Zwiedzanie Odessy zimą. 10 miejsc, które warto zobaczyć
Plaża Arkadia, ulica Deribasowska, nadmorski bulwar ze słynnymi Schodami Potiomkinowskimi to w sezonie letnim najbardziej zatłoczone miejsca Odessy. Czy zimą, otulone mgłą i oświetlone świątecznymi lampkami, są równie urokliwe? Tak.
W tym artykule: Odessa zachwyca nawet zimą Atrakcje Odessy Zaplanuj wyjazd do Odessy Odessa wieczorową porą Odessa to młode miasto, liczy niewiele ponad 200 lat – opowiada przewodnik Borys Tynka – Jej budowę rozpoczęto w 1794 r. według projektu inżyniera Françoisa Sainte de Wollanta. Miasto jednak może pochwalić się całkiem długą listą imponujących zabytków. Te najważniejsze Tynka wymienia jednym tchem, są wśród nich: XIX-wieczny Pałac Woroncowów, klasycystyczny Pałac Aleksandra Potockiego, monumentalny budynek Hotelu Bristol z 1899 r. czy największa prawosławna cerkiew Odessy, czyli Sobór Przemienienia Pańskiego. Tę wyliczankę zresztą za chwilę uzupełnimy, spacerując po mieście, które zimą jest nieco wyludnione i spokojne, ale o senności – zwłaszcza wieczorami – nie może być mowy. Odessa zachwyca nawet zimą 1. Wzdłuż morza nie ciągnie się tu wprawdzie reprezentacyjna promenada typowa dla podobnie położonych miast, jest za to spacerowy bulwar i pokaźne, bo liczące prawie 200 stopni Schody Potiomkinowskie, od których rozpoczynamy przechadzkę po mieście. Patrzymy na pomnik z brązu francuskiego księcia Richelieu (pierwszego gubernatora Odessy) odzianego w rzymską togę, który jakby z lekką nieśmiałością wita w mieście wszystkich, którzy przed momentem pokonali schody. – To pierwszy pomnik w Odessie, dziś mieszkańcy umawiają się tu na randki – śmieje się mój przewodnik. 2. Spacer po Bulwarze Nadmorskim kończymy (wcześniej mijając budynek Ratusza i Pomnik Puszkina – pisarz bawił w mieście w 1823 r.) pod Pałacem Woroncowów, który powstał w 1830 r. według projektu sardyńskiego architekta Franciszka Boffo na zlecenie gubernatora Odessy Michaiła Woroncowa. Co ciekawe, budynek zbudowano w miejscu dawnej siedziby księcia Richelieu i tak spodobał się gubernatorowi, że Boffo dostał kolejne zlecenie – zaprojektować schody prowadzące z miasta do portu. Do Pałacu należy także odnowiona niedawno Kolumnada. To nie scena z bajki - tak wygląda jedno z kijowskich osiedli Comfort Town w Kijowie to przykład, jak można w ciekawy sposób odświeżyć radziecką architekturę. Jedni uważają, że budynki przypominają klocki Lego, a inni porównują kijowskie osiedle... Atrakcje Odessy 3. Kręcąc się po centrum docieramy pod gmach Teatru Opery i Baletu z ozdobną fasadą w stylu baroku włoskiego. Za projektem budynku stoi wiedeński duet Ferdynand Feller i Hermann Helmer, zaś budowę nadzorował polski architekt Feliks Gąsiorowski. We wnękach między wyjściami z budynku, a tych jest aż 24, znajdujemy popiersia Michaiła Glinki, Nikołaja Gogola oraz Aleksandra Puszkina. Jak opera wygląda w środku? Jeszcze piękniej – udekorowane w stylu Ludwika XVI wnętrze to marmurowe schody, złocone rzeźby, arkady, łuki, wystawne loże, wreszcie malowidła na suficie i pokaźny kryształowo-złoty żyrandol. W repertuarze m.in. „Jezioro łabędzie”, bilet kosztuje 50 zł. 4. Na ulicy Deribasowskiej, czyli ukochanym przez turystów deptaku Odessy usianym restauracjami i kramikami z wszelkiej maści pamiątkami, pijemy kawę i kierujemy się w stronę placu Soborowego. Jego centralnym punktem jest Sobór Przemienienia Pańskiego. Pierwotny XVIII- wieczny budynek został zburzony przez władze radzieckie w 1936 r. Ten, pod którym dziś stoimy, a który może pomieścić nawet 9 tys. osób, otwarto w 2005 r. Jeśli wybierzecie się na plac około południa, traficie na targ staroci, także miejscowi artyści wystawiają tu swoje prace – Kiedy robi się ciepło, starsi mieszkańcy Odessy przychodzą grać tu w szachy – dodaje mój przewodnik. Zaplanuj wyjazd do Odessy 5. Po mieście najlepiej poruszać się na piechotę, ale jeśli chcemy podejrzeć obyczajowość mieszkańców i posłuchać o czym rozmawiają, warto chociaż kilka kilometrów przejechać marszrutką (dojeżdżają także do lotniska). Płaci się przy wyjściu, nie ma przystanków, dlatego zanim wsiądziecie, musicie powiedzieć kierowcy, gdzie zamierzacie wyjść (kierowcy nie mówią po angielsku). Przejazd kosztuje 10 hrywien. Warto wiedzieć, że za trolejbusy i tramwaje też zapłacicie przy wyjściu. 6. Skoro mowa o przemieszczaniu się – jeśli do Odessy przyjechaliście pociągiem ze Lwowa (bilet między tymi miastami kosztuje ok. 50 zł) i wysiedliście na jednym z szczęściu peronów stacji kolejowej Odessa Główna (Одеса-Головна), zwróćcie uwagę na monumentalny gmach dworca. Pierwotny budynek powstał w 1865 roku, jednak został zburzony w 1944 r. podczas wycofywania się wojsk rumuńskich z Odessy. Na jego miejsce w latach 50. ubiegłego wieku zbudowano obecny dumny budynek, kilka lat temu odnowiony. 