Super El Niño przebija wszelkie skale. Jest już największe w historii pomiarów
Zjawiska, które rodzą się na wodach równikowego Pacyfiku, lada moment odczuje cały świat. Prof. James Hansen ostrzega, że choć szczyt anomalii dopiero przed nami, najnowsze odczyty oceaniczne już pobiły historyczne rekordy.
Zmiany klimatyczne to nie tylko fale upałów, ale też potężne zjawiska pogodowe dyktujące warunki na całym globie. Jednym z najbardziej niszczycielskich jest El Niño – anomalia polegająca na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni wód w strefie równikowej Pacyfiku. Wywołuje to łańcuch globalnych katastrof: od gigantycznych susz w Australii i Azji, po niszczycielskie ulewy w obu Amerykach. Biorąc pod uwagę rosnące globalne ocieplenie, tegoroczne zjawisko rozwija się w tak bezprecedensowym tempie, że klimatolodzy musieli bardzo uważnie zweryfikować swoje dane. Ich wnioski nie napawają optymizmem. Ocean mówi wszystko Słynny klimatolog prof. James Hansen z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z ewenementem. – To El Niño wręcz rozkwitło i wykracza poza wszelkie skale. Zwykłe wskaźniki pomiarowe przebiły dotychczasowe, historyczne rekordy, mimo że maksymalne skutki zjawiska są jeszcze oddalone o kilka miesięcy – napisał badacz w swoim biuletynie. Hansen uważa, że najtrafniejszą metodą pomiaru siły tego zjawiska jest badanie tego, jak bardzo nagrzewa się górne 300 metrów wschodniego tropikalnego Pacyfiku. Według tego kluczowego wskaźnika, obecna anomalia cieplna już teraz przewyższa parametry tzw. „super El Niño” z lat 1997–1998. Spór o wskaźniki. Rekord z małym haczykiem Częściej stosowaną przez badaczy miarą jest jednak wskaźnik Niño3.4. Bada on wyłącznie temperaturę powierzchni morza w konkretnym, prostokątnym obszarze Pacyfiku (między 5 stopniem szerokości geograficznej północnej i południowej). I tutaj w świecie nauki wywiązała się ważna merytoryczna dyskusja. – Anomalia w strefie Niño3.4 wynosi obecnie około 2°C powyżej normy, co jest wartością bardzo wysoką jak na tę porę roku, ale nie tak wysoką jak anomalia w szczytowym momencie El Niño z 1997 i 1998 roku, która wynosiła około 2,5°C – uspokaja Adam Scaife z brytyjskiego urzędu meteorologicznego Met Office w rozmowie z magazynem „New Scientist”. Do historycznego szczytu z listopada 2015 roku (niemal 3,1°C) również jeszcze odrobinę brakuje. Nieścisłość wynika z metodyki. Wyniki te zazwyczaj uśrednia się z trzech lub pięciu miesięcy. Daniel Swain z Kalifornijskiego Instytutu Zasobów Wodnych ostrzega jednak i przyznaje rację Hansenowi, twierdząc, że uśrednianie w tak dynamicznej sytuacji jest po prostu mylące. – Wartości dla Niño3.4 są obecnie wyraźnie najwyższe w historii dla tej pory roku i oczekuje się, że takie pozostaną do końca roku kalendarzowego – uściśla. Zeke Hausfather z Berkeley Earth podkreśla kluczowy argument: ogromne ciepło zakumulowane głębiej, na 300 metrach, jest zawsze niezawodnym wyprzedzającym sygnałem tego, co lada moment uderzy w powierzchnię wody. Katastrofa na miarę XIX wieku? Niezależnie od sporów wokół metodologii, skutki zjawiska odczuje każdy. Adam Scaife ostrzega, że jeśli modele się sprawdzą, to światowe wpływy klimatyczne z 2026 roku daleko wykroczą poza nasze niedawne doświadczenia. Dla niektórych badaczy punktem odniesienia nie są już nawet lata 90. Hayley Fowler z Uniwersytetu w Newcastle przewiduje, że zjawisko może osiągnąć lub nawet przekroczyć rozmiary El Niño z lat 1877–1878. Tamta potężna anomalia wywołała klęski głodu, które pochłonęły w Azji i Ameryce Południowej około 50 milionów ofiar, co stanowiło wówczas blisko 4% globalnej populacji. Zagrożenie dla świata, drożyzna w Polsce A co to w praktyce oznacza dla naszej szerokości geograficznej? Bezpośredni wpływ Pacyfiku na polską pogodę nie jest aż tak silne i to nie El Niño – a ogólnie antropogeniczne zmiany klimatu – odpowiadają bezpośrednio za ekstremalne ulewy czy niszczycielskie upały w kraju. Prawdziwe uderzenie odczujemy jednak w sektorze gospodarczym. Ekstremalne zjawiska w strefie tropikalnej (susze, zaburzenia cyrkulacji) drastycznie zmniejszają tamtejsze plony. Oznacza to, że Polacy odczują historyczną anomalię na sklepowych półkach. Z powodu trudności w uprawach odnotujemy odczuwalny wzrost cen towarów z importu, takich jak kawa, kakao, ryż czy olej palmowy. Źródło: New Scientist Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zmiany klimatu są niepodważalnym faktem naukowym. Co kryje się za tym pojęciem i czy powinniśmy się bać?
Klimat to charakterystyczny dla danego obszaru, wieloletni układ warunków pogodowych. Kształtują go m.in. promieniowanie słoneczne, obieg wody w przyrodzie oraz cyrkulacja atmosferyczna, podczas gdy pogoda określa jedynie chwilowy stan atmosfery. Zmiany klimatu to niepodważalny fakt naukowy, który towarzyszy historii Ziemi od zarania dziejów, po dziś.
Spis treści: System naczyń połączonych Cykl węglowy Skutki rewolucji przemysłowej Uchodźcy klimatyczni System klimatyczny Ziemi jest jak organizm: aby funkcjonować, opiera się na wielu powiązanych ze sobą i współpracujących elementach. Wszystko zaczyna się od energii słonecznej. Lód odbija promienie słoneczne, jeszcze bardziej ochładzając bieguny. Różnica temperatur powoduje ruch oceanów i atmosfery, które wspólnie rozprowadzają ciepło po całej planecie. System naczyń połączonych Przemieszczanie się ciepła przez atmosferę i oceany powoduje powstawanie klimatu i pogody. W wielkim uproszczeniu wygląda to następująco: kriosfera (śnieg i lód): chłodzi Ziemię, odbijając promienie słoneczne i ograniczając ilość ciepła pochłanianego przez powierzchnię planety; atmosfera (powietrze): zatrzymuje i transportuje ciepło oraz parę wodną; litosfera (stała powierzchnia Ziemi): pochłania energię słoneczną, emituje ciepło i magazynuje węgiel. Kontynenty i ukształtowanie terenu pomagają kierować prądami oceanicznymi i wiatrowymi; biosfera (organizmy żywe): pobierają węgiel i wymieniają go z atmosferą i oceanem; hydrosfera (woda): ocean pochłania ciepło i węgiel, transportuje je po całej planecie i w naturalny sposób kontroluje poziom dwutlenku węgla w atmosferze. Atmosfera reguluje temperaturę Ziemi poprzez gazy cieplarniane zatrzymujące ciepło, głównie dwutlenek węgla (CO2). Jednak ocean ma również kluczowe znaczenie dla klimatu. Działa on jak regulator, pochłaniając lub uwalniając węgiel i ciepło w odpowiedzi na zmiany w atmosferze. Ocean zawiera 50 razy więcej dwutlenku węgla i 1000 razy więcej ciepła niż atmosfera. Ale nie jest w stanie pochłonąć wszystkiego. W związku z tym, że doszło do zachwiania tzw. cyklu węglowego, pochłonięcie nadmiaru CO2 z dzisiejszej atmosfery zajęłoby oceanowi tysiące lat. Cykl węglowy Węgiel nieustannie przemieszcza się między oceanem, atmosferą, biosferą i innymi elementami systemu klimatycznego. Naturalna wymiana węgla między tymi elementami reguluje poziom CO2 w atmosferze, stabilizując w ten sposób temperaturę Ziemi. Jednak spalanie paliw kopalnych uwalnia węgiel do atmosfery szybciej niż procesy naturalne są w stanie go usunąć. To zaburza równowagę cyklu węglowego. Węgiel ten był przez miliony lat magazynowany pod ziemią, przez co nie wpływał na przebieg cyklu węglowego w systemie klimatycznym. Ale spalania paliw kopalnych uwolniło do atmosfery ogromną, dodatkową ilość CO2. A powrót tego węgla do rezerwuaru skalnego w ramach naturalnego cyklu zajmie tysiące lat. W takim razie czym są zmiany klimatu? Zmiana klimatu odnosi się do długotrwałych zmian temperatur i wzorców pogodowych. Takie zmiany mogą być naturalne, spowodowane zmianami aktywności Słońca lub dużymi erupcjami wulkanów. Jednak od XIX wieku głównym motorem zmian klimatu jest działalność człowieka, w dużym stopniu ze względu na spalanie paliw kopalnych, takich jak węgiel, ropa naftowa i gaz. Generuje ono emisję gazów cieplarnianych, które działają jak koc otulający Ziemię, zatrzymując ciepło słoneczne i podnosząc temperaturę. Skutki rewolucji przemysłowej Głównymi gazami cieplarnianymi powodującymi zmiany klimatu są dwutlenek węgla i metan. Energetyka, przemysł, transport, budownictwo, rolnictwo i użytkowanie gruntów to jedne z głównych sektorów generujących gazy cieplarniane. Naukowcy zajmujący się klimatem wykazali, że ludzie odpowiadają za praktycznie całe globalne ocieplenie w ciągu ostatnich 200 lat. Przemysłowa działalność człowieka, transport i konsumpcyjny styl życia powodują emisję gazów cieplarnianych, które ocieplają świat szybciej niż kiedykolwiek w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat. Średnia temperatura powierzchni Ziemi jest obecnie o około 1,2°C wyższa niż pod koniec XIX wieku, czyli przed rewolucją przemysłową. Lata 2011–2020 były najcieplejszą dekadą w historii pomiarów, a każda z ostatnich czterech dekad była cieplejsza niż jakakolwiek poprzednia dekada od 1850 roku. Co więcej, każdy kolejny rok bije pod względem temperatury poprzedni. Wiele osób uważa, że zmiany klimatu oznaczają głównie wyższe temperatury. Ale wzrost temperatury to dopiero początek historii. Ponieważ jak wspomnieliśmy na samym początku, klimat jest systemem, w którym wszystko jest ze sobą powiązane, zmiany w jednym obszarze wpływają na zmiany we wszystkich innych. Konsekwencje zmian klimatu obejmują obecnie między innymi intensywne susze, niedobór wody, poważne pożary, które dodatkowo przyczyniają się do wzrostu poziomu CO2 w atmosferze, podnoszenie się poziomu mórz, powodzie, topnienie lodu polarnego, katastrofalne burze i spadek bioróżnorodności. Uchodźcy klimatyczni Zmiany klimatu mogą wpływać na nasze zdrowie, możliwość uprawy żywności, mieszkania, bezpieczeństwo i pracę. Podnoszenie się poziomu mórz i intruzja wód słonych zaostrzyły się do tego stopnia, że całe społeczności musiały się przesiedlić, a przedłużające się susze narażają ludzi na ryzyko głodu. W przyszłości spodziewany jest wzrost liczby osób przesiedlonych z powodu zjawisk pogodowych. W serii raportów ONZ tysiące naukowców i ekspertów rządowych zgodziło się, że ograniczenie wzrostu temperatury globalnej do nie więcej niż 1,5°C pomoże nam uniknąć najgorszych skutków zmian klimatycznych i utrzymać klimat zdatny do życia. Jednak obecnie obowiązujące strategie wskazują na ocieplenie nawet o 3,1°C do końca stulecia. Przejście systemów energetycznych z paliw kopalnych na odnawialne źródła energii, takie jak energia słoneczna lub wiatrowa, zmniejszy emisje napędzające zmiany klimatu. Musimy jednak działać już teraz. Chociaż coraz więcej krajów zobowiązuje się do osiągnięcia zerowej emisji netto do 2050 r., emisje muszą zostać zmniejszone o połowę do 2030 r., aby utrzymać ocieplenie poniżej 1,5°C. Osiągnięcie tego celu oznacza ogromny spadek zużycia węgla, ropy naftowej i gazu. Produkcja i zużycie wszystkich paliw kopalnych muszą zostać zmniejszone o co najmniej 30% do 2030 r., aby zapobiec katastrofalnemu poziomowi zmian klimatu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Problem suszy w Polsce narasta. To jedno z największych wyzwań przyszłości
Susza w Polsce to znacznie więcej niż wysychające koryta rzek. Jej skutki widać także w zanikających stawach, przesuszonych torfowiskach, coraz niższej wilgotności lasów i rosnącym zagrożeniu pożarowym. To proces rozwijający się stopniowo, ale obejmujący coraz większe obszary i wymagający działań tu i teraz. Jakie są fazy suszy, co ją powoduje i w jaki sposób można ograniczać jej skutki?
Spis treści: Fazy suszy w Polsce Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Susza to długotrwały okres, w którym ilość opadów jest znacznie niższa od średniej wieloletniej, co prowadzi do zaburzenia bilansu wodnego w glebie, rzekach, jeziorach i wodach podziemnych. Choć często mówi się o „typach” suszy, w praktyce można je traktować jako następujące po sobie fazy tego samego zjawiska. Fazy suszy w Polsce Każdy z nich charakteryzuje się innymi objawami i skutkami, ale wszystkie łączy wspólny mechanizm – długotrwały deficyt wody w środowisku. Susza atmosferyczna (meteorologiczna) Susza atmosferyczna to pierwszy etap procesu, w którym spadek opadów poniżej średniej wieloletniej utrzymuje się przez dłuższy czas. Brak deszczu, śniegu i innych opadów atmosferycznych w odpowiednich porach roku powoduje szybkie wysychanie powierzchni terenu i utrudnia gromadzenie wody w glebie. Jest to moment, w którym problem dopiero się zaczyna, a jego skutki nie są jeszcze w pełni odczuwalne w gospodarce czy środowisku. W Polsce susza meteorologiczna często pojawia się wiosną, kiedy długie okresy bezopadowe nakładają się na wzrost temperatury, co przyspiesza parowanie. Susza glebowa (rolnicza) Susza glebowa, nazywana także rolniczą, występuje, gdy gleba traci zdolność do zatrzymywania wilgoci w ilości wystarczającej dla rozwoju roślin. W efekcie uprawy zaczynają więdnąć, spada tempo wzrostu i pogarsza się jakość plonów. Ten etap suszy szczególnie dotyka rolnictwo, ponieważ niedobór wody w glebie często występuje w okresach kluczowych dla wzrostu zbóż, owoców czy warzyw. Susza hydrologiczna Susza hydrologiczna to faza, w której poziom wód w rzekach, jeziorach i zbiornikach retencyjnych spada poniżej wartości średnich wieloletnich. Pojawia się ona z opóźnieniem w stosunku do suszy atmosferycznej i glebowej, ponieważ najpierw brak opadów wysusza glebę, a dopiero później prowadzi do obniżenia zasobów wodnych. Konsekwencje tego etapu są rozległe: w gospodarce wodnej pojawiają się trudności z zaopatrzeniem mieszkańców i przemysłu w wodę, w środowisku następuje degradacja ekosystemów wodnych i wymieranie organizmów zależnych od stałego dopływu wody, w energetyce ograniczona ilość wody zmniejsza wydajność elektrowni wodnych i procesów chłodzenia w elektrowniach konwencjonalnych, rolnictwo odczuwa problem poprzez mniejsze możliwości nawadniania pól. Susza hydrogeologiczna Susza hydrogeologiczna to ostatnia faza procesu, która wiąże się z niedoborem wody w podziemnych zasobach. Jest to szczególnie niebezpieczne, ponieważ zasoby te odbudowują się bardzo wolno, często przez wiele lat. Obniżenie poziomu wód gruntowych utrudnia korzystanie z przydomowych studni, zmniejsza wydajność ujęć wodociągowych i wpływa na zdrowie lasów, które czerpią wodę z głębszych warstw gleby. Ten etap suszy jest trudny do odwrócenia i może utrzymywać się nawet po ustąpieniu problemu w warstwach powierzchniowych. Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Przyczyny suszy w Polsce są złożone i wynikają z interakcji czynników naturalnych oraz działań człowieka. Nie wszystkie przyczyny można wyeliminować poprzez rozsądne gospodarowanie i działania prewencyjne. W niektórych aspektach startujemy z nienajlepszej pozycji. Według danych GUS średnia ilość odnawialnych zasobów wody słodkiej przypadająca na mieszkańca Polski to ok. 1600 m³ rocznie, co klasyfikuje nas na 24. miejscu w Unii Europejskiej. Nie bez znaczenia są też znaczne zmiany klimatyczne: coraz cieplejsze zimy z mniejszą ilością śniegu powodują mniejsze wiosenne zasilenie wodą rzek i wód gruntowych. W połączeniu z intensywną urbanizacją, melioracjami i degradacją terenów podmokłych, ryzyko wystąpienia długotrwałej suszy w Polsce rośnie z roku na rok. Czynniki naturalne Zmiany klimatyczne – globalne ocieplenie powoduje zmiany w cyrkulacji atmosferycznej, prowadząc do częstszych fal upałów i dłuższych okresów bezopadowych. Sezonowość opadów – w Polsce występuje ryzyko gwałtownych opadów w okresie letnim, co przy wydłużających się okresach suszy wiosennej utrudnia roślinom prawidłowy rozwój. Geologia i hydrologia – w niektórych regionach gleby mają niską pojemność wodną (np. gleby piaszczyste), a wody podziemne znajdują się głęboko. Czynniki antropogeniczne Urbanizacja – uszczelnianie powierzchni (beton, asfalt) ogranicza wsiąkanie wody opadowej i przyspiesza jej odpływ. Melioracje odwadniające – historyczne przekształcenia rzek i osuszanie mokradeł zmniejszyły zdolność do „naturalnego” magazynowania wody. Intensywne rolnictwo – uprawy wymagające dużych ilości wody i brak systemów retencyjnych zwiększają presję na zasoby wodne. Wycinka lasów – redukcja powierzchni leśnych osłabia naturalną retencję krajobrazową. Wszystkie te czynniki wzajemnie się potęgują, powodując, że susza w Polsce staje się coraz bardziej dotkliwa i długotrwała. Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Susza w Polsce wpływa nie tylko na rolnictwo, lecz także na ekosystemy i codzienne życie mieszkańców. Jej konsekwencje obejmują zarówno spadki plonów, jak i degradację środowiska naturalnego, straty finansowe oraz rosnące ryzyko pożarów. W efekcie coraz częściej odczuwamy ją także w domach – poprzez ograniczenia w zużyciu wody czy wyższe koszty utrzymania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/az-2-miliardy-ludzi-na-swiecie-nie-maja-dostepu-do-czystej-wody-pitnej-przybywa-obszarow-zagrozonych-susza-fot-wassilios-aswestopoulos-nurphoto-via-getty-images-2e067cc.jpg" width="938" height="627" alt="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" title="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" /> Skutki gospodarcze Susza w Polsce prowadzi do strat w rolnictwie, które są szacowane na setki milionów złotych rocznie. Spadek plonów zbóż, rzepaku, warzyw i owoców skutkuje wzrostem cen żywności. Przemysł energetyczny odczuwa suszę poprzez ograniczenia w chłodzeniu elektrowni oraz mniejszą produkcję w hydroelektrowniach. Skutki środowiskowe Obniżenie poziomu wód osłabia kondycję lasów, łąk i terenów podmokłych, ograniczając różnorodność biologiczną. Giną gatunki wodne, a w glebie spada aktywność mikroorganizmów odpowiedzialnych za obieg składników odżywczych, co prowadzi do degradacji ekosystemów. Susza znacząco też zwiększa ryzyko pożarów, a zjawisko to charakteryzuje się, niestety, narastającą skalą. Ww 2024 roku w Polsce odnotowano 5 431 pożarów lasów, czyli o 810 więcej niż rok wcześniej (4621 w 2023 roku). Skutki dla życia codziennego W niektórych gminach w okresach suszy wprowadza się ograniczenia w korzystaniu z wody do celów innych niż bytowe (np. podlewanie ogrodów, napełnianie basenów). Pogorszenie jakości wody pitnej wymaga dodatkowego uzdatniania, co podnosi koszty dla mieszkańców. Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Skuteczna walka z suszą w Polsce wymaga kompleksowych działań na wielu płaszczyznach — od inwestycji infrastrukturalnych, przez zmiany w rolnictwie, aż po edukację społeczną. Kluczowe jest zwiększanie retencji wody poprzez budowę małych zbiorników retencyjnych i stawów, a także odtwarzanie mokradeł i naturalnych rozlewisk rzek. Renaturyzacja cieków wodnych pomaga spowolnić odpływ wody, co pozwala lepiej magazynować ją w terenie. W rolnictwie coraz większe znaczenie zyskują technologie precyzyjnego nawadniania, takie jak systemy kroplowe, które optymalizują zużycie wody. Dobór gatunków i odmian roślin odpornych na suszę oraz utrzymywanie międzyplonów i zadrzewień śródpolnych poprawia odporność upraw na niedobory wilgoci. W miastach warto promować innowacyjne rozwiązania gospodarki wodnej, takie jak zielone dachy, ogrody deszczowe czy nawierzchnie przepuszczalne, które poprawiają infiltrację opadów. Systemy odzysku wody deszczowej w budynkach mieszkalnych i przemysłowych mogą znacznie ograniczyć zużycie wody pitnej. Równie ważna jest edukacja i zmiana nawyków społecznych. Kampanie promujące oszczędzanie wody oraz programy szkolne, w których poruszana jest tematyka obiegu wody i skutki suszy, pomagają budować świadomość i odpowiedzialność. Długofalowo sukces będzie możliwy tylko dzięki ścisłej współpracy rządu, samorządów, biznesu i społeczeństwa. Tylko takie zintegrowane podejście pozwoli skutecznie ograniczyć skutki suszy i przygotować Polskę na wyzwania związane ze zmianami klimatu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Dunaj, Ren, Loara, Pad i Wisła są cieniami samych siebie. Wysychające rzeki to szok dla Europy
Europa zmaga się z głębokim kryzysem wodnym. Rekordowo niskie poziomy wody w wielu wielkich rzekach kontynentu paraliżują transport i energetykę, zagrażają ekosystemom. Rolnictwo i akwakultura liczą straty spowodowane długotrwałą suszą. Wysychające rzeki odsłaniają też obiekty i budowle sprzed dziesiątek, a nawet setek lat.
