Czy zima naprawdę wymrozi kleszcze? Ekspertka z Uniwersytetu Gdańskiego rozwiewa wątpliwości
Czy mroźna zima ograniczy ilość kleszczy? Prof. Joanna N. Izdebska wyjaśnia, jak temperatura, wilgotność i ocieplenie klimatu wpływają na liczebność pajęczaków i ryzyko chorób.
Ekspertką, która przybliża tajniki przetrwania pajęczaków, jest prof. dr hab. Joanna N. Izdebska, kierownik Katedry Zoologii Bezkręgowców i Parazytologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Gdańskiego. Na częste pytania dotyczące przetrwania kleszczy zimą odpowiedziała w wywiadzie dla oficjalnego portalu uniwersytetu. Badania nad pasożytami zwierząt w Polsce Wraz ze swoim zespołem, współkierowanym przez prof. Leszka Rolbieckiego, prowadzi ona badania nad parazytofauną zwierząt lądowych i wodnych, koncentrując się ostatnio na gatunkach obcych i inwazyjnych (np. szopie praczu czy szakalu złocistym). Prof. Izdebska jest współodkrywczynią nowych gatunków roztoczy skórnych (np. Demodex procyonis), monitoruje też rozprzestrzenianie się groźnych nicieni Thelazia callipeda i kleszczy łąkowych w aglomeracji trójmiejskiej – bo kleszcze lubią też miasta. Strategie zimowania kleszczy i ich krewniaków Pajęczaki to niezwykle zróżnicowana grupa stawonogów, obejmująca nie tylko kleszcze i pająki, ale też m.in. skorpiony, zaleszczotki czy kosarze. Każda grupa wypracowała własne mechanizmy przetrwania zimy. W polskim klimacie pajęczaki mogą zimować jako jaja, zapłodnione samice lub osobniki dorosłe, wybierając kryjówki w ściółce, glebie, pod korą drzew, w zabudowaniach. Kleszcze dzielą się pod tym względem na endofilne które zimują w ciepłych norach i gniazdach swoich żywicieli, oraz egzofilne, przebywające w otwartym środowisku, jak kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Szczególnym przypadkiem jest kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus), który może zimować bezpośrednio na żywicielach, np. na uszach żubrów, jeleniach czy wilkach, zazwyczaj nie pobierając w tym czasie pokarmu. Postępujące ocieplenie klimatu sprawia, że coraz częściej obserwuje się kleszcze aktywne i żerujące nawet zimą. Pogoda a liczebność kleszczy Panuje powszechne przekonanie, że mroźna zima drastycznie redukuje populację kleszczy. Jednak ich strategia życiowa opiera się na wytwarzaniu ogromnej ilości jaj – samica kleszcza pospolitego może ich złożyć nawet 20 tysięcy. Taka „nadprodukcja” potomstwa ma kompensować straty wynikające z drapieżnictwa czy trudnych warunków. A poza tym może błyskawicznie odbudować populację, nawet przerzedzoną silnymi i długotrwałymi mrozami. Chociaż mróz faktycznie zwiększa śmiertelność i stanowi czynnik selekcyjny, łagodne zimy sprzyjają przeżywalności większości potomstwa. Kluczowa jest także dostępność żywicieli; cieplejsze zimy wydłużają okresy żerowania kleszczy, co przekłada się na ich lepszą kondycję. W kontekście medycznym istotne jest też to, że niskie temperatury zazwyczaj nie zabijają patogenów (wirusów, bakterii) znajdujących się wewnątrz kleszczy. Jednak mniejsza liczba tych pajęczaków po mroźnej zimie realnie ogranicza liczbę wektorów mogących transmitować choroby na ludzi i zwierzęta. Kleszcze nie lubią suszy Kleszcze są wyjątkowo wrażliwe na wysychanie i preferują wilgotne środowiska. Ograniczeniem dla nich może być nie tylko mróz, ale i upał. W typowych dla Polski warunkach wykazują dwa szczyty aktywności – wiosenny i jesienny – przedzielone okresami diapauzy, czyli zahamowania aktywności. Większa wilgotność sprzyja również pająkom i kosarzom, które jako drapieżniki pełnią funkcję naturalnych sprzymierzeńców człowieka, regulując populacje szkodników, np. komarów, których larwy masowo rozwijają się po wiosennych rozlewiskach. Źródło: media.ug.edu.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mniej lodu, a niedźwiedzie polarne coraz... grubsze. Zaskakujące wyniki badań ze Svalbardu
Topniejący lód to dla niedźwiedzi polarnych zapowiedź dramatycznej walki o przetrwanie. Najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą jednak zaskakujące wyniki. Mimo postępujących zmian klimatu tamtejsza populacja jest w coraz lepszej kondycji i wyraźnie przybiera na wadze. Jak to możliwe?
Spis treści: Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Ponieważ przetrwanie niedźwiedzi polarnych bezpośrednio zależy od obecności lodu, zwierzęta te stały się powszechnym symbolem zmian klimatycznych. Topniejąca pokrywa lodowa zmusza je do pokonywania coraz dłuższych dystansów wpław w poszukiwaniu pożywienia lub do spędzania większej ilości czasu na lądzie, gdzie muszą funkcjonować kosztem zgromadzonych zapasów tłuszczu. W efekcie liczne populacje niedźwiedzi polarnych stają dziś w obliczu śmierci głodowej. Brak lodu morskiego uniemożliwia rozwój alg, co prowadzi do pozbawienia pożywienia zooplanktonu, który jest z kolei pokarmem dla ryb. Ten proces uderza w kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego, aż po foki obrączkowane, które stanowią główne źródło pożywienia niedźwiedzi polarnych. Tymczasem najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą zaskakujące wieści. Z publikacji w czasopiśmie „Scientific Reports” wynika, że mimo kurczącego się lodu, kondycja fizyczna tamtejszych niedźwiedzi polarnych uległa poprawie. Zwierzęta stały się… wyraźnie grubsze. Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Populacja niedźwiedzi polarnych z Morza Barentsa jest monitorowana każdej wiosny nieprzerwanie od 1987 roku. Posiadanie tak obszernych danych stanowi dla badaczy nieocenione źródło informacji. Zaobserwowano, że liczebność niedźwiedzi pozostaje na stałym poziomie, mimo że tempo zanikania lodu morskiego jest w tym regionie dwukrotnie wyższe niż w pozostałych częściach Arktyki. W celu wyjaśnienia tej zagadki naukowcy przeanalizowali wymiary ciała oraz obwód klatki piersiowej 770 dorosłych niedźwiedzi polarnych z lat 1992–2019. Kondycja ciała, rozumiana jako ilość zmagazynowanego tłuszczu, służy tu jako barometr zdrowia całej populacji – im chudsze zwierzęta, tym poważniejsze zagrożenie dla ich przyszłości. Badania prowadzone w innych regionach Arktyki sugerowały, że regresja lodu morskiego doprowadzi do spadku masy ciała niedźwiedzi. – Obserwując sytuację na Svalbardzie, widzę na własne oczy, jak gwałtownie ubywa lodu – wyjaśnia dr Jon Aars. – Spodziewaliśmy się, że ten proces negatywnie odbije się na kondycji fizycznej zwierząt. Tymczasem wyniki analiz okazały się odwrotne do założeń. Po okresie pogorszenia stanu zdrowia niedźwiedzi pod koniec lat 90., po roku 2000 nastąpiła poprawa parametrów fizycznych – i to w czasie najbardziej drastycznych zmian klimatycznych. Jak zauważa dr Jon Aars, fakt, że populacja tak skutecznie zaadaptowała się do niespotykanego nigdzie indziej tempa zmian, jest sygnałem bardzo optymistycznym. Nie oznacza to jednak, że niedźwiedzie polarne są odporne na skutki globalnego ocieplenia. Zmiany w środowisku zmusiły je do częstszego przebywania na lądzie oraz do sięgania po znacznie mniej kaloryczne źródła pożywienia, m.in. jaja ptaków morskich. Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Jednym z możliwych wyjaśnień jest fakt, że niedźwiedzie polarne ze Svalbardu częściej niż inne populacje polują na lądzie. Choć zazwyczaj energetyczny koszt takich łowów przewyższa zdobyte kalorie, tamtejsze niedźwiedzie spożywają dziś więcej zwierząt lądowych niż w przeszłości. – Mają alternatywy, których w innych regionach często brakuje – tłumaczy dr Jon Aars. Przykładem są renifery, których populacja gwałtownie wzrosła po ograniczeniu polowań prowadzonych przez ludzi. Dzięki temu stały się one dostępnym źródłem pożywienia w okresie letnim, czyli w czasie postu większości niedźwiedzi polarnych. Kolejna hipoteza zakłada, że deficyt lodu zmusza foki obrączkowane do gromadzenia się w gęstszych skupiskach wokół pozostałych fragmentów kry. Taka koncentracja sprawia, że stają się one łatwiejszym celem dla polujących niedźwiedzi. Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Niestety, sytuacja nie jest tak optymistyczna, jak mogłoby się wydawać. Dr Alice Godden z Uniwersytetu Wschodniej Anglii uważa, że wyniki badań stanowią jedynie „wątły promyk nadziei”, zwracając uwagę na niekorzystne prognozy długoterminowe. Jej zdaniem o przetrwaniu niedźwiedzi zadecyduje przede wszystkim dostępność pożywienia, uzależniona od tempa wzrostu temperatur wywołanego emisjami dwurlenku węgla. Autorzy badania ostrzegają, że w pewnym momencie arktyczny ekosystem może przekroczyć punkt krytyczny, co doprowadzi do gwałtownych i nieodwracalnych zmian. – Przyszłość niedźwiedzi polarnych na Svalbardzie będzie znacznie trudniejsza – podkreśla dr Jon Aars. Rezultaty badań były szczególnie zaskakujące, ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że szansa na przetrwanie innych populacji – zwłaszcza w zachodniej części Zatoki Hudsona i na południu Morza Beauforta w kanadyjskiej Arktyce – drastycznie spada wraz z zanikiem lodu. Eksperci zaznaczają jednak, że bezpośrednie porównywanie populacji radzących sobie słabo z tymi, które chwilowo prosperują lepiej, nie jest miarodajne. – Każda subpopulacja niedźwiedzi polarnych jest inna – zauważa dr Alice Godden. –Wszystko należy analizować w kontekście lokalnego siedliska. Ostatnie odkrycia dr Alice Godden sugerują, że u podstaw adaptacji niedźwiedzi z południowej Grenlandii mogą leżeć mechanizmy genetyczne. – Zidentyfikowaliśmy zmiany w ekspresji genów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową, odporność na wysokie temperatury oraz procesy starzenia – wyjaśnia. Dr Alice Godden stawia hipotezę, że to właśnie modyfikacje w DNA niedźwiedzi ze Svalbardu mogą częściowo stać za ich sukcesem. Choć obecnie sytuacja wygląda dobrze, dr Jon Aars przypomina, że niedźwiedzie polarne nie są w stanie przetrwać bez lodu. Gatunek ten nie występuje w regionach pozbawionych lodu przez większą część roku, co oznacza, że dalsze ocieplenie klimatu pozostaje dla niego egzystencjalnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic
Ekstremalnie niskie temperatury w Polsce: czy to anomalia klimatyczna?
Choć zewsząd słyszymy o globalnym ociepleniu, Polska od kilku dni zamarza na kość pod wpływem mas powietrza napływających z Arktyki. Czy sroga zima, której doświadczamy w 2026 roku to jedynie pogodowy kaprys, czy może już poważny skutek zmian klimatycznych na Ziemi?