7. Odessa ma kilka targowisk. My odwiedzamy to najpopularniejsze i najbardziej gwarne (nawet w zimowe popołudnie), czyli Privoz – Kupisz tu najlepszą czekoladową chałwę w mieście i można się targować – zachęca Borys Tynka. Do marketu należy kilka hal – na głównej znajdujemy dziesiątki stoisk z przyprawami, świeżymi owocami morza, rybami, warzywami, mięsem z podmiejskich masarni i lokalnymi serami. Na kolejnej – tekstylia, kramy z butami, dywanami, akcesoriami do domu, na następnej – sprzęt. Jeśli szukacie tu prezentów dla najbliższych, wybór nie będzie łatwy. 8. Odessa lubi się bawić – mówi mój przewodnik, który prowadzi mnie na najsłynniejszą w mieście plażę, czyli Arkadię. Wiedzie do niej szeroki deptak z butikami, restauracjami i kawiarniami. Mijamy też pozamykane nocne kluby i bary – Latem odbywają się tu koncerty, jest tłoczno i głośno, a wynajem pokoju w którymś z pobliskich hoteli lub domów wczasowych z dania na dzień jest niemożliwy, trzeba rezerwować ze sporym wyprzedzeniem – tłumaczy Tynka. Dziś bardzo tu spokojnie, mijamy zaledwie kilkoro spacerowiczów, plaża jest prawie całkiem pusta, tylko mewy kąpią się w piasku. 9. Mają 2800 km i powstawały (od pierwszej połowy XIX w.), by wydobyć wapień zwany rakuszniakiem na budowę Odessy. Na przestrzeni lat pełniły funkcje m.in.: schronu atomowego, więzienia dla kobiet, szkoły, cerkwi, w korytarzach ukrywali się partyzanci, szmuglerzy i złodzieje, a nawet odbywały się egzaminy na kieszonkowców. Mowa o sieci kanałów, czyli odeskich katakumbach, które jednak nigdy nie były podziemnym cmentarzem. Dziś korytarze, które mają własną wentylację, kanalizację i prąd, można zwiedzać. Odbywają się tu nawet imprezy okolicznościowe i kameralne koncerty. Wycieczka po tunelach – z obowiązkowym kaskiem na głowie i latarką w ręku – trwa około dwóch godzin i kosztuje ok. 50 zł (z polskim przewodnikiem). Jedź do Lwowa! Jest tanio, pięknie i kochają tu Polaków Za parę lat Lwów będzie pękał w szwach od turystów z całego świata. Warto więc zdążyć wskoczyć do ostatniego wagonu, by zobaczyć autentyczne, jeszcze nieskomercjalizowane miejsce, w k... Odessa wieczorową porą 10. Chociaż grudniowa Odessa, rozświetlona tysiącem świątecznych światełek jest urocza, a po zmroku wygląda jak z bajki, jest wietrzna i wilgotna, dlatego po długim spacerze warto się rozgrzać. – Nie możesz wyjechać z Odessy, jeśli nie spróbujesz nalewki w Pijanej Wiśni – śmieje się Borys Tynka. Stoliki tej kultowej knajpki (П’яна Вишня) rozstawiono na zewnątrz, a słynny trunek jest naprawdę wyborny – słodki i gęsty jak trzeba. Tylko uwaga – ma sporo procentów i trudno odmówić kolejnej lampki, która kosztuje zaledwie 6 zł.
Odessa. Co warto zobaczyć w tym portowym mieście? [PRZEWODNIK]
Odessa - czy warto tam pojechać? To trzecie co do wielkości miasto na Ukrainie oferuje wiele atrakcji turystycznych i z pewnością zachwyci nas swoim urokiem.
Odessa: gdzie leży? Nazwa miasta Odessa - pochodzi z czasów, gdy położona w jej miejscu warownia znalazła się w granicach Imperium Osmańskiego. Cały region nazwano wówczas YeniDunya (tur. Nowy Świat), a w wersji lokalnej – Jedysan. Oficjalnie jednak Odessa zyskała swoją nazwę dopiero w 1795 r. Gdzie jest Odessa? Sięgnijcie po mapę Morza Czarnego i spójrzcie na jego północnowschodnie wybrzeże. Tam właśnie znajdziecie Odessę i jej atrakcje. To miasto portowe o bardzo bogatej historii, obfitujące w zabytki i atrakcje turystyczne. Jeśli wolicie wytropić nasz cel podróży na mapie Ukrainy, interesować was będzie południowy wschód, blisko granicy z Rumunią. Zaskoczeni? Tak, tak, Ukraina graniczy nie tylko z Polską, Rosją i Białorusią. Przez wieki w Odessie plątały się i mieszały różne nurty kulturowe z wielu stron świata. Odessa ma dwa miasta partnerskie w Polsce. Partnerskie, czyli takie, których lokalne samorządy, szkoły i organizacje pozarządowe współpracują ze sobą przy różnych działaniach edukacyjnych, gospodarczych czy turystycznych. Pierwszym polskim miastem partnerskim jest – jak na miasto portowe przystało – Gdańsk. Drugim Łódź. Wśród innych portów, z którymi Odessa nawiązała taką współpracę, warto wyróżnić Split (Chorwacja), Hajfę (Izrael) czy Vancouver (Kanada). Odessa: historia Ludzie osadzali się w miejscu, gdzie obecnie znajduje się Odessa, już 16 tys. lat temu. Pierwsze pisemne wzmianki o osadnictwie w tej okolicy pochodzą ze starożytnych dokumentów greckich z V w. p.n.e. Powstało wtedy kilka greckich osad w tym rejonie, a właściwie małych wiosek, których mieszkańcy łowili ryby, uprawiali zboża, a także handlowali. W naszej erze ziemie odeskie przechodziły z rąk do rąk między kolejnymi plemionami koczowniczymi. Zaczęli Goci, po nich przyszli Hunowie, Awarzy i Madziarowie. W XVI w. powstała tu tatarska twierdza Chadżibej pod zwierzchnictwem Chanatu Krymskiego. Później przez jakiś czas ziemie te należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, związanego unią z Polską. Jan Długosz podaje w swoich kronikach, że Władysław Jagiełło wysyłał z tego portu statki z pszenicą. W 1442 r. Władysław Warneńczyk nadał miejscowy zamek polskiemu kasztelanowi. Jak już wspominaliśmy, w XVI w. region ten znalazł się pod panowaniem tureckim i wtedy też powstała obecnie stosowana nazwa miasta. Wcześniej te ziemie nazywano