Fale upałów oraz dotkliwy brak opadów doprowadziły największe europejskie rzeki do rekordowo niskich poziomów wody. Problem nie jest lokalny – dotyczy wielu krajów i wielu rzek, kluczowych dla przemysłu, gospodarki i energetyki. Wysychają nawet rzeki ogromne, i to jednocześnie, w wielu miejscach. Europa mierzy się z bezprecedensową sytuacją hydrologiczną. Kryzys wodny w Europie Największe rzeki Europy – Pad we Włoszech, Loara we Francji, Ren w Niemczech oraz Dunaj płynący przez Europę Środkową – osiągnęły nienotowane od lat minima. We Francji susza objęła niemal cały kraj – w połowie lipca ostrzeżenia obowiązywały na 85% jej terytorium, podczas gdy zaledwie dwa lata wcześniej problem ten dotyczył niespełna 2%. Szczególnie trudna sytuacja panuje na Loarze, i to ponownie - suszę odnotowano tam także w 2022 roku. W Niemczech kluczowy dla gospodarki Ren osiągnął historyczne minimum, co w miastach takich jak Kolonia czy Düsseldorf pozwala na przechodzenie przez rzekę pieszo. Operatorzy barek transportowych byli zmuszeni do ograniczenia ładunków do zaledwie jednej piątej ich normalnej wagi, co paraliżuje łańcuchy dostaw dla przemysłu stalowego i chemicznego. Dodatkowo eksperci ostrzegają, że osłabienie naturalnej filtracji spowodowane suszą może podnieść koszty uzdatniania wody pitnej dla milionów mieszkańców nawet o 30%. Z kolei na Węgrzech wysychający Dunaj stał się bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa energetycznego kraju. Niski przepływ w rejonie elektrowni jądrowej Paks niemal uniemożliwił chłodzenie reaktorów, co zmusiło władze do apelu o oszczędzanie energii elektrycznej. Na Węgrzech odnotowano temperatury sięgające 42 st. Celsjusza, co potęguje parowanie i pogłębia deficyt wody. W Rumunii wojsko było zmuszone do kontrolowanych eksplozji w korycie Dunaju, by zapewnić dopływ wody do chłodzenia elektrowni Cernavodă. Rekordowo niski stan Wisły i susza hydrologiczna w Polsce Na stacji Warszawa-Bulwary odnotowano rekordowy poziom Wisły wynoszący zaledwie 103 cm. Według aktualnych (10 sierpnia 2026) komunikatów hydrologicznych IMGW, na 344 stacjach w całym kraju przepływy wody spadły poniżej średniego niskiego przepływu z wielolecia (SNQ), a aż 66% stacji pomiarowych znajduje się w strefie wody niskiej. W znacznej części kraju utrzymują się ostrzeżenia przed suszą hydrologiczną. Eksperci IMGW podkreślają, że letnie burze, których od początku sierpnia było w kraju całkiem sporo, nie rozwiązują problemu – wzrosty poziomu wód są chwilowe. Dla odbudowy zasobów konieczne są długotrwałe i jednostajne opady o niskim natężeniu. Susza odsłania ślady historii Susza odsłania niezwykłe obiekty, które przez dekady, a nawet wieki były ukryte pod wodą. W Bułgarii, w pobliżu miejscowości Gigen, niski stan Dunaju ujawnił fundamenty mostu Konstantyna z IV wieku n.e., będącego niegdyś jedną z najdłuższych konstrukcji starożytności. W Serbii, w rejonie miejscowości Prahovo, z rzeki wyłoniły się wraki dziesiątek niemieckich okrętów wojennych zatopionych celowo w 1944 roku. Wiele z tych jednostek wciąż może zawierać niewybuchy, co stwarza realne niebezpieczeństwo. W Budapeszcie wysychające koryto rzeki odsłoniło wojskowy motocykl z czasów II wojny światowej, a w miejscowości Baja na Węgrzech ukazał się wrak statku z tego samego okresu. Na Słowacji w miejscowości Virt policja musiała zabezpieczyć 700-kilogramową brytyjską bombę lotniczą, którą następnie w bezpieczny sposób zdetonowano. Dramat ryb na Węgrzech Kryzys wodny dotkliwie uderzył w węgierską branżę hodowli ryb, szczególnie w systemie mokradeł Rétimajor. Z powodu upałów i obniżającego się poziomu wody umarło tam około 150 ton ryb, a straty materialne szacuje się na 165 mln forintów. Woda w płytkich stawach nagrzewa się do temperatury ponad 30 stopni Celsjusza, co przy głębokości zaledwie 40 cm prowadzi do drastycznego spadku nasycenia tlenem. Hodowcy ryb wskazują na konflikt interesów: woda jest w pierwszej kolejności wypompowywana przez rolników do nawadniania pól, przez co nie dociera do niżej położonych gospodarstw rybnych. Brak wody w stawach to nie tylko straty gospodarcze, ale i katastrofa ekologiczna dla chronionych obszarów Natura 2000, zamieszkiwanych przez ponad 200 gatunków ptaków. Źródła: IMGW, Onet, DW, Euronews, <a href="https://www.reuters.com/business/environment/low-danube-water-levels-bulgaria-expose-roman-era-bridge-2026-08-06/?fbclid=IwY2xjawTiXPJwZG9mBGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDzQwOTk2MjYyMzA4NTYwOQABHl3-2h7HT8KNVyFuXoPFbUEF-GKQtyfR6da1ov0YLLpLb6ozGVTzow3KMEkb_aem_l43-npTag2hfhjV_91Cfeg&link_source=ta_first_comment&taid=6a74aaeb2ca90900011f90db&utm_campaign=trueAnthem%3A%2BTrending%2BContent&utm_medium=trueAnthem&utm_source=facebook" target="_blank" rel="nofollow noopener">Reuters, Copernicus, The Independent, The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Europa przekroczyła granicę 2,4°C. Nasz kontynent ociepla się najszybciej na świecie
Najnowsze dane klimatyczne wskazują jednoznacznie: Europa jest najszybciej ogrzewającym się kontynentem na Ziemi. Podczas gdy średnia temperatura globu wzrosła o około 1,3–1,4°C w porównaniu z erą przedprzemysłową, w Europie wzrost ten przekroczył już 2,4°C. Ten dramatyczny proces nie jest jednak dziełem przypadku, lecz wynikiem splotu czynników geograficznych, atmosferycznych i środowiskowych.
Choć wydaje się to sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, Europa nagrzewa się dużo szybciej niż wskazywałaby światowa średnia zmian klimatycznych. Jednak wytłumaczenie tego faktu, choć skomplikowane, to czysta fizyka, wynikająca z interakcji między lądem, atmosferą a sąsiadującą z Europą Arktyką. Badania wskazują na cztery kluczowe mechanizmy odpowiedzialne za ten stan rzeczy. Europa a reszta świata: liczby, które mówią wszystko W ciągu ostatnich 30 lat (okres 1996–2025) średnia temperatura w Europie rosła o około 0,56°C na dekadę, podczas gdy średnia globalna wynosiła w tym samym czasie ok. 0,27°C. Obecnie temperatury na kontynencie są o około 2,4°C do 2,5°C wyższe od poziomów sprzed uprzemysłowienia (1850–1900), podczas gdy globalne ocieplenie szacuje się na ok. 1,4°C. Rok 2025 zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów dla Europy, a niemal cały kontynent (95%) doświadczył temperatur powyżej średniej. Dominacja lądu i specyfika geograficzna Europy Pierwszy powód gwałtownego ocieplania się Europy to fizyczna różnica w pojemności cieplnej między lądem a wodą. Woda posiada znacznie wyższe ciepło właściwe, co sprawia, że pochłania ogromne ilości energii słonecznej, ogrzewając się przy tym powoli i długo oddając ciepło. Ląd i powietrze nad nim ogrzewają się szybko. Europa jest częścią dużej masy lądowej Eurazji, co sprawia, że temperatura powietrza przy powierzchni rośnie gwałtowniej. Poza tym gęsta sieć miast, rozbudowana infrastruktura oraz przekształcenie naturalnych krajobrazów dodatkowo wzmacniają ten proces, poprzez efekt „wyspy ciepła”. Arktyczne wzmocnienie Europa nie istnieje w izolacji klimatycznej – jej północ graniczy z obszarem arktycznym, który ociepla się już nawet nie dwu- ale ponad trzykrotnie szybciej niż reszta świata (wzrost o ok. 0,75°C na dekadę). Głównym mechanizmem napędzającym to zjawisko jest tzw. arktyczne wzmocnienie, związane z zanikaniem pokrywy śnieżnej i lodowej. Świeży śnieg oraz lód morski działają jak gigantyczne zwierciadło, odbijając nawet 80–90% promieniowania słonecznego. Wraz z rosnącymi temperaturami śnieg i lód topnieją coraz wcześniej i szybciej. Odsłaniane w ten sposób ciemniejsze podłoże – ląd, skały oraz woda – charakteryzuje się znacznie niższym albedo. Zamiast odbijać światło, ciemna powierzchnia pochłania promieniowanie i zamienia je w ciepło. To z kolei powoduje dalszy wzrost temperatury otoczenia i przyspiesza dalsze topnienie. Tworzy się błędne koło, które coraz trudniej zatrzymać. Zmiany cyrkulacji i kopuły ciepła Kolejnym kluczowym czynnikiem są zmiany w dynamice atmosfery, szczególnie zachowanie prądu strumieniowego (ang. jet stream). Prąd strumieniowy to strumień ogromnych mas powietrza, płynący na dużej wysokości z zachodu na wschód, napędzany różnicą temperatur między mroźnym biegunem północnym a gorącym równikiem. Gwałtowne ocieplanie się Arktyki zmniejsza ten gradient temperatur, co prowadzi do jego osłabienia. Prąd strumieniowy zaczyna meandrować i tworzyć głębokie, powoli przemieszczające się fale, które potrafią na wiele dni lub tygodni "zablokować" układ pogodowy nad Europą. Obserwuje się coraz częstsze okresy blokad antycyklonalnych (wyżowych) latem, które działają jak więzienie dla gorącego powietrza. Zjawisko to sprzyja powstawaniu stacjonarnych fal upałów i kopuł ciepła, które zasysają ekstremalnie gorące masy powietrza z Afryki Północnej. Paradoks czystego nieba Ostatnim, z pozoru paradoksalnym elementem tej układanki jest znaczna poprawa jakości powietrza. W XX wieku europejski przemysł, energetyka oparta na węglu oraz transport emitowały gigantyczne ilości dwutlenku siarki i pyłów. Zanieczyszczenia te tworzyły w atmosferze zawiesinę drobin (aerozoli), które odbijały część promieniowania słonecznego. Zjawisko to, określane jako „globalne zaciemnienie” (ang. global dimming) maskowało część ocieplenia wywołanego przez gazy cieplarniane. Wprowadzenie rygorystycznych norm jakości powietrza w Unii Europejskiej doprowadziło do drastycznego spadku emisji siarki i pyłów. Przyniosło to nieocenione korzyści dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego, ale odsłoniło pełną moc nagromadzonych w atmosferze gazów cieplarnianych. Do powierzchni Europy dociera dziś znacznie więcej promieniowania słonecznego niż kilkadziesiąt lat temu. Źródła: Copernicus.eu, European State of the CLimate Report 2025 , World Meteorological Organization Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy klimatyzacja jest szkodliwa? Nie, ale… Fakty, mity i zasady bezpiecznego użytkowania
Klimatyzacja stała się nieodłącznym elementem współczesnego życia, także w Polsce. Zapewnia ulgę w upalne dni w domach, biurach, szpitalach i samochodach. Mimo powszechności, wokół jej wpływu na organizm wciąż krąży wiele informacji częściowo lub całkiem fałszywych. Czy przebywanie w chłodzonych pomieszczeniach rzeczywiście może być szkodliwe dla zdrowia? Przyglądamy się najważniejszym faktom i mitom, aby wyjaśnić jak korzystać z chłodzenia bez ryzyka dla zdrowia.