Spis treści: Wir polarny i prąd strumieniowy Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Zimy stulecia Paradoks globalnego ocieplenia Co dalej z prawdziwą zimą? Pod koniec stycznia 2026 roku Polskę nawiedziła prawdziwie mroźna zima. Termometry w Suwałkach wskazały wartości, o których zdążyliśmy już niemal zapomnieć – lokalnie poniżej -25°C. Gdzie indziej było tylko trochę cieplej. Dla dzieci i młodzieży są to niezwykłe, szokujące, a czasem bajkowe warunki pogodowe – takie, o jakich dotąd słyszało się od dziadków lub czytało w książkach napisanych dekady temu. Ostatnie dziesięciolecia faktycznie przyzwyczaiły nas do szarych, bezśnieżnych zim, zdominowanych przez atlantyckie niże i pluchę. Bezśnieżne święta Bożego Narodzenia stały się normą. Po śnieg, o ile interesują nas sporty zimowe, wybieramy się w góry, i to niekoniecznie polskie. Nawet gdy śnieg przez kilka dni u nas popada, temperatury rzadko spadają dużo poniżej zera. Obecny atak mrozu budzi zatem szereg pytań. Czy to mieści się w statystycznej normie? Czy to oznaka głębszych zmian klimatu, i przede wszystkim: skąd to zimno się bierze? Wir polarny i prąd strumieniowy Przyczyna obecnych warunków pogodowych jest znana. Odpowiada za nie zjawisko wiru polarnego. To rozległy niż baryczny, czyli układ niskiego ciśnienia, krążący niczym cyklon nad Arktyką. Dodajmy, że występuje sezonowo, z największym nasileniem podczas nocy polarnej, a zatem na półkuli północnej właśnie zimą. Wir polarny krąży również nad Antarktydą, przy czym ten antarktyczny jest mroźniejszy, silniejszy, ale i bardziej stabilny niż nasz, arktyczny. Gdy taki układ baryczny jest stabilny, krążące w nim mroźne powietrze (w przypadku wiru arktycznego o temperaturach z zakresu od -65 do -85°C!) pozostaje uwięzione w wirze i utrzymuje się tylko na dalekiej północy. Jednak nie zawsze tak jest. Wir polarny normalnie trzyma w ryzach prąd strumieniowy, który możemy sobie wyobrazić jako wydzielony, silny strumień powietrza, przepływający w atmosferze na wysokości około 10 km nad nami. Polarny prąd strumieniowy porusza się z ogromną prędkością z zachodu na wschód, oddzielając mroźne powietrze z północy od ciepłego z południa. Jaki jest jego wpływ na wir polarny? Dość prosty: silny strumień oznacza stabilny wir. Gdy prąd strumieniowy pędzi szybko i prosto, działa jak mocna obręcz, która więzi zimne powietrze nad biegunem. Wtedy w Polsce zima jest względnie łagodna. Jednak gdy polarny prąd strumieniowy słabnie i zaczyna meandrować, w „obręczy” pojawiają się zafalowania, a zimne powietrze z wiru polarnego wdziera się tymi wygięciami dalej na południe – na przykład prosto nad Polskę. W drugiej połowie stycznia 2026 r. doszło do gwałtownego osłabienia wiru polarnego (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował o tym 23 stycznia). Powodem było prawdopodobnie zjawisko silnego ocieplenia stratosferycznego – szybkiego wzrostu temperatury stratosfery nad biegunem północnym, który doprowadził do miejscowego rozpadu wiru polarnego na mniejsze, mroźne fragmenty. W rezultacie meandrujący prąd strumieniowy pozwolił tym lodowatym masom powietrza znad Syberii i Arktyki rozlać się nad Europę Środkową. Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Choć dla współczesnego młodego Polaka -20°C to ekstremum, obecna sytuacja – szczególnie gdy oceniamy ją w dłuższych skalach czasu – jeszcze nie zbliżyła się do tak zwanych zim stulecia z lat 1928/29, 1962/63 i 1978/79. Wtedy temperatury spadające poniżej -30°C w różnych częściach kraju utrzymywały się tygodniami. Historyczne dane meteorologiczne z ostatnich dekad i stuleci są pod tym względem niezwykle cenne. Polska ma się tu czym chwalić: krakowscy uczeni prowadzą jedną z najstarszych nieprzerwanych serii pomiarów meteorologicznych w Europie Środkowej, z danymi sięgającymi końca XVIII wieku. Uniwersytet Jagielloński należy do nielicznych ośrodków naukowych, które szczycą się tak długą tradycją pomiarów i badań klimatu. Pomiary temperatury powietrza w Warszawie mają udokumentowaną historię od 1779 roku, co czyni je też jednymi z najdłuższych. Analiza historycznych pomiarów rzuca nowe światło na obecne mrozy. Choć styczeń zaskakuje chłodem, dane długoterminowe są nieubłagane: klimat się ociepla. W ciągu ostatnich trzech dekad (1989–2018) wystąpiło aż 54% wszystkich najcieplejszych miesięcy od połowy XIX wieku. W samym XXI wieku (analizując pomiary do 2018 r.) odnotowano 50 ekstremalnie ciepłych miesięcy i zaledwie trzy ekstremalnie chłodne (październik 2003, grudzień 2010 i marzec 2013). Dla porównania, w drugiej połowie XIX wieku sytuacja była odwrotna. W ciągu 53 lat odnotowano jedynie 11 miesięcy rekordowo ciepłych, przy aż 60 miesiącach zaliczanych do najchłodniejszych w historii. Zimy stulecia Co jeszcze wynika z pomiarów? Jedne z najniższych temperatur, nieco poniżej -40°C, zanotowano w lutym 1929 roku, w województwach podkarpackim, małopolskim i śląskim. Niewiele „cieplej” bywało, zwykle tylko lokalnie, w roku 1888, 1940 czy 1963. Ekstremalnie niskie temperatury notowano również na przełomie lat 1978/79 (ówczesna zima stulecia była czasem paraliżu kraju przez opady, zaspy i mróz) i w styczniu 1987 roku. Z powyższego zestawienia można wywnioskować, że tych „zim stulecia” na stulecie przypada kilka, i nie jest to dalekie od prawdy. Zgodnie z definicją termin ten odnosi się do najsurowszej zimy w danym stuleciu. W języku potocznym zimą stulecia określamy jednak każdą zimę o skrajnie ekstremalnym przebiegu. Jej cechami charakterystycznymi są: silnie ujemne, odbiegające od norm wieloletnich temperatury, anomalie w zakresie nasilenia i trwania opadów, w tym śnieżyc, skala zjawiska: odbiegająca od statystycznych norm pogoda musi nie tylko obejmować dużą część kraju, ale i utrzymywać się dłużej niż typowe zimowe ochłodzenie. Biorąc pod uwagę, że po gwałtownym ochłodzeniu z przełomu stycznia i lutego temperatury już po kilku dniach zaczęły powoli wzrastać, obecne zjawisko jest tylko drobną anomalią w stosunku do średnich temperatur z ostatnich 20 lat, i nadal mieści się w granicach naturalnej zmienności klimatu Polski. Która, co warto dodać, leży w strefie mieszania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat Polski nie bez powodu określa się jako umiarkowany ciepły przejściowy. „Przejściowość” jest tu kluczowym słowem – oznacza, że nad naszym krajem zwykle ścierają się dwie potężne masy powietrza, co czyni polską pogodę jedną z najbardziej nieprzewidywalnych w Europie. Paradoks globalnego ocieplenia Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, takie gwałtowne ataki zimy są powiązane z postępującym ociepleniem Arktyki. Zjawisko znane jako arktyczne wzmocnienie powoduje, że różnica temperatur między obszarami okołobiegunowymi a równikowymi maleje. Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż reszta planety. Głównym tego powodem jest zanikanie jej białego lodu morskiego, który, zamiast odbijać promienie słoneczne, odsłania ciemną powierzchnię oceanu, efektywnie pochłaniającą ciepło. Ten wzrost temperatury na północy zaburza prąd strumieniowy, co prowadzi do częstszych ataków arktycznego powietrza w szerokościach geograficznych Polski. Za sprawą arktycznego wzmocnienia różnice temperatur na Ziemi zmniejszają się, co sprawia też, że prąd strumieniowy bardziej meandruje (faluje). Im większe są jego fale, tym więcej energii ma szansę dotrzeć wyżej, aż do stratosfery, zwiększając szansę na wystąpienie wspomnianego wyżej zjawiska ocieplenia stratosferycznego. Co dalej z prawdziwą zimą? Czy przed nami wielki powrót prawdziwych zim? Nie świadczy o tym obecne, jak na razie chwilowe ochłodzenie. Należy zachować sceptycyzm: trendy długoterminowe wskazują na dalszy wzrost średnich globalnych temperatur. Zima z przełomu stycznia i lutego 2026 jest raczej niespodziewanym przypomnieniem o zmienności pogody i położeniu Polski na styku różnych wpływów kształtujących klimat, a nie zapowiedzią powrotu do stanu sprzed dekad czy nawet, jak niektórzy chcieliby, nowej epoki lodowej. Podsumowując, kluczem do zrozumienia anomalnych mrozów w dobie ocieplenia klimatycznego jest dynamika prądu strumieniowego. Jak wskazuje fizyk atmosfery prof. Krzysztof Markowicz, globalne ocieplenie osłabia stabilność niektórych procesów sterujących pogodą. Wynika to ze zmniejszającej się różnicy temperatur między szybko nagrzewającą się Arktyką a rejonami równikowymi. Gdy ten gradient termiczny maleje, prąd strumieniowy traci pęd i zamiast płynąć równo, zaczyna meandrować. W praktyce oznacza to gwałtowne, często naprzemienne wtargnięcia na różne szerokości geograficzne skrajnie różnych mas powietrza: po okresach ciepła następuje nagłe otwarcie „wrót Arktyki”, kierujące mroźne powietrze dalej niż zwykle na południe, w tym nad obszar Polski. I to raczej ta niestabilność, a nie stałe ochłodzenie, ma szansę stać się nową normą naszych zim. Źródła: Markowicz K., Efekt człowieka. Najlepiej byłoby mieć dwie Ziemie, by udowodnić kryzys, Julita Żylińska (red.), 2021 Francis, J. A., & Vavrus, S. J., Evidence linking Arctic amplification to extreme weather in mid-latitudes, Environmental Research Letters, 2012 IMGW-PIB, Współczesne problemy klimatu Polski, pod redakcją Longiny Chojnackiej-Ożga i Haliny Lorenc, 2019
Alpy mogą stracić niemal wszystkie lodowce do końca stulecia. Naukowcy biją na alarm
Nowe badanie ETH Zurich ujawnia niepokojące prognozy: przy ociepleniu o 4°C w Alpach może pozostać jedynie 20 lodowców do końca wieku. Apogeum rocznej utraty może nastąpić już w latach 2033–2041.
Międzynarodowy zespół naukowców, kierowany przez badaczy z ETH Zurich, opublikował 15 grudnia 2025 roku w czasopiśmie „Nature Climate Change” przełomowe badanie dotyczące przyszłości lodowców na świecie. Główny autor, Lander Van Tricht z ETH Zurich, wraz z zespołem obliczył, ile lodowców może przetrwać do końca XXI wieku w zależności od scenariuszy ocieplenia klimatu. Wyniki są alarmujące. Przy globalnym wzroście temperatury o 4°C do 2100 roku, na całym świecie przetrwa jedynie około 18 tys. lodowców. Dla porównania, scenariusz ograniczający ocieplenie do 1,5°C przewiduje pozostanie około 100 tys.lodowców. Szczególnie niepokojące są dane dla Alp, gdzie liczba lodowców może zmniejszyć się drastycznie już w ciągu nadchodzących dwóch dekad. Ile lodowców przetrwa w Alpach do 2100 roku? Badacze wykorzystali trzy globalne modele lodowcowe oraz kilka scenariuszy klimatycznych, aby prognozować przyszłość lodowców w Alpach. W 2025 roku w tych górach znajduje się około 3 tys. lodowców. W zależności od scenariusza ocieplenia: przy +1,5°C do 2100 roku przetrwa około 430 lodowców (12%), przy +2,0°C – około 270 lodowców (8%), przy +2,7°C – około 110 lodowców (3%), przy +4,0°C – zaledwie około 20 lodowców (1%). Tak dramatyczna redukcja liczby lodowców oznacza niemal całkowity zanik tych formacji w Alpach. Znane lodowce, takie jak Rhône czy Aletsch, mogą zredukować się do niewielkich fragmentów lub zniknąć całkowicie. Kiedy tempo zaniku lodowców osiągnie apogeum? Naukowcy z ETH Zurich wprowadzili nowy termin – „Peak Glacier Extinction” – oznaczający moment, w którym w ciągu jednego roku zniknie największa liczba lodowców. Zgodnie z badaniem: przy ociepleniu o +1,5°C, apogeum nastąpi około 2041 roku – zniknie wtedy około 2 tys. lodowców; w scenariuszu +4,0°C, szczyt nastąpi około 2055 roku – zniknie aż 4 tys. lodowców. W przypadku Alp szczyt rocznej utraty lodowców może wystąpić jeszcze wcześniej – między 2033 a 2041 rokiem. Tempo zaniku jest tak intensywne, że większość małych lodowców może zniknąć w ciągu najbliższych 10–20 lat. Co oznacza zanik lodowców dla Europy Środkowej, turystyki i gospodarki? Zanik lodowców to nie tylko problem środowiskowy, ale również kulturowy i ekonomiczny. Lodowce są kluczowe dla turystyki w regionach alpejskich, a ich zniknięcie wpłynie bezpośrednio na dochody z tego sektora. Mniejsze lodowce, choć nie wpływają znacząco na poziom mórz, pełnią ważną rolę w lokalnym zaopatrzeniu w wodę oraz przyciągają turystów. W Europie Środkowej, gdzie obecnie znajduje się około 3 tys. lodowców, ich liczba może spaść do zaledwie 110 w scenariuszu +2,7°C – co stanowi jedynie 3% obecnej liczby. Taki ubytek może prowadzić do znaczących zmian w gospodarce regionu i sposobie życia lokalnych społeczności. Jak globalne ocieplenie wpłynie na lodowce na całym świecie? Badanie objęło nie tylko Alpy, ale również inne regiony świata, w tym Kaukaz, Góry Skaliste, Andy, Azję Centralną oraz góry Afryki. Wyniki pokazują, że: w Górach Skalistych: przy +1,5°C przetrwa około 4 400 lodowców (25%), przy +4,0°C – tylko 101; w Andach: przy +1,5°C przetrwa 43% lodowców, przy +4,0°C – tylko 950; w Azji Centralnej: przy +1,5°C przetrwa 43%, przy +4,0°C – około 2 500 lodowców (spadek o 96%). Każdy dodatkowy stopień ocieplenia przyczynia się do utraty tysięcy lodowców. Co więcej, nawet regiony wcześniej uznawane za względnie stabilne – jak Karakorum – są obecnie zagrożone zanikiem lodowców. Badanie zostało przeprowadzone przez naukowców z ETH Zurich, Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research (WSL) oraz Vrije Universiteit Brussel. Współautorem jest profesor Daniel Farinotti z ETH Zurich. Badanie powstało dzięki modelowaniu komputerowemu i wsparciu m.in. Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych oraz NASA. Źródło: ETH Zurich
Niepokojące wyniki badań: interwencja klimatyczna nie ocali kawy, wina i czekolady
Nowe badanie wykazało, że zaawansowane strategie walki ze zmianami klimatu, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie wystarczą, by uratować uprawy winorośli, kawy i kakao w obliczu globalnego ocieplenia.