Dykra (lit. Pustkowie) ze względu na bardzo niedużą liczbę mieszkańców. Najwyraźniej twierdza nie była priorytetem dla ówczesnych władców, bo posłujący w 1578 r. do chana krymskiego Marcin Broniewski odnotował widok resztek „twierdzy chadżybejowej, jakby zapadła się ziemia, omywane szerokim jeziorem znajdującym się niedaleko od morza”. Pod koniec XVIII w. Odessa przeszła w ręce Rosjan. Wtedy zaczął się rozkwit miasta. Rozbudową kierował sam książę Richelieu (choć nie był wtedy jeszcze kardynałem). Powstały nowoczesne, szerokie ulice. Także port zyskał wiele unowocześnień, dzięki czemu Odessa stała się ważnym centrum handlowym Imperium Rosyjskiego. Rozwój miasta spowodował, że liczba jego mieszkańców szybko rosła. W 1797 r. zamieszkiwało ją zaledwie 3 tys. ludzi. Niemal sto lat później (1877) Odessa liczyła ponad 400 tys. mieszkańców różnej narodowości, w tym liczną grupę Polaków (ponad 17 tys., do wybuchu I Wojny Światowej ta liczba niemal się podwoi). Odessa gościła nie tylko polskich lekarzy, inżynierów, adwokatów czy muzyków. Odwiedzały ją także takie tuzy polskiej literatury jak Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Ignacy Kraszewski czy Adam Mickiewicz (pamiętacie „Sonety odeskie”?). Do najliczniejszych grup zamieszkujących Odessę należeli Rosjanie i Żydzi. Odessa przez długi czas była dla Żydów ostoją, aż do tragicznych wydarzeń II Wojny Światowej. Choć miasta nie ominęła niestety fala pogromów, przetaczająca się przez Rosję na początku XX wieku. W Odessie wielu było także Niemców, Greków, Tatarów, Francuzów i Ormian. Od 1991 r., czyli od odzyskania przez Ukrainę niepodległości - jest miastem i portem ukraińskim. Odessa: co warto zobaczyć? Odessa na Ukrainie jest miastem tak bogatym w zabytki i atrakcje, że warto się zastanowić nad tym, która część historii miasta interesuje nas najbardziej i co zwiedzić. A jest z czego wybierać. Osobom zainteresowanym tropieniem polskich śladów w Odessie polecamy pałac hrabiego Potockiego przy ul. Sofijskiej. Jego budowę ukończono w 1810 r. Pałacowi nadano popularny wtedy styl klasycystyczny, czyli nawiązujący do starożytnej architektury Greków i Rzymian. Podobnych rezydencji polskiej arystokracji zachowało się w Odessie jeszcze kilka. Są to inne pałace rodu Potockich czy pałac Szydłowskiego. Warto też zwrócić uwagę na pałac Beliny Brzozowskiego, zaprojektowany przez wybitnego polskiego architekta Feliksa Gąsiorowskiego. Gąsiorowski był także autorem projektu gmachu Muzeum Archeologicznego i kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Drugim Polakiem, który odcisnął swój ślad na architekturze Odessy, był Lew Włodek. To jemu zawdzięczamy przepiękny secesyjny budynek hotelu „Pasaż”, a także dom barona Falc-Fejna z charakterystycznym narożnikiem podpartym kulą ziemską spoczywającą na ramionach atlantów. Kolejny polski ślad w Odessie to pomnik w kształcie ryby ze wbudowanym w nią popiersiem. Upamiętnia on wybitnego polskiego inżyniera Stefana Drzewieckiego, który był twórcą jednej z pierwszych sprawnych łodzi podwodnych. Zwiedzanie Odessy po polskich tropach to zajęcie na kilka dni. Odessa: co zjeść? Zwiedzanie Odessy warto zakończyć degustacją miejscowych dań. Choć znajdziemy w Odessie wiele przysmaków kuchni ukraińskiej (w tym przepyszne pielmieni!), to jak na miasto portowe przystało, serwuje się tutaj sporo dań rybnych i owoców morza. Proponujemy zacząć od juszki, czyli zupy rybnej. Kto woli rybę na drugie danie, może wybierać między morskimi i rzecznymi, grillowanymi, pieczonymi, wędzonymi – każdy smakosz znajdzie coś dla siebie! Wiele dań podaje się z chlebem. Często jest to korowaj, czyli rodzaj kołacza, wypiekany w specjalny sposób i zdobiony. Do chleba proponujemy kawior z pieczonego bakłażana albo inny przysmak lokalny – forszmak. To pasta z jajek śledzi i kiszonego jabłka. Na koniec nie zapomnijcie spróbować miejscowych win. A jeśli ktoś nie przepada za alkoholem, może delektować się niedrogim, świeżym sokiem z granatu. Odessa: jak przygotować się do podróży? Ukraińska Odessa położona jest nad Morzem Czarnym, dzięki czemu panuje w niej wilgotny klimat kontynentalny, czasami zahaczający o subtropikalny. Temperatury w ciągu dnia w zasadzie nie spadają poniżej kilku stopni Celsjusza, nawet zimą. Najcieplej jest od maja do września. Zaś od czerwca do września temperatura wody w Morzu Czarnym przekracza 20 stopni Celsjusza. W Odessie średnio co kilka dni pada. W połączeniu z bliskością morza sprawia to, że powietrze w Odessie jest bardzo wilgotne, a przez to wyższa jest faktycznie odczuwana temperatura. Zatem wyjeżdżając do Odessy, należy zaopatrzyć w przewiewne ubrania, dopasowane oczywiście do temperatur występujących w czasie naszej wizyty. Jeśli jedziemy latem, nie zapomnijmy o strojach kąpielowych. W każdym przypadku zabierzcie coś od deszczu i jedną zmianę ubrania ekstra – przyda się, jeśli przypadkiem przemokniecie. Odessa: co przywieźć z wycieczki? Odessa to zabytki i atrakcyjne pamiątki. Z wyjazdów przywozimy zwykle dwa rodzaje pamiątek. Te trwałe, w