Spis treści: Mit przeziębienia od chłodu – jak wilgotność wpływa na śluzówki? Syndrom chorego budynku – fakt czy mit? Mikroorganizmy w klimatyzacji – od zarodników grzybów po wirusy Lekcja z historii: odkrycie bakterii Legionella pneumophila Jak bezpiecznie i zdrowo korzystać z klimatyzacji? Pytania o wpływ klimatyzacji na ludzki organizm powracają jak bumerang każdego lata. Wiele osób łączy korzystanie z niej z nawracającymi infekcjami dróg oddechowych, bólami głowy czy chronicznym zmęczeniem. W rzeczywistości to nie samo chłodzenie jest przyczyną dolegliwości, lecz błędy popełniane podczas eksploatacji urządzeń oraz zaniedbania w ich regularnym serwisowaniu. Oto kluczowe fakty, zagrożenia mikrobiologiczne oraz zasady bezpiecznej eksploatacji. Mit przeziębienia od chłodu – jak wilgotność wpływa na śluzówki? Jeden z najpowszechniejszych mitów głosi, że zimne powietrze z klimatyzatora samo w sobie wywołuje przeziębienia. Ale niska temperatura nie jest patogenem – do infekcji potrzeba przecież chorobotwórczych mikroorganizmów. To raczej gwałtowny szok termiczny wywołany przejściem z rozgrzanego otoczenia do mocno wychłodzonego pomieszczenia osłabia mechanizmy obronne organizmu. Istotnym fizjologicznym czynnikiem jest też fakt, że schładzanie powietrza wiąże się z drastycznym obniżeniem jego wilgotności. Długotrwałe przebywanie w środowisku o niskiej wilgotności prowadzi do wysuszania błon śluzowych nosa, zatok, gardła i górnych partii oskrzeli. Wysuszone śluzówki tracą swoją naturalną barierę ochronną, która zatrzymuje drobnoustroje, co w konsekwencji ułatwia bakteriom oraz grzybom wnikanie do organizmu i zwiększa ryzyko infekcji. Syndrom chorego budynku – fakt czy mit? Długotrwałe przebywanie w niewłaściwie wentylowanych i klimatyzowanych obiektach może prowadzić do rozwoju tzw. syndromu chorego budynku (ang. sick building syndrome). To zespół dolegliwości, do których należą: uporczywe bóle i zawroty głowy, zatkany nos, przewlekły kaszel, podrażnienia skóry, zmęczenie oraz trudności z koncentracją. Problem ten dotyka w szczególności pracowników biur oraz dużych placówek publicznych, takich jak szpitale. Badanie przeprowadzone w Indiach w 2023 roku na grupie 400 dorosłych wykazało, że osoby pracujące codziennie w klimatyzowanych biurach częściej cierpiały na objawy syndromu chorego budynku, miały gorsze parametry wydolności płuc oraz częściej brały zwolnienia lekarskie w porównaniu z grupą nie pracującą w klimatyzacji. Przyczyną tych dolegliwości są często źle konserwowane systemy chłodzenia, które zamiast oczyszczać powietrze, rozprowadzają w nim alergeny, drobnoustroje oraz toksyczne związki chemiczne z detergentów i czynników chłodniczych, takie jak benzen, formaldehyd czy toluen. Mikroorganizmy w klimatyzacji – od zarodników grzybów po wirusy Nagromadzenie kurzu i wilgoci w instalacjach klimatyzacyjnych tworzy idealne warunki do rozwoju całej gamy mikroorganizmów. W zaniedbanych systemach stwierdzano m.in. obecność grzybów z rodzajów Aspergillus, Penicillium, Cladosporium oraz Rhizopus. Zakażenia grzybicze są szczególnie groźne dla osób o obniżonej odporności, np. pacjentów po przeszczepach, osób poddawanych dializom czy wcześniaków. Przykładem jest Aspergillus, który może wywoływać m.in. grzybicę płuc – choć należy zaznaczyć, że jest to choroba bardzo rzadka, dotykająca wyjątkowo osłabionych osób. Poza tym klimatyzacja może stanowić drogę transmisji niektórych wirusów – opisywano przypadki, w których norowirus wywołujący tzw. grypę żołądkową rozprzestrzenił się właśnie tą drogą. To także bardzo rzadkie przypadki. Podkreślmy: prawidłowo serwisowane klimatyzatory, wyposażone w sprawne i regularnie czyszczone filtry skutecznie wychwytują zanieczyszczenie i zmniejszają ilość krążących w powietrzu patogenów. Lekcja z historii: odkrycie bakterii Legionella pneumophila Najsłynniejszy epizod związany z zagrożeniami zdrowotnymi ze strony klimatyzacji rozegrał się w lipcu 1976 roku w Filadelfii. Podczas zjazdu organizacji kombatanckiej American Legion w hotelu Bellevue-Stratford, kilkaset osób nagle zachorowało na ciężkie zapalenie płuc, a ponad trzydzieści zmarło. Prowadzone przez amerykańskie służby medyczne śledztwo doprowadziło do wyizolowania nowej bakterii, którą na pamiątkę tego wydarzenia nazwano Legionella pneumophila. Jak się później okazało, bakteria znalazła sobie doskonałe warunki do rozmnażania w ciepłym i wilgotnym środowisku hotelowego systemu klimatyzacji. Wówczas były to urządzenia oparte na chłodzeniu wodnym, dziś już nie stosowane. Stamtąd, wraz z wytwarzanym aerozolem wodno-powietrznym patogen trafiał do płuc gości. Odkrycie choroby legionistów wywołało rewolucję w inżynierii sanitarnej, wymuszając wprowadzenie surowych przepisów dotyczących dezynfekcji i kontroli mikrobiologicznej instalacji chłodniczych na całym świecie. Jak bezpiecznie i zdrowo korzystać z klimatyzacji? Aby klimatyzacja służyła naszemu zdrowiu i nie stwarzała zagrożenia infekcjami, wystarczy stosować się do kilku podstawowych zasad. Najważniejsza z nich to utrzymywanie umiarkowanej różnicy temperatur – optymalna temperatura w pomieszczeniu nie powinna być niższa o więcej niż 6–7 stopni Celsjusza w stosunku do warunków panujących na zewnątrz. Pozwala to uniknąć szoku termicznego oraz nadmiernego obciążenia układu krążenia. Do komfortowego funkcjonowania w domu wystarczy 24-26 st. Celsjusza. Należy również pamiętać o regularnym wietrzeniu pomieszczeń (najlepiej wieczorem, gdy temperatura spada) oraz unikaniu kierowania strumienia chłodnego powietrza na ciało. Każdy nowoczesny klimatyzator pozwala na odpowiednie ustawienie nawiewu. Jeśli upalnej pogodzie towarzyszy niska wilgotność powietrza, niemal na pewno w naszym klimatyzowanym domu również będzie zbyt niska. Jeśli spada do mniej więcej 40% warto spróbować ją podwyższyć, stosując np. nawilżacz powietrza. Kluczowe jest też dbanie o czystość urządzenia: filtry powinny być regularnie czyszczone lub wymieniane (zależnie od modelu urządzenia), a cała instalacja poddawana profesjonalnemu przeglądowi przynajmniej raz lub dwa razy w roku. Poza tym instrukcję urządzenia trzeba znać, zachować i trzymać ją w łatwo dostępnym miejscu, o którym pamiętamy. Źródła: The Conversation, WebMD, Carolina.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Niebezpieczne „chmury ognia” we Francji. Czym jest ten niszczycielski żywioł?
Na horyzoncie pojawia się potężna, kłębiasta chmura, która z pozoru zwiastuje deszcz – to pożądany widok w sezonie pożarowym. Nie spada z niej jednak ani kropla wody. Zamiast tego sypie się gęsty popiół, a błyskawice podpalają kolejne połacie lasu. Chociaż chmury ognia terroryzowały do tej pory zwykle Amerykę, kilka dni temu wytworzyły się w Europie. Francja właśnie oficjalnie potwierdziła pojawienie się pierwszej w historii tego kraju chmury pyrocumulonimbus.
Trwający w Europie sezon pożarowy bije tragiczne rekordy. Płomienie we Francji i Hiszpanii strawiły już ponad 1500 km² terenu (obszar wielkości trzech Warszaw), co wymusiło dramatyczną ewakuację aż 330 000 osób. Ogień nadal nie daje za wygraną, a ekstremalne temperatury wywołały zjawisko, które dotąd było na Starym Kontynencie ogromną rzadkością. Chmury ognia, znane nauce jako flammagenitus lub pyrocumulonimbus, są dowodem na drastycznie zmieniający się europejski klimat. To kamień milowy w historii pożarnictwa. Czy musimy się do nich przyzwyczaić? To kominy pełne popiołu i dymu Jak powstają chmury ognia? Naukowcy niekiedy nazywają je „ziejącymi ogniem smokami”. Formują się, gdy ekstremalnie wysoka temperatura gigantycznego pożaru wypycha w górę dym, popiół oraz parę wodną. Wznosząca się kolumna gwałtownie ulega ochłodzeniu, a para wodna kondensuje wokół mikroskopijnych drobin popiołu i dymu. W efekcie powstaje zjawiskowa chmura, która potrafi sięgnąć dolnej stratosfery – wznosząc się na wysokość od 9 do nawet 15 kilometrów nad ziemią. Badacz pożarów z australijskiego Uniwersytetu Tasmańskiego, David Bowman, w wypowiedzi dla agencji Reuters porównał ten proces do wielkiego komina. Ogień znajduje się u jego podstawy, a niebezpieczny dym jest wyrzucany prosto do stratosfery. Uczony stanowczo podkreślił, że choć to zjawisko fascynuje badaczy, w rzeczywistości jest ono „absolutnie katastrofalne i potworne”. Żywioł, którego nie da się powstrzymać Gdy pyrocumulonimbus w pełni się uformuje, zaczyna żyć własnym życiem. Chmura ta generuje swój własny wiatr i pioruny. Zachowuje się jak pochylona wieża, która zasysa powietrze i rozsiewa żar. Takie komórki burzowe są niemożliwe do powstrzymania. Potężne prądy zstępujące sprowadzają na ziemię rozżarzone węgle, wywołując całkowicie nowe pożary przed głównym frontem ognia. W najgorszych scenariuszach chmury te są w stanie wygenerować nawet własne tornada. To prawdziwy koszmar dla służb ratunkowych. Ogień przemieszcza się szybciej, niż trwa ewakuacja ludności, a drogi ucieczki mogą zostać nagle odcięte. Rzecznik Krajowej Federacji Strażaków we Francji, Eric Brocardi, przekazał agencji AFP, że służby walczące z żywiołem dotarły do punktu „operacyjnej niemożliwości”. Sytuacja przypomina wojenny scenariusz ciągłego bombardowania, wymuszając na strażakach działania wyłącznie defensywne i zarządzanie strategicznego odwrotu w celu ratowania życia. Nowa rzeczywistość Europy i ostrzeżenie dla Polski Termin pyrocumulonimbus wszedł do powszechnego użycia naukowego dopiero w 2004 roku. Zjawisko to kojarzono do niedawna głównie z USA, Kanadą czy Australią. Tam, podczas słynnego „Czarnego Lata” (2019–2020), odnotowano ponad 20 takich burz. Rok później gigantyczna ognista chmura przykryła kanadyjską Kolumbię Brytyjską. W Europie chmury ognia należały do absolutnej rzadkości – udokumentowano je m.in. podczas tragicznych pożarów w portugalskim Pedrógão Grande (2017 r.) oraz w Hiszpanii w 2025 roku. Dlaczego nagle pojawiły się nad Francją? Czy chcecie czy nie, winne jest globalne ocieplenie Europa ociepla się dwukrotnie szybciej niż wynosi średnia globalna – i to niezależnie od tego, co akurat twierdzą niektórzy politycy. To stwarza idealne warunki dla ekstremalnych anomalii. Eksperci, tacy jak Víctor Resco de Dios z hiszpańskiego Uniwersytetu w Lleidzie, w rozmowie z telewizją CNN ostrzega: wkroczyliśmy w erę megapożarów, których nie da się ugasić. To mroczne ostrzeżenie powinno głośno wybrzmieć również w Polsce. Choć na naszej szerokości geograficznej tak gigantyczne „chmury ognia” wciąż brzmią jak fikcja, i u nas się to zmieni. Polskie lasy – osłabione przez postępujące, wieloletnie susze – z każdym rokiem stają się coraz bardziej podatne na ogień. Czas przygotować się na gniew natury, jakiego Europa nie widziała od stuleci. Wciąż jednak nie jest za późno, by coś zmienić. Ale zegar tyka. Źródła: CNN, france24, NBC, New Scientist Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oaza w skwarze kokushobi. „Lodówka dla ludzi” ma ratować Japonię przed ekstremalnym upałem
Gdy temperatury w Japonii biją rekordy, inżynierowie zaproponowali coś zupełnie nieoczekiwanego. Stworzyli urządzenie przypominające automat z napojami, będące w rzeczywistości przenośną kabiną chłodzącą dla ludzi.
Ekstremalne fale upałów nawiedzają w tym roku nie tylko Europę. W Japonii dni z temperaturą przekraczającą 40 st. Celsjusza nazywane są kokushobi, co oznacza „okrutnie gorące dni”. Japoński dostawca sprzętu przemysłowego TRUSCO Nakayama oraz firma Sanden Retail Systems zaproponowały niecodzienne urządzenie, które ma pomóc przetrwać taki skwar. Budka Do Hiemon Box to coś w rodzaju mobilnej lodówki dla jednej osoby. Może pomóc tam, gdzie tradycyjna klimatyzacja jest niemożliwa do zainstalowania. Lodówka dla ludzi? Czemu nie Do Hiemon Box to dwumetrowa kabina ze stali nierdzewnej, z izolacją ze styropianu, odporna na warunki atmosferyczne. Urządzenie utrzymuje wewnątrz temperaturę 15 st. Celsjusza, dodatkowo kierując nawiew o temperaturze 5 stopni bezpośrednio na kark, głowę i ramiona użytkownika. Taki nawiew pozwala złagodzić objawy wyczerpania cieplnego w około 10 minut. Aby zapobiec szokowi termicznemu, inżynierowie zaprogramowali trzy tryby chłodzenia oraz timer wyłączający nawiew po 20 minutach. Mobilna budka zużywa o połowę mniej energii niż standardowa klimatyzacja i działa po podłączeniu do zwykłego gniazdka elektrycznego. Oczywiście warto pamiętać o prawach fizyki. Do Hiemon Box działa jak tradycyjna lodówka – zużywa energię, by „wypompować” ciepło ze swego wnętrza i uwalniać je na zewnątrz. Jeśli postawimy budkę w zamkniętym pomieszczeniu, będzie je dodatkowo dogrzewać. Rozwiązanie do miasta i na budowę Mobilność i prosta obsługa sprawiają, że „ludzka lodówka” idealnie wpisuje się w potrzeby miejskie i przemysłowe. Wyposażona w kółka z blokadą oraz opcjonalne uchwyty na dźwig, może być łatwo transportowana na place budowy czy imprezy plenerowe. Pierwsze egzemplarze trafiły już do użytku publicznego, m.in. do urzędu miasta Maebashi. Koszt rzędu 1,5 miliona jenów to dobra inwestycja w bezpieczeństwo pracowników. Nowa kategoria upałów: nadejście ery kokushobi W Japonii jest ostatnio tak gorąco, że dotychczasowe określenia na fale upałów przestały wystarczać. Tradycyjnie używano tam określeń: natsubi na dni letnie, od 25°C, manatsubi na dni powyżej 30°C oraz moshobi, na upały powyżej 35°C. Ekstremalne temperatury zmusiły jednak meteorologów do wprowadzenia terminu kokushobi – określającego „okrutnie gorące dni”, w których temperatura przekracza 40°C. Słowo to wybrano w ogólnokrajowym głosowaniu. Źródła: Hyperbeast, Interia
Francja i Hiszpania w ogniu. Trwa największa ewakuacja ludności w czasach pokoju
Bezprecedensowe pożary lasów zmusiły ponad 330 tysięcy osób do ewakuacji w południowo-zachodniej Francji oraz w środkowej i wschodniej Hiszpanii. Przywódcy obu państw podjęli decyzje m.in. o zaangażowaniu wojska, ogłoszeniu stanu klęski żywiołowej oraz zwołaniu rządowych sztabów kryzysowych.
Skala pożarów skłoniła premiera Hiszpanii Pedro Sáncheza do oficjalnego ogłoszenia po raz pierwszy w historii stanu klęski żywiołowej z powodu pożarów lasów. We Francji rejon Bordeaux stał się centrum największej akcji ewakuacyjnej w czasach pokoju, obejmującej ponad 220 tysięcy mieszkańców i turystów. Oprócz akcji gaśniczych władze podjęły też inne kroki, m.in dystrybucję 1,5 miliona masek przeciwpyłowych oraz skrócenie ostatniego etapu wyścigu Tour de France, by oddelegować zabezpieczające go służby do walki z ogniem. Apokaliptyczne sceny i mobilizacja służb w całej Europie W poniedziałek 27 lipca 2026 płomienie zbliżają się do Bordeaux na odległość około 15 kilometrów. Prezydent Francji Emmanuel Macron zwołał sztab kryzysowy, zapowiedział wsparcie finansowe dla poszkodowanych regionów oraz zadeklarował długofalowy program odbudowy zniszczonej infrastruktury. Do walki z żywiołem francuski rząd skierował 1500 żołnierzy, setki strażaków z Paryża oraz ciężki samolot transportowy Airbus A400M Atlas. We Francji pożary strawiły łącznie blisko 98 000 hektarów od początku roku. Premier Hiszpanii Pedro Sánchez poinformował, że w jego kraju ogień strawił ponad 130 tysięcy hektarów – poziom o jedną trzecią wyższy od rocznej średniej – i zaapelował o zawarcie porozumienia ponad podziałami na rzecz ochrony klimatu. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen skierowała do Francji i Hiszpanii wyspecjalizowaną flotę gaśniczą złożoną z dziewięciu samolotów i dwóch śmigłowców dostarczonych przez m.in. Grecję, Włochy, Holandię i Chorwację. W internecie nie brakuje filmów przedstawiających niemal apokaliptyczne sceny. W miejscowości Biscarrosse ulicami biegło stado wystraszonych koni. Z lasów wybiegają też przerażone dzikie zwierzęta, na jednym z filmów widać strażaków polewających wodą sarnę. Skrajne warunki atmosferyczne Niespotykana dotąd dynamika pożarów wynika z trwającej od maja serii trzech fal ekstremalnych upałów, podczas których 24 czerwca we Francji odnotowano najgorętszy dzień w historii pomiarów ze średnią temperaturą krajową 30,0°C oraz rekordem 43,8°C w miejscowości Palluau. Skrajne przesuszenie gleby i szaty roślinnej doprowadziło, jak tłumaczy Francuska Federacja Strażaków (FNSPF) do powstania chmur pyrocumulonimbus – czyli dużych chmur burzowych, napędzanych ciepłem samych pożarów. Zjawisko to generuje silne porywy wiatru, lokalne wyładowania atmosferyczne oraz wiry ogniowe, co sprawia, że pożary przemieszczają się w sposób całkowicie nieprzewidywalny. Jak wyjaśnił rzecznik FNSPF Eric Brocardi, bezpośrednia walka z takim pożarem jest niemożliwa, a skrajnie trudne działania gaśnicze polegają głównie na tworzeniu pasów izolacyjnych i oczekiwaniu na opady. Rolnictwo i winiarstwo w obliczu strat Ekstremalna pogoda i pożary generują długofalowe straty w sektorze rolnym i winiarskim, kluczowym dla gospodarki Europy Południowo-Zachodniej. Susze i upały wywołują stres u winorośli, które przestają rosnąć i tworzyć owoce. W rejonie Szampanii stowarzyszenie plantatorów szacuje obniżenie tegorocznych zbiorów o co najmniej 10%, przewidując jednocześnie rozpoczęcie zbiorów na połowę sierpnia, co stanowi najwcześniejszy termin w historii regionu. W dolinie Loary, w słynnym regionie Sancerre, skrajne temperatury doprowadzają do poparzeń liści, a winiarze próbują ratować krzewy, spryskując je wodą. Z uwagi na rygorystyczne przepisy prawne, zabraniające sztucznego nawadniania upraw, producenci z Bordeaux i doliny Rodanu mają ogromne problemy z utrzymaniem swoich upraw, a zbiory będą na pewno dużo niższe od średniej. Źródła: France 24, BBC, Wine Spectator Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Na Grenlandii odkryto wirusy większe od bakterii, które mogą uratować nas przed katastrofą
Podczas gdy światowa uwaga skupia się na tempie, w jakim Arktyka traci pokrywę lodową, międzynarodowy zespół badawczy dokonał na Grenlandii nieoczekiwanego odkrycia. Po raz pierwszy na powierzchni tamtejszego lądolodu zidentyfikowano aktywne gigantyczne wirusy. Te mikroskopijne monstra, wielkością przewyższające większość znanych bakterii, koegzystują z polarnymi algami. Odkrycie to rewolucjonizuje naszą dotychczasową wiedzę o kriofilu i odsłania zupełnie nowy, naturalny mechanizm biologiczny, który może bezpośrednio wpływać na tempo topnienia lodowców, a tym samym na dynamikę globalnego ocieplenia.
