rzeką lub wodą. Niezwykle ważnym elementem jest szachownica, która według badacza stanowiska prof. Janusza Kruka może przedstawiać układ pól uprawnych lub plan samej osady. Czy to znalezisko oznacza, że idea powstania czterokołowego wozu narodziła się na Wisłą, a nie w Mezopotamii, jak długo sądzono? Tego pewnie nigdy się nie dowiemy, ale kolejne znaleziska archeologiczne mogą rzucić na to zagadnienie światło. Źródła: Zrzutka.pl, Serwis Internetowy Działoszyc, Radio Kielce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykłe odkrycie w grobie Jezusa Chrystusa. Skarb przez stulecia ukrywał się na oczach milionów pielgrzymów
Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie od stuleci znajduje się pod lupą naukowców, jednak odkrycia sprzed dwóch lat dokonano w miejscu, które codziennie mijały tysiące ludzi. W ogólnodostępnym korytarzu, oparta o ścianę i pokryta współczesnym graffiti, stała kilkutonowa kamienna płyta. Gdy podczas rutynowych prac archeolodzy postanowili ją odwrócić, zamarli z wrażenia. Odsłonięto zaginiony od ponad 200 lat, monumentalny skarb z czasów krucjat, który skrywa sekret pilnie strzeżonej, papieskiej technologii średniowiecznych mistrzów.
Spis treści: Sensacja w Jerozolimie. Zaginiony skarb ukryty na oczach wszystkich Styl cosmatesque. Tajny pakt między Jerozolimą a Rzymem Dlaczego to odkrycie zmienia naszą wiedzę o historii? Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie to jedno z najbardziej przebadanych i obleganych miejsc na świecie. Każdego roku miliony pielgrzymów oraz setki zespołów naukowych mijają te same ściany, przekonani, że świątynia nie kryje już żadnych sekretów. Odkrycie archeologów z Austriackiej Akademii Nauk (ÖAW) oraz Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) udowodniło dwa lata temu, jak bardzo się myliliśmy. W publicznie dostępnym korytarzu, oparta o ścianę, stała kilkutonowa kamienna płyta pokryta współczesnym graffiti. Gdy badacze postanowili ją odwrócić podczas rutynowych prac renowacyjnych, dokonali odkrycia, które wstrząsnęło światem nauki i historii. Sensacja w Jerozolimie. Zaginiony skarb ukryty na oczach wszystkich Odnaleziona płyta okazała się brakującym elementem największego znanego średniowiecznego ołtarza głównego, który został uroczyście konsekrowany 15 lipca 1149 roku. Data ta nie była przypadkowa – stanowiła dokładnie 50. rocznicę zdobycia Jerozolimy przez uczestników pierwszej krucjaty i ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego, ważnego momentu w historii Jerozolimy. Monumentalny ołtarz, o szerokości przekraczającej 3,5 metra, zachwycał podróżnych przez stulecia. Informacje o jego pięknie i unikalnych dekoracjach przewijają się w licznych relacjach pielgrzymów z XVI, XVII i XVIII wieku. Jednak w 1808 roku w romańskiej części bazyliki wybuchł katastrofalny pożar. Od tamtego momentu ołtarz uznawano za bezpowrotnie utracony. Jak się okazało, przetrwał on kataklizm, lecz został niefortunnie obrócony zdobioną stroną do ściany i porzucony w bocznym korytarzu. Przez ponad dwa stulecia tysiące turystów bezwiednie mijało bezcenny zabytek, zostawiając na jego odwrocie podpisy i napisy. Styl cosmatesque. Tajny pakt między Jerozolimą a Rzymem Dla historyków sztuki i archeologów kluczowym elementem odkrycia są geometryczne ornamenty i nacięcia widoczne na przednim panelu. Pozwoliły one zidentyfikować technikę wykonania jako styl cosmatesque (kosmatycki). To unikalna, niezwykle misterna metoda zdobnicza, polegająca na układaniu skomplikowanych mozaik z drobnych fragmentów szlachetnego marmuru, porfiru oraz kolorowego szkła. Co najistotniejsze, w średniowieczu technika ta była pilnie strzeżoną tajemnicą cechową, stosowaną niemal wyłącznie przez rzemieślników w Rzymie pracujących na bezpośrednie zlecenie papieża. Poza granicami Italii rzadko spotyka się tak zaawansowane realizacje tego stylu (jednym z nielicznych wyjątków jest opactwo westminsterskie w Londynie). Obecność tak okazałego ołtarza kosmatuskiego w Jerozolimie stanowi niepodważalny dowód na bezpośrednie zaangażowanie Stolicy Apostolskiej w legitymizowanie władzy krzyżowców na Ziemi Świętej. Papież wysłał najlepszych rzymskich mistrzów, aby swoim kunsztem uświetnili