postaci różnego rodzaju breloczków, magnesów czy kubków, oraz te mniej trwałe, przeznaczone do spożycia w gronie przyjaciół, z którymi dzielimy się wrażeniami z podróży. Miłośnicy słodyczy z pewnością zakochają się w produktach Roshen. Tort kijowski, bardzo kruchy i słodki, z pewnością osłodzi nam konieczność powrotu do codzienności. Nie można też zapomnieć o ukraińskiej chałwie, robionej ze słonecznika. Ci, którzy lubią się delektować dobrym alkoholem, koniecznie powinni spróbować odeskich win. Wśród nich wiedzie prym popularna na całej Ukrainie marka wina wytrawnego Shabo. Wśród win słodkich lub półsłodkich warto spróbować Kagora. Na koniec coś mocniejszego: przepyszna, choć mało znana w Polsce wódka Kozacka Rada. Jeśli wolicie, żeby wspomnienia zostały z Wami na dłużej, z pewnością będziecie mieli okazję zaopatrzyć się w ukraińskie pisanki. Wykonywane najczęściej z drewna, są bardzo charakterystycznie zrobione i z pewnością upiększą stół nie tylko na Wielkanoc.
Wygląda na to, że Odessa wróciła do łask
„Stolicę humoru”, „Perłę Morza Czarnego”, jak nazwał Odessę Modest Tabacznikow w swojej piosence, od nowa w tym roku odkrywają tysiące Ukraińców. Z powodu trudnej sytuacji w kraju, spragnieni morza urlopowicze musieli znaleźć alternatywę dla Krymu. Aktualnie jedynym ukraińskim miastem połączonym z Morzem Czarnym jest Odessa, dlatego w te wakacje jest szczególnie oblegana. Oprócz portu o długiej historii i - co oczywiste - plaż, miasto oferuje szereg innych atrakcji. Pierwsze wrażenie? Kontrasty. Odnowione centrum błyszczy w słońcu, ale już kilka kroków poza jego granicami, domy bardziej przypominają ruiny. Wróćmy jednak do odeskich pereł. Koniecznie należy zobaczyć, czy raczej przejść, słynne liczące sobie 192 stopnie, Schody Potiomkinowskie. Jeżeli kogoś przeraża ta wspinaczka, to bez obaw może skorzystać z darmowego wagonika na szynach. Na górę warto wjechać, ponieważ na samym jej szczycie znajduje się pomnik pierwszego gubernatora Odessy – księcia Richelieu. Na miejscu jego dawnej siedziby wybudowano Pałac Woroncowców, który jest kolejną atrakcją na Bulwarze Nadmorskim. Mijając Teatr Opery i Baletu trudno nie zatrzymać się na chwilę. Neobarokowy budynek przetrwał dwa pożary i za każdym razem był odnawiany. Innym, ale również interesującym miejscem kultury jest filharmonia. Ciekawa architektonicznie, zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz budynku. Tym, którym znudzi się podziwianie miejskiej architektury, Odessa oferuje podmiejską wycieczkę - spacer po katakumbach. W podziemiach do dziś prowadzone są prace wydobywcze wapienia. Całe szczęście część tuneli jest dostępna dla zwiedzających.
Euro 2012 rozbudziło w Polakach ciekawość i zachęciło do odwiedzenia naszego wschodniego sąsiada. Zanim wybierzesz się na wycieczkę, przeczytaj nasz cykl na Zielonej Ukrainie!
Tu jest wszystko i wszyscy. Góry są takie jak u nas – tylko większe, rzeki takie jak u nas – tylko szersze i dłuższe, na południu jeszcze można znaleźć prawdziwie ukrainny step. Kawał historii i kultury Polski, a także Rosji, najsłynniejsze miejsca judaizmu, najpiękniejsze świątynie „greckie” (czyli unickie i prawosławne), Niemcy, Czesi, Grecy, Tatarzy, Bułgarzy, Węgrzy i współcześni Asyryjczycy (pierwotni mieszkańcy Bliskiego Wschodu) oraz ich mafia w Kijowie... Legendarne skalne miasta na Krymie i scytyjskie kurhany w stepie, wokół których bez przerwy kraza poszukiwacze skarbów. Chasydzi w Berdyczowie i wspaniałe świątynie prawosławia: Ławra Peczerska w Kijowie i Ławra Poczajowska na Wołyniu. Ciepłe Morze Czarne z legendarnymi plażami na Krymie, „Odessa-Mama” i śnieżne Karpaty. Wszyscy czuja się tu u siebie i wszyscy odcisnęli jakiś ślad w ukraińskiej ziemi. Czasami żeby ten ślad na ziemi zobaczyć, trzeba się dobrze nachodzić i przypatrzeć. Niestety przez środkową i wschodnią Ukrainę przetoczył się walec sowietyzacji, miażdżąc ludzi i zabytki. Większość tamtejszych miast wygląda jak odbita z jednej sztancy. Ale nawet okres „niekultury” zostawił ślady, jakich nie spotkamy w Polsce – na przykład gigantyczny pomnik Matki Ojczyzny, jakby zawisły nad Kijowem, czy samo centrum ukraińskiej stolicy w stylu „stalinowskiego empire’u”. Za to na zachodniej Ukrainie nie trzeba się specjalnie wysilać: gdzie spojrzeć, tam zabytki i dzika przyroda – choćby w Karpatach, na Zakarpaciu czy nad Dniestrem. Wszędzie pełno polskich śladów, których nikt na Ukrainie nie ścierał. Pomnik Mickiewicza w centrum Lwowa ma i zawsze miał na cokole polski napis: Wieszczowi – naród. Można jeździć na Ukrainę w podróż sentymentalną – po dawnych Kresach. Nie zabraknie polskich zamków, pałaców, dworków do oglądania. Ale wtedy można przegapić inne atrakcje, choćby tak egzotyczne jak... zamek templariuszy (tak, tak, tych samych), a właściwie jego ruiny w zakarpackim Serednie (między Mukaczewem a Uzhorodem). I mnóstwo innych miejsc dziwnych, tajemniczych, zakręconych czy po prostu fajnych. A jeśli jeszcze polski turysta zna ukraiński (no, choćby kilka słów), wtedy drzwi staja przed nim otworem.