Spis treści: Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Lądolód Grenlandii, drugi co do wielkości rezerwuar słodkiej wody na Ziemi, dotychczas postrzegany był jako surowa, abiotyczna pustynia. Ostatnie lata przyniosły jednak rewolucję w biologii polarnej, udowadniając, że te ekstremalne obszary tętnią mikroskopijnym życiem. Najbardziej spektakularnym tego dowodem jest zidentyfikowanie tam aktywnych gigantycznych wirusów, których niezwykłe właściwości biochemiczne mogą trzymać w ryzach procesy odpowiedzialne za gwałtowne podnoszenie się poziomu światowych oceanów. Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Tradycyjnie wirusy postrzegane są jako skrajnie uproszczone cząstki zakaźne – zaledwie paski materiału genetycznego zamknięte w białkowym kapsydzie (czyli specjalnym płaszczu białkowym), niezdolne do samodzielnego metabolizmu. Gigantyczne wirusy (należące do typu Nucleocytoviricota) całkowicie burzą ten paradygmat. Osiągają rozmiary rzędu 2,5 mikrometra (dla porównania standardowy wirus, np. grypy, mierzy zaledwie od 20 do 200 nanometrów) i posiadają ogromny genom składający się z nawet 2,5 miliona par zasad. O odkryciu innych gigantycznych wirusów, tym razem w Japonii, pisaliśmy wcześniej w tym roku. Analiza próbek pobranych z tzw. ciemnego lodu, czerwonego śniegu oraz kriokonitów (otworów ablacyjnych wypełnionych osadem) wykazała obecność specyficznych markerów genetycznych tych struktur. Kluczowym przełomem było jednak wyizolowanie z próbek cząsteczek mRNA. Obecność matrycowego kwasu rybonukleinowego stanowi bezpośredni, empiryczny dowód na to, że wirusy te są w tym środowisku żywe i wykazują aktywność transkrypcyjną. Posiadają one rzadką u wirusów zdolność do samodzielnej naprawy, replikacji oraz translacji własnego DNA, co stawia je biologicznie o krok bliżej organizmów komórkowych. Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Zrozumienie znaczenia obecności megawirusów wymaga spojrzenia na proces określany jako biologiczne albedo. Przypomnijmy – albedo to pojęcie fizyczne, które określa, jaka część światła padającego na daną powierzchnię zostaje przez nią odbita. Im większa wartość albedo, tym więcej promieniowania powierzchnia odbija, a w efekcie słabiej się nagrzewa. Co roku wiosną na lądolodzie Grenlandii budzą się uśpione mikroalgi. Masowy zakwit tych pigmentowanych organizmów powoduje ciemnienie powierzchni lodu (tzw. zjawisko ciemnego lodu). Ciemna powłoka drastycznie obniża albedo lądolodu, czyli właśnie jego zdolność do odbijania promieniowania słonecznego. Zamiast odbijać światło, lód zaczyna absorbować energię termiczną, co skutkuje gwałtownym przyspieszeniem topnienia lodowca. W tym wyjątkowym ekosystemie gigantyczne wirusy najprawdopodobniej pełnią rolę naturalnego regulatora populacji glonów. Poprzez infekowanie komórek eukariotycznych alg śnieżnych, wirusy doprowadzają do ich rozpadu, co hamuje niekontrolowane zakwity. Odkrycie to wskazuje, że topnienie lodu na Grenlandii nie jest determinowane wyłącznie czynnikami fizycznymi i meteorologicznymi, lecz zależy od niezwykle skomplikowanej równowagi troficznej wewnątrz mikrobiomu lodowcowego, w której gigantyczne wirusy są kluczowym drapieżnikiem. Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Odkąd w połowie 2024 roku opublikowano fundamentalne badania na łamach prestiżowego czasopisma „Microbiome”, zespoły biogeochemików i biologów polarnych zintensyfikowały prace terenowe oraz laboratoryjne. Współczesne podejście naukowe odchodzi od traktowania strefy polarnej jako jałowej, abiotycznej pustyni. Arktyka jest dziś postrzegana jako dynamiczne środowisko, w którym wirusy kontrolują obieg węgla i innych biogenów. Najnowsze analizy koncentrują się na izolacji i hodowli specyficznych szczepów mikroalg w warunkach laboratoryjnych w celu dokładnego zmapowania mechanizmu infekcji. Naukowcy dążą do ustalenia, jak wysoka jest specyficzność żywicielska poszczególnych gatunków Nucleocytoviricota – czyli czy atakują one wyłącznie algi odpowiedzialne za spadek albedo, czy również in organizmy, jak grzyby nitkowate czy proste protisty. Zrozumienie tych zależności może w przyszłości pozwolić na prognozowanie stabilności lądolodu przy użyciu modeli matematycznych uwzględniających czynniki biologiczne, co dotychczas było całkowicie pomijane. Źródła: Giant viral signatures unveiled on the Greenland ice sheet, Giant viruses found on Greenland ice sheet, Giant viruses discovered living in Greenland's dark ice and red snow, Giant Viruses Have Been Found On Greenland's Ice Sheet Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Na Antarktydzie powstał lodowy skarbiec. Ma ocalić pamięć topniejących lodowców
Lodowce topnieją, a wraz z nimi znika bezcenny zapis dawnych klimatów. Dlatego naukowcy stworzyli na Antarktydzie Sanktuarium Pamięci Lodu – naturalny skarbiec, w którym przechowywane będą rdzenie lodowe z najbardziej zagrożonych lodowców świata. To próba ocalenia tysięcy lat historii klimatu Ziemi dla przyszłych pokoleń badaczy.
Spis treści: Lodowce przechowują historię klimatu Ziemi Sanktuarium Pamięci Lodu to plan awaryjny dla nauki Budowa naturalnej chłodni Dlaczego wybrano wnętrze Antarktydy? Kto będzie miał dostęp do lodowych archiwów? Ostatnie pokolenie, które może ocalić pamięć lodu Zeszłej zimy, po trwającym 50 dni rejsie oceanicznym z wybrzeży Włoch na Płaskowyż Antarktydy Wschodniej, dwie próbki lodu lodowcowego z Alp Europejskich dotarły do stacji polarnej Concordia na Antarktydzie. Wewnątrz stacji, zarządzanej wspólnie przez Francję i Włochy, próbki trafiły na półki Sanktuarium Pamięci Lodu. To nowe antarktyczne laboratorium wykute w lodowej jaskini działa niczym bankowy skarbiec dla krajobrazów lodowcowych, które wkrótce mogą zniknąć. Będą tu bezpiecznie przechowywane rdzenie lodowe z najbardziej zagrożonych i bogatych w dane lodowców górskich świata, aby umożliwić ich badanie w przyszłości. – To odpowiedzialność, którą dzielimy wszyscy. Ocalenie tych lodowych archiwów to nie tylko obowiązek naukowy, ale i dziedzictwo dla całej ludzkości – mówi Anne-Catherine Ohlmann, dyrektor Fundacji Ice Memory (IMF), organizacji prowadzącej sanktuarium. Lodowce przechowują historię klimatu Ziemi Lodowce działają jak archiwa klimatyczne, zatrzymując gazy, aerozole i zanieczyszczenia z dawnych atmosfer pomiędzy warstwami sprasowanego lodu. Naukowcy mają nadzieję, że dzięki lepszemu zrozumieniu minionych klimatów będą mogli dokładniej prognozować, jak klimat zmieni się w przyszłości. Pierwsze rdzenie – o długości 128 metrów wywiercone na przełęczy Col du Dôme we francuskim masywie Mont Blanc oraz 99 metrów z góry Grand Combin w Szwajcarii – ważą łącznie 1,7 tony. Wkrótce dołączą do nich kolejne rdzenie z Alp Europejskich, a także próbki z Tadżykistanu, Boliwii, Svalbardu i potencjalnie z Rosji. Raport UNESCO prognozuje, że jedna trzecia lodowców znajdujących się na obszarach wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa – w tym w Parku Narodowym Yosemite w USA, w Dolomitach we Włoszech oraz w Parku Narodowym Kilimandżaro w Tanzanii – stopnieje do 2050 roku. Jeśli globalnego ocieplenia nie uda się ograniczyć do poziomu 1,5°C (celu wyznaczonego w porozumieniu paryskim z 2016 roku), stopnieć może jeszcze więcej lodowców. Obecnie temperatura na świecie wzrosła już o 1,3°C. Aby odczytać zapis dawnych klimatów zawarty w lodowcu lub lądolodzie, naukowcy wiercą otwory przez warstwy lodu aż do podłoża skalnego, wydobywając cylindryczne rdzenie o długości od 90 do 150 metrów. Kiedy wiercone są rdzenie przeznaczone dla Sanktuarium Pamięci Lodu, jedna próbka jest wysyłana na Antarktydę, podczas gdy druga trafia do laboratorium uniwersytetu lub instytutu badawczego. Lód znajdujący się najbliżej wierzchniej warstwy zawiera zapis tego, jak ludzkość wpływała na ziemską atmosferę w ostatnich dziesięcioleciach. – Najnowszy rozdział w tych archiwach – opowiadający o dwutlenku węgla pędzącym ku bezprecedensowym stężeniom – przedstawia historię, która bez podjęcia odpowiednich działań doprowadzi do zamknięcia tych ksiąg historycznych – mówi Tom Matthews, klimatolog z King’s College London i eksplorator National Geographic. Sanktuarium Pamięci Lodu to plan awaryjny dla nauki Ponieważ topnienia lodowców nie da się powstrzymać bez radykalnych kroków w celu zatrzymania zmian klimatycznych, Sanktuarium Pamięci Lodu stanowi ostateczność dla naukowców pragnących uratować tę wiedzę. – Ochrona rdzeni lodowych pozwala zachować możliwość ich odczytania przez przyszłe pokolenia naukowców, dzięki czemu będziemy mogli nadal dowiadywać się, jak zamarznięte obszary Ziemi reagują na ocieplanie się planety – mówi Tom Matthews. Badacze mają nadzieję, że przyszły postęp technologiczny oraz rozwój metod analizy rdzeni lodowych doprowadzą do kolejnych odkryć. – Za 50 albo 100 lat naukowcy będą dysponowali możliwościami analitycznymi, których dziś nie potrafimy sobie nawet wyobrazić – mówi Thomas Stocker, przewodniczący IMF i emerytowany profesor fizyki klimatu i środowiska na Uniwersytecie w Bernie w Szwajcarii. Prof. Thomas Stocker uważa, że pewnego dnia naukowcy mogą uzyskać bezprecedensowy wgląd w to, jak powietrze przemieszcza się wokół planety oraz jak woda krąży między oceanami, atmosferą i lądami. Na cieplejszej planecie cykle te mogą się dramatycznie zmieniać. Jak wyjaśnia, precyzyjne pomiary sygnałów chemicznych zapisanych w lodzie mogłyby pomóc naukowcom zrozumieć, jak działają ziemskie systemy klimatyczne, oraz sprawdzić poprawność ich modeli klimatycznych. IMF wskazała pięć kolejnych miejsc, w których do 2036 roku mają zostać wykonane odwierty rdzeniowe: Nadbrzeżne Góry Pacyficzne rozciągające się od Kolumbii Brytyjskiej po Alaskę, Andy w Ameryce Południowej, Svalbard w Norwegii, wyspy subantarktyczne oraz Hindukusz-Himalaje. Dzięki tym dodatkowym próbkom naukowcy szacują, że będą dysponować łącznie danymi obejmującymi 300 000 lat. Budowa naturalnej chłodni Choć zespół ściga się z czasem, by pozyskać rdzenie lodowe, ambicja tego projektu wymaga lodowcowego tempa. Od 2015 roku liderzy Sanktuarium mierzą się ze złożonymi przeszkodami dyplomatycznymi, logistycznymi i finansowymi. Jeden z projektów odwiertów na Kilimandżaro nie doszedł do skutku, ponieważ nie udało się uzyskać pozwolenia. Wiercenie w lodzie na dużych wysokościach jest trudne i kosztowne – podobnie jak utrzymanie cylindrycznych próbek w stanie zamrożenia podczas podróży liczących tysiące kilometrów przez lądy i oceany. Delikatne rdzenie muszą przebyć drogę ze szczytów gór do południowego regionu polarnego, po drodze przekraczając ciepłe tropiki. Transportowane przez tragarzy, skutery śnieżne, helikoptery, pojazdy, statki i samoloty rdzenie są cięte na metrowe odcinki i chłodzone w temperaturze około -20°C w szczelnych skrzyniach oraz dużych kontenerach chłodniczych. Dlaczego wybrano wnętrze Antarktydy? IMF wybrała wnętrze Antarktydy jako najbezpieczniejszą lokalizację dla sanktuarium, ponieważ obecnie jest to jedno z najzimniejszych i najbardziej stabilnych miejsc na Ziemi – zarówno pod względem klimatycznym, jak i politycznym. Choć kontynent traci lód w wyniku zmiany klimatu, większość topnienia zachodzi w zachodniej Antarktydzie oraz na Półwyspie Antarktycznym. W pobliżu stacji Concordia rdzenie przechowywane są w lodowej jaskini, która nie potrzebuje energii elektrycznej, by utrzymać warunki podobne do lodówki. Aby ją zbudować, maszyna wycięła w płaskowyżu korytarz o głębokości 9 metrów i długości 35 metrów. W dużej wewnętrznej komorze, w której przechowywany jest lód, pracownicy nasypali wydobyty lód na balon w kształcie cylindra. Po spuszczeniu powietrza powstała jaskinia o wysokości i szerokości 5 metrów. Częściowo igloo, częściowo piwniczka na wino – obiekt w naturalny sposób utrzymuje stałą temperaturę około -51°Cna wysokości 3230 metrów. Z czasem konstrukcja będzie się zagęszczać, ponieważ lód powoli odkształca się i płynie pod własnym ciężarem, dlatego w przyszłości trzeba będzie wykłuć nową jaskinię. Kto będzie miał dostęp do lodowych archiwów? Może minąć wiele pokoleń, zanim naukowcy przystąpią do badania tych rdzeni lodowych, dlatego IMF wciąż pracuje nad stworzeniem ram prawnych regulujących przyznawanie dostępu badaczom. Traktat antarktyczny z 1959 roku zezwala na wykorzystanie kontynentu „wyłącznie w celach pokojowych”, gwarantując swobodę badań naukowych. Zgodnie z traktatem współpraca jest wspierana, a wyniki badań muszą być otwarcie udostępniane na całym świecie. Mimo to IMF zaznacza, że wciąż pozostają bez odpowiedzi pytania o to, kto w dłuższej perspektywie będzie prawnym właścicielem rdzeni lodowych. – Obecnie nasze rdzenie lodowe nie mają uregulowanego statusu prawnego, musimy więc go stworzyć – mówi Anne-Catherine Ohlmann. – Jesteśmy bardzo zależni od współpracy i międzynarodowej dyplomacji. Ostatnie pokolenie, które może ocalić pamięć lodu Anne-Catherine Ohlmann wierzy, że projekt ten jest obiecującym przykładem ponadgranicznej współpracy naukowej, a także ludzkiej. – Jesteśmy ostatnim pokoleniem, które może podjąć działania – dodaje. – Mamy pewność, że za kilka pokoleń naukowcy dostarczą decydentom wiedzę niezbędną do podejmowania dobrych decyzji. Źródło: National Geographic
Jak mądrze używać klimatyzacji? Najlepsze sposoby na efektywne chłodzenie i oszczędność energii
Fala ekstremalnych upałów już prawie za nami – ale lato dopiero się zaczęło. A za nim przyjdą kolejne, które najprawdopodobniej będą coraz cieplejsze. Podpowiadamy, jak korzystać z klimatyzacji w sposób oszczędny, efektywny i możliwie ekologiczny.
Polacy coraz częściej przed upałami ratują się klimatyzacją – i w nagrzanych miejskich murach to rozwiązanie często najlepsze. Warto jednak wiedzieć, jak korzystać z klimatyzatora w sposób, który mu nie zaszkodzi, a nam pozwoli wykorzystać drogocenny chłód najbardziej efektywnie. Oto najlepsze sposoby na to, by cieszyć się chłodem w domu i nie zbankrutować na rachunkach za prąd. Wybierz odpowiednią temperaturę Najczęstszym błędem użytkowników jest ustawianie zbyt niskiej temperatury. To zły pomysł zarówno ze względów finansowych, jak i zdrowotnych, nie mówiąc o ekologii. Optymalna temperatura dla ludzkiego organizmu to 23–25°C, choć długie gorące lato powoduje, że stopniowo przyzwyczajamy się i dobrze znosimy także nieco wyższe temperatury. Różnica między temperaturą na zewnątrz a tą w pomieszczeniu nie powinna przekraczać 5–7°C. Wyjątkiem są ekstremalne upały powyżej 35°C, ale nawet wtedy należy zachować umiar. Zbyt duży przeskok termiczny oraz silny nawiew prowadzą do przeziębień czy zapalenia zatok. Kontroluj zużycie energii Klimatyzacja wcale nie musi generować gigantycznych rachunków za prąd, jeśli nauczysz się nią odpowiednio sterować. Każdy stopień niżej wybrany na pilocie to wzrost zużycia energii o kilka procent. Zamiast ustawiać nawiew na maksimum, korzystaj z trybu automatycznego (Auto). Nowoczesne klimatyzatory inwerterowe, ze sprężarkami o płynnie regulowanej mocy, świetnie radzą sobie same. Dostosują moc sprężarki do panujących warunków, pracując najbardziej ekonomicznie – ale po osiągnięciu zadanej temperatury. Jeśli Twoje urządzenie posiada funkcję Eco/Oszczędzanie energii lub program nocny, używaj ich. Tryb nocny delikatnie podnosi temperaturę, co jest zdrowsze dla snu (i budżetu). Możesz też samodzielnie eksperymentować, zaczynając od najniższej siły nawiewu. Jeśli twój dom lub mieszkanie niezbyt silnie się nagrzewa i jest dobrze izolowane to całkiem możliwe, że klimatyzator je schłodzi. Orientacyjne zużycie energii możesz przeważnie sprawdzić w aplikacji na telefon, dostarczanej przez większość producentów nowoczesnych urządzeń. Jeśli opuszczasz dom lub mieszkanie, warto zastanowić się nad wyłączeniem klimatyzacji. Przy krótszym wyjściu nie ma to sensu – po powrocie włączone urządzenie będzie musiało mocniej pracować, aby ponownie schłodzić pomieszczenie. Ale kiedy wychodzisz na wiele godzin, wyłączenie będzie jednak bardziej opłacalne. Kontroluj napływ ciepła i ucieczkę zimna Klimatyzator nie schłodzi efektywnie mieszkania, jeśli zafundujesz mu stałą dostawę gorąca z zewnątrz. Podczas pracy urządzenia wszystkie okna i drzwi w chłodzonych pomieszczeniach powinny być zamknięte. Równie ważne jest ograniczenie ekspozycji słonecznej. Zaciągnij rolety, żaluzje lub zasłony – najlepiej sprawdzają się zewnętrzne osłony okienne, które zatrzymują promienie słoneczne, zanim te dotrą do szyby. O najlepszych sposobach pisaliśmy w tym artykule. Pamiętaj też, że urządzenia (tostery, piekarniki, telewizory czy komputery) generują mnóstwo ciepła. Ogranicz ich używanie w godzinach największego upału. Ograniczając nagrzewanie się wnętrza, sprawiasz, że klimatyzacja osiągnie cel znacznie szybciej i zużyje mniej energii. Pomóż swojej klimie Przede wszystkim zadbaj o swobodną cyrkulację powietrza – nigdy nie zasłaniaj, nawet częściowo, jednostki zewnętrznej. Jeśli to zrobisz, wiatrak wyrzucający gorące powietrze będzie miał trudniejsze zadanie, a pobór prądu wzrośnie. Nowoczesne klimatyzatory są skonstruowane tak, aby pracować nawet w pełnym słońcu, w największe upały – ale to nie znaczy że muszą. Jeśli jednostkę zewnętrzną zamontujesz w cieniu, nieco ułatwisz jej pracę. Ale znów: zadaszenie nie może ograniczać cyrkulacji powietrza! Kluczem do wydajności jest też oczywiście regularna konserwacja: czyszczenie filtrów, profesjonalny przegląd techniczny i odgrzybianie przynajmniej raz w roku. Czysta klimatyzacja to niższy pobór prądu i zdrowe powietrze. Tego nigdy nie rób! Nigdy nie ustawiaj temperatury na minimalną (np. 16°C) z myślą, że pokój schłodzi się szybciej. Klimatyzator i tak będzie chłodził z tą samą intensywnością, ale będzie pracował bez przerwy na maksymalnych obrotach, marnując energię. Nigdy nie kieruj strumienia zimnego powietrza na domowników. Bezpośredni nawiew to prosta droga do infekcji Nigdy nie blokuj cyrkulacji powietrza wokół jednostki zewnętrznej. To najlepszy sposób na nieefektywne chłodzenie, wysoki pobór energii i uszkodzenie urządzenia Nigdy nie zaniedbuj serwisu. Ignorowanie czyszczenia sprzyja rozwojowi grzybów, pleśni i bakterii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ekstremalny upał już niebawem zaleje Polskę. Te zagraniczne triki uratują cię przed skwarem
Nadchodzący weekend przyniesie do Polski ekstremalne upały przekraczające 35 stopni. Tradycyjne metody z najgorętszych rejonów świata pomogą skutecznie schłodzić organizm.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Nie tylko temperatura. Ten wskaźnik pokazuje, jak naprawdę odczuwamy upał – latem warto go sprawdzać
Temperatura na termometrze mówi tylko część prawdy. Indeks ciepła pokazuje, jak organizm faktycznie odczuwa upał – i dlaczego przy wysokiej wilgotności może być znacznie groźniej, niż sugerują same stopnie Celsjusza.