najważniejsze sanktuarium chrześcijaństwa i zamanifestowali tam wpływy Kościoła rzymskokatolickiego. – To niewiarygodne. Ten ołtarz przecież pozostawał w zasięgu wzroku tysięcy pielgrzymów i turystów każdego dnia. Fakt, że coś tak ważnego mogło pozostać niezauważone w tym miejscu przez tak długi czas, był zupełnie nieoczekiwany dla wszystkich zaangażowanych w tę sprawę – mówi Ilya Berkovich z Austriackiej Akademii Nauk. Dlaczego to odkrycie zmienia naszą wiedzę o historii? Wykopaliska prowadzone w ostatnich latach pod posadzką świątyni (kierowane m.in. przez prof. Francescę Romanę Stasollę z rzymskiego Uniwersytetu La Sapienza) regularnie dostarczają dowodów na to, jak wielowarstwową strukturą jest Bazylika Grobu Pańskiego. Odkrycie ołtarza krzyżowców niesie za sobą trzy kluczowe implikacje naukowe: Weryfikacja źródeł pisanych – Odkrycie materialnego obiektu potwierdza precyzję średniowiecznych kronikarzy oraz pamiętników pielgrzymów, których opisy często traktowano jako przesadzone. Nowe światło na sztukę krzyżowców – Dotychczas uważano, że kultura materialna Królestwa Jerozolimskiego była miksem stylów lokalnych i francuskich. Obecność rzymskiego ołtarza dowodzi silniejszych, bezpośrednich powiązań artystycznych z centralną Italią. Analiza geopolityczna średniowiecza – Pokazuje, jak sztuka i architektura sakralna były wykorzystywane jako potężne narzędzie propagandy politycznej i religijnej w basenie Morza Śródziemnego. Zabytek zachował się w około dwóch trzecich swojej pierwotnej okazałości. Centralnym motywem dekoracyjnym jest tzw. quincunx – kompozycja złożona z pięciu okręgów połączonych przeplatającą się wstęgą. W teologii epoki krucjat symbolizowało to pięć ran Chrystusa oraz odnosiło się bezpośrednio do herbu Królestwa Jerozolimskiego (krzyża jerozolimskiego). Obecnie, dzięki współpracy międzynarodowych zespołów, trwa proces cyfrowej rekonstrukcji obiektu, co pozwoli przywrócić ten liturgiczny i historyczny klejnot do dawnej świetności bez naruszania jego struktury. Źródła: Austriacka Akademia Nauk, Israel Antiquities Authority (IAA), The Times of IsraelBiblical Archaeology Society Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i „National Geographic Traveler”.
Laser wskazał im drogę przez meksykańską dżunglę. Na miejscu czekało zaginione miasto Majów
Zlokalizowane zaginione miasto Majów ma ponad tysiąc lat. W jego odkryciu pomogło lotnicze skanowanie laserowe. Teraz archeolodzy dotarli na miejsce – ich oczom ukazały się kamienne budowle pokryte majańskim hieroglifami.
Kiedyś archeolodzy szukali zaginionych miast trochę na oślep – rozpytywali lokalnie mieszkające społeczności, wczytywali się w tradycyjne podania. Teraz pomagają im coraz lepsze i bardziej precyzyjne technologie. Tak też było w tym przypadku. Badacze przeszłości poinformowali właśnie o zlokalizowaniu zaginionego miasta skrywającego się w gąszczu dżungli Rezerwatu Biosfery Calakmul w stanie Campeche w Meksyku. Ekstremalne wyzwanie Po wytypowaniu podejrzanego miejsca, archeolodzy oraz pracownicy z lokalnej społeczności Constitución, którzy brali udział w ekspedycji, musieli torować sobie w dżungli drogę maczetami na odcinku pięciu kilometrów. Za nimi jechały quady z wyposażeniem. – W porównaniu z innymi miejscami, w których prowadziliśmy badania powierzchniowe, tutaj dostęp okazał się znacznie trudniejszy. Jest to jednak pierwsze stanowisko [archeologiczne – przyp. red.] od trzech lat, które znaleźliśmy w stanie nienaruszonym, bez żadnych śladów grabieży. To było prawdziwe odkrycie i ogromne zaskoczenie – relacjonuje szef badań dr Ivan Šprajec z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk. Badania odbywają się we współpracy z Radą Archeologii Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) – organu Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku. To odkrycie jest zwieńczeniem trwającego trzy dekady projektu tego naukowca, poświęconego badaniom Środkowych Nizin Majów. W późnym okresie klasycznym (między 600 a 900 rokiem n.e.) w tym rejonie mieszkało od 9 do 11 milionów ludzi. Centrum religijne Po dotarciu na miejsce oczom archeologów ukazały się kamienne ruiny zatopione w dżungli. Jedną z najwyższych budowli okazała się