Podróż koleją za wschodnią granicę sama w sobie jest przygodą. Im bliżej Krymu, tym bardziej egzotycznie.
Rusz na Ukrainę: Lwów, Odessa, Symferopol, Ałupka, Jałta Bachczysaraj, Sewastopol, Jałta, Odessa Długość: 4400 km Czas: 15 dni Pociąg relacji Warszawa–Odessa zwalnia, by po chwili się zatrzymać. Jest trzecia w nocy. Przespałam zaledwie godzinę na twardej, wąskiej desce obciągniętej pseudoskórzanym materiałem. Z dolnej kuszetki dochodzą odgłosy chrapania. Klimatyzacja włącza się co pół godziny. Nagle tuż przy mojej głowie rozlega się pukanie w okno. Unoszę się niechętnie, odsuwam zasłonkę i widzę roześmianą twarz mojego męża. Na migi pokazuje, że mam wysiąść. Stoimy na malutkiej stacyjce gdzieś na Ukrainie. Widok jest tak surrealistyczny, jakby został wyjęty z filmu Felliniego. W pobliżu nie widać zabudowań, a mimo to na peronie uwijają się tubylcy. Z rozstawionych kramów i straganów dolatuje do mnie zapach pieczonych szaszłyków. Kobieciny sprzedają z wiklinowych koszy suszone i wędzone ryby, sery, pierożki i pulchne bułeczki. Nie brakuje samogonu i wina domowej roboty. Po peronie biegają dzieci i namawiają podróżnych do kupienia plastikowych kogucików-gwizdków. Konduktorzy w szeroko rozpiętych koszulach witają się z niektórymi „tubylcami” jak ze starymi znajomymi. Piją jedną setkę za drugą. Na jedynej na peronie latarni wisi głośnik, do którego ktoś podłącza trzeszczący magnetofon i już po chwili słychać ckliwy śpiew kobiety. Siadam na pustej skrzynce i zjadam ogromną porcję mięsiwa zakupionego za dolara (w cenę jest też wliczona setka wódki). Brodaty mężczyzna bez koszuli, za to w konduktorskiej czapce, objaśnia mi, że takie zamieszanie ma tu miejsce raz w tygodniu. Za to, co ludzie zarobią tej jednej nocy, żyją cały następny tydzień. Po godzinie ruszamy dalej. Nie ma sensu iść spać, bo jak poinformowała nas rządząca twardą ręką „wagonowa”, o piątej robi pobudkę, dziesięć minut później roznosi kawę i herbatę, a o szóstej stajemy w Odessie. Siedzimy więc na korytarzu i skubiemy kiść drobnych, słodkich winogron kupionych tuż przed odjazdem od jednej z peronowych babć. Dworzec kolejowy w Odessie przypomina mrowisko, nad którym z jednej strony czuwa czerwona gwiazda, z drugiej sierp i młot. Wszyscy dźwigają ogromne torby, walizki i pudła przewiązane sznurkami. Chociaż jest wcześnie, słońce ostro daje znać o sobie. Szukamy noclegu. Po dziesięciu minutach okazuje się, że nasza oferta – jeden nocleg – nie wzbudza zainteresowania żadnej osoby proponującej pokoje. Zrezygnowani wracamy do klimatyzowanego dworca. Po chwili staje koło nas mężczyzna z peronu, z którym wcześniej rozmawialiśmy, i zgadza się – z braku lepszych klientów – przyjąć nas na noc za piętnaście dolarów. Centrum miasta to kilkanaście ulic położonych pomiędzy dworcem kolejowym a Pałacem Woroncowa. Wzdłuż szerokich chodników rosną wysokie stare drzewa. To, co przykuwa mój wzrok, to przede wszystkim zdobione płaskorzeźbami i kwietnymi ornamentami kamienice. Niektóre opuszczone, chylą się ku upadkowi, inne, odrestaurowane, wprawiają w osłupienie bogactwem i pięknem fasad. Niektórzy twierdzą, że Odessą rządzi mafia. Tak najprościej można wytłumaczyć szybki rozwój miasta i przepaść między poziomem życia mieszkańców. Najnowsze modele BMW, volvo, hamerów i jaguarów parkują obok nadgryzionych przez rdzę żiguli czy furmanek zaprzężonych w muły. Przy skrzyżowaniach siedzą babuszki sprzedające za kilka hrywien domowej roboty czebureki. Wokół parujących kotłów z jedzeniem rozpłaszczają się bezpańskie koty i psy. Nazwa miasta pochodzi od starożytnej kolonii greckiej – Odessos. Na przełomie XIII i XIV w. istniał tu port Ginestra, który należał do włoskich republik miejskich. Później miejsce Włochów zajęli Tatarzy, którzy wybudowali osadę Kaczibej, zdobytą i zniszczoną przez Turków w XV w. Ci ostatni odbudowali miasto, nadając mu nazwę Hadżibej. W 1792 r., na mocy pokoju zawartego w Jassach, miasto przeszło w ręce rosyjskie. Tak narodziła się Odessa – Perła Morza Czarnego. Najważniejszym jej zabytkiem jest Opera Odesska uchodząca za jedną z najpiękniejszych w Europie. Budynek w stylu renesansowym z elementami barokowymi został wzniesiony w latach 1884–87. Wewnątrz panuje przyjemny chłód. Stoję w głównym hallu oczarowana, a jednocześnie przytłoczona bogactwem ornamentów, kosztownością dekoracyjnych materiałów, ilością złoceń, rzeźb i lamp. Schody Odesskie, nazywane inaczej Potiomkinowskimi, to najbardziej znana wizytówka miasta. Znajdują się niedaleko gmachu opery i prowadzą