Intensywne letnie upały to coś więcej niż tylko uciążliwa pogoda – to śmiertelne zagrożenie. W Stanach Zjednoczonych wysoka temperatura jest główną przyczyną zgonów związanych z warunkami atmosferycznymi, a wraz ze wzrostem globalnych temperatur to ryzyko będzie tylko rosło. Jednak sama wartość na termometrze to zaledwie połowa prawdy. Kluczowy jest indeks ciepła (ang. heat index), czyli temperatura odczuwalna, która łączy temperaturę powietrza z jego wilgotnością. – Zwracanie uwagi na indeks upału jest niezwykle ważne – podkreśla Janessa Webb, główna meteorolożka stacji WCCB Charlotte. – Wysoka wilgotność powietrza utrudnia organizmowi pocenie się, a tym samym efektywne ochładzanie – wyjaśnia dr Kregg Laundon, lekarz medycyny ratunkowej i ordynator oddziału ratunkowego w Southeast Georgia Health System. – W miarę nasilania się stresu cieplnego u ludzi może dochodzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, skurczów cieplnych, wyczerpania cieplnego, a czasem nawet do udaru cieplnego – mówi. Eksperci podkreślają jednak, że chorobom związanym z upałem w dużej mierze można zapobiegać. Oto, co warto wiedzieć tego lata o indeksie ciepła i co można zrobić, aby zachować bezpieczeństwo, gdy temperatura i wilgotność gwałtownie rosną. Czym jest indeks ciepła? Indeks ciepła mierzy wilgotność, czyli zawartość pary wodnej w powietrzu, w połączeniu z rzeczywistą temperaturą. – Dni z wysokim indeksem ciepła przypominają wejście do parnej łaźni, w przeciwieństwie do suchego gorąca, jakie panuje w tradycyjnej saunie – wyjaśnia Janessa Webb. – To taki wręcz bagienny, lepki upał. Gdy na zewnątrz panuje temperatura 32°C przy wilgotności rzędu 70 procent, ludzkie ciało może odczuwać to jako znacznie gorsze 41°C. Indeks ciepła stworzył w 1979 roku fizyk Robert Steadman. W tym samym roku Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) opracowała swój własny wskaźnik, inspirując się badaniami Steadmana. – NWS do dziś korzysta z tamtej wersji indeksu i w przeważającej mierze jest on dokładny – ocenia David Romps, profesor fizyki klimatu na Wydziale Nauk o Ziemi i Planetologii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Prof. David Romps zauważa jednak, że pojawia się tutaj poważny problem. Robert Steadman napotkał błąd w swoich obliczeniach, przez co nie był w stanie wyznaczyć indeksu ciepła powyżej pewnego poziomu. Jego równania zakładały bowiem, że pot będzie bez końca gromadził się na skórze, dopóki otaczające powietrze nie zostanie całkowicie przesycone wilgocią. W rzeczywistości nadmiar potu po prostu ścieka z ludzkiego ciała – a tego czynnika Steadman w ogóle nie wziął pod uwagę. Ponadto w latach 70. fale upałów nie występowały tak często jak dzisiaj, więc brak danych dla ekstremalnie gorących i wilgotnych dni nie stanowił wtedy tak dużego problemu jak obecnie. Co gorsza, współczesne fale upałów przemieszczają się znacznie wolniej i utrzymują się nad danym obszarem o wiele dłużej niż kiedyś. – Gdy temperatura wykracza poza zakres zdefiniowany przez Roberta Steadmana, nikt tak naprawdę nie wie, co dzieje się z ludzkim organizmem – mówi Yi-Chuan Lu, naukowiec na stażu podoktorskim na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Z powodu braku oryginalnych obliczeń Steadmana dla wyższych temperatur, jako rozwiązania zastępcze zaczęto stosować alternatywne algorytmy. Te jednak w niektórych przypadkach zaniżają temperaturę odczuwalną. Warto pamiętać również, że stworzony przez Steadmana indeks upału opiera się na idealnych założeniach. Pokazuje on bowiem, jak temperaturę odczuwa w pełni zdrowy człowiek, który przebywa w cieniu, jest ubrany odpowiednio do pogody i ma stały, nieograniczony dostęp do wody pitnej. Czy musimy na nowo przemyśleć sposób, w jaki mierzymy indeks ciepła? Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps ponownie przeanalizowali badania Steadmana i znaleźli sposób na rozszerzenie jego obliczeń o zakresy znacznie wyższych temperatur i wilgotności. Naukowcy chcieli w ten sposób rozwinąć wnioski z analiz z 2010 roku, w których badano, czy istnieje punkt krytyczny, po przekroczeniu którego na naszej planecie zrobi się zbyt gorąco, by mogło na niej przetrwać życie. Badacze przekonują, że ich wyliczenia są o wiele dokładniejsze niż te podawane przez Narodową Służbę Meteorologiczną (NWS). Gdy na zewnątrz panuje temperatura ok. 38°C przy wilgotności rzędu 65 procent, oficjalne komunikaty NWS wskazują, że odczuwalna temperatura wynosi ok. 58°C. Tymczasem Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps, bazując na rozbudowanym indeksie Steadmana, dowodzą, że w rzeczywistości odczuwamy to jako ponad 67°C! Matematyczny model, którym posługuje się NWS do określania temperatury odczuwalnej przy skrajnych upałach i wysokiej wilgotności, nie skupia się na reakcjach ludzkiego ciała w tak ogromnym stopniu, jak oryginalna praca Steadmana. Prof. David Romps wyjaśnia, że to właśnie stąd biorą się tak drastyczne różnice między indeksem NWS a ich nową propozycją. – Okazuje się, że ludzki organizm radzi sobie z upałem całkiem dobrze – dopóki nagle nie przestanie sobie radzić. A kiedy ta granica zostanie przekroczona, sytuacja staje się dramatyczna w mgnieniu oka. Ponieważ indeks ciepła ma swoje naturalne zalety i ograniczenia, NWS wykorzystuje zestaw trzech różnych narzędzi do oceny i informowania o ekstremalnych upałach: Indeks Upału (Heat Index), Temperaturę Wilgotnego Termometru Gałkowego (WBGT) oraz wskaźnik ryzyka upałów (HeatRisk). Wspólnie wskaźniki te pozwalają uzyskać znacznie pełniejszy obraz sytuacji niż sama temperatura powietrza, stanowiąc tym samym lepsze narzędzie do informowania opinii publicznej o zagrożeniach związanych z falami gorąca. Co robić, gdy indeks ciepła jest wysoki? Aby utrzymać odpowiednie nawodnienie, dr Kregg Laundon zaleca wypijanie dwóch porcji wody na każdy napój elektrolitowy. Elektrolity uzupełniają sole tracone wraz z potem, ale połączenie wody i napojów elektrolitowych pozwala uniknąć przyjmowania nadmiaru niepotrzebnego cukru. Lekarz radzi również regularnie odpoczywać w cieniu lub w klimatyzowanych pomieszczeniach, nosić ubrania odpowiednie do pogody i unikać największego upału – od południa do późnego popołudnia. – Warto sprawdzać, jak radzą sobie starsi sąsiedzi, małe dzieci oraz osoby bez dostępu do niezawodnej klimatyzacji – dodaje. Dr Kregg Laundon podkreśla też, że należy mieć świadomość, iż wiele różnych leków – od inhibitorów ACE obniżających ciśnienie krwi, po powszechnie stosowane środki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen – może pogarszać funkcję nerek. W efekcie leki mogą kumulować się w organizmie do toksycznego poziomu albo powodować niebezpieczne zaburzenia równowagi elektrolitowej. –Skurcze są wczesnym objawem wyczerpania cieplnego – mówi Dr Kregg Laundon. Inne sygnały ostrzegawcze, na które należy zwrócić uwagę, to ból głowy, zawroty głowy, nasilone wymioty i duszność. Udar cieplny jest poważniejszy niż wyczerpanie cieplne i może powodować dezorientację, drgawki, a nawet utratę przytomności. –Jeśli widzisz, że ktoś jest w niebezpieczeństwie, wezwij pogotowie, przyłóż lód do głowy i pod pachy tej osoby oraz zanurz jej stopy w wodzie, czekając na pomoc – radzi Dr Kregg Laundon. – Można też mocniej włączyć klimatyzację i podać wodę. Źródło: National Geographic
Europa robi się za gorąca na wakacje? Fale upałów zmieniają plany turystów
Eksperci ostrzegają, że częstsze i silniejsze fale upałów będą stałym elementem kolejnych wakacji. Zmieniają się więc nie tylko kierunki podróży, ale też same nawyki turystów: terminy wyjazdów, godziny zwiedzania i sposób planowania urlopu.
Spis treści: Upał zmienia wakacyjne nawyki Europa na pierwszej linii zmian Miasta uczą się żyć z upałem Ku bardziej świadomej erze podróżowania Dla doświadczonych podróżników, Heike i Roberta Taylorów, Umbria latem 2022 roku okazała się punktem zwrotnym. Wspomnienia stresującej podróży do Doliny Loary w lipcu 2019 roku – gdy region dusił się w 40-stopniowym upale – wciąż były świeże. Mimo to para nie zrezygnowała z rezerwacji włoskiej willi na duży rodzinne zjazd. Z natury klan Taylorów na wakacjach lubi odkrywać nowe miejsca. Jednak fala upałów, która tamtego lata dotknęła ten region środkowych Włoch, sprawiła, że ostatecznie rzadko opuszczali wynajętą posiadłość. – Najbardziej niepokojące było leżenie przy basenie i obserwowanie widocznego w oddali dymu z pożarów lasów oraz śmigłowców nadlatujących, by gasić ogień. Myślę, że nigdy tego nie zapomnę – mówi Heike. Po powrocie do domu małżeństwo przysięgło sobie: nigdy więcej. Obecnie szczyt lata spędzają w swojej posiadłości w Surrey i jej okolicach, natomiast europejskie miesiące przejściowe – maj i wrzesień – rezerwują na aktywny wypoczynek w takich miejscach jak Sycylia czy Korsyka. Upał zmienia wakacyjne nawyki To coraz powszechniejszy schemat zachowań wśród podróżnych, ponieważ fale upałów przestały być niewygodnymi anomaliami, a stały się wysoce uciążliwymi, niemal corocznymi zjawiskami. Lato 2022 roku było pod tym względem szczególnie ekstremalne: w Europie odnotowano szacunkowo 60 000 zgonów powiązanych z wysokimi temperaturami, Chiny zmagały się z bezprecedensową, trwającą aż 70 dni falą upałów, a w lipcu w niektórych częściach Wielkiej Brytanii słupki rtęci po raz pierwszy w historii przekroczyły próg 40°C. W tym samym miesiącu kolejnego roku blisko 20 000 osób – w większości turystów – musiało zostać ewakuowanych z greckiej wyspy Rodos z powodu pożarów lasów potęgowanych przez ekstremalny żar. Fale upałów obejmują też coraz większą część roku. W maju 2022 roku hiszpańska państwowa agencja meteorologiczna Aemet odnotowała falę upałów o „nadzwyczajnej intensywności”, z temperaturami sięgającymi 15°C powyżej średniej sezonowej. W 2023 roku silne upały we Francji przeciągnęły się aż do września, wpływając na przebieg Pucharu Świata w Rugby. Na początku tego roku znaczna część południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych została dotknięta marcową falą upałów, a w niektórych rejonach Arizony temperatury dochodziły do 43°C. Jak ujął to António Guterres, sekretarz generalny ONZ: „Ekstremalne upały nie są już rzadkim zjawiskiem – stały się nową normalnością”. W ujęciu statystycznym nie istnieje jedna uniwersalna definicja fali upałów; globalne temperatury są po prostu zbyt zróżnicowane. We wszystkich przypadkach termin ten odnosi się jednak do okresu nienaturalnie wysokich temperatur utrzymujących się przez kolejne dni. Brytyjskie Met Office definiuje falę upałów jako co najmniej trzy dni, w których dobowe temperatury maksymalne przekraczają regionalny próg. W Londynie wynosi on 28°C, w Szkocji 25°C. Obie te wartości zostałyby uznane za łagodne w takim miejscu jak Ateny. Ponieważ działalność człowieka – według Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu ONZ – „jednoznacznie” napędza globalne ocieplenie i wzrost liczby takich ekstremalnych zjawisk pogodowych, sytuacja będzie się tylko pogarszać. – Jesteśmy dość pewni, że w kolejnych dekadach, co najmniej, jeśli nie stuleciach, będzie coraz goręcej – mówi Alejandro Saez Reale, specjalista ds. fal upałów i ich skutków w Światowej Organizacji Meteorologicznej w Genewie. – Wpływ na kraje zależne od turystyki może być ogromny. Europa na pierwszej linii zmian Europa znajduje się w samym centrum turystycznych wyzwań związanych z falami upałów. Według Światowej Organizacji Meteorologicznej jest najszybciej ocieplającym się kontynentem na Ziemi, a zarazem najczęściej odwiedzanym – Francja, Hiszpania, Włochy i Grecja niezmiennie należą do pierwszej dziesiątki najpopularniejszych kierunków podróży na świecie. Coraz popularniejsze określenie „coolcation” trafnie podsumowuje wyłaniający się trend wśród podróżnych na całym kontynencie, którzy poszukują miejsc o bardziej umiarkowanym klimacie. Destynacje w Europie Północnej i Wschodniej należą do najszybciej rozwijających się pod względem turystycznym – wynika z raportu European Travel Commission (ETC). Finlandia, Norwegia, Polska i Islandia odnotowały dwucyfrowy wzrost liczby odwiedzających z zagranicy. Badanie ETC z 2025 roku wykazało, że 81 proc. Europejczyków dostosowuje swoje nawyki podróżnicze do zmieniającego się klimatu, przy czym 15 proc. aktywnie poszukuje chłodniejszych klimatów, a 14 proc. unika kierunków narażonych na ekstremalne upały. Operatorzy turystyczni, tacy jak TUI i Thomas Cook, również raportują rosnący popyt na kraje nordyckie. Jednak w 2025 roku Francja (102 mln) i Hiszpania (96,8 mln) nadal były najczęściej odwiedzanymi krajami świata – wynika z danych UN Tourism. Włochy zajęły piąte miejsce (64,5 mln). Tempo wzrostu mogło spowolnić, ale liczba turystów odwiedzających te kraje nie spada. Association of British Travel Agents (ABTA) sceptycznie podchodzi do tezy, że fale upałów mogą zmienić mapę turystyczną – przynajmniej w krótkiej perspektywie. – Informacje zwrotne od naszych członków sugerują, że zasadniczo ludzie nadal podróżują podobnie jak zawsze, korzystając z wypoczynku w krajach śródziemnomorskich w miesiącach letnich – powiedział rzecznik organizacji. – Rosnące zainteresowanie nieco chłodniejszymi kierunkami pozostaje raczej wyjątkiem niż normą. Miasta uczą się żyć z upałem Kierunki zależne od turystyki mają silną motywację, by zapobiec sytuacji, w której fale upałów doprowadziłyby do masowego odpływu podróżnych. To napędza innowacje, które z czasem mogą stać się powszechne. Sewilla, położona w części Hiszpanii znanej jako „iberyjski piec” z powodu wiatrów wiejących znad Afryki Północnej, znajduje się w epicentrum jednego z krajów świata najbardziej dotkniętych falami upałów. Mieszkańcy Sewilli są przyzwyczajeni do rozbudowanych działań łagodzących skutki upałów. Obejmują one systemy zraszania wodą deszczową w miejscach o dużym natężeniu ruchu pieszego; sieć podziemnych komór przypominających akwedukty, które mogą obniżać temperaturę otoczenia na poziomie ulicy nawet o 9°C; markizy rozpinane nad ulicami; oraz „miejskie wyspy chłodu” – enklawy gęstej roślinności stosowane zarówno tutaj, jak i w Los Angeles, Singapurze, Paryżu oraz dziesiątkach innych miast. Zmiana godzin otwarcia atrakcji, takich jak Królewski Alkazar w Sewilli, na wieczorne to kolejne zdroworozsądkowe rozwiązanie. Koncepcja „noctourism”, czyli zwiedzania po zmroku – częściowo po to, by ograniczyć ekspozycję na wysokie temperatury w ciągu dnia – jest przyjmowana w coraz większej liczbie miejsc, od rzymskiego Koloseum po Akropol w Atenach, który z powodu ostatnich fal upałów bywa regularnie zamykany w pełni lata. Arcas Travel Services, firma organizująca wycieczki w Grecji, informuje, że zaczęła przesuwać swoje wyjazdy o tematyce archeologicznej na miesiące poza szczytem sezonu ze względu na związane z upałami zamknięcia kluczowych obiektów. Z kolei firmowe wycieczki rowerowe są dostosowywane tak, by rozpoczynały się wcześnie rano i kończyły wcześniej. Często to operator, a nie sami podróżni, przejmuje inicjatywę, co uwypukla jeden z kluczowych problemów: brak świadomości zagrożeń związanych z ekstremalnymi upałami. Dr Mehri Khosravi jest ekspertką ds. badania wpływu fal upałów na Uniwersytecie Wschodniego Londynu. Dorastała w Teheranie, gdzie temperatury przekraczające 40°C nie należą do rzadkości. Jak zauważa, część problemu stanowi brak „kultury radzenia sobie z upałami” wśród osób odwiedzających regiony dotknięte ekstremalnymi temperaturami – chodzi o te wszystkie adaptacje społeczne i behawioralne, które obejmują zarówno ubiór, jak i odpowiednie planowanie rytmu dnia. – Wciąż pokutuje przekonanie, że upał jest czymś pożądanym – mówi. – Zachowania [w turystyce] będą musiały się dostosować, a kluczem do tego jest komunikacja ryzyka. Rosnąca dokładność prognoz długoterminowych stanowi istotny atut, jeśli chodzi o ostrzeżenia przed zjawiskami klimatycznymi. Saez Reale uważa, że coraz powszechniejsza stanie się współpraca służb meteorologicznych z organizacjami turystycznymi w zakresie ekstremalnych zjawisk pogodowych – podobnie jak obecnie współpracują one z organami ochrony zdrowia. Innym spodziewanym trendem jest późniejsze rezerwowanie podróży przez turystów oraz większa elastyczność co do tego, gdzie i kiedy spędzają wakacje. – Dobra wiadomość jest taka, że można zrobić naprawdę wiele – mówi. Ku bardziej świadomej erze podróżowania Można oczywiście dostrzec pozytywne strony zmian we wzorcach turystyki wywoływanych przez fale upałów. Jedną z nich jest możliwość bardziej równomiernego rozłożenia ruchu turystycznego – zarówno geograficznie, jak i sezonowo; turystyka wywiera bowiem ogromną presję na lokalne zasoby, takie jak woda i opieka zdrowotna, szczególnie w okresach utrzymujących się upałów. Inwestycje w infrastrukturę odporną na zmiany klimatu, mające rozwiać obawy podróżnych, przynoszą też wyraźne korzyści lokalnym społecznościom. Jednak największym pozytywem – jak mówi Jenny Southan, dyrektorka generalna agencji prognozowania trendów turystycznych Globetrender – może być zmiana sposobu myślenia. – Podróżni stają się bardziej świadomi klimatycznie, choć istnieje nieodłączne napięcie między pragnieniem odkrywania świata a środowiskowym kosztem takich podróży. Presja klimatyczna może stać się katalizatorem bardziej przemyślanej, świadomej ery podróżowania. Dla Heike i Roberta Taylorów, którzy przekonali się do podróżowania poza szczytem sezonu, fale upałów mogły zmienić strukturę i rytm roku, ale niekoniecznie na gorsze. – Wyjeżdżając wcześniej lub później w ciągu roku, zamiast w samym środku letniego szczytu, można zyskać bardziej autentyczne poczucie tego, jakie dane miejsce jest naprawdę – mówi Heike. Źródło: National Geographic
To już nie prognozy, to 90% pewności – czeka nas najsilniejsze El Niño w historii. Gdzie uderzy i czy zmieni podróżowanie?