Stratospheric Aerosol Injection (SAI) to metoda geoinżynierii , która zakłada wprowadzenie do stratosfery odbijających światło słoneczne cząsteczek, mających na celu ochłodzenie powierzchni Ziemi. Mechanizm ten inspirowany jest naturalnymi procesami, takimi jak erupcje wulkaniczne, które poprzez emisję związków siarki do atmosfery wywołują okresowe spadki temperatur. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Environmental Research Letters”, naukowcy przeanalizowali, czy SAI może złagodzić skutki zmian klimatu w najważniejszych regionach uprawy winorośli, kawy i kakao – w Europie Zachodniej, Ameryce Południowej i Afryce Zachodniej. Eksperci skupili się na latach 2036–2045, używając symulacji klimatycznych w 18 kluczowych lokalizacjach. Dramatyczna przyszłość luksusowych upraw: tylko 6 z 18 regionów z poprawą Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 18 badanych regionów, tylko 6 wykazało stabilną poprawę warunków uprawy przy zastosowaniu scenariusza SAI, w porównaniu do sytuacji bez tej interwencji klimatycznej. Oznacza to, że dwie trzecie obszarów, które obecnie dostarczają kluczowe produkty luksusowe – wino, kawę i czekoladę – może nie być w stanie utrzymać produkcji nawet przy zastosowaniu zaawansowanych technologii geoinżynieryjnych. Choć SAI skutecznie obniżyło temperatury, nie zagwarantowało to optymalnych warunków dla wzrostu roślin. Winorośl, kawa i kakao są wyjątkowo wrażliwe na zmiany temperatur i wilgotności, co przekłada się na jakość i ilość plonów. Dlaczego interwencja klimatyczna zawiodła? Kluczowa rola opadów i wilgotności Pomimo obniżenia temperatur, zmienność opadów i wilgotności skutecznie osłabiła potencjalne korzyści płynące z SAI. Autorzy badania zauważyli, że niestabilność klimatyczna – głównie w postaci nieprzewidywalnych opadów deszczu i zmian wilgotności – wpłynęła negatywnie na uprawy. Dr Ariel Morrison, współautorka badania, podkreśliła, że samo obniżenie temperatury nie wystarcza. – Na przykład gatunki kakao są bardziej odporne na wysokie temperatury niż kawa i winogrona, ale są też szczególnie narażone na szkodniki i choroby wywoływane przez połączenie wysokiej temperatury, opadów i wilgotności – zaznaczyła. Dodała również, że naturalna zmienność klimatyczna powoduje szeroki zakres wyników, nawet przy tym samym scenariuszu SAI, co zwiększa niepewność zbiorów. Głos ekspertów: SAI to za mało, potrzebne są lokalne strategie i współpraca Naukowcy są zgodni, że SAI może przynieść jedynie tymczasową poprawę w niektórych regionach. Nie stanowi jednak trwałego rozwiązania problemu zagrożonych upraw luksusowych. Zespół badawczy apeluje o podjęcie zdecydowanych działań adaptacyjnych, które będą dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych. Potrzebne są również inwestycje w odporną na zmiany klimatu produkcję rolną oraz szeroko zakrojona współpraca międzynarodowa. Zdaniem dr Morrison, tylko skoordynowane wysiłki – od poziomu lokalnego po globalny – mogą ochronić plantatorów i konsumentów przed konsekwencjami niestabilnych zbiorów. Przykładem mogą być badania nad nowymi gatunkami kawy, takimi jak liberica. Z kolei w przypadku uprawy winorośli możemy korzystać z wiedzy starożytnych Rzymian. Co dalej z winem, kawą i kakao? Konieczność globalnego działania W obliczu rosnącego ryzyka związanego z uprawą winorośli, kawy i kakao, badacze wzywają do przemyślenia globalnych strategii przeciwdziałania zmianom klimatu. Eksperymentalne metody, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie są obecnie wystarczające, by zapewnić bezpieczeństwo rolnictwa na całym świecie. Poza tym nadal niewiele wiadomo na temat rzeczywistego wpływu geoinżynierii na dużą skalę. Za to wielu naukowców zwraca uwagę na potencjalnie niebezpieczne skutki uboczne. Wskutek zmian klimatu zagrożone są nie tylko luksusowe napoje i słodycze, ale także źródła utrzymania dla milionów rolników na wielu kontynentach. Jeśli odpowiednie kroki nie zostaną podjęte teraz, przyszłość wielu kluczowych sektorów rolnictwa może stanąć pod znakiem zapytania. Źródło: Environmental Research Letters
Najnowszy raport o stanie oceanów nie pozostawia złudzeń. Jesteśmy w trakcie potrójnego kryzysu planetarnego
Żaden obszar globalnego oceanu nie pozostaje nietknięty przez zmiany klimatu, utratę bioróżnorodności i zanieczyszczenie. Trzy wymienione problemy określane są przez ONZ jako potrójny kryzys planetarny. Wszystkie baseny oceaniczne są obecnie dotknięte szybkim ociepleniem, zakwaszaniem i wzrostem poziomu morza, a także zanieczyszczeniem plastikiem pochodzącym z każdego kontynentu.
Spis treści: Rekordy temperatur Śmierć koralowców Problemy nadmorskich miejscowości Wpływ na światową gospodarkę Na przełomie września i października tego roku serwis Copernicus Marine opublikował 9. Raport o Stanie Oceanów. Tym, co od razu rzuca się w oczy w trakcie czytania dokumentu jest dobitne pokazanie, że żyjemy w systemie naczyń połączonych. Istnieje silny i niezaprzeczalny związek między trwającymi zmianami w oceanach a zmianami w ekosystemach morskich, społeczeństwie, a nawet gospodarce. W dodatku ta korelacja nie pozostawia złudzeń co do kierunku, w jakim zmierzamy. Zanieczyszczenia, wzrost temperatury, topniejące lodowce i inicjowane przez nadmierne parowanie katastrofalne deszcze. Monitorowanie tych gwałtownych zmian to już dawno za mało. Rekordy temperatur Z raportu wynika, że wszystkie baseny oceaniczne są obecnie dotknięte szybkim ociepleniem, postępującym zakwaszaniem i zanieczyszczeniem plastikiem pochodzącym z każdego kontynentu. Należy też pamiętać o wzroście poziomu mórz, co bezpośrednio zagraża obszarom przybrzeżnym. Najszybciej, bo aż o 0,41 stopnia Celsjusza na dekadę ociepla się Morze Śródziemne. Trwający nieustannie od 1984 roku satelitarny monitoring oceanów pokazał, że choć tempo ich ogrzewania się pozornie nie wydaje się drastyczne – mówimy o wzroście temperatury o około 1 stopień w całym okresie badań – jednak mimo wszystko nie mamy powodów do zadowolenia. W ubiegłym, 2024 roku, globalne temperatury oceanów osiągnęły 21°C. W dodatku fale upałów morskich nasilają się i coraz częściej występują również przy dnie morskim. W 2023 roku rekordowa fala upałów nawiedziła tropikalne rejony Atlantyku, obejmując ponad 99% regionu i utrzymując się w niektórych obszarach przez ponad 300 dni. Zjawisko to było spowodowane m.in. przez wyjątkowo słabe wiatry, które ograniczyły mieszanie wody i pozwoliły na szybkie nagrzewanie warstwy powierzchniowej oceanu, wzmocnione przez zwiększone promieniowanie słoneczne i warunki klimatyczne (m.in. anomalie w układach ciśnienia). Śmierć koralowców W wyniku tego w 2023 r. Atlantyk pochłonął znacznie mniej CO₂, niż przewidywano na podstawie wcześniejszych lat. Szacuje się, że brakująca absorpcja to niemal 1 miliard ton CO₂ – co odpowiada około połowie emisji CO₂ UE w tym okresie. Innymi słowy: w warunkach podwyższonej temperatury zdolność oceanu do działania jako „magazyn CO₂” osłabła znacząco. Ekstremalne temperatury wód przyczyniły się również do nasilenia zjawiska bielenia koralowców, szczególnie w regionach przybrzeżnych i rafach morskich. 2023–2025 jest okresem globalnego masowego bielenia raf – największego w zapisach. Długotrwały stres termiczny osłabia koralowce, których zdolność regeneracji po kolejnych epizodach bielenia maleje. Szybkie ocieplanie i zakwaszanie wód, szkodzi bioróżnorodności mórz, dotykając około jednej trzeciej krytycznie zagrożonych koralowców. Spośród krajów emitujących ponad 10 000 ton odpadów z tworzyw sztucznych, trzy czwarte znajduje się w pobliżu raf koralowych, dodatkowo obciążając te delikatne ekosystemy. Wzmagają się też gwałtowne zjawiska atmosferyczne, jak huragany. Np. huragan Tammy utrzymał się w tamtym okresie znacznie dłużej niż przewidywano, był też bardziej intensywny. Problemy nadmorskich miejscowości Oczywiście przyspiesza też wzrost poziomu mórz. W latach 1990–2010 zanotowano aż 30-procentowe przyspieszenie tego zjawiska! Mieszkańcy przybrzeżnych miast jak Miami, Nassau czy San Juan muszą liczyć się z nasilającym się zalewaniem tych obszarów przez wody morskie. Woda wdziera się do systemów kanalizacyjnych i zalewa miasta od wewnątrz. Na wyspach Kiribati, Tuvalu, Malediwach i Fidżi poziom morza podnosi się o 4–6 mm rocznie, a w niektórych latach nawet szybciej. Poza utratą plaż szczególnym problemem jest zasolenie wód gruntowych, erozja i konieczność relokacji ludności. Od problemów nie jest też wolna Arktyka i subarktyczny Atlantyk. Wzrost temperatur i topnienie lodowców Grenlandii dostarczają rocznie do oceanów ponad 280 miliardów ton lodu, co podnosi globalny poziom morza o ok. 0,8 mm/rok. Trwająca właśnie na Alasce powódź jest związana z resztkami tajfunu Halong, lecz naukowcy wskazują również na topnienie wiecznej zmarzliny, osiadanie gruntu i właśnie podnoszenie się poziomu morza. Wpływ na światową gospodarkę Skutki wskazanych zmian i idących za nimi katastrofalnych zjawisk atmosferycznych są odczuwalne nie tylko w oceanach, ale również w ludzkiej działalności. Przede wszystkim wraz z ocieplaniem się oceanów granice prowincji biogeograficznych – obszarów o podobnych cechach ekosystemów – przesuwają się. Zmienia to rozmieszczenie mikronektonu i planktonu, drobnych organizmów stanowiących podstawę łańcuchów pokarmowych, od których zależą m.in. kluczowe dla gospodarki tuńczyki. Za to w Morzu Śródziemnym zmienione warunki sprzyjają rozprzestrzenianiu się inwazyjnych gatunków, takich jak błękitny krab atlantycki czy ognica, które zakłócają rybołówstwo, szkodzą akwakulturze i zagrażają turystyce oraz zdrowiu publicznemu. W samym 2024 roku ekstremalne upały dotknęły wody, w których znajduje się 17% europejskich farm skorupiaków, a także krajów, gdzie 40–80% zatrudnienia zależy od turystyki przybrzeżnej. Co gorsza, raz wprawione w ruch mechanizmy oceaniczne nie dadzą się tak łatwo zastopować. I nawet gdyby cały świat zgodnie podejął działania, na poprawę będziemy musieli czekać przez wiele dekad. Źródło: Copernicus Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To koniec Kaplicy Lodowej w Alpach. Popularna atrakcja runęła po wiekach istnienia
To koniec jednej z największych atrakcji niemieckiej części Alp Berchtesgadeńskich. Wraz z zawaleniem się Kaplicy Lodowej nasi sąsiedzi tracą jeden z najważniejszych magnesów turystycznych regionu. Dyrekcja Parku Narodowego nie kryje przygnębienia, alarmując o potencjalnych zagrożeniach.
Kaplica Lodowa (z niem. Eiskapelle) to naturalna jaskinia lodowa, znajdująca się u stóp lodowca Blaueis w Alpach Berchtesgadeńskich. Ta najniżej położona jaskinia lodowcowa w Alpach (ok. 930 m n.p.m.) znana jest niemieckim przyrodnikom od wieków. Już w 1797 roku słynny przyrodnik Alexander von Humboldt odwiedził Eiskapelle i opisał ją w swoich notatkach. Od tamtej pory jaskinia stanowiła popularną atrakcję turystyczną, która co roku przyciągała tysiące odwiedzających. Jak powstaje Kaplica Lodowa? Kaplica lodowa była dostępna dla turystów jedynie latem. To wtedy woda z topniejącego lodowca Blaueis spływała stronnym żlebem, drążąc lodowe tunele i jaskinie. Najbardziej spektakularną z nich była Eiskapelle. W ten sposób przez setki lat natura tworzyła zapierające dech w piersiach pomieszczenie. Zimą, ukryte pod masami śniegu i lodu, pozostawało niedostępne, by latem znów móc zachwycać i przyciągać ciekawych turystów. Co ciekawe, Kaplica Lodowa nie miała stałych wymiarów. Każdego roku woda drążyła tunele o nieregularnych kształtach. Jaskinia osiągała czasem nawet 12 metrów wysokości, podczas gdy po zimach mniej obfitych w śnieg mogła mierzyć niespełna 8 metrów. Przez kilkumetrowe wejście w letnich miesiącach wpadało światło słoneczne, które wewnątrz rozpraszało się po całym pomieszczeniu. Efekt ten przypominał blask przenikający przez kościelne witraże – stąd nazwa „kaplica”. Koniec Kaplicy Lodowej Już od końca 2019 roku władze Parku Narodowego Berchtesgaden alarmowały o stopniowym topnieniu stropu jaskini. Szacowano, że od tego czasu ubyło ponad pół miliona metrów sześciennych lodu. W rezultacie proces topnienia doprowadził do całkowitego zawalenia się Kaplicy Lodowej w 2025 roku.– To przygnębiające i szokujące zarazem, że Eiskapelle teraz po prostu zniknęła – mówił o sprawie dyrektor parku narodowego Roland Baier. Wraz z utratą tego cennego pomnika przyrody należy zwrócić uwagę na kolejne zagrożenia wynikające z topnienia lodu. Ocieplenie klimatu doprowadziło do naruszenia całej pokrywy lodowej w okolicznym masywie górskim. Władze parku alarmują, że na całym obszarze istnieje bezpośrednie ryzyko spadających odłamków skalnych. Turyści powinni unikać tras wspinaczkowych na wschodniej ścianie masywu Watzmanna. Niezastosowanie się do tych ostrzeżeń może stanowić zagrożenie życia dla alpinistów narażonych na zmienne i niebezpieczne warunki górskie. Co dalej z jaskinią? W tym momencie zagłębianie się w pozostałości po jaskini jest surowo zabronione – każde wejście do Eiskapelle wiąże się z ryzykiem zawalenia resztek lodowego stropu. Czy jednak kiedykolwiek będzie możliwe ponowne podziwianie Lodowej Kaplicy? Dziennik internetowy „Polski Obserwator Niemcy” przytacza wypowiedź Andreasa Wolfa z Niemieckiego Związku Badaczy Jaskiń i Krasu. Według badacza, w przyszłości u wylotu żlebu znów będą gromadzić się masy śniegu, z których może wykształcić się nowy system jaskiniowy. Na ile będzie on porównywalny z dawną Kaplicą Lodową, pokaże dopiero czas. Zawalenie jaskini to kolejne udokumentowane zjawisko będące konsekwencją postępującego i niszczycielskiego ocieplenia klimatycznego. Źródła: Polski Obserwator Niemcy, Nationalpark Berchtesgaden Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Lato 2025 było najgorętszym w historii Hiszpanii. Naukowcy ostrzegają, że będzie tylko gorzej
Hiszpańskie agencje meteorologiczne donoszą, że właśnie mija najgorętsze lato w historii tego kraju. 2025 rok przyniósł najwyższą średnią temperaturę w historii pomiarów, a tendencja nie jest optymistyczna. Specjaliści ostrzegają, że to dopiero początek.