w dół, do portu. Wzbudzają zachwyt nie tylko turystów, ale też filmowców, począwszy od Eisensteina i jego Pancernika Potiomkina po Déja vu Machulskiego. U ich szczytu, pośrodku półokrągłego placu, stoi pomnik Richelieu, jednego z burmistrzów Odessy, który przyrzekł sobie, że wybuduje miasto piękniejsze od Paryża. Czy mu się to udało – należy ocenić samemu. Znów siedzimy w pociągu, tym razem jadącym do Symferopola. Nie mamy tu „wygód” jak poprzednio: darmowej pościeli, bulgoczącego srebrnego samowaru. W wagonie na kilkucentymetrowej szerokości półkach śpi ponad czterdzieści osób różnej narodowości, głównie Rosjan. Nie ma klimatyzacji, nie otwierają się okna, przejścia są zastawione ogromnymi plecakami, walizami i szmacianymi tobołkami. Wdrapuję się na swoją deskę wiszącą trzydzieści centymetrów pod sufitem i pocieszam się – jeszcze sześć godzin do Symferopola, stamtąd kilkadziesiąt kilometrów do Ałupki i jesteśmy nad Morzem Czarnym. Do Ałupki, miasteczka położonego na skalistym zboczu opadającym do morza, przyjechaliśmy „w ciemno”, nie rezerwując wcześniej noclegu. Tutejszy dworzec okazuje się piekłem – to maleńkie, zatłoczone pomieszczenie pozbawione klimatyzacji. Asfaltową drogą schodzimy do centrum. Na mijanych domkach wiszą tabliczki informujące, że Swabodnych kwartir niet. kawiarni na głównym placu, vis-a-vis pomnika Lenina, siadamy w wiklinowych fotelach i zamawiamy śniadanie. Rozpoczynamy poszukiwania noclegu. Okazuje się to niełatwe, bo większość „naganiaczy” jest nastawionych na bogatą klientelę rosyjską i niemiecką, dla której buduje się eleganckie pensjonaty i hotele. My jednak chcemy obcować z tubylcami, szukamy więc pokoi w prywatnych domach. Przyjmuje nas Witia, wąsaty jegomość, który na lato przenosi się do obszernego namiotu ustawionego w ogrodzie. Do dyspozycji mamy: pokój, kuchnię, łazienkę z ciepłą wodą (nagrzaną przez słońce) i stół pod drzewem figowym. Codziennie rano biegniemy z ręcznikami, arbuzem, melonem i wodą na kamienistą, dziką plażę. Poprzez zarośnięty egzotycznymi roślinami pałacowy park, po schodach, wzdłuż nadmorskiej „promenady”, w bok między krzaki i wreszcie docieramy po głazach do płaskiego kamienia znajdującego się tuż nad wodą. Z niego od razu skaczemy w przejrzystą lazurową głębię. Późnym popołudniem opuszczamy „nasz” kamień i wspinamy po głazach i schodach do domu. Po drodze kupujemy wprost z samochodu świeżą wędzoną rybę. Ze sterty arbuzów i melonów wybieramy te, które po stuknięciu palcem wydają pusty dźwięk. U Swietłany zaopatrujemy się w chlebki pita, bakalie i chałwę. Na straganie u młodej Tatarki kupujemy sałatki z wodorostów, słodkie i soczyste pomidory oraz czerwoną cebulę, krymską specjalność. Ostatni przystanek zależnie od nastroju robimy albo w jednej z kawiarni, albo przy budce z papierosami. To właśnie tu zbiera się po pracy lokalna „śmietanka” szarych zjadaczy chleba. Tu można nabyć na kieliszki różne używki – np. do paluszka krabowego pewnikiem dostaniemy setkę wódki. Pałac hrabiego Woroncowa z XIX w. to największa atrakcja Ałupki. Położony w centrum miasta, przyciąga tłumy turystów mnogością stylów architektonicznych. Każda część budowli przypomina bowiem inną epokę – widać elementy typowe dla zamku feudalnego poprzez styl elżbietański i neogotycki, łączący się z elementami orientalnymi. W pałacu znajduje się 150 komnat, z czego zwiedzać można zaledwie kilka. Na mnie największe wrażenie robi nie paradny gabinet, Salon Błękitny czy biblioteka, ale ogród zimowy z fontannami i galerią marmurowych rzeźb. Z pałacowych tarasów roztacza się niezwykła panorama na najbliższą okolicę, ponad 40-hektarowy park i Morze Czarne. Co ciekawe, w czasie konferencji jałtańskiej to właśnie tutaj mieszkał Winston Churchill. Z malutkiego portu, typowego dla nadmorskich miejscowości, kilka razy dziennie odpływają statki w stronę Jałty i Foros. Z pokładu jednego z nich obserwujemy „naszą” plażę, nad którą góruje Pałac Woroncowa wynurzający się z morza zieleni. Całość szpeci jedynie nadmorska architektura betonowej płyty, drwiąca z otaczającego ją piękna. Port w Jałcie wita nas wąskimi, kamienistymi plażami i elegancką promenadą. W mieście, które przypomina blokowisko wybudowane w parku, na szczególną uwagę zasługują dwa obiekty. Pierwszy to Pałac Emira Buchary w stylu mauretańskim, wzniesiony na początku XX w. dla władcy uzbeckiego. Niestety, można go podziwiać jedynie zza płotu, bo nie jest dostępny dla zwiedzających. Drugi to położony 3 km na zachód od Jałty pałac w Liwadii – wspaniała