świątynia w formie piramidy o wysokości ponad 13 metrów. Z kolei obecność 14 steli i ołtarzy sugeruje, że w późnym okresie klasycznym (600–900 n.e.) miejsce to zajmowało ważną pozycję w regionie. Na jednej ze stel archeolodzy wypatrzyli scenę dekapitacji, a zatem ukazującą złożenie ofiary. Część z tych monumentów jest pokryta majańskimi hieroglifami. Znajdują się one na końcu drogi procesyjnej łączącej centralną i północno-wschodnią część kompleksu. Jak się nazywało starożytne miasto? Tego jeszcze nie wiadomo. Na razie naukowcy nazwali stanowisko archeologiczne mianem „Bezdroża”. – Wybraliśmy nazwę Minanbé, która wywodzi się z języka maya jukatek (mina’an – „nie ma” i be – „droga”). W ten sposób kontynuujemy tradycję w archeologii Majów, polegającą na nazywaniu niektórych stanowisk na podstawie charakterystycznych cech danego miejsca lub w nawiązaniu do okoliczności jego odkrycia – wyjaśnia dr Ivan Šprajec. Miasto zajmuje powierzchnię około 15 hektarów. Na zobrazowaniach LIDAR-owych widać place otoczone pałacami i budowlami sakralnymi, tarasy oraz sieć dziś już zasypanych i zarośniętych kanałów. Archeolodzy tylko częściowo oczyścili miasto z porastającej je dżungli. Jeszcze dużo pracy przed nimi. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wielka Lechia a nauka. Jak rozmawiać ze zwolennikami alternatywnych koncepcji?
Popularność mitu o Wielkiej Lechii irytuje historyków i archeologów, ale kpiny z jego zwolenników przynoszą odwrotny skutek. Naukowcy często nie szczędzą ostrych słów. Psycholodzy ostrzegają: agresja rodzi opór. Jak rozmawiać o Wielkiej Lechii?
Archeolodzy i historycy zajmujący się starożytnością, spiskują i knują. Próbują coś ukryć. Nie dopuszczają do głosu odmiennych opinii. Na przykład na temat Wielkiej Lechii. Było to przecież olbrzymie imperium słowiańskie, zajmujące większość Europy przez wiele tysiącleci. To, co napisałem powyżej nie jest prawdą. I piszę to z pełnym przekonaniem, ale nie wszyscy podzielają moje zdanie. Jest pewna grupa osób, która uważa, że Wielka Lechia faktycznie istniała. Czy i jak przekonywać ją do prawdy? Wielka Lechia – wielka ściema? Popularność Wielkiej Lechii irytuje naukowców. Odnosząc się do tego zjawiska społecznego, nie stronią od ostrego słownictwa i mocnych ocen. Czy w ten sposób przekonają wierzących w Wielką Lechię do zweryfikowania poglądów? Warto zastanowić się nad przykładami ze swojego życia. Czy kiedyś w czasie dyskusji ktoś przekonał was do swoich poglądów, mówiąc, że wasze opinie są głupie i wyssane z palca? To raczej przyniosłoby odwrotny skutek. Zrozumieć Wielkolechitów Od sierpnia 2022 roku do marca 2023 roku w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie można było zwiedzać wystawę „Wielka Lechia – wielka ściema”. Cel ekspozycji stanowiło wykazanie, ze tworu takiego nigdy nie było, a jest to współczesne zjawisko kulturowe i społeczne. Powstało – zdaniem ekspertów – z kilku powodów: kryzysu edukacji historycznej, upadku dotychczasowych autorytetów, zagubienia w zglobalizowanym świecie i poszukiwania własnej tożsamości. Dopiero niedawno ukazała się publikacja z referatami, które wygłoszono na sesji naukowej, która odbyła się podczas prezentowania wystawy. Moją uwagę przykuł artykuł napisany nie przez archeologów czy historyków, ale psychologów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Konrada Kazimierza Kośnika i Jagodę Marię Polak. Nie obrażaj, rozmawiaj Jakie są sugestie tych ekspertów, dotyczące kwestii przekonywania do swoich racji? „Zakładamy, iż powinnością badacza jest dążenie do unikania krzywdy i cierpienia jakiejkolwiek osoby. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z jakości merytorycznej. Każda treść może zostać wyrażona w różnorodnych formach. Chodzi tu o taki dobór form przekazu, aby nie była dotkliwa dla osób postronnych, a dążeniu do Prawdy – w myśl greckiego kanonu wartości – towarzyszyło dążenie do Dobra” – piszą Kośnik i Polak. Psycholodzy dostrzegają problem w tym, że środowisko akademickie wyśmiewa zwolenników narracji wielkolechickich – w różnych formach, czasem wskazując absurdalność wywodów albo ironizując lub wskazując na chorobę psychiczną ich głosicieli. „Zrozumiałe, iż jakaś idea może nas bawić, jednakże dawanie ujścia owej wesołości w prywatnym zaciszu jest czym innym niż szyderstwa skierowane w stronę konkretnych osób lub grup społecznych na forum publicznym” – podkreślają W mojej ocenie kluczowym zdaniem w artykule jest to: „Osoba obrażana nie zechce podążać za wskazówkami kogoś, kto nie okazuje jej szacunku”. Jak zatem naukowiec powinien podchodzić do tego zjawiska? Próbować zrozumieć i wyjaśniać Jakiś czas temu rozmawiałem o Wielkiej Lechii z historykiem, prof. Pawłem Żmudzkim. Spytałem go o to, jak należy podchodzić do tej koncepcji. – Można powiedzieć, że mit Wielkiej Lechii jest żywy, funkcjonuje i nie sposób tego ignorować. Ani nie widzę powodu, żeby to zwalczać. Trzeba wyjaśniać, że to nie jest wiedza historyczna, racjonalna. Jest to mit i trzeba tłumaczyć, czym się różni mit od racjonalnej wiedzy – podkreślił ekspert. Z kolei psycholodzy w muzealnej publikacji zalecają coś, co określają jako emocjonalne zdystansowanie wobec analizowanej narracji. Ale czy jest to możliwe przy tak gorącym temacie? Kosmiczne piramidy? Gdy byłem nastolatkiem, powątpiewałem w to, że Egipcjanie wznieśli piramidy. Stopniowo jednak zmieniałem zdaniem, pogłębiałem i poszerzałem wiedzę. Ale robiłem to we własnym tempie i na własnych zasadach. Dlatego, gdy bliska mi osoba podarowała książkę, w której obalano każdą z pseudoarcheologicznych koncepcji, poczułem irytację. Na złość jej książki nie przeczytałem, bo stwierdziła: „pokazuję ci drogę na skróty, żebyś nie błądził”. Mylenie się i kluczenie jest naturalną koleją rzeczy, zwłaszcza w młodości. Z poszukiwań rodzą się ciekawe pomysły. A do prawdy każdy dociera w swoim czasie, na własnych zasadach i z pewnością – nie pod przymusem. Do napisania tego tekstu zainspirowała mnie książka „Wielka Lechia – wielka ściema”, która ukazała się nakładem Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie i Grupy Wydawniczej FNCE pod redakcją Eweliny Siemianowskiej, Dariusza Stryniaka, Artura Wójcika i Marcina Wieczorka. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym odkryto dwa groby. To mogą być alienaci
Przewodniczka turystyczna dostrzegła wystające kości ludzkie na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym. Na miejsce przybyła policja, a później – archeolodzy, bo szkielety, które odsłoniła ziemia mają kilkaset lat. Złożono je na wyjątkowym cmentarzu. Kto na nim spoczął?
Z Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym rozpościera się wspaniały widok na okolicę i zabytkową architekturę miasta. Wznosi się ona na wysokość ok. 175 m n.p.m. Trzy drewniane krzyże postawiono tu w 1708 roku. Upamiętniały liczne ofiary zarazy morowej, czyli cholery, która pustoszyła region. Już w XVI wieku wyniesienia określano mianem Góry Krzyżowej. Dziś nadal stoją tam trzy krzyże, jednak te są XIX-wieczne. Nierozpoznana Góry Trzech Krzyży Krąży bardzo wiele informacji na temat tego miejsca. Na podstawie pojedynczych znaleziska dokonywanych na powierzchni stwierdzono, że znajdowała się tam nekropolia, ale nigdy nie przeprowadzono szerszych wykopalisk. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) poinformował właśnie o nowym odkryciu. W maju lokalna przewodniczka wycieczek turystycznych z Kazimierza Dolnego poinformowała służby o ujawnieniu na Górze Trzech Krzyży przypuszczalnych szczątków kostnych. Służby w akcji. Co to za kości? Najpierw do akcji wkroczyła policja, która potwierdziła, że faktycznie na powierzchni widoczna jest ludzka czaszka. Miejsce zabezpieczono, po czym na miejscu pojawili się inspektorzy archeologiczni lubelskiego urzędu konserwatorskiego. „Oględziny konserwatorskie potwierdziły, że zabezpieczone przez Policję szczątki pochodzą ze zniszczonego w wyniku intensywnych procesów erozyjnych pochówku ludzkiego. Jest to kolejne znalezisko o charakterze grobowym na tym obszarze” – podał LWKZ w mediach społecznościowych. Również w 2021 roku doszło do podobnego odkrycia. Ale już w połowie XIX wieku, gdy stawiano nowe trzy krzyże, natknięto się na szczątki ludzkie. Erozja i ratownicze wykopaliska Kości zaczęły pojawiać się na powierzchni w ostatnich latach w wyniku intensywnej erozji spowodowanej ruchem turystycznym oraz spływem wód deszczowych. Inspektorzy