AEMET – hiszpańska agencja meteorologiczna – ogłosiła we wtorek, że lato 2025 było najcieplejszym w historii pomiarów w tym kraju. Udało się nawet pobić rozgrzewający krew w żyłach rekord z roku 2022. Jeśli tendencja się utrzyma, krajowi grozi spustoszenie. Najgorętszy rok w historii pomiarów Średnia temperatura tego lata w Hiszpanii ustabilizowała się na poziomie 24,2°C, nieznacznie przebijając wynik z 2022 roku – wtedy wyniosła 24,1°C. Wygląda to na nieznaczny wzrost, ale gdy spojrzymy szerzej, sytuacja stanie się alarmująca. Warto wspomnieć, że dziewięć z dziesięciu najgorętszych lat w historii Hiszpanii (odkąd prowadzone są pomiary) przypadło na… XXI wiek. – Naprawdę zmierzamy w kierunku znacznie cieplejszych lat – powiedział na konferencji prasowej Ruben del Campo, rzecznik AEMET. Hiszpania w ogniu Szczególnie gorący okazał się sierpień. 16-dniowa fala upałów sparaliżowała kraj, wykazując średnią temperaturę wyższą o 4,6°C w porównaniu do pomiarów z poprzednich lat. Ekstremalnie suche lato skutkowało szalejącymi pożarami lasów w północnej i zachodniej Hiszpanii. Zginęły 4 osoby, a tysiące zostały zmuszone do opuszczenia domów. Pożary pochłonęły 350 000 hektarów ziemi. Instytut Carlosa III podaje, że bezpośrednio przez gorąco w samej Hiszpanii w sierpniu zginęło 1100 osób. To wzrost o niemal 50% w stosunku do 2024 roku. Iberia za gorąca dla turystów? Rzecznik AEMET zwraca uwagę, że niegdyś fale upałów zdarzały się znacznie rzadziej, a obecnie są zjawiskiem regularnym. To odstrasza turystów. Ostatnie lato w Hiszpanii bez fal upałów to wspomnienie 2014 roku. W 2025 roku 33 dni na 90 dni lata związane było z ekstremalnymi temperaturami. Co trzeci dzień gorąco było wprost nie do wytrzymania. Niestety, w innych zakątkach globu nie jest lepiej. Brytyjskie, japońskie czy południowokoreańskie agencje meteorologiczne informują, że w tych krajach lato 2025 także było najcieplejsze w historii. Wszystko wskazuje na to, że tegoroczne wyniki nie pozostaną jednak długo na tablicy rekordów. Źródło: AEMET Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Susza w Polsce – ogromne wyzwanie przyszłości
Susza w Polsce ujawnia się nie tylko w pustych korytach rzek – to także wysychające torfowiska, ginące stawy, spadająca wilgotność lasów i coraz częstsze pożary. To problem rozciągnięty w czasie i przestrzeni, wymagający działań tu i teraz. Poznaj złożone fazy tego problemu, jego przyczyny oraz skuteczne metody przeciwdziałania.
Spis treści: Fazy suszy w Polsce Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Susza to długotrwały okres, w którym ilość opadów jest znacznie niższa od średniej wieloletniej, co prowadzi do zaburzenia bilansu wodnego w glebie, rzekach, jeziorach i wodach podziemnych. Choć często mówi się o „typach” suszy, w praktyce można je traktować jako następujące po sobie fazy tego samego zjawiska. Fazy suszy w Polsce Każdy z nich charakteryzuje się innymi objawami i skutkami, ale wszystkie łączy wspólny mechanizm – długotrwały deficyt wody w środowisku. Susza atmosferyczna (meteorologiczna) Susza atmosferyczna to pierwszy etap procesu, w którym spadek opadów poniżej średniej wieloletniej utrzymuje się przez dłuższy czas. Brak deszczu, śniegu i innych opadów atmosferycznych w odpowiednich porach roku powoduje szybkie wysychanie powierzchni terenu i utrudnia gromadzenie wody w glebie. Jest to moment, w którym problem dopiero się zaczyna, a jego skutki nie są jeszcze w pełni odczuwalne w gospodarce czy środowisku. W Polsce susza meteorologiczna często pojawia się wiosną, kiedy długie okresy bezopadowe nakładają się na wzrost temperatury, co przyspiesza parowanie. Susza glebowa (rolnicza) Susza glebowa, nazywana także rolniczą, występuje, gdy gleba traci zdolność do zatrzymywania wilgoci w ilości wystarczającej dla rozwoju roślin. W efekcie uprawy zaczynają więdnąć, spada tempo wzrostu i pogarsza się jakość plonów. Ten etap suszy szczególnie dotyka rolnictwo, ponieważ niedobór wody w glebie często występuje w okresach kluczowych dla wzrostu zbóż, owoców czy warzyw. Susza hydrologiczna Susza hydrologiczna to faza, w której poziom wód w rzekach, jeziorach i zbiornikach retencyjnych spada poniżej wartości średnich wieloletnich. Pojawia się ona z opóźnieniem w stosunku do suszy atmosferycznej i glebowej, ponieważ najpierw brak opadów wysusza glebę, a dopiero później prowadzi do obniżenia zasobów wodnych. Konsekwencje tego etapu są rozległe: w gospodarce wodnej pojawiają się trudności z zaopatrzeniem mieszkańców i przemysłu w wodę, w środowisku następuje degradacja ekosystemów wodnych i wymieranie organizmów zależnych od stałego dopływu wody, w energetyce ograniczona ilość wody zmniejsza wydajność elektrowni wodnych i procesów chłodzenia w elektrowniach konwencjonalnych, rolnictwo odczuwa problem poprzez mniejsze możliwości nawadniania pól. Susza hydrogeologiczna Susza hydrogeologiczna to ostatnia faza procesu, która wiąże się z niedoborem wody w podziemnych zasobach. Jest to szczególnie niebezpieczne, ponieważ zasoby te odbudowują się bardzo wolno, często przez wiele lat. Obniżenie poziomu wód gruntowych utrudnia korzystanie z przydomowych studni, zmniejsza wydajność ujęć wodociągowych i wpływa na zdrowie lasów, które czerpią wodę z głębszych warstw gleby. Ten etap suszy jest trudny do odwrócenia i może utrzymywać się nawet po ustąpieniu problemu w warstwach powierzchniowych. Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Przyczyny suszy w Polsce są złożone i wynikają z interakcji czynników naturalnych oraz działań człowieka. Nie wszystkie przyczyny można wyeliminować poprzez rozsądne gospodarowanie i działania prewencyjne. W niektórych aspektach startujemy z nienajlepszej pozycji. Według danych GUS średnia ilość odnawialnych zasobów wody słodkiej przypadająca na mieszkańca Polski to ok. 1600 m³ rocznie, co klasyfikuje nas na 24. miejscu w Unii Europejskiej. Nie bez znaczenia są też znaczne zmiany klimatyczne: coraz cieplejsze zimy z mniejszą ilością śniegu powodują mniejsze wiosenne zasilenie wodą rzek i wód gruntowych. W połączeniu z intensywną urbanizacją, melioracjami i degradacją terenów podmokłych, ryzyko wystąpienia długotrwałej suszy w Polsce rośnie z roku na rok. Czynniki naturalne Zmiany klimatyczne – globalne ocieplenie powoduje zmiany w cyrkulacji atmosferycznej, prowadząc do częstszych fal upałów i dłuższych okresów bezopadowych. Sezonowość opadów – w Polsce występuje ryzyko gwałtownych opadów w okresie letnim, co przy wydłużających się okresach suszy wiosennej utrudnia roślinom prawidłowy rozwój. Geologia i hydrologia – w niektórych regionach gleby mają niską pojemność wodną (np. gleby piaszczyste), a wody podziemne znajdują się głęboko. Czynniki antropogeniczne Urbanizacja – uszczelnianie powierzchni (beton, asfalt) ogranicza wsiąkanie wody opadowej i przyspiesza jej odpływ. Melioracje odwadniające – historyczne przekształcenia rzek i osuszanie mokradeł zmniejszyły zdolność do „naturalnego” magazynowania wody. Intensywne rolnictwo – uprawy wymagające dużych ilości wody i brak systemów retencyjnych zwiększają presję na zasoby wodne. Wycinka lasów – redukcja powierzchni leśnych osłabia naturalną retencję krajobrazową. Wszystkie te czynniki wzajemnie się potęgują, powodując, że susza w Polsce staje się coraz bardziej dotkliwa i długotrwała. Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Susza w Polsce wpływa nie tylko na rolnictwo, lecz także na ekosystemy i codzienne życie mieszkańców. Jej konsekwencje obejmują zarówno spadki plonów, jak i degradację środowiska naturalnego, straty finansowe oraz rosnące ryzyko pożarów. W efekcie coraz częściej odczuwamy ją także w domach – poprzez ograniczenia w zużyciu wody czy wyższe koszty utrzymania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/az-2-miliardy-ludzi-na-swiecie-nie-maja-dostepu-do-czystej-wody-pitnej-przybywa-obszarow-zagrozonych-susza-fot-wassilios-aswestopoulos-nurphoto-via-getty-images-2e067cc.jpg" width="938" height="627" alt="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" title="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" /> Skutki gospodarcze Susza w Polsce prowadzi do strat w rolnictwie, które są szacowane na setki milionów złotych rocznie. Spadek plonów zbóż, rzepaku, warzyw i owoców skutkuje wzrostem cen żywności. Przemysł energetyczny odczuwa suszę poprzez ograniczenia w chłodzeniu elektrowni oraz mniejszą produkcję w hydroelektrowniach. Skutki środowiskowe Obniżenie poziomu wód osłabia kondycję lasów, łąk i terenów podmokłych, ograniczając różnorodność biologiczną. Giną gatunki wodne, a w glebie spada aktywność mikroorganizmów odpowiedzialnych za obieg składników odżywczych, co prowadzi do degradacji ekosystemów. Susza znacząco też zwiększa ryzyko pożarów, a zjawisko to charakteryzuje się, niestety, narastającą skalą. Ww 2024 roku w Polsce odnotowano 5 431 pożarów lasów, czyli o 810 więcej niż rok wcześniej (4621 w 2023 roku). Skutki dla życia codziennego W niektórych gminach w okresach suszy wprowadza się ograniczenia w korzystaniu z wody do celów innych niż bytowe (np. podlewanie ogrodów, napełnianie basenów). Pogorszenie jakości wody pitnej wymaga dodatkowego uzdatniania, co podnosi koszty dla mieszkańców. Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Skuteczna walka z suszą w Polsce wymaga kompleksowych działań na wielu płaszczyznach — od inwestycji infrastrukturalnych, przez zmiany w rolnictwie, aż po edukację społeczną. Kluczowe jest zwiększanie retencji wody poprzez budowę małych zbiorników retencyjnych i stawów, a także odtwarzanie mokradeł i naturalnych rozlewisk rzek. Renaturyzacja cieków wodnych pomaga spowolnić odpływ wody, co pozwala lepiej magazynować ją w terenie. W rolnictwie coraz większe znaczenie zyskują technologie precyzyjnego nawadniania, takie jak systemy kroplowe, które optymalizują zużycie wody. Dobór gatunków i odmian roślin odpornych na suszę oraz utrzymywanie międzyplonów i zadrzewień śródpolnych poprawia odporność upraw na niedobory wilgoci. W miastach warto promować innowacyjne rozwiązania gospodarki wodnej, takie jak zielone dachy, ogrody deszczowe czy nawierzchnie przepuszczalne, które poprawiają infiltrację opadów. Systemy odzysku wody deszczowej w budynkach mieszkalnych i przemysłowych mogą znacznie ograniczyć zużycie wody pitnej. Równie ważna jest edukacja i zmiana nawyków społecznych. Kampanie promujące oszczędzanie wody oraz programy szkolne, w których poruszana jest tematyka obiegu wody i skutki suszy, pomagają budować świadomość i odpowiedzialność. Długofalowo sukces będzie możliwy tylko dzięki ścisłej współpracy rządu, samorządów, biznesu i społeczeństwa. Tylko takie zintegrowane podejście pozwoli skutecznie ograniczyć skutki suszy i przygotować Polskę na wyzwania związane ze zmianami klimatu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Taki mamy klimat. Co kryje się za pojęciem zmiany klimatu i czy naprawdę jest się czego bać?
Klimat to charakterystyczny dla danego obszaru, wieloletni przebieg stanów pogodowych. Kształtują go promieniowanie słoneczne, obieg wody, cyrkulacje atmosfery i czynniki geograficzne. Natomiast pogoda to aktualny stan atmosfery. Zmiany klimatu są niepodważalnym faktem naukowym, kształtującym historię życia na Ziemi od zarania dziejów, po dziś.