Najnowsze prognozy nie pozostawiają złudzeń – nadchodzące El Niño będzie najprawdopodobniej najsilniejszym zjawiskiem tego typu w historii pomiarów. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) wydała oficjalne ostrzeżenie przed ekstremalnymi anomaliami pogodowymi, które wpłyną na rolnictwo, gospodarkę oraz globalne bezpieczeństwo. Dla planujących wakacje oznacza to jedno – nadszedł czas, by na nowo zdefiniować pojęcie bezpiecznego podróżowania.
El Niño to naturalnie powtarzający się wzorzec pogodowy, który – jak sądzą naukowcy – wpływa na klimat Ziemi od setek milionów lat. Zwykle utrzymuje się przez 9 do 12 miesięcy. Co kilka lat przynosi silny wzrost temperatur powierzchni morza. Jednak tym razem El Niño nakłada się na postępujące, antropogeniczne ocieplenie klimatu. Jak ostrzega Sekretarz Generalny ONZ, António Guterres, warunki te „doleją paliwa do ognia w rozgrzanym świecie”, sprawiając, że skutki anomalii uderzą w nas ze zdwojoną siłą, przekraczając granice państw. Prognozy: czeka nas najsilniejsza anomalia w historii Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) przedstawiło zaktualizowane, niezwykle alarmujące modele. Wynika z nich, że temperatura powierzchni morza w kluczowym regionie centralnego Pacyfiku może wzrosnąć do grudnia aż o 3 stopnie Celsjusza powyżej średniej, a niektóre modele mówią nawet o skoku o ponad 4 st. C. Wzrost o ponad 2 st. C. jest umownie nazywany Super El Niño. Według najnowszych analiz Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), prawdopodobieństwo wystąpienia El Niño w okresie od czerwca do sierpnia 2026 wynosi aż 80%, a do listopada wzrasta do blisko 90%. Jeśli te prognozy się sprawdzą, tegoroczne El Niño bez trudu pobije dotychczasowe rekordy z przełomu lat 1997/1998 oraz 2015/2016, kiedy to anomalie sięgały 2,3 st. C. Poprzednie, z lat 2023–2024, uczyniło rok 2024 najgorętszym w historii. W latach 2015/2016 anomalia przyczyniła się m.in. do rekordowo intensywnego sezonu huraganów na środkowym północnym Pacyfiku, niedoborów wody w Portoryko i suszą w Etiopii. Gdzie i kiedy odczujemy konsekwencje Super El Niño? Letnie miesiące prawdopodobnie przyniosą dominację temperatur powyżej normy niemal na całym globie. Gdzie skutki będą najbardziej odczuwalne? Regionalne centra klimatyczne przewidują silne ograniczenie opadów deszczu w trakcie sezonu monsunowego w Azji Południowej i susze w Ameryce Środkowej oraz północnej części Półwyspu Somalijskiego. Z kolei na Pacyfiku ciepłe wody będą napędzać niszczycielskie huragany, jednocześnie osłabiając ich powstawanie na Atlantyku. Choć Europa leży daleko od centrum El Niño, historyczne analizy pokazują, że silne anomalie mają wymierny wpływ na tutejszy klimat. W przeszłości wiązano je z falami ekstremalnych upałów i susz, pożarami lasów oraz gwałtownymi powodziami w różnych częściach kontynentu. Przekłada się to bezpośrednio na zagrożenie europejskiego rolnictwa i możliwe trudności z dostępnością żywności lub wzrost cen. Czy Super El Niño zmieni podróżowanie? Dla sektora turystycznego i samych podróżnych rewolucja klimatyczna staje się faktem. Tradycyjne ubezpieczenia turystyczne rzadko rekompensują koszty wyjazdu zepsutego przez fale upałów czy anomalie pogodowe, o ile nie ma oficjalnych komunikatów rządowych odradzających podróż. To zmusza turystów do zmiany nawyków. Coraz większą popularnością cieszą się tzw. coolcations (wyjazdy w chłodniejsze rejony świata) oraz podróże poza sezonem. Zmienia się też rynek: firmy takie jak Sensible Weather czy linie JetBlue testują innowacyjne systemy, oferując zwrot gotówki, jeśli w trakcie urlopu np. na Jamajce spadnie więcej deszczu, niż zakładały historyczne normy. W dobie Super El Niño elastyczność, wiedza i zapobiegliwość stają się nieodłącznym elementem każdego planu podróży. Źródła: Live Science, Science Alert, Euronews Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nasze działania przynoszą skutek. Naukowcy odwołują najczarniejszy scenariusz zmian klimatycznych
Rozwój energetyki solarnej i wiatrowej, coraz wydajniejsze magazyny energii, samochody elektryczne i wiele innych technologii mających obniżyć emisje dwutlenku węgla powolutku zaczynają przynosić efekty. Chociaż emisje są wciąż rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza, na horyzoncie widać raczkujące zmiany.
Naukowcy ogłosili siedem nowych scenariuszy zmian klimatu. Wszystkie pokazują dobitnie co może się wydarzyć w zależności od tego, jak szybko ograniczymy emisje. Ogromnym zaskoczeniem jest fakt, że naukowcy usunęli ten najgorszy scenariusz, znany jako RCP8.5. I mieli do tego całkiem dobry powód Najgorsze scenariusze katastrofy klimatycznej RCP8.5 (Representative Concentration Pathway 8.5) oraz następujący po nim SSP5-8.5 (Shared Socioeconomic Pathway) opisują przyszłość, w której państwa świata nie podejmowałyby żadnych działań na rzecz ograniczenia emisji i rozszerzałyby wykorzystanie paliw kopalnych. Gospodarka byłaby nastawiona na wzrost oparty na ogromnej konsumpcji energii. Scenariusze te zakładają, że do 2100 roku poziom dwutlenku węgla miałby niemal się potroić, osiągając 1135 części na milion, a świat byłby o około 4,5° Celsjusza cieplejszy niż przed epoką przemysłową. Tym samym skrajne zjawiska pogodowe przybrałyby na sile. Fale upałów i susze trwałyby coraz dłużej, nasiliłyby się pożary, huragany i gwałtowne powodzie. Brakowałoby wody pitnej, a coraz większe trudności w uprawie roślin doprowadziłyby do ogromnego wzrostu cen żywności. Jak przewidzieć przyszłość? Wygląda jednak na to, że uda się nam uniknąć ziszczenia się tej katastroficznej wizji klimatycznej. To jednak nie oznacza końca pracy. Już w tej chwili jesteśmy świadkami znacznych i bardzo niepokojących zmian klimatycznych, a mówimy o ociepleniu rzędu 1,4° Celsjusza. Emisje są rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza. Jest to jedynie znak, że rozwój energetyki odnawialnej, wzrost liczby samochodów elektrycznych i magazynów energii spowolnił wzrost emisji. Ponieważ przyszłość nie jest przesądzona, naukowcy opracowują różne ścieżki możliwych emisji gazów cieplarnianych. Opierają je na dotychczasowych wydarzeniach oraz przewidywaniach dotyczących polityki i technologii w nadchodzących dekadach. Następnie wybierają ścieżki emisji uznawane za najbardziej prawdopodobne i analizują różne warianty przyszłości — mniej lub bardziej optymistyczne pod względem wykorzystania paliw kopalnych. Grupy naukowe na całym świecie modelują następnie te scenariusze przy użyciu różnych modeli klimatycznych, aby uzyskać szeroki zakres danych na poziomie globalnym, regionalnym i lokalnym. Scenariusze te nie są klasyfikowane według prawdopodobieństwa. Wszystkie uznawane są za możliwe. Ogromny zakres przewidywanych temperatur — niemal 2°C różnicy między najbardziej optymistycznym i najbardziej pesymistycznym scenariuszem do 2100 roku — pokazuje, jak wiele zależy od naszych działań. Siedem wariantów zmian klimatycznych Na całe szczęście żaden z nowych scenariuszy nie jest tak pesymistyczny jak RCP8.5/SSP5-8.5. Najgorszy obecnie możliwy wariant zakłada wysokie emisje prowadzące do ocieplenia o około 3,5° Celsjusza do 2100 roku. To nadal byłaby bardzo, naprawdę bardzo zła sytuacja. Ale jak widać po usunięciu wersji RCP8.5/SSP5-8.5, możemy spróbować jej zapobiec. Naturalnie sceptycy klimatyczni uznali usunięcie RCP8.5 za dowód, że wcześniejsze prognozy były błędne. Ataki te nie były jednak prowadzone w dobrej wierze, lecz miały podważyć zaufanie do nauki o klimacie. A przecież scenariusze te usunięto, ponieważ wdrożyliśmy działania mające zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych do środowiska. Chociaż wiele wskazuje na to, że uda się uniknąć najgorszego scenariusza, przegapiliśmy też szansę na najlepszą możliwą przyszłość klimatyczną. Najbardziej optymistyczny wariant z poprzedniej rundy prognoz klimatycznych — SSP1-1.9 — zakładał zdecydowane działania klimatyczne i szybkie ograniczenie emisji, dzięki czemu globalne ocieplenie osiągnęłoby maksimum na poziomie około 1,5° Celsjusza. W związku z tym, że działań nie podjęto wystarczająco szybko i na odpowiednio dużą skalę, obecnie najbardziej optymistyczny wariant przewiduje wzrost temperatury o około 1,9° Celsjusza. Czy uda nam się obalić kolejny zły scenariusz? Warto próbować Nasza obecna trajektoria emisji znajduje się mniej więcej pośrodku — poniżej ścieżki wysokich emisji, ale wyraźnie powyżej najbardziej optymistycznego scenariusza. Na podstawie obecnych polityk i działań państw zmierzamy ku ociepleniu o około 2,6°C do 2100 roku. To oczywiście lepiej, choć wynik ten można określić mianem wyboru najmniejszego zła. Jednak wciąż jest szansa na działanie i na zmiany. Bo w końcu, jeśli naszymi działaniami doprowadziliśmy do problemu, to może innymi działaniami jesteśmy w stanie go usunąć? W przypadku dziury ozonowej ogólnoświatowy wysiłek przyniósł znakomite rezultaty. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Nad Europą wisi kopuła ciepła. Jak powstaje to zjawisko i czym grozi?
Maj 2026 przejdzie do historii meteorologii. Europę Zachodnią i Południową nawiedziła rekordowa, jak na wiosnę, fala upałów. Wprawdzie oszczędziła Polskę, ale za jej powstanie odpowiada zjawisko które może i nas dotknąć w każdej chwili: kopuła ciepła.
Spis treści: Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Skutki zdrowotne gorących kopuł Jak poradzić sobie z upałem? Jak poruszają się kopuły ciepła? Pod koniec maja 2026 roku Europę Zachodnią i Południową ogarnęła bezprecedensowa, rekordowa fala upałów. Temperatury w wielu miejscach okazały się wyższe od normy aż o 12–16° Celsjusza, przynosząc środek lata w pełni wiosny. W Portugalii i Hiszpanii słupki rtęci zbliżyły się do 40°C, a we Francji i we Włoszech (m.in. w Rzymie i Florencji) wprowadzono najwyższe alerty ostrzegawcze przed temperaturami sięgającymi 38 stopni. Ekstremalne anomalie dotknęły też Wielką Brytanię i Irlandię, gdzie odnotowano historyczne, najwyższe w historii pomiarów majowe maksima (odpowiednio 35,1°C oraz 30,6°C). Towarzyszyły im tzw. noce tropikalne, podczas których temperatura nie spadała poniżej 20°C. Główną przyczyną tej anomalii jest tzw. kopuła ciepła (ang. heat dome). Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? – Kopuła ciepła to zjawisko meteorologiczne, które powstaje, gdy na dużym obszarze atmosfery formuje się układ wysokiego ciśnienia, tworząc nad danym regionem grzbiet, który pozostaje tam przez wiele dni, a nawet tygodni. Ta „kopuła” działa jak pokrywa, która uniemożliwia ucieczkę ciepła i blokuje tworzenie się chmur. To z kolei prowadzi do utrzymujących się wysokich temperatur a nawet sopniowego wzrostu upału – wyjaśnia meteorolog Brandon Buckingham. Gdy gorące powietrze próbuje się unieść, jest blokowane przez grzbiet wysokiego ciśnienia. Opadając, spręża się i stopniowo coraz bardziej się nagrzewa, powodując występowanie ekstremalnego ciepła przy powierzchni ziemi na obszarach liczących setki kilometrów. Te uciążliwe zjawiska cieplne nie są niczym nowym. Jednak określenie „kopuła ciepła” – które nie jest formalnym terminem naukowym – stało się w ostatnich latach popularnym sposobem opisu tego zjawiska. Kopuła ciepła jest zazwyczaj napędzana przez zmianę wzorców atmosferycznych. Gdy wzorce te zakłócają przepływ prądu strumieniowego – powietrznej rzeki silnych, szybko płynących wiatrów, które przemieszczają się nad kontynentem z zachodu na wschód w falistym wzorze – obszary ziemi mogą doświadczać ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak fale upałów, powodzie, fale zimna, burze i susze. Oceaniczne anomalie klimatyczne, w tym La Niña, mogą pomagać w tworzeniu się kopuły ciepła, gdy wyższe niż zwykle temperatury powierzchni morza zmieniają te wzorce przepływu powietrza. Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Z raportu syntetycznego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) z 2023 roku wynika, że – „Jest praktycznie pewne, że od lat 50. XX w. ekstremalne upały stały się częstsze i bardziej intensywne” na większości obszarów lądowych na Ziemi. Kopuły ciepła należą do tych zjawisk cieplnych. Cieplejsze oceany i lądy stanowią wyższy punkt wyjściowy, co potęguje efekt ocieplenia. Ponadto mniejsze parowanie chłodzące może wystąpić, gdy wilgotność gleby wysycha wskutek gorąca i suszy. – Zmiany klimatu mogą także wpływać na zachowania prądów strumieniowych, które przyczyniają się do powstawania kopuł ciepła. Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej – powiązane z ociepleniem w Arktyce – mogą prowadzić do bardziej stagnacyjnych wzorców pogodowych, które pozwalają kopułom ciepła utrzymywać się – wyjaśnia Ashley Ward, klimatolożka z Uniwersytetu Duke’a. Nie tylko kopuły ciepła stają się bardziej powszechne, ale także trwają dłużej. Niektóre z nich, jak fala upałów z 2021 roku w rejonie Pacyfiku na północnym zachodzie, pobiły tyle rekordów, że zmieniają naukowe rozumienie ekstremalnych upałów w zmieniającym się świecie. Skutki zdrowotne gorących kopuł Gorące, duszne warunki w kopule ciepła to coś więcej niż tylko dyskomfort. Ciepło i wilgotność razem stwarzają poważne zagrożenie dla zdrowia – mówi prof. Mostafijur Rahman z Uniwersytetu Tulane. Ciało schładza się, gdy pot odparowuje ze skóry, ale wysoka zawartość wilgoci w powietrzu oznacza, że pot nie może skutecznie odparować, co prowadzi do wzrostu temperatury wewnętrznej. Może to prowadzić do odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ryzyko zdrowotne jest szczególnie wysokie dla osób starszych, dzieci, osób z chorobami przewlekłymi i ludzi pracujących na zewnątrz. Jak poradzić sobie z upałem? Według EPA, ponad 1300 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych jest spowodowanych ekstremalnym upałem. Aby zachować bezpieczeństwo, ważne jest, aby: nawadniać się unikać aktywności na zewnątrz w godzinach największego upału, szukać chłodnego schronienia. Polecane techniki chłodzenia to: używanie wentylatorów, branie zimnych pryszniców, zanurzanie stóp i kostek lub ramion do łokci w zimnej wodzie, przecieranie skóry chłodną ściereczką podczas siedzenia przed wentylatorem. Gdy temperatury na zewnątrz osiągają pewien poziom, jedynym sposobem na zachowanie bezpieczeństwa jest szukanie klimatyzowanego pomieszczenia – mówi Ashley Ward. Jeśli nie przebywasz w klimatyzowanym miejscu, zaleca ona przygotowanie planu działania na czas upału. Znajdź centra chłodzenia w twojej okolicy i zapisz godziny ich otwarcia. Mogą to być choćby galerie handlowe. Co najważniejsze, zwracaj uwagę na swoje ciało. Szukaj pomocy natychmiast, jeśli pojawią się objawy udaru cieplnego, i sprawdzaj stan bliskich oraz sąsiadów, którzy są narażeni. System wysokiego ciśnienia uniemożliwia unoszenie się ciepłego powietrza, tłumiąc tworzenie się chmur i powodując utrzymującą się słoneczną i suchą pogodę. Im więcej promieniowania słonecznego dociera do powierzchni, tym więcej ciepła trafia do wnętrza kopuły. Jak poruszają się kopuły ciepła? Niestety dla tych, którzy ich doświadczają, kopuły ciepła mają tendencję do stagnacji lub powolnego poruszania się, obejmując duże obszary. Ich przebieg i czas trwania są sterowane przez wzorce cyrkulacji atmosferycznej, a szczególnie przez prąd strumieniowy. Pozycja prądu strumieniowego decyduje o tym, jak długo dany region będzie cierpiał pod kopułą i czy chłodniejsze powietrze z wyższych szerokości geograficznych może się przemieścić – mówi Buckingham. Gdy prąd strumieniowy się przesunie lub osłabnie, kopuła może się rozszerzyć lub przenieść na nowe obszary. Ulga przychodzi, gdy grzbiet wysokiego ciśnienia się załamuje, powodując szybkie rozproszenie kopuły. Źródło: National Geographic
Ten wulkan „sprzątał” po swojej erupcji. Nauka chce wykorzystać ten mechanizm do ochrony klimatu
Erupcja wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jednym z najpotężniejszych zjawisk tego typu w ostatnich dekadach. Analizując to wydarzenie, badacze odkryli coś, co wprawiło ich w osłupienie: wulkan zaczął „sprzątać” po sobie. Usuwał z atmosfery metan. Czy natura podsunęła nam gotowe rozwiązanie kryzysu klimatycznego?