zadecydowali, że niezbędne jest przeprowadzenie interwencyjnych badań archeologicznych – wykopaliskowych w miejscu odkrycia czaszki i nieinwazyjnych, geofizycznych na całej przestrzeni punktu widokowego – aby ustalić zasięg przypuszczalnego cmentarzyska. Dwa dziecięce groby Badania przeprowadzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem archeologa dr. Łukasza Miechowicza. W miejscu odnalezienia szczątków udało się zlokalizować dwa groby: Grób nr 1 – zarys jego jamy grobowej był bardzo słabo czytelny. Wewnątrz znajdował się szkielet małego dziecka, długości ok. 50 cm. Być może było to niemowlę. Nie było przy nim żadnych przedmiotów; Grób nr 2 – w tym przypadku zarys jamy grobowej był dobrze czytelny. Zlokalizowano pozostałości po trumnie w postaci 7 gwoździ żelaznych. Odsłonięto szkielet dziecka. Z analiz czaszki wykonanych w Zakładzie Medycyny Sądowej wynika, że miało około trzech lat. Zmarły w drugim grobie był wyposażony na ostatnią drogę w kilkanaście niewielkich szklanych paciorków. Zdaniem badaczy była to pierwotnie ozdoba nakrycia głowy lub rozsypany naszyjnik. Czy mamy do czynienia z alienatami? Według dr. Łukasz Miechowicza, odkryte groby dziecięce pochodzą zapewne z XVI–XVII wieku. „Stanowią one być może część większego cmentarza, którego strefa ulokowana w zachodniej partii Wzgórza Trzech Krzyży była zarezerwowana dla dzieci. Nie możemy również wykluczyć, że funkcjonował tu cmentarzyk dziecięcy zarezerwowany dla tzw. alienatów – dzieci nieochrzczonych, które z różnych względów nie mogły być pochowane na cmentarzu parafialnym” – podał LWKZ. Góra Trzech Krzyży pełna tajemnic National Geographic Polska spytał dr. Miechowicza o to, czy jego zdaniem Góra Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym nadal może nas zaskoczyć. – Góra Trzech Krzyży nigdy nie była badana archeologicznie, myślę że skrywa jeszcze dużo archeologicznych zagadek. Intrygujące są np. informacje w zapiskach źródłowych o znajdujących się tu niegdyś kopcach, być może kurhanach – przekazał. Poza tym zespół pod jego kierunkiem przeprowadził na wzniesieniu badania georadarowe. – Wykazały, że mogą się tu znajdować nieznane elementy architektury, ale wymaga to weryfikacji w formie badań wykopaliskowych – dodał. Źródła: LWKZ, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pozyskano pradziejowe DNA ludzi ze ścian jaskiń. „Są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi”
Przez dekady naukowcy badający najstarsze dzieje człowieka pobierali próbki DNA z kości i osadów. Teraz dokonali czegoś, co długo wydawało się niemożliwe: wyizolowali geny bezpośrednio ze ścian jaskiń, w których przed wieloma tysiącleciami powstawały spektakularne dzieła sztuki. Mowa o pieczarach w Hiszpanii i Portugalii.
Zachodnia Europa słynie ze spektakularnych malowideł naskalnych wykonanych przez pradziejowe społeczności przed nawet kilkudziesięcioma tysiącami lat. Jednak badania fizykochemiczne tej sztuki są trudne i najczęściej niewiele wnoszą. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił sprawdzić, czy dawne ludzkie DNA mogło przetrwać bezpośrednio na powierzchniach skalnych? Ekspertyzy przyniosły pozytywną odpowiedź, ale była ona jednak dla badaczy nieco zaskakująca. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Nature Communications”. Nie tylko Altamira Naukowcy objęli swoimi badaniami 11 jaskiń położonych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Hiszpanii i Portugalii. Jednych z kluczowych stanowisk w czasie analiz była słynna Altamira. W 1985 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pieczarę odkryto w drugiej połowie XIX wieku. Jest wypełniona malowidłami koni, jeleni, dłonie i różnymi zagadkowymi symbolami, które powstały między 36 000 a 13 000 lat temu. Eksperci pobrali również próbki z jaskiń Covarón (Asturia), Maltravieso (Estremadura), a także jaskiń Cudón, Les Pedroses, Tebellín oraz La Lloseta. Wszystko posiadały zdobienia w postaci sztuki naskalnej. – Wiemy, że część dzieł sztuki nanoszono na ściany jaskiń poprzez wydmuchiwanie lub rozcieranie pigmentu na powierzchni. Biorąc pod uwagę ogromną czułość współczesnych technik analizy kopalnego DNA, chcieliśmy sprawdzić, czy ten rodzaj