Spis treści: System naczyń połączonych Cykl węglowy Skutki rewolucji przemysłowej Uchodźcy klimatyczni System klimatyczny Ziemi jest jak organizm: aby funkcjonować, opiera się na wielu powiązanych ze sobą i współpracujących elementach. Wszystko zaczyna się od energii słonecznej. Lód odbija promienie słoneczne, jeszcze bardziej ochładzając bieguny. Różnica temperatur powoduje ruch oceanów i atmosfery, które wspólnie rozprowadzają ciepło po całej planecie. System naczyń połączonych Przemieszczanie się ciepła przez atmosferę i oceany powoduje powstawanie klimatu i pogody. W wielkim uproszczeniu wygląda to następująco: kriosfera (śnieg i lód): chłodzi Ziemię, odbijając promienie słoneczne i ograniczając ilość ciepła pochłanianego przez powierzchnię planety; atmosfera (powietrze): zatrzymuje i transportuje ciepło oraz parę wodną; litosfera (stała powierzchnia Ziemi): pochłania energię słoneczną, emituje ciepło i magazynuje węgiel. Kontynenty i ukształtowanie terenu pomagają kierować prądami oceanicznymi i wiatrowymi; biosfera (organizmy żywe): pobierają węgiel i wymieniają go z atmosferą i oceanem; hydrosfera (woda): ocean pochłania ciepło i węgiel, transportuje je po całej planecie i w naturalny sposób kontroluje poziom dwutlenku węgla w atmosferze. Atmosfera reguluje temperaturę Ziemi poprzez gazy cieplarniane zatrzymujące ciepło, głównie dwutlenek węgla (CO2). Jednak ocean ma również kluczowe znaczenie dla klimatu. Działa on jak regulator, pochłaniając lub uwalniając węgiel i ciepło w odpowiedzi na zmiany w atmosferze. Ocean zawiera 50 razy więcej dwutlenku węgla i 1000 razy więcej ciepła niż atmosfera. Ale nie jest w stanie pochłonąć wszystkiego. W związku z tym, że doszło do zachwiania tzw. cyklu węglowego, pochłonięcie nadmiaru CO2 z dzisiejszej atmosfery zajęłoby oceanowi tysiące lat. Cykl węglowy Węgiel nieustannie przemieszcza się między oceanem, atmosferą, biosferą i innymi elementami systemu klimatycznego. Naturalna wymiana węgla między tymi elementami reguluje poziom CO2 w atmosferze, stabilizując w ten sposób temperaturę Ziemi. Jednak spalanie paliw kopalnych uwalnia węgiel do atmosfery szybciej niż procesy naturalne są w stanie go usunąć. To zaburza równowagę cyklu węglowego. Węgiel ten był przez miliony lat magazynowany pod ziemią, przez co nie wpływał na przebieg cyklu węglowego w systemie klimatycznym. Ale spalania paliw kopalnych uwolniło do atmosfery ogromną, dodatkową ilość CO2. A powrót tego węgla do rezerwuaru skalnego w ramach naturalnego cyklu zajmie tysiące lat. W takim razie czym są zmiany klimatu? Zmiana klimatu odnosi się do długotrwałych zmian temperatur i wzorców pogodowych. Takie zmiany mogą być naturalne, spowodowane zmianami aktywności Słońca lub dużymi erupcjami wulkanów. Jednak od XIX wieku głównym motorem zmian klimatu jest działalność człowieka, w dużym stopniu ze względu na spalanie paliw kopalnych, takich jak węgiel, ropa naftowa i gaz. Generuje ono emisję gazów cieplarnianych, które działają jak koc otulający Ziemię, zatrzymując ciepło słoneczne i podnosząc temperaturę. Skutki rewolucji przemysłowej Głównymi gazami cieplarnianymi powodującymi zmiany klimatu są dwutlenek węgla i metan. Energetyka, przemysł, transport, budownictwo, rolnictwo i użytkowanie gruntów to jedne z głównych sektorów generujących gazy cieplarniane. Naukowcy zajmujący się klimatem wykazali, że ludzie odpowiadają za praktycznie całe globalne ocieplenie w ciągu ostatnich 200 lat. Przemysłowa działalność człowieka, transport i konsumpcyjny styl życia powodują emisję gazów cieplarnianych, które ocieplają świat szybciej niż kiedykolwiek w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat. Średnia temperatura powierzchni Ziemi jest obecnie o około 1,2°C wyższa niż pod koniec XIX wieku, czyli przed rewolucją przemysłową. Lata 2011–2020 były najcieplejszą dekadą w historii pomiarów, a każda z ostatnich czterech dekad była cieplejsza niż jakakolwiek poprzednia dekada od 1850 roku. Co więcej, każdy kolejny rok bije pod względem temperatury poprzedni. Wiele osób uważa, że zmiany klimatu oznaczają głównie wyższe temperatury. Ale wzrost temperatury to dopiero początek historii. Ponieważ jak wspomnieliśmy na samym początku, klimat jest systemem, w którym wszystko jest ze sobą powiązane, zmiany w jednym obszarze wpływają na zmiany we wszystkich innych. Konsekwencje zmian klimatu obejmują obecnie między innymi intensywne susze, niedobór wody, poważne pożary, które dodatkowo przyczyniają się do wzrostu poziomu CO2 w atmosferze, podnoszenie się poziomu mórz, powodzie, topnienie lodu polarnego, katastrofalne burze i spadek bioróżnorodności. Uchodźcy klimatyczni Zmiany klimatu mogą wpływać na nasze zdrowie, możliwość uprawy żywności, mieszkania, bezpieczeństwo i pracę. Podnoszenie się poziomu mórz i intruzja wód słonych zaostrzyły się do tego stopnia, że całe społeczności musiały się przesiedlić, a przedłużające się susze narażają ludzi na ryzyko głodu. W przyszłości spodziewany jest wzrost liczby osób przesiedlonych z powodu zjawisk pogodowych. W serii raportów ONZ tysiące naukowców i ekspertów rządowych zgodziło się, że ograniczenie wzrostu temperatury globalnej do nie więcej niż 1,5°C pomoże nam uniknąć najgorszych skutków zmian klimatycznych i utrzymać klimat zdatny do życia. Jednak obecnie obowiązujące strategie wskazują na ocieplenie nawet o 3,1°C do końca stulecia. Przejście systemów energetycznych z paliw kopalnych na odnawialne źródła energii, takie jak energia słoneczna lub wiatrowa, zmniejszy emisje napędzające zmiany klimatu. Musimy jednak działać już teraz. Chociaż coraz więcej krajów zobowiązuje się do osiągnięcia zerowej emisji netto do 2050 r., emisje muszą zostać zmniejszone o połowę do 2030 r., aby utrzymać ocieplenie poniżej 1,5°C. Osiągnięcie tego celu oznacza ogromny spadek zużycia węgla, ropy naftowej i gazu. Produkcja i zużycie wszystkich paliw kopalnych muszą zostać zmniejszone o co najmniej 30% do 2030 r., aby zapobiec katastrofalnemu poziomowi zmian klimatu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Powódź na Grenlandii. Wody podpowierzchniowe jeziora przebijają się przez lądolód
Badania naukowców Europejskiej Agencji Kosmicznej wskazują, że ogromna powódź pod powierzchnią lądolodu Grenlandii wyrwała się ku górze z taką siłą, iż spowodowała pęknięcie lądolodu. W efekcie nastąpił gwałtowny wypływ olbrzymiej ilości wody roztopowej przez jego powierzchnię.
Spis treści: Kluczowe misje satelitarne Skutki podlodowej powodzi Niekontrolowalne zmiany klimatu Agencje kosmiczne prowadzą szereg programów obserwacyjnych skupionych na detekcji zmian środowiskowych wynikających z ocieplania się klimatu. – Satelity są niezbędnym narzędziem do obserwowania skutków zmian klimatu. Dostarczają kluczowych informacji do tworzenia realistycznych modeli przyszłości naszej planety – wyjaśnia Mal McMillan z Uniwersytetu w Lancaster, dyrektor naukowy w UK Centre for Polar Observation and Modelling. McMillan jest również współautorem opublikowanego w prestiżowym „Nature Geoscience” artykułu, który opisuje podpowierzchniową powódź na Grenlandii i jej skutki. Badania ujawniają, że w ekstremalnych warunkach odpływ wody z jeziora znajdującego się pod lądolodem może przedostać się ku górze i wypłynąć na powierzchnię lądolodu. Kluczowe misje satelitarne Wykorzystując trójwymiarowe modele powierzchni lądolodu Grenlandii z projektu ArcticDEM oraz dane z licznych misji satelitarnych – takich jak ESA ERS, Envisat i CryoSat, Sentinel-1 i Sentinel-2 programu Copernicus oraz ICESat-2 NASA – naukowcy odkryli, że w 2014 roku to podlodowe jezioro nagle się opróżniło. W ciągu 10 dni latem 2014 roku na powierzchni lądolodu uformował się ogromny krater – o głębokości 85 metrów i powierzchni 2 kilometrów kwadratowych. Doszło do tego w wyniku nagłego uwolnienia 90 milionów metrów sześciennych wody z ukrytego podlodowego jeziora. 90 milionów metrów sześciennych wody odpowiada około dziewięciu godzinom przepływu wody przez wodospad Niagara przy maksymalnym natężeniu przepływu. To czyni tę powódź jedną z największych zarejestrowanych podlodowych powodzi na Grenlandii! Skutki podlodowej powodzi Choć nagły napływ wód roztopowych był sam w sobie zaskakujący, jeszcze bardziej niepokojące były skutki tej powodzi. Czyli wyrwane z powierzchni lodu bloki o wysokości 25 metrów, głębokie pęknięcia w lądolodzie i powierzchnia lodu zryta przez niszczycielską siłę wody. – Gdy po raz pierwszy dostrzegliśmy to zdarzenie na zdjęciach satelitarnych, było to tak niespodziewane, iż pomyśleliśmy, że coś jest nie tak z danymi. Jednak im głębiej analizowaliśmy zjawisko, tym bardziej stawało się jasne, że obserwujemy skutki ogromnego zalewu wody, która wydostała się spod lodu – wyjaśnia Jade Bowling, która kierowała badaniami w ramach swojej pracy doktorskiej na Uniwersytecie w Lancaster. Badaczka podkreśla, że już samo istnienie podlodowych jezior pod lądolodem Grenlandii jest stosunkowo nowym odkryciem i pokazuje, jak mało wciąż wiemy o tym, jak one się rozwijają i w jaki sposób wpływają na system lądolodu. – Co ważne, nasze badania pokazują, że musimy lepiej zrozumieć, jak często dochodzi do ich opróżniania oraz – co kluczowe – jakie są tego konsekwencje dla otaczającego lądolodu – mówi Jade Bowling, Niekontrolowalne zmiany klimatu Podczas gdy wcześniej sądzono, że woda roztopowa przemieszcza się w dół – z powierzchni lądolodu do jego podstawy, a następnie spływa do oceanu – nowe odkrycia pokazują, że woda może przemieszczać się również w przeciwnym kierunku. Czyli ku górze, przez lód. Jeszcze bardziej zaskakujące było to, że powódź miała miejsce w obszarze, gdzie modele wskazywały, że podłoże lądolodu jest zamarznięte. Skłoniło to naukowców do przypuszczenia, że intensywne ciśnienie spowodowało powstanie pęknięć pod lądolodem i przez niego, tworząc kanały, przez które woda mogła się przedostać na powierzchnię. Obecne modele przewidujące, jak lądolody zareagują na zmiany klimatu i zwiększone topnienie, nie uwzględniają takich zjawisk – przemieszczania się wody ku górze przez pęknięcia. – Badanie to pokazuje unikatową wartość długoterminowych pomiarów satelitarnych polarnych lądolodów, które ze względu na swój ogrom byłyby niemożliwe do monitorowania w inny sposób – twierdzi Mal McMillan. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kopuła ciepła nadciąga – dowiedz się, jak przygotować się na ekstremalne temperatury i wilgotność
Kopuła ciepła to coraz częstsze zjawisko, które przekształca nasze doświadczenie letniej pogody. Eksperci biją na alarm, wskazując, jak rosnące temperatury i wilgotność wpływają na zdrowie i codzienne funkcjonowanie milionów ludzi. W USA kopuła ciepła dławi w piekielnym uścisku 250 mln ludzi. Sprawdzamy, co to oznacza dla Europy.
Spis treści: Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Skutki zdrowotne gorących kopuł Jak poradzić sobie z upałem? Jak poruszają się kopuły ciepła? Ekstremalna wilgotność i trzycyfrowe temperatury dotykają już około 250 milionów ludzi w całych Stanach Zjednoczonych. To nie koniec. Silny grzbiet wyżowy ulokowany nad wschodnią częścią USA będzie nadal generować wyjątkowo niebezpieczną falę upałów w tym tygodniu – ostrzega Narodowa Służba Pogodowa Narodowej Administracji Oceanicznej i Atmosferycznej (NOAA). Oczekuje się, że wysokie temperatury przekraczające 38°C pobiją rekordy, podobnie jak nocne temperatury spadające jedynie do 21–27°C, które nie przyniosą ulgi. A wilgotność powietrza zwiększa zagrożenie – w niektórych rejonach kraju indeksy ciepła osiągną nawet 46°C. Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? – Kopuła ciepła to zjawisko meteorologiczne, które powstaje, gdy na dużym obszarze atmosfery formuje się układ wysokiego ciśnienia, tworząc nad danym regionem grzbiet, który pozostaje tam przez wiele dni, a nawet tygodni. Ta „kopuła” działa jak pokrywa, która uniemożliwia ucieczkę ciepła i blokuje tworzenie się chmur. To z kolei prowadzi do utrzymujących się wysokich temperatur i minimalnej ulgi od upału – wyjaśnia meteorolog Brandon Buckingham. Gdy gorące powietrze próbuje się unieść, jest blokowane przez grzbiet wysokiego ciśnienia. Opadając, spręża się i stopniowo coraz bardziej się nagrzewa, powodując występowanie ekstremalnego ciepła przy powierzchni ziemi na obszarach liczących setki kilometrów. Te uciążliwe zjawiska cieplne nie są niczym nowym. Jednak określenie „kopuła ciepła” – które nie jest formalnym terminem naukowym – stało się w ostatnich latach popularnym sposobem opisu tego zjawiska. Kopuła ciepła jest zazwyczaj napędzana przez zmianę wzorców atmosferycznych. Gdy wzorce te zakłócają przepływ prądu strumieniowego – powietrznej rzeki silnych, szybko płynących wiatrów, które przemieszczają się nad kontynentem z zachodu na wschód w falistym wzorze – obszary ziemi mogą doświadczać ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak fale upałów, powodzie, fale zimna, burze i susze. Oceaniczne anomalie klimatyczne, w tym La Niña, mogą pomagać w tworzeniu się kopuły ciepła, gdy wyższe niż zwykle temperatury powierzchni morza zmieniają te wzorce przepływu powietrza. Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Z raportu syntetycznego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) z 2023 roku wynika, że – „Jest praktycznie pewne, że od lat 50. XX w. ekstremalne upały stały się częstsze i bardziej intensywne” na większości obszarów lądowych na Ziemi. Kopuły ciepła należą do tych zjawisk cieplnych. Cieplejsze oceany i lądy stanowią wyższy punkt wyjściowy, co potęguje efekt ocieplenia. Ponadto mniejsze parowanie chłodzące może wystąpić, gdy wilgotność gleby wysycha wskutek gorąca i suszy. – Zmiany klimatu mogą także wpływać na zachowania prądów strumieniowych, które przyczyniają się do powstawania kopuł ciepła. Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej – powiązane z ociepleniem w Arktyce – mogą prowadzić do bardziej stagnacyjnych wzorców pogodowych, które pozwalają kopułom ciepła utrzymywać się – wyjaśnia Ashley Ward, klimatolożka z Uniwersytetu Duke’a. Nie tylko kopuły ciepła stają się bardziej powszechne, ale także trwają dłużej. Niektóre z nich, jak fala upałów z 2021 roku w rejonie Pacyfiku na północnym zachodzie, pobiły tyle rekordów, że zmieniają naukowe rozumienie ekstremalnych upałów w zmieniającym się świecie. Skutki zdrowotne gorących kopuł Gorące, duszne warunki w kopule ciepła to coś więcej niż tylko dyskomfort. Ciepło i wilgotność razem stwarzają poważne zagrożenie dla zdrowia – mówi prof. Mostafijur Rahman z Uniwersytetu Tulane. Ciało schładza się, gdy pot odparowuje ze skóry, ale wysoka zawartość wilgoci w powietrzu oznacza, że pot nie może skutecznie odparować, co prowadzi do wzrostu temperatury wewnętrznej. Może to prowadzić do odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ryzyko zdrowotne jest szczególnie wysokie dla osób starszych, dzieci, osób z chorobami przewlekłymi i ludzi pracujących na zewnątrz. Jak poradzić sobie z upałem? Według EPA, ponad 1300 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych jest spowodowanych ekstremalnym upałem. Aby zachować bezpieczeństwo, ważne jest, aby: nawadniać się unikać aktywności na zewnątrz w godzinach największego upału, szukać chłodnego schronienia. Polecane techniki chłodzenia to: używanie wentylatorów, branie zimnych pryszniców, zanurzanie stóp i kostek lub ramion do łokci w zimnej wodzie, przecieranie skóry chłodną ściereczką podczas siedzenia przed wentylatorem. Gdy temperatury na zewnątrz osiągają pewien poziom, jedynym sposobem na zachowanie bezpieczeństwa jest szukanie klimatyzowanego pomieszczenia – mówi Ashley Ward. Jeśli nie przebywasz w klimatyzowanym miejscu, zaleca ona przygotowanie planu działania na czas upału. Znajdź centra chłodzenia w twojej okolicy i zapisz godziny ich otwarcia. Mogą to być choćby galerie handlowe. Co najważniejsze, zwracaj uwagę na swoje ciało. Szukaj pomocy natychmiast, jeśli pojawią się objawy udaru cieplnego, i sprawdzaj stan bliskich oraz sąsiadów, którzy są narażeni. System wysokiego ciśnienia uniemożliwia unoszenie się ciepłego powietrza, tłumiąc tworzenie się chmur i powodując utrzymującą się słoneczną i suchą pogodę. Im więcej promieniowania słonecznego dociera do powierzchni, tym więcej ciepła trafia do wnętrza kopuły. Jak poruszają się kopuły ciepła? Niestety dla tych, którzy ich doświadczają, kopuły ciepła mają tendencję do stagnacji lub powolnego poruszania się, obejmując duże obszary. Ich przebieg i czas trwania są sterowane przez wzorce cyrkulacji atmosferycznej, a szczególnie przez prąd strumieniowy. Pozycja prądu strumieniowego decyduje o tym, jak długo dany region będzie cierpiał pod kopułą i czy chłodniejsze powietrze z wyższych szerokości geograficznych może się przemieścić – mówi Buckingham. Gdy prąd strumieniowy się przesunie lub osłabnie, kopuła może się rozszerzyć lub przenieść na nowe obszary. Ulga przychodzi, gdy grzbiet wysokiego ciśnienia się załamuje, powodując szybkie rozproszenie kopuły. Źródło: National Geographic
Topniejące lodowce a wulkany. Zaskakujące skutki zmian klimatu
Globalne ocieplenie może rozpalić nie tylko debatę o klimacie. W niektórych miejscach Ziemi topniejący lód dosłownie budzi wulkany do życia.