W styczniu 2022 roku podwodny wulkan Hunga Tonga wyrzucił materiał na rekordową wysokość ponad 30, a momentami nawet 55 kilometrów. Wprowadził do stratosfery ogromne ilości pary wodnej i gazów. Gdy myślimy o erupcjach wulkanicznych stają nam przed oczami spore emisje zanieczyszczeń. W tym przypadku stało się jednak coś innego. Z badań tej erupcji, przeprowadzonych przez ekspertów z Holandii, Belgii i Hiszpanii wynika, że wulkan pomógł uprzątnąć część zanieczyszczeń metanowych, które sam uwolnił. Wnioski na ten temat opublikowano na łamach „Nature Communications”. Zagadka formaldehydu w chmurze wulkanicznej Kluczem do zrozumienia tego zjawiska stały się pomiary satelitarne wykonane przez instrument TROPOMI. Naukowcy zaobserwowali w chmurze wulkanicznej nienaturalnie wysokie stężenia formaldehydu (HCHO). Powstaje on w atmosferze jako krótkotrwały produkt pośredni podczas procesu utleniania (rozpadu) metanu. Obecność HCHO w pióropuszu wulkanicznym Hunga Tonga w 2022 roku była kluczowym dowodem na to, że metan był tam niszczony. Rekordowo wysokie stężenie formaldehydu utrzymywało się w chmurze przez ponad tydzień, co dowodzi, że proces usuwania metanu zachodził w sposób ciągły podczas przemieszczenia się pyłu nad oceanem aż do Ameryki Południowej. – Wiadomo, że wulkany emitują metan podczas erupcji, lecz dotychczas nie wiedzieliśmy, że pył wulkaniczny jest również zdolny do częściowego neutralizowania tego zanieczyszczenia – komentuje dr Maarten van Herpen z Acacia Impact Innovation BV, główny autor badania. Podobny proces odkryto w 2023 r. nad Atlantykiem. Pył z Sahary mieszał się tam z solą morską, tworząc aerozole soli żelaza. Słońce uwolniło z nich chlor, który niszczył metan w powietrzu. Mechanizm znany z Sahary zachodzi w troposferze, więc w niższej warstwie atmosfery, niż ten odkryty w związku z erupcją wulkanu. I to zaskoczyło badaczy, bo warunki fizyczne są tam zupełnie inne. Metan kontra klimat Zrozumienie naturalnych metod usuwania metanu ma kolosalne znaczenie dla klimatu. Metan odpowiada za jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia i w perspektywie dwóch dekad jest 80 razy silniejszym gazem cieplarnianym niż CO2. Ponieważ metan rozpada się w atmosferze stosunkowo szybko (około 10 lat), jego redukcja mogłaby zadziałać jako hamulec bezpieczeństwa dla zmian klimatycznych. Badania były możliwe dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak instrument TROPOMI na satelicie Sentinel-5P. Naukowcy musieli dokonać precyzyjnych korekt danych, aby oddzielić sygnał formaldehydu od zakłóceń powodowanych przez wysoką zawartość dwutlenku siarki i nietypową wysokość chmury. Koniec końców okazuje się, że rozpad metanu można monitorować bezpośrednio z orbity. Jak zażegnać kryzys klimatyczny? Odkrycie mechanizmu oczyszczania atmosfery z metanu na przykładzie erupcji z Hunga Tonga, może przyczynić się do spowolnienia zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka. Być może powstaną nowe technologie do sztucznego przyspieszania rozpadu metanu w atmosferze. Przemysł rozważa replikowanie tego naturalnego zjawiska, np. poprzez aerozole soli żelaza. Modele klimatyczne wskazują, że masowe usuwanie metanu mogłoby obniżyć przyszłe temperatury o 0,5°C. Mimo to badacze ostrzegają, że bez redukcji emisji CO2 samo usuwanie metanu nie wystarczy do stabilizacji naszego i tak już rozchwianego klimatu. – Chęć odwzorowania tego naturalnego procesu przez przemysł wydaje się oczywista — pod warunkiem, że potwierdzimy bezpieczeństwo i skuteczność takich działań. Wykorzystanie satelitów pomoże nam zrozumieć, jak skutecznie ograniczać ocieplanie się klimatu – konkluduje jeden z autorów analizy, Matthew Johnson z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rekiny i tuńczyki w pułapce ocieplenia. Wielkie ryby zaczynają się przegrzewać
Rekiny i tuńczyki mogą coraz częściej przegrywać z rosnącą temperaturą mórz. Badanie naukowców z Trinity College Dublin i University of Pretoria wskazuje, że te drapieżniki spalają dużo energii i źle sobie radzą z ociepleniem klimatu.
Wraz z ocieplaniem się oceanów część największych morskich drapieżników może znaleźć się w sytuacji, w której ich biologiczna przewaga zaczyna działać przeciwko nim. W prestiżowym czasopiśmie „Science” ukazało się badanie zespołu z Trinity College Dublin i University of Pretoria, opisujące szczególną podatność ryb mezotermicznych, w tym tuńczyków oraz niektórych rekinów, na jednoczesny wzrost kosztów energetycznych i ryzyko przegrzania w coraz cieplejszej wodzie. Cena szybkości drapieżnika Ryby mezotermiczne to rzadkość: stanowią mniej niż 0,1% gatunków ryb. Od dawna fascynują biologów. Potrafią zatrzymywać ciepło wytwarzane przez metabolizm i utrzymywać wybrane części ciała w wyższej temperaturze niż otaczająca je woda. Ta cecha sprzyja zdolnościom takim jak szybkie pływanie, dalekie migracje i wysoka skuteczność polowania. Do ryb mezotermicznych zaliczają się m.in. tuńczyki oraz niektóre rekiny, w tym żarłacz biały i rekin olbrzymi (długoszpar). Warto wspomnieć, że istnieje również ryba w pełni stałocieplna – strojnik. Nowe badania pokazują, że wyjątkowe zdolności tuńczyków i rekinów sporo je kosztują. Po uwzględnieniu rozmiaru i temperatury, ryby mezotermiczne zużywają około 3,8 razy więcej energii niż podobnej wielkości ryby ektotermiczne (czyli takie, których temperatura ciała silniej podąża za temperaturą wody). Dodatkowo wzrost temperatury ciała o 10°C ponad dwukrotnie zwiększa rutynowe tempo metabolizmu. W praktyce przekłada się to na konieczność zdobywania większej ilości pokarmu, by utrzymać szybkie tempo życia. Ubywa siedlisk w oceanach Druga część problemu dotyczy fizyki wymiany ciepła. Wraz ze wzrostem rozmiaru ciała organizm może wytwarzać ciepło szybciej, niż potrafi je oddać. Duże ciała skuteczniej zatrzymują ciepło, a u ryb mezotermicznych efekt ten nasila się przez wysokie tempo metabolizmu. Badacze wyliczyli teoretyczne progi równowagi cieplnej, czyli takie temperatury wody, powyżej których wielkie ryby nie są w stanie pozbywać się ciepła dość szybko, aby utrzymać stabilną temperaturę ciała bez zmiany zachowania lub fizjologii. W badaniu pojawia się konkretny punkt odniesienia: mezotermiczny rekin o masie około jednej tony może mieć trudność z zachowaniem równowagi cieplnej w wodach powyżej około 17°C. Jeśli takie warunki stają się częstsze, odpowiednie siedliska mogą się kurczyć, szczególnie latem. To zwiększa presję na przesuwanie zasięgów ku wyższym szerokościom geograficznym, do chłodniejszych akwenów, albo w głąb morza, gdzie temperatura spada. Dlatego np. rekiny zaczynają opuszczać rafy koralowe. Przyszłość wielkich ryb jest niepewna Z takiej sytuacji wielkie ryby mają kilka wyjść. Mogą zwolnić tempo pływania, by ograniczyć produkcję ciepła, zmienić przepływ krwi, aby regulować oddawanie ciepła albo schodzić w chłodniejsze głębiny. Każda z tych strategii wiąże się z konsekwencjami: może utrudniać żerowanie i pogoń za ofiarą, zwłaszcza gdy przewaga drapieżnika opiera się na prędkości i mocy. Autorzy opisują „podwójne zagrożenie”: rosnące ryzyko przegrzania nakłada się na wysokie potrzeby energetyczne. Do tego dochodzi jeszcze presja ze strony rybołówstwa, dotykająca zarówno same ryby mezotermiczne, jak i gatunki, którymi się żywią. W takiej sytuacji nawet niewielkie ograniczenie dostępu do pokarmu może dać katastrofalne skutki. Warto pamiętać, że wiele gatunków, takich jak tuńczyk błękitnopłetwy jest już skrajnie zagrożonych wskutek przełowienia, a ludzie masowo poławiają także rekiny. Źródło: Science
Czy zima naprawdę wymrozi kleszcze? Ekspertka z Uniwersytetu Gdańskiego rozwiewa wątpliwości
Czy mroźna zima ograniczy ilość kleszczy? Prof. Joanna N. Izdebska wyjaśnia, jak temperatura, wilgotność i ocieplenie klimatu wpływają na liczebność pajęczaków i ryzyko chorób.
Ekspertką, która przybliża tajniki przetrwania pajęczaków, jest prof. dr hab. Joanna N. Izdebska, kierownik Katedry Zoologii Bezkręgowców i Parazytologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Gdańskiego. Na częste pytania dotyczące przetrwania kleszczy zimą odpowiedziała w wywiadzie dla oficjalnego portalu uniwersytetu. Badania nad pasożytami zwierząt w Polsce Wraz ze swoim zespołem, współkierowanym przez prof. Leszka Rolbieckiego, prowadzi ona badania nad parazytofauną zwierząt lądowych i wodnych, koncentrując się ostatnio na gatunkach obcych i inwazyjnych (np. szopie praczu czy szakalu złocistym). Prof. Izdebska jest współodkrywczynią nowych gatunków roztoczy skórnych (np. Demodex procyonis), monitoruje też rozprzestrzenianie się groźnych nicieni Thelazia callipeda i kleszczy łąkowych w aglomeracji trójmiejskiej – bo kleszcze lubią też miasta. Strategie zimowania kleszczy i ich krewniaków Pajęczaki to niezwykle zróżnicowana grupa stawonogów, obejmująca nie tylko kleszcze i pająki, ale też m.in. skorpiony, zaleszczotki czy kosarze. Każda grupa wypracowała własne mechanizmy przetrwania zimy. W polskim klimacie pajęczaki mogą zimować jako jaja, zapłodnione samice lub osobniki dorosłe, wybierając kryjówki w ściółce, glebie, pod korą drzew, w zabudowaniach. Kleszcze dzielą się pod tym względem na endofilne które zimują w ciepłych norach i gniazdach swoich żywicieli, oraz egzofilne, przebywające w otwartym środowisku, jak kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Szczególnym przypadkiem jest kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus), który może zimować bezpośrednio na żywicielach, np. na uszach żubrów, jeleniach czy wilkach, zazwyczaj nie pobierając w tym czasie pokarmu. Postępujące ocieplenie klimatu sprawia, że coraz częściej obserwuje się kleszcze aktywne i żerujące nawet zimą. Pogoda a liczebność kleszczy Panuje powszechne przekonanie, że mroźna zima drastycznie redukuje populację kleszczy. Jednak ich strategia życiowa opiera się na wytwarzaniu ogromnej ilości jaj – samica kleszcza pospolitego może ich złożyć nawet 20 tysięcy. Taka „nadprodukcja” potomstwa ma kompensować straty wynikające z drapieżnictwa czy trudnych warunków. A poza tym może błyskawicznie odbudować populację, nawet przerzedzoną silnymi i długotrwałymi mrozami. Chociaż mróz faktycznie zwiększa śmiertelność i stanowi czynnik selekcyjny, łagodne zimy sprzyjają przeżywalności większości potomstwa. Kluczowa jest także dostępność żywicieli; cieplejsze zimy wydłużają okresy żerowania kleszczy, co przekłada się na ich lepszą kondycję. W kontekście medycznym istotne jest też to, że niskie temperatury zazwyczaj nie zabijają patogenów (wirusów, bakterii) znajdujących się wewnątrz kleszczy. Jednak mniejsza liczba tych pajęczaków po mroźnej zimie realnie ogranicza liczbę wektorów mogących transmitować choroby na ludzi i zwierzęta. Kleszcze nie lubią suszy Kleszcze są wyjątkowo wrażliwe na wysychanie i preferują wilgotne środowiska. Ograniczeniem dla nich może być nie tylko mróz, ale i upał. W typowych dla Polski warunkach wykazują dwa szczyty aktywności – wiosenny i jesienny – przedzielone okresami diapauzy, czyli zahamowania aktywności. Większa wilgotność sprzyja również pająkom i kosarzom, które jako drapieżniki pełnią funkcję naturalnych sprzymierzeńców człowieka, regulując populacje szkodników, np. komarów, których larwy masowo rozwijają się po wiosennych rozlewiskach. Źródło: media.ug.edu.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mniej lodu, a niedźwiedzie polarne coraz... grubsze. Zaskakujące wyniki badań ze Svalbardu
Topniejący lód to dla niedźwiedzi polarnych zapowiedź dramatycznej walki o przetrwanie. Najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą jednak zaskakujące wyniki. Mimo postępujących zmian klimatu tamtejsza populacja jest w coraz lepszej kondycji i wyraźnie przybiera na wadze. Jak to możliwe?