kontaktu mógł pozostawić ślady DNA w sztuce naskalnej, co potencjalnie pozwoliłoby nam uzyskać profile genetyczne twórców tych dzieł – mówi Hipólito Collado Giraldo, archeolog i specjalista ds. sztuki naskalnej, który powołał do życia zespół badawczy First Art, który zajął się analizami. Skąd pobrano próbki? Naukowcy poddali analizie łącznie 120 próbek pobranych z różnych kontekstów archeologicznych. Skupili się na analizie próbek pigmentów w postaci ochry ze sztuki naskalnej (łącznie 24 panele), ale też „gołych” ścian jaskiń. Naukowcy szukali dowodów na obecność ludzkiego materiału genetycznego, który mógł zostać pozostawiony na skałach poprzez bezpośredni kontakt. Mogły być to takie wydzieliny jak pot, ślina przy wydmuchiwaniu farby, dotyk lub materiał genetyczny osadzony pośrednio wraz z pyłem i wodą. DNA zaklęte w skale Spośród 120 pobranych próbek tylko pięć pobranych ze ścian dostarczyło autentycznego kopalnego ludzkiego mitochondrialnego DNA. Wykryto je na kalcytowej skorupie ze śladami pigmentu, która znajdowała się pod panelem z przedstawieniami naskalnymi w jaskini Escoural. Pozostałe próbki z ludzkim DNA – ku zaskoczeniu archeologów – pochodziły ze ścian nie pokrytych malowidłami. Miały to być próbki kontrolne. Ludzkie DNA wykryto pondto w innych materiałach (nie pobrano ich ze ścian) badanych w tych samych lokalizacjach. Wszystkie 8 próbek osadów z jaskini Covarón zawierało pradziejowe ludzkie mtDNA, a w niektórych przypadkach było ono wyjątkowo obfite. Ślady ludzkiego DNA znaleziono również w osadach z jaskiń Altamira i Les Pedroses. Ludzkie DNA w trzech z tych próbek pochodzi głównie od kobiet, w jednej głównie od mężczyzn, a w przypadku jednej płeć pozostaje nieustalona. Dalsza analiza dwóch próbek z niedekorowanych ścian jaskini Covarón wykazała, że ich DNA należało do ludzi współczesnych anatomicznie, a analizy jądrowego DNA uplasowały ich w obrębie genetycznego klastra zachodnich łowców-zbieraczy. – To badanie zasadniczo zmienia nasze myślenie o tym, gdzie można znaleźć kopalne DNA – mówi Matthias Meyer, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. – Byliśmy zaskoczeni, że kopalne DNA można wykryć nie tylko w próbkach zawierających pigment, ale także ze ścian jaskiń, które nie noszą widocznych śladów działalności człowieka w przeszłości. Możemy teraz zadać nowe pytania: kto dotykał tej ściany? Czy to był mężczyzna, czy kobieta? Do jakiej populacji należeli? Jak daleko pradziejowi ludzie zapuszczali się w głąb systemów jaskiniowych? – wylicza. Co DNA mówi o twórcach sztuki naskalnej? Wygląda na to, że powierzchnie pokryte pigmentem rzadko zatrzymują wystarczającą ilość DNA, by mogło ono przetrwać tysiące lat. Pierwsza autorka publikacji Alba Bossoms Mesa, doktorantka w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku przyznaje, że badacze ciągle nie są w stanie bezpośrednio powiązać znalezionych śladów kopalnego ludzkiego DNA z procesem tworzenia sztuki naskalnej. Jednak to dzięki jej badaniom udało się uzyskać pierwszy dowód na przetrwanie ludzkiego DNA sprzed tysiącleci na ścianach jaskiń. – To ekscytujące, że mogliśmy odkryć nowy sposób badania obecności ludzi w czasach prehistorycznych – podkreśla Mesa. DNA z jaskiń. Co dalej? Paleogenetyk Matthias Meyer stwierdził, że ściany jaskiń „są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi.” – Kolejnym krokiem jest przetestowanie większej liczby stanowisk, stylów artystycznych i technik – zwłaszcza szablonów dłoni i sztuki figuratywnej w jaskiniach o dobrym stanie zachowania cząsteczek, na tyle, na ile pozwala na to małoinwazyjne pobieranie próbek – zapowiada. Naukowcy liczą, że dzięki dalszym pracom być może uda się ustalić, kto stworzył przynajmniej niektóre dzieła sztuki jaskiniowej – i przypisać tożsamość genetyczną, artystom, którzy je powołali do życia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Czy twórcy polskich megalitów żyli w zgodzie z naturą? Nowe badania zmieniają wizje archeologów
Ponad 5500 lat temu w dzisiejszej Wielkopolsce ludzie zbudowali monumentalne kamienno-ziemne grobowce. Do tej pory archeolodzy sądzili, że społeczność ta żyła w pełnej harmonii z pierwotną puszczą. Już wiemy, że było kompletnie inaczej.