Spis treści: Zmiany klimatu a erupcje wulkanów Gdzie erupcje mogą być częstsze? Zmiany klimatu w różnym stopniu są już odczuwalne niemal na całej planecie. Jednym z najbardziej widocznych (i dotkliwych) skutków globalnego ocieplenia jest topnienie lodowców, co przyczynia się do podnoszenia poziomów mórz. Mniej oczywistą konsekwencją jest rosnące ryzyko erupcji wulkanicznych. Coraz więcej badań, w tym najnowsze opublikowane na łamach czasopisma „GSA Bulletin” wskazuje, że cofające się lodowce mogą przyczyniać się do wzrostu aktywności wulkanicznej. To dotyczy zarówno siły, jak i częstotliwości wybuchów. Zmiany klimatu a erupcje wulkanów Jak działa ta zależność? Można ją wytłumaczyć w logiczny sposób. Lodowce, zwłaszcza te grube i rozległe jak Patagoński Lądolód czy czapa lodowa Antarktydy Zachodniej, wywierają olbrzymi nacisk na skorupę ziemską. Ten ciężar stabilizuje podziemne zbiorniki magmy, tłumiąc potencjalne erupcje. Kiedy lód się topi, ta presja znika. W efekcie magma może łatwiej przemieszczać się ku powierzchni. Przykładem tego zjawiska może być położona na styku płyt tektonicznych Islandia. Kraj od kilku lat przechodzi fazę intensywnej aktywności wulkanicznej. Od końca 2023 roku półwysep Reykjanes doświadczył już ośmiu erupcji. Naukowcy wskazują, że podobna sekwencja zdarzeń mogła dziać się około 10 tysięcy lat temu, po ustąpieniu lodowców z końca epoki lodowcowej. Wówczas częstotliwość erupcji wzrosła nawet pięćdziesięciokrotnie. Autorzy najnowszego badania koncentrują się m.in. na kompleksie wulkanicznym Mocho-Choshuenco w południowym Chile. Datowanie argonowe skał wykazało, że do największego nagromadzenia magmy doszło w czasie maksymalnego zlodowacenia, a wzrost aktywności erupcyjnej nastąpił, gdy lądolód zaczął ustępować. Gdzie erupcje mogą być częstsze? Największe obawy naukowców budzi dziś jednak sytuacja na Antarktydzie. Pod Zachodnim Lądolodem Antarktycznym znajduje się ponad 100 aktywnych wulkanów. Wiele z nich jest ukrytych pod setkami metrów lodu. Badania sugerują, że ich aktywacja mogłaby uruchomić dodatnie sprzężenie zwrotne. Erupcje przyspieszałyby topnienie lodu, a odsłonięte komory magmy mogłyby eksplodować z jeszcze większą siłą. Zjawisko to nie ogranicza się jedynie do regionów polarnych. 245 aktywnych wulkanów na świecie znajduje się w odległości do 5 kilometrów od lodowców – to m.in. obszary Alaski, Kamczatki, Nowej Zelandii czy Himalajów. Co więcej, lodowce w pobliżu wulkanów topnieją średnio o 46% szybciej niż te oddalone od źródeł geotermalnych. Powodem jest nie tylko cieplejsze powietrze, ale również podgrzewanie od spodu przez podziemne źródła magmy. Częstsze erupcje wulkanów to nie tylko bezpośrednie zagrożenie, ale też potencjalny czynnik przyspieszający emisje gazów cieplarnianych uwalnianych podczas wybuchów. Według naukowców konieczna jest intensywniejsza obserwacja regionów, gdzie lód i ogień niemal współistnieją ze sobą. Źródło: GSA Bulletin Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Susza hydrologiczna w Polsce: niski stan rzek, zanik jezior. Ekolodzy biją na alarm
Na warszawskim odcinku Wisły zanotowano rekordowo niski poziom wody. Stan rzeki Narwi osiągnął za to głębokość zera wodowskazowego. Wody brakuje również m.in. w Warcie, Noteci i Pilicy. Susza hydrologiczna trawi polskie cieki, a stacje badawcze biją kolejne niechlubne rekordy pomiarowe.
Spis treści: Jak susza klimatyczna wpływa na stan polskich rzek? Szkodliwa działalność człowieka Jakie są ekologiczne skutki suszy hydrologicznej w Polsce? Efekty suszy klimatycznej dostrzec można w kolejnych medialnych komunikatach. W ostatnim czasie doszło chociażby do pożaru połaci terenu Biebrzańskiego Parku Narodowego. Wzrost temperatury dotyka również rolników, których plony są obecnie dramatycznie zagrożone. Warto jednak pamiętać, że wszystkie te zdarzenia – wraz z obniżeniem stanu wód w polskich zbiornikach – nie są jedynie konsekwencją działania natury. Człowiek w niektórych momentach jest w stanie przeciwdziałać suszy, hamując jej destrukcyjny charakter. Jak susza klimatyczna wpływa na stan polskich rzek? Susza to przede wszystkim skutek wzrostu temperatur powietrza. Od 2014 roku średnia temperatura wzrosła o prawie jeden stopień Celsjusza. W porównaniu z ubiegłym stuleciem wzrost ten wynosi już około dwóch stopni. Wyższe temperatury powodują zwiększenie potencjalnego parowania wody, co prowadzi do utraty zasobów z lustra rzeki, roślin przybrzeżnych i terenów wilgotnych. Opady, mimo że przez wiele lat pozostają na podobnym poziomie, nie są w stanie uzupełniać parujących zasobów wodnych. Główna przyczyna to zmiana charakteru letnich deszczy, które stały się gwałtowne i krótkotrwałe. Choć suma opadów rocznych pozostaje niezmieniona, ich chwilowość i nieregularność nie sprzyja systematycznemu odbudowywaniu poziomu wód. W wielu przypadkach dochodzi wręcz do efektu odwrotnego – intensywnych, krótkich ulew powodujących lokalne zalania. Oprócz opadów deszczu, rzeka tracą kolejne źródło zasilania w wodę – topniejącą pokrywę śnieżną. Wraz z ociepleniem polskich zim, pokrywa śnieżna utrzymuje się zdecydowanie krócej lub w niektórych miejscach w ogóle nie występuje. Taka sytuacja prowadzi do zbyt wczesnego zasilania rzek wodą roztopową. Spływ do ujścia następuje jeszcze przed rozpoczęciem lata, pozbywając się zasobów koniecznych do przetrwania upalnej pory roku. Pokrywa śnieżna przestaje pełnić funkcję naturalnego bufora hydrologicznego, który w przeszłości zapewniał stopniowe nawadnianie rzek i gleb w odpowiednim tempie. Szkodliwa działalność człowieka Dramatyczny stan polskich rzek to nie tylko efekt zmieniającej się sytuacji klimatycznej. Przyczynia się do tego również człowiek prowadzący działalność szkodliwą dla hydrologii. Jednym z takich działań jest wzmożona eksploatacja wód powierzchniowych i gruntowych. Człowiek pobiera zbyt dużo wody z jej naturalnego obiegu, tworząc trwały deficyt wodny. Średni dzienny pobór wody przez Warszawę wynosi ok. 350 000 m³ – to prawie objętość 100 olimpijskich basenów dziennie. Wzmożone wydobycie wód gruntowych przyczyniło się do cofnięcia linii brzegowej mazurskiego jeziora Świętajno o 15 metrów. W przypadku wód gruntowych konieczne jest również regularne uzupełnianie ich poziomu. Niestety, w większości polskich miast występuje kanalizacja burzowa, która wodę pochodzącą z odpadów przenosi bezpośrednio do miejskich rzek. W ten sposób zasoby nie są magazynowane na czas potencjalnej suszy. Wprowadzenie zielono-błękitnej infrastruktury (mechanizmy retencyjne gromadzące wodę i opóźniające spływ wód opadowych) mogłoby pomóc w miejskim zasilaniu wód gruntowych – niezbędnych do przeciwdziałania suszy hydrologicznej. Człowiek eksploatuje nie tylko wodne zasoby polskich rzek. W niektórych miejscach dochodzi do wydobycia piasku i żwiru z rzecznego dna, co automatycznie obniża lustro wodne. W rzekach występuje szybszy spadek poziomu rzek przy suszy oraz ograniczone zasilanie przyrzecznych gruntów. Do sytuacji takiej doszło np. w Włocławku, gdzie obniżenie poziomu wody doprowadziło do lokalnych susz. Jakie są ekologiczne skutki suszy hydrologicznej w Polsce? Susza hydrologiczna, z która obecnie mamy do czynienia w Polsce, powoduje szereg skutków ekologicznych dla środowiska. Wymienić można: śmierć organizmów wodnych – wraz z wysychaniem rzek ubywa miejsc do życia dla wielu organizmów. Powstają przyduchy – stan, w którym w wodzie jest zbyt mało tlenu, by organizmy wodne mogły przetrwać; utratę siedlisk mokradłowych i łąk zalewowych – susza powoduje zanik terenów podmokłych, które są siedliskiem wielu gatunków zwierząt i roślin; zanikanie połączeń między wodami – niska woda powoduje, że rzeki i jeziora tracą połączenia z dopływami, starorzeczami i stawami, co prowadzi do ograniczania migracji ryb i płazów; wzrost temperatury i pogorszenie jakości wody – prowadzi do zakwitu szkodliwych glonów i sinic. Źródła: PAP, TVN24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jak przetrwać wysokie temperatury – sposoby ze świata, które działają
W czwartek w Polsce słupek rtęci przekroczy 30° C. W upały nie wystarczy pić zimne napoje i siedzieć w cieniu. Są skuteczniejsze sposoby – i pochodzą z miejsc, gdzie temperatura regularnie przekracza 40 stopni.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Woda z topniejących lodowców zapełniłaby 3 baseny olimpijskie w sekundę. Niepokojące badania
Francuscy naukowcy obliczyli, że każdego roku topnieje ok. 300 miliardów ton lodu na całym świecie. Nowe badanie wykazało, że od 2000 roku lodowce straciły 5% swojej pierwotnej objętości.