Spis treści: Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Ponieważ przetrwanie niedźwiedzi polarnych bezpośrednio zależy od obecności lodu, zwierzęta te stały się powszechnym symbolem zmian klimatycznych. Topniejąca pokrywa lodowa zmusza je do pokonywania coraz dłuższych dystansów wpław w poszukiwaniu pożywienia lub do spędzania większej ilości czasu na lądzie, gdzie muszą funkcjonować kosztem zgromadzonych zapasów tłuszczu. W efekcie liczne populacje niedźwiedzi polarnych stają dziś w obliczu śmierci głodowej. Brak lodu morskiego uniemożliwia rozwój alg, co prowadzi do pozbawienia pożywienia zooplanktonu, który jest z kolei pokarmem dla ryb. Ten proces uderza w kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego, aż po foki obrączkowane, które stanowią główne źródło pożywienia niedźwiedzi polarnych. Tymczasem najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą zaskakujące wieści. Z publikacji w czasopiśmie „Scientific Reports” wynika, że mimo kurczącego się lodu, kondycja fizyczna tamtejszych niedźwiedzi polarnych uległa poprawie. Zwierzęta stały się… wyraźnie grubsze. Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Populacja niedźwiedzi polarnych z Morza Barentsa jest monitorowana każdej wiosny nieprzerwanie od 1987 roku. Posiadanie tak obszernych danych stanowi dla badaczy nieocenione źródło informacji. Zaobserwowano, że liczebność niedźwiedzi pozostaje na stałym poziomie, mimo że tempo zanikania lodu morskiego jest w tym regionie dwukrotnie wyższe niż w pozostałych częściach Arktyki. W celu wyjaśnienia tej zagadki naukowcy przeanalizowali wymiary ciała oraz obwód klatki piersiowej 770 dorosłych niedźwiedzi polarnych z lat 1992–2019. Kondycja ciała, rozumiana jako ilość zmagazynowanego tłuszczu, służy tu jako barometr zdrowia całej populacji – im chudsze zwierzęta, tym poważniejsze zagrożenie dla ich przyszłości. Badania prowadzone w innych regionach Arktyki sugerowały, że regresja lodu morskiego doprowadzi do spadku masy ciała niedźwiedzi. – Obserwując sytuację na Svalbardzie, widzę na własne oczy, jak gwałtownie ubywa lodu – wyjaśnia dr Jon Aars. – Spodziewaliśmy się, że ten proces negatywnie odbije się na kondycji fizycznej zwierząt. Tymczasem wyniki analiz okazały się odwrotne do założeń. Po okresie pogorszenia stanu zdrowia niedźwiedzi pod koniec lat 90., po roku 2000 nastąpiła poprawa parametrów fizycznych – i to w czasie najbardziej drastycznych zmian klimatycznych. Jak zauważa dr Jon Aars, fakt, że populacja tak skutecznie zaadaptowała się do niespotykanego nigdzie indziej tempa zmian, jest sygnałem bardzo optymistycznym. Nie oznacza to jednak, że niedźwiedzie polarne są odporne na skutki globalnego ocieplenia. Zmiany w środowisku zmusiły je do częstszego przebywania na lądzie oraz do sięgania po znacznie mniej kaloryczne źródła pożywienia, m.in. jaja ptaków morskich. Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Jednym z możliwych wyjaśnień jest fakt, że niedźwiedzie polarne ze Svalbardu częściej niż inne populacje polują na lądzie. Choć zazwyczaj energetyczny koszt takich łowów przewyższa zdobyte kalorie, tamtejsze niedźwiedzie spożywają dziś więcej zwierząt lądowych niż w przeszłości. – Mają alternatywy, których w innych regionach często brakuje – tłumaczy dr Jon Aars. Przykładem są renifery, których populacja gwałtownie wzrosła po ograniczeniu polowań prowadzonych przez ludzi. Dzięki temu stały się one dostępnym źródłem pożywienia w okresie letnim, czyli w czasie postu większości niedźwiedzi polarnych. Kolejna hipoteza zakłada, że deficyt lodu zmusza foki obrączkowane do gromadzenia się w gęstszych skupiskach wokół pozostałych fragmentów kry. Taka koncentracja sprawia, że stają się one łatwiejszym celem dla polujących niedźwiedzi. Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Niestety, sytuacja nie jest tak optymistyczna, jak mogłoby się wydawać. Dr Alice Godden z Uniwersytetu Wschodniej Anglii uważa, że wyniki badań stanowią jedynie „wątły promyk nadziei”, zwracając uwagę na niekorzystne prognozy długoterminowe. Jej zdaniem o przetrwaniu niedźwiedzi zadecyduje przede wszystkim dostępność pożywienia, uzależniona od tempa wzrostu temperatur wywołanego emisjami dwurlenku węgla. Autorzy badania ostrzegają, że w pewnym momencie arktyczny ekosystem może przekroczyć punkt krytyczny, co doprowadzi do gwałtownych i nieodwracalnych zmian. – Przyszłość niedźwiedzi polarnych na Svalbardzie będzie znacznie trudniejsza – podkreśla dr Jon Aars. Rezultaty badań były szczególnie zaskakujące, ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że szansa na przetrwanie innych populacji – zwłaszcza w zachodniej części Zatoki Hudsona i na południu Morza Beauforta w kanadyjskiej Arktyce – drastycznie spada wraz z zanikiem lodu. Eksperci zaznaczają jednak, że bezpośrednie porównywanie populacji radzących sobie słabo z tymi, które chwilowo prosperują lepiej, nie jest miarodajne. – Każda subpopulacja niedźwiedzi polarnych jest inna – zauważa dr Alice Godden. –Wszystko należy analizować w kontekście lokalnego siedliska. Ostatnie odkrycia dr Alice Godden sugerują, że u podstaw adaptacji niedźwiedzi z południowej Grenlandii mogą leżeć mechanizmy genetyczne. – Zidentyfikowaliśmy zmiany w ekspresji genów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową, odporność na wysokie temperatury oraz procesy starzenia – wyjaśnia. Dr Alice Godden stawia hipotezę, że to właśnie modyfikacje w DNA niedźwiedzi ze Svalbardu mogą częściowo stać za ich sukcesem. Choć obecnie sytuacja wygląda dobrze, dr Jon Aars przypomina, że niedźwiedzie polarne nie są w stanie przetrwać bez lodu. Gatunek ten nie występuje w regionach pozbawionych lodu przez większą część roku, co oznacza, że dalsze ocieplenie klimatu pozostaje dla niego egzystencjalnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic
Ekstremalnie niskie temperatury w Polsce: czy to anomalia klimatyczna?
Choć zewsząd słyszymy o globalnym ociepleniu, Polska od kilku dni zamarza na kość pod wpływem mas powietrza napływających z Arktyki. Czy sroga zima, której doświadczamy w 2026 roku to jedynie pogodowy kaprys, czy może już poważny skutek zmian klimatycznych na Ziemi?
Spis treści: Wir polarny i prąd strumieniowy Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Zimy stulecia Paradoks globalnego ocieplenia Co dalej z prawdziwą zimą? Pod koniec stycznia 2026 roku Polskę nawiedziła prawdziwie mroźna zima. Termometry w Suwałkach wskazały wartości, o których zdążyliśmy już niemal zapomnieć – lokalnie poniżej -25°C. Gdzie indziej było tylko trochę cieplej. Dla dzieci i młodzieży są to niezwykłe, szokujące, a czasem bajkowe warunki pogodowe – takie, o jakich dotąd słyszało się od dziadków lub czytało w książkach napisanych dekady temu. Ostatnie dziesięciolecia faktycznie przyzwyczaiły nas do szarych, bezśnieżnych zim, zdominowanych przez atlantyckie niże i pluchę. Bezśnieżne święta Bożego Narodzenia stały się normą. Po śnieg, o ile interesują nas sporty zimowe, wybieramy się w góry, i to niekoniecznie polskie. Nawet gdy śnieg przez kilka dni u nas popada, temperatury rzadko spadają dużo poniżej zera. Obecny atak mrozu budzi zatem szereg pytań. Czy to mieści się w statystycznej normie? Czy to oznaka głębszych zmian klimatu, i przede wszystkim: skąd to zimno się bierze? Wir polarny i prąd strumieniowy Przyczyna obecnych warunków pogodowych jest znana. Odpowiada za nie zjawisko wiru polarnego. To rozległy niż baryczny, czyli układ niskiego ciśnienia, krążący niczym cyklon nad Arktyką. Dodajmy, że występuje sezonowo, z największym nasileniem podczas nocy polarnej, a zatem na półkuli północnej właśnie zimą. Wir polarny krąży również nad Antarktydą, przy czym ten antarktyczny jest mroźniejszy, silniejszy, ale i bardziej stabilny niż nasz, arktyczny. Gdy taki układ baryczny jest stabilny, krążące w nim mroźne powietrze (w przypadku wiru arktycznego o temperaturach z zakresu od -65 do -85°C!) pozostaje uwięzione w wirze i utrzymuje się tylko na dalekiej północy. Jednak nie zawsze tak jest. Wir polarny normalnie trzyma w ryzach prąd strumieniowy, który możemy sobie wyobrazić jako wydzielony, silny strumień powietrza, przepływający w atmosferze na wysokości około 10 km nad nami. Polarny prąd strumieniowy porusza się z ogromną prędkością z zachodu na wschód, oddzielając mroźne powietrze z północy od ciepłego z południa. Jaki jest jego wpływ na wir polarny? Dość prosty: silny strumień oznacza stabilny wir. Gdy prąd strumieniowy pędzi szybko i prosto, działa jak mocna obręcz, która więzi zimne powietrze nad biegunem. Wtedy w Polsce zima jest względnie łagodna. Jednak gdy polarny prąd strumieniowy słabnie i zaczyna meandrować, w „obręczy” pojawiają się zafalowania, a zimne powietrze z wiru polarnego wdziera się tymi wygięciami dalej na południe – na przykład prosto nad Polskę. W drugiej połowie stycznia 2026 r. doszło do gwałtownego osłabienia wiru polarnego (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował o tym 23 stycznia). Powodem było prawdopodobnie zjawisko silnego ocieplenia stratosferycznego – szybkiego wzrostu temperatury stratosfery nad biegunem północnym, który doprowadził do miejscowego rozpadu wiru polarnego na mniejsze, mroźne fragmenty. W rezultacie meandrujący prąd strumieniowy pozwolił tym lodowatym masom powietrza znad Syberii i Arktyki rozlać się nad Europę Środkową. Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Choć dla współczesnego młodego Polaka -20°C to ekstremum, obecna sytuacja – szczególnie gdy oceniamy ją w dłuższych skalach czasu – jeszcze nie zbliżyła się do tak zwanych zim stulecia z lat 1928/29, 1962/63 i 1978/79. Wtedy temperatury spadające poniżej -30°C w różnych częściach kraju utrzymywały się tygodniami. Historyczne dane meteorologiczne z ostatnich dekad i stuleci są pod tym względem niezwykle cenne. Polska ma się tu czym chwalić: krakowscy uczeni prowadzą jedną z najstarszych nieprzerwanych serii pomiarów meteorologicznych w Europie Środkowej, z danymi sięgającymi końca XVIII wieku. Uniwersytet Jagielloński należy do nielicznych ośrodków naukowych, które szczycą się tak długą tradycją pomiarów i badań klimatu. Pomiary temperatury powietrza w Warszawie mają udokumentowaną historię od 1779 roku, co czyni je też jednymi z najdłuższych. Analiza historycznych pomiarów rzuca nowe światło na obecne mrozy. Choć styczeń zaskakuje chłodem, dane długoterminowe są nieubłagane: klimat się ociepla. W ciągu ostatnich trzech dekad (1989–2018) wystąpiło aż 54% wszystkich najcieplejszych miesięcy od połowy XIX wieku. W samym XXI wieku (analizując pomiary do 2018 r.) odnotowano 50 ekstremalnie ciepłych miesięcy i zaledwie trzy ekstremalnie chłodne (październik 2003, grudzień 2010 i marzec 2013). Dla porównania, w drugiej połowie XIX wieku sytuacja była odwrotna. W ciągu 53 lat odnotowano jedynie 11 miesięcy rekordowo ciepłych, przy aż 60 miesiącach zaliczanych do najchłodniejszych w historii. Zimy stulecia Co jeszcze wynika z pomiarów? Jedne z najniższych temperatur, nieco poniżej -40°C, zanotowano w lutym 1929 roku, w województwach podkarpackim, małopolskim i śląskim. Niewiele „cieplej” bywało, zwykle tylko lokalnie, w roku 1888, 1940 czy 1963. Ekstremalnie niskie temperatury notowano również na przełomie lat 1978/79 (ówczesna zima stulecia była czasem paraliżu kraju przez opady, zaspy i mróz) i w styczniu 1987 roku. Z powyższego zestawienia można wywnioskować, że tych „zim stulecia” na stulecie przypada kilka, i nie jest to dalekie od prawdy. Zgodnie z definicją termin ten odnosi się do najsurowszej zimy w danym stuleciu. W języku potocznym zimą stulecia określamy jednak każdą zimę o skrajnie ekstremalnym przebiegu. Jej cechami charakterystycznymi są: silnie ujemne, odbiegające od norm wieloletnich temperatury, anomalie w zakresie nasilenia i trwania opadów, w tym śnieżyc, skala zjawiska: odbiegająca od statystycznych norm pogoda musi nie tylko obejmować dużą część kraju, ale i utrzymywać się dłużej niż typowe zimowe ochłodzenie. Biorąc pod uwagę, że po gwałtownym ochłodzeniu z przełomu stycznia i lutego temperatury już po kilku dniach zaczęły powoli wzrastać, obecne zjawisko jest tylko drobną anomalią w stosunku do średnich temperatur z ostatnich 20 lat, i nadal mieści się w granicach naturalnej zmienności klimatu Polski. Która, co warto dodać, leży w strefie mieszania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat Polski nie bez powodu określa się jako umiarkowany ciepły przejściowy. „Przejściowość” jest tu kluczowym słowem – oznacza, że nad naszym krajem zwykle ścierają się dwie potężne masy powietrza, co czyni polską pogodę jedną z najbardziej nieprzewidywalnych w Europie. Paradoks globalnego ocieplenia Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, takie gwałtowne ataki zimy są powiązane z postępującym ociepleniem Arktyki. Zjawisko znane jako arktyczne wzmocnienie powoduje, że różnica temperatur między obszarami okołobiegunowymi a równikowymi maleje. Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż reszta planety. Głównym tego powodem jest zanikanie jej białego lodu morskiego, który, zamiast odbijać promienie słoneczne, odsłania ciemną powierzchnię oceanu, efektywnie pochłaniającą ciepło. Ten wzrost temperatury na północy zaburza prąd strumieniowy, co prowadzi do częstszych ataków arktycznego powietrza w szerokościach geograficznych Polski. Za sprawą arktycznego wzmocnienia różnice temperatur na Ziemi zmniejszają się, co sprawia też, że prąd strumieniowy bardziej meandruje (faluje). Im większe są jego fale, tym więcej energii ma szansę dotrzeć wyżej, aż do stratosfery, zwiększając szansę na wystąpienie wspomnianego wyżej zjawiska ocieplenia stratosferycznego. Co dalej z prawdziwą zimą? Czy przed nami wielki powrót prawdziwych zim? Nie świadczy o tym obecne, jak na razie chwilowe ochłodzenie. Należy zachować sceptycyzm: trendy długoterminowe wskazują na dalszy wzrost średnich globalnych temperatur. Zima z przełomu stycznia i lutego 2026 jest raczej niespodziewanym przypomnieniem o zmienności pogody i położeniu Polski na styku różnych wpływów kształtujących klimat, a nie zapowiedzią powrotu do stanu sprzed dekad czy nawet, jak niektórzy chcieliby, nowej epoki lodowej. Podsumowując, kluczem do zrozumienia anomalnych mrozów w dobie ocieplenia klimatycznego jest dynamika prądu strumieniowego. Jak wskazuje fizyk atmosfery prof. Krzysztof Markowicz, globalne ocieplenie osłabia stabilność niektórych procesów sterujących pogodą. Wynika to ze zmniejszającej się różnicy temperatur między szybko nagrzewającą się Arktyką a rejonami równikowymi. Gdy ten gradient termiczny maleje, prąd strumieniowy traci pęd i zamiast płynąć równo, zaczyna meandrować. W praktyce oznacza to gwałtowne, często naprzemienne wtargnięcia na różne szerokości geograficzne skrajnie różnych mas powietrza: po okresach ciepła następuje nagłe otwarcie „wrót Arktyki”, kierujące mroźne powietrze dalej niż zwykle na południe, w tym nad obszar Polski. I to raczej ta niestabilność, a nie stałe ochłodzenie, ma szansę stać się nową normą naszych zim. Źródła: Markowicz K., Efekt człowieka. Najlepiej byłoby mieć dwie Ziemie, by udowodnić kryzys, Julita Żylińska (red.), 2021 Francis, J. A., & Vavrus, S. J., Evidence linking Arctic amplification to extreme weather in mid-latitudes, Environmental Research Letters, 2012 IMGW-PIB, Współczesne problemy klimatu Polski, pod redakcją Longiny Chojnackiej-Ożga i Haliny Lorenc, 2019
Alpy mogą stracić niemal wszystkie lodowce do końca stulecia. Naukowcy biją na alarm
Nowe badanie ETH Zurich ujawnia niepokojące prognozy: przy ociepleniu o 4°C w Alpach może pozostać jedynie 20 lodowców do końca wieku. Apogeum rocznej utraty może nastąpić już w latach 2033–2041.
Międzynarodowy zespół naukowców, kierowany przez badaczy z ETH Zurich, opublikował 15 grudnia 2025 roku w czasopiśmie „Nature Climate Change” przełomowe badanie dotyczące przyszłości lodowców na świecie. Główny autor, Lander Van Tricht z ETH Zurich, wraz z zespołem obliczył, ile lodowców może przetrwać do końca XXI wieku w zależności od scenariuszy ocieplenia klimatu. Wyniki są alarmujące. Przy globalnym wzroście temperatury o 4°C do 2100 roku, na całym świecie przetrwa jedynie około 18 tys. lodowców. Dla porównania, scenariusz ograniczający ocieplenie do 1,5°C przewiduje pozostanie około 100 tys.lodowców. Szczególnie niepokojące są dane dla Alp, gdzie liczba lodowców może zmniejszyć się drastycznie już w ciągu nadchodzących dwóch dekad. Ile lodowców przetrwa w Alpach do 2100 roku? Badacze wykorzystali trzy globalne modele lodowcowe oraz kilka scenariuszy klimatycznych, aby prognozować przyszłość lodowców w Alpach. W 2025 roku w tych górach znajduje się około 3 tys. lodowców. W zależności od scenariusza ocieplenia: przy +1,5°C do 2100 roku przetrwa około 430 lodowców (12%), przy +2,0°C – około 270 lodowców (8%), przy +2,7°C – około 110 lodowców (3%), przy +4,0°C – zaledwie około 20 lodowców (1%). Tak dramatyczna redukcja liczby lodowców oznacza niemal całkowity zanik tych formacji w Alpach. Znane lodowce, takie jak Rhône czy Aletsch, mogą zredukować się do niewielkich fragmentów lub zniknąć całkowicie. Kiedy tempo zaniku lodowców osiągnie apogeum? Naukowcy z ETH Zurich wprowadzili nowy termin – „Peak Glacier Extinction” – oznaczający moment, w którym w ciągu jednego roku zniknie największa liczba lodowców. Zgodnie z badaniem: przy ociepleniu o +1,5°C, apogeum nastąpi około 2041 roku – zniknie wtedy około 2 tys. lodowców; w scenariuszu +4,0°C, szczyt nastąpi około 2055 roku – zniknie aż 4 tys. lodowców. W przypadku Alp szczyt rocznej utraty lodowców może wystąpić jeszcze wcześniej – między 2033 a 2041 rokiem. Tempo zaniku jest tak intensywne, że większość małych lodowców może zniknąć w ciągu najbliższych 10–20 lat. Co oznacza zanik lodowców dla Europy Środkowej, turystyki i gospodarki? Zanik lodowców to nie tylko problem środowiskowy, ale również kulturowy i ekonomiczny. Lodowce są kluczowe dla turystyki w regionach alpejskich, a ich zniknięcie wpłynie bezpośrednio na dochody z tego sektora. Mniejsze lodowce, choć nie wpływają znacząco na poziom mórz, pełnią ważną rolę w lokalnym zaopatrzeniu w wodę oraz przyciągają turystów. W Europie Środkowej, gdzie obecnie znajduje się około 3 tys. lodowców, ich liczba może spaść do zaledwie 110 w scenariuszu +2,7°C – co stanowi jedynie 3% obecnej liczby. Taki ubytek może prowadzić do znaczących zmian w gospodarce regionu i sposobie życia lokalnych społeczności. Jak globalne ocieplenie wpłynie na lodowce na całym świecie? Badanie objęło nie tylko Alpy, ale również inne regiony świata, w tym Kaukaz, Góry Skaliste, Andy, Azję Centralną oraz góry Afryki. Wyniki pokazują, że: w Górach Skalistych: przy +1,5°C przetrwa około 4 400 lodowców (25%), przy +4,0°C – tylko 101; w Andach: przy +1,5°C przetrwa 43% lodowców, przy +4,0°C – tylko 950; w Azji Centralnej: przy +1,5°C przetrwa 43%, przy +4,0°C – około 2 500 lodowców (spadek o 96%). Każdy dodatkowy stopień ocieplenia przyczynia się do utraty tysięcy lodowców. Co więcej, nawet regiony wcześniej uznawane za względnie stabilne – jak Karakorum – są obecnie zagrożone zanikiem lodowców. Badanie zostało przeprowadzone przez naukowców z ETH Zurich, Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research (WSL) oraz Vrije Universiteit Brussel. Współautorem jest profesor Daniel Farinotti z ETH Zurich. Badanie powstało dzięki modelowaniu komputerowemu i wsparciu m.in. Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych oraz NASA. Źródło: ETH Zurich