W Polsce nie mamy co prawda starożytnych piramid (są nowożytne grobowce o takim kształcie), ale wznoszono olbrzymie grobowce w formie kurhanów na planie wydłużonego trapezu. I to tysiąc lat przed powstaniem słynnej piramidy Cheopsa. Na potrzeby popularyzacji tych monumentalnych grobowców ukuto nazwę „polskie piramidy”, ale naukowcy z reguły określają je mianem grobowców kujawskich, bo w tym regionie Polski jest ich całkiem sporo. Kilka lat temu archeolodzy namierzyli te monumentalne grobowce w centralnej Wielkopolsce, co było sporym zaskoczeniem. Teraz postanowili sprawdzić, jak wyglądał pradziejowy krajobraz i przyroda w tamtych czasach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”, a badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Grobowce, których miało nie być W 2018 roku archeolodzy przeczesujący podpoznańską miejscowość Sobota za pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR) dokonali niezwykłego odkrycia. Ich oczom ukazał się nietypowy układ pięciu podłużnych, ziemnych kurhanów o długości dochodzącej do 145 metrów, które ulokowano przy brzegu dawnego jeziora. Już w czasie pierwszej wizji lokalnej, wykonanej przez dr Danutę Żurkiewicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, udało się w terenie dojrzeć nasypy ziemne dochodzące do wysokości 1,5 m. Przy nich były nieduże fragmenty skał. Potem wykonano jeszcze badania geofizyczne i niewielkie wykopaliska – badacze uzyskali pewność, że są to faktycznie „polskie piramidy”. Te monumentalne obiekty wznieśli w IV tysiącleciu p.n.e. przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Archeolodzy postanowili jednak nie skupiać się tylko i wyłącznie na samych grobowcach, ale chcieli dowiedzieć się więcej o krajobrazie i przyrodzie wśród którego żyli budowniczowie megalitów. Dlatego do współpracy zaproszono badaczy innych specjalności – z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM w Poznaniu. Dziewicza pradziejowa przyroda? Dotychczas w nauce dominował pogląd, że neolityczne społeczności na niżu Europy Środkowej prowadziły zrównoważoną gospodarkę, która nie naruszała stabilności potężnych lasów. Aby to zweryfikować, interdyscyplinarny zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przeprowadził analizy paleoekologiczne osadów z pobliskiego torfowiska, które kiedyś było jeziorem. – Wyniki okazały się zaskakujące. Choć neolityczni mieszkańcy Wielkopolski starali się żyć w równowadze z puszczą, ich codzienna aktywność odcisnęła głębokie piętno na środowisku wodnym – opowiada National Geographic Polska dr Danuta Żurkiewicz, pierwsza autorka artykułu na ten temat. Jak uprawiano ziemię przed tysiącami lat? Dzięki drobiazgowej analizie pyłku roślinnego oraz makroskopowych węgli drzewnych naukowcom udało się zrekonstruować to, jak zmieniał się krajobraz z dokładnością do zaledwie kilkudziesięciu lat. – Co ciekawe, rolnicy i hodowcy pojawili się w rejonie Soboty na długo przed wzniesieniem pierwszych monumentalnych grobowców. Ślady uprawy zbóż i wypasu zwierząt w tamtejszych lasach są starsze o ponad 100 lat od momentu usypania grobowców, które datuje się na ok. 3660 rok p.n.e. – mówi badaczka. Wiadomo też, że tam, gdzie obecnie znajdują się relikty po grobowcach, wcześniej uprawiano rolę. Rolnicy wcale nie usuwali drzew na masową skalę za pomocą ognia. Ogień był używany rzadko, głównie do oczyszczania terenów otwartych i prawdopodobnie w celach rytualnych podczas budowy samych kurhanów Społeczność kultury pucharów lejkowatych preferowała wycinanie łatwiejszych do ścięcia krzewów i młodych drzew. Jak tłumaczy dr Żurkiewicz, taki zabieg pomógł potężnym, wiekowym dębom i sosnom. Dostęp do światła sprawił, że stare drzewa zaczęły produkować rekordowe, dotąd niespotykane w rejestrach kopalnych ilości pyłku. Naukowcy podejrzewają, że stosowano tu wyszukany system rotacyjny – po latach użytkowania polany i leśne pastwiska porzucano i pozwalano im się regenerować. Jak człowiek neolitu „wyłączył” jezioro Dziś działalność człowieka często przyczynia się do opadania lustra wody w zbiornikach wodnych. Ale do tego samego zjawiska przyczynili się budowniczowie wielkopolskich megalitów. I to tysiące lat temu! – Przerzedzenie koron drzew i uprawa roli wokół akwenu nasiliły erozję gleby. Deszcze i spływająca woda zaczęły masowo wymywać piaski oraz minerały prosto do jeziora. Efekt? (…) Ludzka działalność drastycznie przyspieszyła naturalne wypłycanie się zbiornika. Piękne neolityczne jeziorko w ciągu stuleci zamieniło się w bagniste torfowisko, które w niemal niezmienionej formie przetrwało w wielkopolskim krajobrazie aż do dziś – podsumowuje dr Żurkiewicz. Źródła: National Geographic Polska, Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Sekrety jaskini w Bawarii. Naukowcy odkryli, jak rosły neandertalskie niemowlęta
Jak wyglądało życie i zdrowie najmłodszych neandertalczyków? Najnowsze badania ujawniają, że ich rozwój w łonie matki był zaskakująco podobny do naszego. Odkryto również ślady dawnych chorób.