Spis treści: Dramatyczna sytuacja lodowców na świecie Od 2000 roku poziom mórz wzrósł o 18 mm Do 2100 roku zniknie połowa powierzchni lodowców na świecie Wyobraźcie sobie, że trzy baseny olimpijskie są po brzegi wypełnione wodą. Domyślacie się zapewne, że jest to bardzo dużo wody. A teraz wyobraźcie sobie, że woda z tych trzech basenów trafia do oceanów. Nie, nie jednorazowo. Co sekundę. Każdego dnia. Tak właśnie dzieje się od 25 lat według najnowszych badań naukowców z Francuskiego Centrum Badań Naukowych (CNRS). Dramatyczna sytuacja lodowców na świecie Badacze przeprowadzili analizę globalnej ewolucji lodowców (z wyłączeniem czap lodowych na Antarktydzie i Grenlandii) w latach 2000–2023. Uczeni podkreślają, że badanie po raz pierwszy oparte było o połączenie różnych metod pomiarów terenowych i obserwacji satelitarnych. Analizę przeprowadziła grupa składająca się w sumie z 35 zespołów badawczych, a wnioski opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Nature”. Wyniki wskazują, że od 2000 roku stopniało niemal 300 miliardów ton lodu ze wszystkich lodowców na naszej planecie. Oznacza to spadek o 5% objętości od początku tego tysiąclecia. To nie wszystko. Naukowcy zaobserwowali również rekordową utratę masy lodowców w latach 2022 i 2023, a więc wtedy, kiedy odnotowano wiele rekordów związanych z ociepleniem klimatu. Badanie wykazało, że w tym czasie europejskie lodowce w Alpach i Pirenejach straciły około 40% swojej objętości. To oznacza, że stopniały najbardziej spośród wszystkich lodowców świata. – Spodziewaliśmy się, że lodowce topnieją. Jednak ilość lodu utraconego w ciągu ostatnich kilku lat jest szokująca nawet dla nas, naukowców – powiedział główny autor badania Michael Zemp, profesor na Uniwersytecie w Zurychu i dyrektor World Glacier Monitoring Service. – Przez ostatnie 20 lat zyskaliśmy mnóstwo narzędzi do szacowania zmian masy lodowca – tłumaczy naukowiec. Od 2000 roku poziom mórz wzrósł o 18 mm W badaniu naukowcy podkreślili, że woda z topniejących lodowców spowodowała od 2000 roku wzrost globalnego poziomu mórz o 18 milimetrów. – To o 2,5 mm więcej, niż przyczynia się do tego topniejąca pokrywa lodowa Grenlandii od lat 90. XX wieku – napisali autorzy w artykule. Ale badacze zwracają uwagę na to, że wzrost poziomu mórz to nie jedyna zła wiadomość. – Lodowce są niezbędnymi i swoistymi „zapasami” słodkiej wody, szczególnie dla lokalnych społeczności w Azji Środkowej i Andach Środkowych – twierdzi współautorka badania Inés Dussaillant Lehmann, glacjolog z Uniwersytetu w Zurychu. – Malejące rezerwy słodkiej wody z lodowców mogą zagrozić bezpieczeństwu wodnemu w tych regionach – dodaje uczona. Do 2100 roku zniknie połowa powierzchni lodowców na świecie Naukowcy zwracają uwagę, że to pierwsze tak dokładne badania, które pokazują skalę problemu. Problemu, który niestety będzie postępował, narastał i przyspieszał coraz szybciej, wraz ze zwiększeniem globalnego ocieplenia. Bo właśnie globalne ocieplenie jest głównym powodem, dlaczego lodowce na świecie topnieją. – W ciągu 25 lat XXI wieku powierzchnia lodowców na całym świecie zmniejszyła się o 5%. Jednak to tylko ułamek tego, co może się wydarzyć w ciągu następnych dekad – podkreślają badacze. Co ciekawe, jedno z poprzednich badań wykazało, że do 2100 roku lodowce utracą aż 25% swojej powierzchni, nawet jeśli już teraz podjęlibyśmy próbę ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. A dobrze wiemy, że zatrzymanie tej gigantycznej machiny jest nie tyle trudne, co właściwie niewykonalne w obecnej sytuacji. Z drugiej strony prof. Zemp podkreśla, że lodowce mają opóźnioną reakcję na zmiany klimatu. To co dzieje się teraz, jest konsekwencją tego, co wydarzyło się kilka, a nawet kilkanaście i kilkadziesiąt lat temu. Prawdopodobnie skutki rekordów, które odnotowujemy w ostatnich latach, odczuje nasza planeta dopiero w połowie tego stulecia. Co więcej, zakładając, że modele opracowane przez zespół naukowców i zaprezentowane w najnowszej pracy, są najbliżej rzeczywistości, nasza planeta straci nie 25%, lecz połowę powierzchni lodowców do 2100 roku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zaczęła się inwazja szczurów. W miastach populacje tych gryzoni rosną jak szalone
Przewidywano to od dawna. Wraz z ocieplaniem się klimatu oraz powiększaniem się miast zwiększa się populacja szczurów. Ten trend znalazł po raz pierwszy potwierdzenie w danych naukowych.
Spis treści: Jak policzyć szczury żyjące w miastach? Gdzie liczba szczurów wzrosła najbardziej? Dlaczego szczury upodobały sobie miasta? Naukowcy z University of Richmond w Wirginii zebrali informacje z 16 metropolii. Okazały się że aż w 11 z nich szczurów przybywa. Winne temu jest w pierwszej kolejności zmiany klimatyczne. Więcej ciepłych tygodni w ciągu roku to więcej cykli rozrodczych gryzoni. A w konsekwencji więcej szczurów. Jak policzyć szczury żyjące w miastach? Badania dotyczące liczebności szczurów sprawiają sporo kłopotów. Nie da się bezpośrednio liczyć gryzoni, ani nawet szacować ich liczby na danym obszarze, a następnie ekstrapolować jej na całe miasto. Naukowcy muszą chwytać się innych sposobów. W tym przypadku policzyli liczbę skarg mieszkańców, które zostały zgłoszone władzom miejskim. Aby dane były wiarygodne, do badania wykorzystano tylko te metropolie, które gromadziły takie informacje tą samą metodą przez siedem lat. To ograniczenie sprawiło, że do analizy trafiło 13 amerykańskich miast oraz Toronto, Amsterdam i Tokio. Gdzie liczba szczurów wzrosła najbardziej? Liderem niechlubnego rankingu okazał się Waszyngton. To tam zanotowano największy wzrost populacji szczurów. Był aż trzy razy większy niż np. w Bostonie. Gryzonie plenią się również w San Francisco, Toronto, Nowym Jorku i Amsterdamie. Naukowcy zostawili dane z różnymi potencjalnymi przyczynami, które wyjaśniałyby to zjawisko. Najsilniejszy związek wystąpił z ocieplaniem się klimatu. Tam, gdzie temperatury rosły najszybciej, najszybciej przybywało też szczurów. Powiększaniu się populacji tych gryzoni sprzyja również rozrost miasta i rosnąca gęstość zaludnienia. Nie ma natomiast znaczenia dochód metropolii. Dlaczego szczury upodobały sobie miasta? Jak wyjaśnia Jonathan Richardson, biolog i główny autor badania, wszystko sprowadza się do pokarmu i seksu. Szczury lubią kryjówki w pobliżu śmietników, ponieważ podobnie jak ludzie są wszystkożerne. Co więcej nasza dieta bardzo im odpowiada. Cieplejszy klimat z kolei daje im więcej okazji do rozrodu. – Szczur to mały ssak, który ma problemy fizjologiczne w miesiącach zimowych – mówi Richardson. – Jeśli zima zacznie się tydzień lub dwa później, a wiosna nadejdzie tydzień lub dwa wcześniej, to jest jeden, dwa, a może nawet trzy lub cztery tygodnie w ciągu całego roku, w których szczury mogą żerować nad ziemią. A tym samym zdobywać więcej pożywienia i mieć jeden lub dwa dodatkowe cykle rozrodcze – tłumaczy badacz. W jakich miastach populacje szczurów się zmniejszyły? Poza wszystkożernością szczury mają jeszcze inne cechy wspólne z nami. Są inteligentne i łatwo adoptują się do zmieniających się warunków. Tym bardziej cieszy, że w badaniu pojawiły się również trzy miasta, które poradziły sobie z problemem szczurów. Na pierwszym miejscu wśród nich znajduje się Nowy Orlean. Populacje szczurów spadły także w Louisville w Kentucky oraz Tokio. Jak to się udało? Zdaniem autorów badania najważniejszym sposobem na poradzenie sobie ze szczurami jest odcięcie im dostępu do pożywienia. A więc wprowadzenie takich pojemników na śmieci, które będą niedostępne dla gryzoni i pilnowanie, by pozostawały zamknięte. To sprawdzi się lepiej niż trucizny i pułapki. Naukowcy przypominają, że więcej szczurów to nie tylko problem wizerunkowy miasta. Ale też większe ryzyko chorób odzwierzęcych, takich jak np. leptospirozy. Źródła: New Scientist, phys.org, Science Advances Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jakie gatunki przetrwają zmianę klimatu? Najczęściej nie te, na których nam zależy
Zmiana klimatu dla jednych stworzeń oznacza katastrofę, dla innych przeciwnie – możliwość ekspansji. Niestety, dobrze mieć się będą tylko gatunki najbardziej odporne, najszybciej się mnożące i najmniej wybredne co do żywności. Dla oryginałów, smakoszy i wrażliwców miejsca będzie coraz mniej. Jakie gatunki zwierząt przetrwają zmianę klimatu?
Spis treści: Kto skorzysta na zmianie klimatu? Kto straci? Klimat się zmienia. To przyrodniczy fakt. Ale dziś proces ten jest tak szybki i radykalny, że przeobraża lądy i morza, wpływając na wszelkie formy życia. – Zawsze będą jakieś stworzenia, które zdołają rozkwitnąć w nowych, niespodziewanych warunkach – twierdzi Thomas Lovejoy z Uniwersytetu George’a Masona. – Lecz ogromna większość gatunków odczuje to bardzo dotkliwie, o ile w ogóle przetrwa. Wyższe temperatury wywołane przez gazy cieplarniane są tylko początkiem tego procesu. Dochodzą do nich ekstremalne zjawiska pogodowe (np. długotrwałe susze), przesunięcia w porach rozmnażania i migracji, zmiany w dostępności pożywienia, nowe odmiany chorób, gwałtowne topnienie lodu i wzrost poziomu mórz. Każda zmiana pociąga za sobą mnóstwo innych, a ich skutki dotykają wszystkie stworzenia. Kto skorzysta na zmianie klimatu? Dla niektórych zmiana może być dobra – dłuższa wiosna z większą ilością pokarmu, wygodna nisza do zasiedlenia, możliwość uniknięcia stresującej migracji. Jednak w miarę nawarstwiania się zmian i dalszego ocieplania beneficjenci pierwszego okresu mogą natrafić na nowe granice i stracić przewagę. To nie jest kwestia przyszłości. Skutki zmian klimatu są oczywiste już teraz. – Nie ma powrotu – mówi James Watson z Uniwersytetu Queensland, kierujący programem Global Climate Change prowadzonym przez organizację Wildlife Conservation Society. Przyroda, która przez ostatnich 10 tys. lat cieszyła się dość stabilnym klimatem, podlega ogromnej presji. – A nasze prognozy odnośnie „zwycięzców” i „przegranych” nie zawsze były trafne – dodaje Watson. – Rzadko udawało się nam przewidzieć, jak bardzo będzie źle. Zakres topnienia lodów i jego wpływ na florę i faunę okazał się zdumiewający. To tylko jeden przykład. Innym jest wrażliwość wielu ekosystemów koralowych na temperaturę i sztormy. – Mamy się z czym borykać. Dzięki doświadczeniu, naukowym modelom i znajomości biologii jesteśmy w stanie coś przewidzieć. Jakie gatunki przystosowują się dobrze do gwałtownych zmian? Takie, które tolerują szereg różnych klimatów i rozmnażają się szybko (co pomaga korzystnym cechom trafiać do puli genów). Te, które potrafią przenieść się do nowego, odpowiedniego siedliska. Gatunki skłonne do rywalizacji, często inwazyjne. Chwasty. Kto straci? Jakie radzą sobie marnie? Wyspecjalizowane, o dużych wymaganiach klimatycznych. Te, które już walczą o przetrwanie. Niewielkie populacje, podzielone lub żyjące w otoczeniu nieprzyjaznych im terenów. Zwierzęta konkurujące z ludźmi. Gatunki wyżynne, mieszkańcy wysp i wiele zwierząt zależnych od korali. Gatunki potrzebujące do przetrwania lodu, jak niedźwiedzie polarne. Nie zatrzymamy tego pociągu. Ale możemy i powinniśmy próbować spowolnić jego niszczycielski pęd. Odtwarzanie naturalnych terenów powinno się stać ważną częścią tych działań, uważa Lovejoy. I dodaje, że długotrwała degradacja ekosystemów przyczyniła się w znacznym stopniu do powstania nadmiaru dwutlenku węgla. – Podejmując intensywne działania na rzecz przywrócenia dawnego charakteru tych obszarów, moglibyśmy uniknąć połowy potencjalnych zmian klimatycznych, zanim do nich dojdzie. Zapobieganie dalszym zniszczeniom i troska o to, co pozostało, muszą być naszymi priorytetami. Najpierw musimy zidentyfikować i chronić kluczowe populacje. Potem powinniśmy po prostu przestać wchodzić im w drogę – podsumowuje Lovejoy. Źródło: National Geographic
Oceany nigdy nie były tak gorące. Ocieplenie ich powierzchni wzrosło aż czterokrotnie
Badania naukowców z Uniwersytetu w Reading wykazały, że tempo wzrostu temperatury powierzchni oceanów zwiększyło się aż czterokrotnie od lat 80. Cztery dekady temu wynosiło 0,06 stopnia Celsjusza na 10 lat, a teraz to już 0,27 st. C.
Spis treści: Oceany na całym świecie osiągają rekordowe temperatury Jak powstrzymać negatywne skutki zmian klimatu? Wzrost nierównowagi energetycznej Ziemi podwoił się w ciągu ostatnich 15 lat Ocieplenie oceanów to bardzo niepokojące zjawisko. Ma ono niezwykle poważne konsekwencje dla naszej planety. Po pierwsze, zjawisko to ma negatywny wpływ na ekosystemy morskie. Najbardziej wrażliwe na zmiany temperatury wody są koralowce. Niszczenie raf koralowych może z kolei prowadzić do wymierania wielu gatunków morskich. Oceany na całym świecie osiągają rekordowe temperatury Z drugiej strony, ocieplenie powierzchni oceanów prowadzi do topnienia lodowców, co w wpływa na wzrost poziomu mórz na całym świecie. To z kolei w dużym stopniu ma wpływ na zalania obszarów przybrzeżnych. Co ważne, niektóre modele wskazują, ze w obecnym tempie zmian klimatu za kilkadziesiąt lat niektóre miasta przybrzeżne, a nawet wyspy, mogą całkowicie zatonąć. Naukowcy z Uniwersytetu w Reading pod kierunkiem Christophera J. Merchanta opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Environmental Research Letters” artykuł, w którym opisują nowe badania tempa ocieplania powierzchni oceanów. Okazuje się, że wzrosło ono ponad czterokrotnie w ciągu ostatnich 40 lat. – Gdyby oceany były wanną z wodą, to w latach 80. kran z ciepłą wodą ciurkałby wolno, podgrzewając wodę o ułamek stopnia na dekadę. Teraz, 40 lat później, ciepła woda napływa znacznie szybciej, a ocieplenie nabrało zawrotnego tempa – powiedział prof. Merchant. Jak powstrzymać negatywne skutki zmian klimatu? Zdaniem naukowca jest sposób na to, aby choć trochę zakręcić ten kran z ciepłą wodą. – Sposobem na spowolnienie tego ocieplenia jest ograniczenie globalnej emisji dwutlenku węgla i dążenie do zerowej emisji netto – tłumaczy prof. Merchant. – Średnia globalna temperatura powierzchni oceanów jest podstawowym objawem trwającej zmiany klimatu. Jednak nie mamy pełnego zrozumienia wielodekadowych zmian tempa tego ocieplenia i jego zmienności z roku na rok. Wykorzystując obserwacje satelitarne od 1985 r. i model statystyczny uwzględniający różne czynniki, udało nam się zidentyfikować rosnącą szybkość wzrostu globalnej temperatury powierzchni wody – napisali w pracy autorzy. Naukowcy twierdzą, że przyspieszające ocieplenie powierzchni oceanu jest powiązane ze wzrostem nierównowagi energetycznej Ziemi. To wykres różnicy pomiędzy ilością energii pochłanianej a emitowanej przez naszą planetę w przestrzeń kosmiczną, która określana jest na podstawie pomiarów satelitarnych i naziemnych. Wzrost nierównowagi energetycznej Ziemi podwoił się w ciągu ostatnich 15 lat Prof. Merchant zauważa, że wzrost nierównowagi podwoił się od 2010 roku. Jednym z powodów jest rosnące stężenie gazów cieplarnianych. Kolejnym jest fakt, że Ziemia od kilkunastu lat odbija mniej promieniowania słonecznego w stronę kosmosu. – Globalne temperatury oceanów osiągnęły rekordowe maksima przez 450 dni z rzędu w latach 2023 i 2024 r. Część tego ciepła pochodziła ze zjawiska pogodowego El Niño – napisali badacze. El Niño to zjawisko pogodowe i oceaniczne, które polega na czasowym ociepleniu powierzchni wody Oceanu Spokojnego w rejonie równikowym. Występuje zazwyczaj co kilka lat i ma bardzo duży wpływ wpływ na globalne warunki pogodowe, a także cyrkulację atmosferyczną. – Ponieważ powierzchnia oceanów jest swoistym wyznacznikiem tempa globalnego ocieplenia, wzrost temperatury ma znaczenie dla klimatu jako całości. To przyspieszające ocieplenie podkreśla pilną potrzebę ograniczenia spalania paliw kopalnych, aby zapobiec jeszcze szybszym wzrostom temperatury w przyszłości – podsumowują naukowcy z Uniwersytetu w Reading. Autorzy dodają również, że możemy się spodziewać jeszcze większego tempa wzrostu temperatury powierzchni oceanów w ciągu następnych 20 lat. Źródło: Environmental Research Letters Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Do końca tego stulecia Ziemia może się podgrzać nawet o 3,7 st. C. Co to oznacza dla naszych wnuków?