biała budowla stojąca wśród palm, cyprysów, róż i egzotycznych roślin, która na zawsze wpisała się w historię świata. W lutym 1945 r. przebywali w nim sygnatariusze konferencji jałtańskiej: Stalin, Churchill i Roosevelt. Trzeba mieć cały dzień, by zobaczyć wszystkie obiekty na terenie posiadłości – Wielki Pałac z 58 komnatami urządzonymi każda w innym stylu (na szczególną uwagę zasługują sala audiencyjna i Biała Sala) czy cerkiew Podwyższenia Krzyża znajdującą się na tyłach pałacu (to przebudowana w stylu bizantyjskim katolicka kaplica Potockich). Po sąsiedzku stoi kolumna z napisami po turecku i arabsku – przywiezioną z Turcji dla upamiętnienia zwycięstwa Rosjan nad Turkami w 1878 r. Ogrodowymi alejkami obsadzonymi palmami można zejść nad samo morze. Zmęczeni po całodniowej wycieczce, wracamy do domu. Przy stole pod drzewem figowym siedzi Witia ze szwagierką Larysą. Rozmawiają przy owocach i koniaku, śmiejąc się do łez. My też zostajemy zaproszeni do skosztowania trunku. Koniak w Ałupce pije się jak wódkę, jednym haustem. Po godzinie czujemy się mocno zaprzyjaźnieni. Rozmawiamy o rodzinie, polityce, świecie. Noc jest ciepła i cicha. Larysa proponuje spacer nad morze. Witia z latarką idzie przodem. Oświetlone są tylko główne ulice, ale takich jak my, z latarkami, jest sporo. Wypływam daleko w morze. Nad głową rozpościera się rozgwieżdżone niebo. Mam wrażenie, że wystarczy wyciągnąć rękę, by dotknąć gwiazd. Wycieczkę Bakczysaraj–Czufut-Kale kupujemy w lokalnym biurze turystycznym. Na początek ruszamy do Czufut-Kale – najlepiej zachowanego krymskiego skalnego miasta. Nie wiadomo, kiedy powstało i jaką nazwę pierwotnie nosiło (obecna pochodzi z XVI w., wcześniej była to tatarska twierdza Kirk-Er). W XV w. miasto zostało stolicą Chanatu Krymskiego, w którym mieszkali dwaj pierwsi chanowie – Hadżi Gerej i Mengli Gerej. Żyli tu muzułmanie, chrześcijanie i Karaimi. Do dziś zachowało się mauzoleum z 1437 r., ruiny meczetu z połowy XIV w., dwa domy modlitewne – kenesy oraz mury łaźni, pozostałości domów karaimskich, a także kompleks pieczar Czausz-Kobasy. Bachczysaraj (po turecku Miasto Ogrodów) leży nad Czuruk-Su – rzeczką Zgniła Woda, która wygląda tak, jak się nazywa. Miasteczko z wąskimi ulicami i niskimi domami skrywa w centrum wspaniały pałac chanów. Rokrocznie przybywają do niego rzesze Tatarów z całego półwyspu. Zwiedzanie zaczynam od Wielkiego Meczetu Chan-Dżami. Jego podłogę przykrywają miękkie dywany, po których stąpam bosymi stopami. Zaraz za meczetem znajduje się cmentarz, na którym leży szesnastu chanów krymskich pochowanych między XVI a XVIII w. Większość sarkofagów jest bogato rzeźbiona, prawie na wszystkich znajdują się kamienne turbany. Po nich można poznać, kto został w nich złożony: kobieta czy mężczyzna. Kobiece turbany mają bowiem w środku zagłębienie, w którym zbiera się wo-da deszczowa. Przylatują do niej ptaki. To one modlą się do Allacha za dusze nieboszczek, bo samym kobietom robić tego nie wolno. Wstępu do głównej części pałacu bronią wspaniałe Poselskie Wrota. To tu znajduje się pałacowy meczet, sale reprezentacyjne chana, Sokola Baszta i harem, wzbudzający największe zainteresowanie wśród męskiej części zwiedzających. Dalej znajduje się Dziedziniec Fontann – ze Złotą Fontanną i Fontanną Łez (wykonana z jednego kawałka marmuru, jest dowodem miłości chana Gereja do żony Dilary Bikecz). Z Ałupki jedziemy autobusem do Sewastopola, dawnego portu wojennego, w którym znajdują się ruiny Chersonezu Taurydzkiego, starożytnego miasta, a dalej pociągiem do Inkermanu, spowitej pyłem miejscowości leżącej u ujścia rzeki Czernej do Zatoki Sewastopolskiej. Wysiadamy na przystanku „Inkerman I” i piaszczystą drogą idziemy do Monastyrskiej Skały, kompleksu klasztornego z VIII–IX w. W jego skład wchodziło osiem naziemnych i podziemnych cerkwi połączonych systemem tuneli i schodów. W wykutej w skale cerkwi św. Klemensa, jedynej udostępnionej tu do zwiedzania, kończy się nasza wyprawa. W Jałcie wsiadamy na statek pasażerski płynący do Odessy. Na górnym pokładzie wszystkie leżaki przy basenie zajmują emeryci z Europy Zachodniej. Kolacja i późniejszy dansing przypomina bal w domu starców – kobiety paradują w długich sukniach, panowie w garniturach lub smokingach. Do celu dopływamy rankiem. W oczy rzuca się wysunięty w morze port, a tuż za nim majestatyczne Schody Potiomkinowskie zapraszające do centrum miasta. No to w drogę Powierzchnia – 604 tys. km2. Stolicą jest Kijów. Niemal cały Półwysep Krymski (z wyjątkiem Sewastopola) należy