Neandertalczycy (Homo neanderthalensis) od lat budzą emocje jako gatunek, który dzielił Europę z ludźmi współczesnymi przez tysiące lat. Na temat naszych kuzynów wiemy coraz więcej. Jednak rozwój najmłodszych osobników pozostawał w dużej mierze białą plamą ze względu na rzadkość występowania szczątków dziecięcych w zapisie kopalnym. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców, m.in. Uniwersytetu Friedricha-Alexandra w Erlangen i Norymberdze (FAU) pod przewodnictwem prof. Thorstena Uthmeiera postanowił zbadać to zagadnienie. Projekt był finansowany m.in. przez National Geographic Society, a wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Szczątki z bawarskiej jaskini Jaskinia Sesselfelsgrotte w Bawarii jest jednym z najważniejszych stanowisk związanych z pobytem neandertalczyków w Europie. To tam archeolodzy znaleźli szczątki trzech młodych osobników. Znaleziska te datowano na okres między 90 a 50 tysięcy lat temu. Są to fragmenty kości neandertalczyka w wieku okołoporodowym oraz dwa zęby mleczne należące do starszych przedstawicieli gatunku. Uwagę badaczy przykuły szczątki należące zapewne do płodu – oszacowano, że miał 8–9 miesięcy. Takie znaleziska są arcyrzadkie i dają wgląd we wczesną fazę życia neandertalczyków. Wirtualna mikroanatomia. Nowa metoda Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał nieinwazyjną metodę mikrotomografii komputerowej (micro-CT), aby stworzyć trójwymiarowe obrazy wewnętrznej struktury kości i zębów. Ta „wirtualna mikroanatomia” pozwala analizować tkankę kostną na poziomie komórkowym, zachowując dowody aktywności żywych komórek sprzed tysiącleci. Badacze mogli ocenić unaczynienie i mineralizację tkanek bez konieczności niszczenia kruchych skamieniałości. Dzięki temu możliwe stało się porównanie mikrostruktury neandertalskiego noworodka z danymi dotyczącymi współczesnych niemowląt naszego gatunku oraz innych znalezisk neandertalskich. Co się okazało? Jak rosło neandertalskie niemowlę? Wyniki badań kości osobnika w wieku okołoporodowym są zaskakujące. Jego tkanka kostna jest niemal identyczna z tą, którą obserwujemy u współczesnych ludzkich płodów w trzecim trymestrze ciąży. Widoczne są ślady po bardzo szybkim tempie wzrostu szkieletu, typowym dla końcowego etapu ciąży. Potwierdza to, że neandertalskie dzieci rozwijały się bardzo podobnie, jak przedstawiciele naszego gatunku. Ustalono jednak, że jeszcze w brzuchu matki kości długie neandertalczyków mogły rosnąć nawet nieco szybciej niż u ludzi. Ale po narodzinach, do około 2. roku życia, zarówno neandertalczycy i przedstawiciele naszego gatunków rozwijali się niemal identycznie. Ślady po chorobach w zębach Analiza zębów mlecznych należących do dwóch neandertalskich dzieci również przyniosła ciekawe rezultaty – obecność zębiny międzykulistej (IGD). Są to obszary o upośledzonej mineralizacji, które u współczesnych ludzi wiążą się z zaburzeniami metabolizmu witaminy D lub wapnia, prowadzącymi do krzywicy. To odkrycie stanowi jeden z najwcześniejszych i najpewniejszych dowodów na występowanie chorób metabolicznych u neandertalczyków. Sugeruje to, że młode osobniki mogły mierzyć się z okresowym stresem żywieniowym lub niedoborem światła słonecznego już na bardzo wczesnym etapie życia. Wspólne dziedzictwo, inna ścieżka Badania szczątków z jaskini Sesselfelsgrotte dowodzą, że w okresie płodowym neandertalczycy i ludzie współcześni podążali uderzająco podobną ścieżką rozwoju, chociaż widoczne są pewne różnice. – Nasze wyniki sugerują, że obie formy ludzkie przechodziły uderzająco podobne procesy wzrostu, przynajmniej w późnym okresie ciąży – podsumowuje prof. Thorsten Uthmeier. Choć dorośli neandertalczycy różnili się od nas znacząco, ich fundamenty biologiczne były niemal takie same. Jednocześnie odkryte wady zębów przypominają nam, że życie w epoce lodowcowej było pełne wyzwań zdrowotnych, które dotykały nawet najmłodszych. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.