do Autonomicznej Republiki Krymu. Ludność – ok. 49 mln, z czego 78 proc. to Ukraińcy, a 17 proc. Rosjanie. Religie: prawosławie 80 proc. (jego wyznawcy są podzieleni pomiędzy trzy cerkwie), katolicy 11 proc., reszta to grekokatolicy, protestanci, muzułmanie, żydzi. Języki: urzędowym jest ukraiński, ale wszyscy mówią po rosyjsku (zwłaszcza na wschodzie i południu kraju oraz na Krymie). Waluta – hrywna (UAH), 1 zł = 1,72 UAH, ale można płacić dolarami i euro (1 euro = 6,90 UAH, 1 USD = 5,30 UAH). Cały rok. Zimy są tam łagodne (temperatura nie spada poniżej zera), a lato długie – od połowy maja do połowy października. Nie ma obowiązku wizowego przy pobycie do 90 dni. Mimo że obowiązek meldunkowy (tzw. OWiR) został zniesiony w 2001 r., w pociągu są rozdawane „karty migracyjne” do wypełnienia, które oddaje się na granicy. Pociągiem międzynarodowym – do Symferopola kursują dwa składy: jeden z Warszawy do Kijowa i z Kijowa do Symferopola, (38 godz.); drugi z Berlina przez Poznań, Warszawę do Symferopola. Bilet w jedną stronę 320 zł. Codziennie jeździ pociąg Przemyśl – Odessa (podczepiane są do niego wagony z Warszawy, Krakowa i Gdyni). Cena biletu w jedną stronę ok. 200 zł. Gdy jedzie co najmniej sześć osób, można liczyć na 40 proc. zniżki. Samolotem – z Warszawy na Ukrainę lata LOT. Bilet kosztuje od 900 do 1 200 zł w dwie strony (warto polować na promocje). www.lot.com Samochodem – drogi nie należą do najlepszych ,są nieoświetlone i źle oznakowane. Własny samochód pozwala jednak łatwiej się przemieszczać. Z biurem podróży – np. wycieczka objazdowa (11 dni) od 1 000 do 2 000 zł z biurem podróży „Eco-Tourist” z Krakowa, ul. Radziwiłłowska 21/4, tel. 012 422 8863; wycieczka pobytowa z przelotem od 1 200 do 3 500 zł z biurem turystycznym „Bezkresy”, ul. Krakowskie Przedmieście 13/14, tel. 022 826 0590.; www.krym.bezkresy.pl Marszrutki, czyli marszrutnoje taksi – lokalny środek transportu, najczęściej minibusy, którym dojedziemy w każde miejsce na Krymie. Jedyny mankament podróży tym środkiem lokomocji to nieograniczona liczba pasażerów – ile się wepchnie, tyle jedzie. Dworzec morski w Odessie - statki do Stambułu w Turcji (ok. 100 USD w jedną stronę), Warny w Bułgarii i Batumi w Gruzji, a latem także do Hajfy w Izraelu. Raz w tygodniu do Jałty przez Sewastopol kursuje katamaran. Nie ma problemu ze znalezieniem prywatnej kwatery – są dużo tańsze od hoteli. W Odessie propozycje noclegów dostaniemy już na dworcu, w nadmorskich miejscowościach najlepiej pytać mieszkańców. Ceny od 10–15 UHA za noc, można negocjować. Koniecznie trzeba spróbować ukraińskich specjałów. Należą do nich czebureki – placki nadziewane mięsnym, warzywnym albo serowym farszem (1–2 UAH za sztukę), pierożki – z kapustą, ziemniakami, fasolą lub mięsem (1–2 UAH za porcję), szaszłyki – z baraniny, wołowiny, wieprzowiny i ryby (10–15 UAH za sztukę). Szaorma to danie podobne do kebabu (mięso lub warzywa zawinięte w chlebek pita za 5-6 UAH). Dla smakoszy warzyw ucztą będą grillowane pomidory, bakłażany, papryka i ziemniaki. Odessa: Ukrajins’ka Łasunka – restauracja stylizowana na ukraińską wioskę, ceny dań 18–30 UAH. Bachczysaraj: Karawan-saraj Sałaczik – restauracja z patio i ogrodem, przy drodze do Uspieńskiego Monastyru. Kuchnia tatarska: szaszłyki, zapiekane kociołki, pierożki. Jałta: Hispaniola – oryginalna restauracja na pokładzie żaglowca (występował w kilku filmach, m.in. Dzieciach Kapitana Granta i Podróżach Pana Kleksa). Smaczny obiad za ok. 80 UAH. Pytając o informacje turystyczne w biurach podróży, możemy się spotkać z koniecznością zapłaty. Na Krym najlepiej zabrać euro i dolary w niskich nominałach. Za noclegi najczęściej płaci się w obcej walucie. Nie ma problemu ze znalezieniem bankomatu. Bilety powrotne warto kupić tuż po dotarciu do celu podróży (Odessy lub Symferopola), bo latem mogą być z tym problemy. Czasem opłaca się nabyć je już we Lwowie. Bilety są imienne. W meczetach zdejmujemy buty. W Bachczysaraju można nabyć tradycyjne tatarskie nakrycia głowy – ceny od 15 do 30 UAH. Na Krymie kupimy też olejki eteryczne (najlepiej w Czufut-Kale), ceramikę, grzebienie, świeczniki i podstawki pod naczynia wykonane z wonnego drewna. Na każdym straganie kupimy matrioszki – od 20 do 200 UAH. Ambasada RP w Kijowie; ul. Jarosławiw Wał 12; tel. (0-038044) 2300700; www.polska.com.ua Konsulat RP w Odessie; ul. Uspienska 2/1; tel. (0-0380048) 7293936 www.ukraina.net.pl crimea.ovh.org www.crimea-portal.gov.ua Ukraina – przewodnik turystyczny National Geographic