Do końca tego wieku, czyli w ciągu najbliższych 75 lat, średnia temperatura na Ziemi może podnieść się nawet o 3,7 stopnia Celsjusza. W kolejnym stuleciu ten wzrost będzie postępował. Co to oznacza dla planety i jej mieszkańców?
Spis treści: Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 3 st. C? Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 4 st. C? Czy AI podnosi zużycie prądu? 3,7 st. Celsjusza to liczba, którą podaje klimatolog Zeke Hausfather w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Dialogous on Climate Change”. Dowodzi w nim, że do końca tego stulecia średnia temperatura na Ziemi może wzrosnąć między 1,9 a właśnie 3,7 st. C. Temperatury nadal będą rosły w XXII wieku. Próba oszacowania, jak obecne emisje oraz próby ich ograniczania przekładają się na podwyższanie temperatur, to zadanie, którym naukowcy zajmują się od bardzo dawna. Hausfather przeanalizował kilkanaście prac na ten temat z ostatnich pięciu lat. Według nich w najbardziej prawdopodobnym scenariuszu Ziemia ogrzeje się między 2,3 a 3 stopnie Celsjusza. Scenariusz ten nie uwzględnia jednak niepewności dotyczących emisji oraz polityk klimatycznych. Jeśli weźmie się je pod uwagę i jeśli spojrzy się na najmniej prawdopodobne, ale ciągle możliwe wyniki, wówczas otrzymuje się znacznie szerszy zakres temperatur. Taki jak podaje Hausfather. Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 3 st. C? Jak będzie w przyszłości wyglądało życie na Ziemi? Najnowszą prognozę przygotowała organizacja World Resources Institute (WRI). W swoim najnowszym raporcie WRI opisuje, jak zmieni się życie w miastach, jeśli średnia temperatura na świecie wzrośnie o 3 st. C. W tej chwili we wszystkich miastach na Ziemi mieszka 4,4 miliarda ludności – czyli ponad połowa z nas. Trend przenoszenia się do miasta gwałtownie przyspiesza. Według WRI do 2050 roku do miast przeprowadzi się kolejne dwa i pół miliarda ludzi, przede wszystkim mieszkających w Azji i Afryce. W połowie XXI wieku na terenach zurbanizowanych będzie więc mieszkało 2/3 ludzkości. Co ich czeka? Przede wszystkim przedłużające się fale upałów, które mogą trwać nawet miesiąc bez przerwy. Przełoży się to na gwałtowny i radykalny wzrost zapotrzebowania na energię zasilającą systemy klimatyzacji. Wzrośnie też, i to mocno, ryzyko rozprzestrzeniania się chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria. Najbardziej zagrożeni skutkami wzrostu temperatury będą mieszkańcy krajów o najniższych dochodach. Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 4 st. C? Wzrost temperatury do końca stulecia o 4 st. C uważany jest w tej chwili za nieprawdopodobny. Nie jest jednak wykluczone, że ten próg zostanie przekroczony w którymś momencie w XXII wieku. Co się wówczas stanie? Przede wszystkim część Ziemi – a dokładniej pas po obu stronach równika – może przez większość roku nie nadawać się do zamieszkania. Wysoka wilgotność i wysokie temperatury sprawią, że stres cieplny będzie zbyt duży dla organizmu człowieka. Na południu i na północy powiększy się też strefy pustyń. Jak w 2019 r. podawał „Guardian”, pustynnienie może dotknąć też południowej Europy. Ludzkość będzie miała więc do dyspozycji znacznie mniej terenów do życia oraz do uprawy żywności. Na południowej półkuli pozostanie Nowa Zelandia, Tasmania i Patagonia. Na północnej najlepiej będzie się przenieść na wyższe szerokości geograficzne. Może zniknąć 2/3 lodowców w Himalajach, które zasilają w tej chwili wielkie rzeki Azji. W zakwaszonych oceanach powiększą się martwe strefy pozbawione planktonu i raf koralowych. Z tym wszystkim zaś będzie musiało sobie poradzić ponad 10 miliardów ludzi. Czy AI podnosi zużycie prądu? By zapobiec takiemu scenariuszowi, potrzebne są mądre i konsekwentne polityki klimatyczne. Ale także rozwijanie sposobów na usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery. Wspomniany na początku artykułu Zeke Hausfather pracuje w Stripe, mieszczącej się w Kalifornii w firmie inwestującej właśnie w technologie usuwania CO2 z powietrza. W tego rodzaju rozwiązaniach – oraz politykach promujących ograniczenie emisji – upatruje się szans na ograniczenie globalnego ocieplenia. Niepewność związaną z wielkością przyszłych emisji zwiększają rozwijające się technologie sztucznej inteligencji. Są one ogromnie energożerne, a ich zapotrzebowanie na prąd cały czas rośnie. Tylko ChatGPT tygodniowo ma 100 mln użytkowników. W 2023 roku szacowano, że zaledwie jedna czwarta energii konsumowanej przez branżę na trenowanie modeli pochodzi z niskoemisyjnych źródeł, takich jak elektrownie wodne albo nuklearne. – Z całą pewnością można sobie wyobrazić świat, w którym rozwój AI w średnim terminie gwałtownie napędza emisje ponad poziom. który sobie obecnie wyobrażamy – mówi Hausfather „New Scientistowi”. Jednak dodaje również, że w dłuższym okresie branża sztuczna inteligencji nie zrobi wielkiej różnicy w emisjach. Źródła: New Scientist, Dialogous on Climate Change Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nawet rekiny cierpią wskutek zmian klimatu. Gorąca woda oceanów wygania te drapieżniki z raf koralowych
Rekiny szukają nowych nisz. Zbyt ciepła woda w okolicach raf koralowych, naturalnego miejsca ich żerowania, staje się zagrożeniem. Zwierzęta zwiększają więc swoje terytoria.
Spis treści: Co skłania rekiny do opuszczenia rafy? Na jak długo rekiny opuszczają rafy? Rekiny zmieniają zachowanie Kiedy rekiny pozostają w obszarze rafy? Rekiny to jedyne ryby chrzęstnoszkieletowe, które przetrwały do czasów dzisiejszych. Możliwe, że to właśnie one dały początek kręgowcom lądowym. Świadczą o tym liczne cechy wspólne oraz pierwotny układ krwionośny tych ryb. Temperatura ciała rekina jest zmienna. Zależy od temperatury otoczenia oraz zewnętrznych źródeł ciepła. Rekiny, jak wszystkie zwierzęta zmiennocieplne, mogą funkcjonować w różnych zakresach temperatur. Tolerancja jest jednak ograniczona. Co skłania rekiny do opuszczenia rafy? Nadmiernie wysoka temperatura wody na powierzchni skłania rekiny do opuszczenia swoich naturalnych środowisk. Zwierzęta potrafią zniknąć w głębinach oceanów na ponad rok albo kierują się w stronę wód przybrzeżnych – odkryli badacze z Uniwersytetu Lancaster w Wielkiej Brytanii. Naukowcy udowodnili to w oparciu o system transmisji fal dźwiękowych, rejestrowanych przez panel Laboratorium Ochrony Zwierząt Uniwersytetu Stanforda. Na jak długo rekiny opuszczają rafę? Badanie zachowania rekinów trwało od 2013 roku do końca 2020 roku. Objęło 122 rekiny szare rafowe (Carcharhinus amblyrhynchos) – zarówno samice, jak i samce. Siedliskiem zwierząt był archipelag Chagos na Indo-Pacyfiku. Tamtejsza rafa koralowa jest najbardziej narażona na wzrost temperatury. Jego efektem jest blaknięcie rafy i jej obumieranie, co wpływa na cały ekosystem. Rekiny odczuwają te zmiany i w konsekwencji opuszczają teren rafy. To zaś niesie kolejne następstwa. Badacze ponad 700 tysięcy razy wychwycili fale dźwiękowe towarzyszące poruszaniu się rekinów w czasie wzrostu temperatury wody ponad przeciętną. Było to możliwe po wszczepieniu zwierzętom znaczników akustycznych. Jak podkreślają badacze na łamach czasopisma naukowego „Communications Biology”, operacja wszczepienia znacznika trwała mniej niż pięć minut. Naukowcy połączyli dane akustyczne z obserwacjami satelitarnymi Ziemi, przeprowadzonymi przez badaczy z King’s College w Londynie. Okazało się, że po wystąpieniu zjawiska pogodowego znanego jako El Niño w latach 2015–2016, rekiny na najdłuższy czas uciekły z naturalnego siedliska. Potrafiły zniknąć w głębinach nawet na 16 miesięcy. Rekiny zmieniają zachowanie – Uzyskane wyniki po raz pierwszy uwidaczniają zmiany zachowania rekinów w odpowiedzi na uwarunkowania środowiskowe – mówi dr David Jacoby z Uniwersytetu Lancaster, główny autor badania. – W obliczu zagrożenia, jakim jest zbyt ciepła woda, rekin musi zdecydować, czy wydatkować więcej energii i opuścić relatywnie bezpieczne miejsce żerowania, nawet ponosząc tego ryzyko, czy pozostać w niekorzystnych dla siebie warunkach rafy i oszczędzić energię – wyjaśnia badacz. Badanie nie analizowało korzyści i strat energii związanych z emigracją. Wynika z niego jednak, że zwierzęta w czasie ekstremalnych temperatur preferują dalsze i głębsze wody, które mogą być dużo chłodniejsze niż te w płytkiej rafie. Świadczą o tym opóźnienia w rejestrowanym przekazie akustycznym. Badacze interpretują to jako zejście w głąb oceanu lub oddalenie się na wody przybrzeżne. Te wyniki mogą zaś budzić niepokój. Kiedy rekiny pozostają w obszarze rafy? Ocieplanie się klimatu będzie miało wpływ na ekosystemy wodne. Może powodować rozszerzenie stref bytowania takich drapieżników, jak rekiny szare – wskazują naukowcy. To zaś może zakłócać równowagę panującą w ekosystemach koralowców. Rekiny są integralną ich częścią. Dr Jacoby ostrzega, że skutki zmian w zachowaniu zwierząt i długotrwałe oddalanie się od tradycyjnych stref życia nie są jeszcze możliwe do zrozumienia. – Ale niewątpliwie mogą być istotne – mówi dr Jacoby. Dodaje na pocieszenie, że rekiny są skłonne wracać do swoich naturalnych siedlisk. Robią tak, jeśli te wykazują się mniejszą podatnością na nasłonecznienie oraz większą zasobnością ryb dzięki dopływom składników odżywczych od ptaków morskich. Rafy są wówczas bardziej odporne na niekorzystne zmiany. W takich warunkach badacze wychwycili nawet zwiększoną obecność rekinów. Dlatego, zdaniem naukowców, kluczowym zadaniem jest poznanie najważniejszego czynnika wpływającego na decyzje rekinów w czasie niekorzystnych warunków w ich naturalnym środowisku. Źródła: Communications Biology, Uniwersytet Lancaster.
Naukowcy odkryli gigantyczne wirusy na lodowcu w Grenlandii. Te organizmy są kluczowe dla naszej przyszłości
Od lat naukowcy alarmują: lodowiec na Grenlandii topi się coraz szybciej. Jest to związane z rosnącymi temperaturami. Tempo topnienia wzmagają glony. A te są zainfekowane – jak się właśnie okazało – przez gigantyczne wirusy.
W tym artykule: Grenlandia: lód utracony Nadzieja w wirusie gigancie Niewidzialni giganci Jak wykorzystać gigantycznego wirusa? Grenlandia jest największą wyspą na świecie. Położona jest na oceanie Atlantyckim i staje się coraz częstszym celem wycieczek. Turyści doceniają przepiękną i dziewiczą przyrodę. Jednak krajobraz wyspy dramatycznie się zmienia. Grenlandia: lód utracony W ostatnich latach naukowcy sygnalizują, że tempo topnienia lądolodu na Grenlandii przyspieszyło. A warto pamiętać, że pokrywy lodowe Antarktydy i Grenlandii zawierają łącznie ponad 99% słodkowodnego lodu na Ziemi. Należy dbać o to, żeby nie zniknęły, bo gdyby tak się stało, poziom oceanów podniósłby się o ponad 67 metrów. Obecnie lód pokrywa około 80% Grenlandii. Lodowiec topi się pod wpływem zjawiska globalnego ocieplenia. Ten proces wzmagają glony, które rozpoczynają kwitnienia na wiosnę. Objawia się to zaczernieniem dużych połaci lodu. Kiedy lód ciemniej, zmniejsza się jego zdolność do odbijania promieni słonecznych. To z kolei przyspiesza topnienie lodu. Nadzieja w wirusie gigancie Naukowcy pod kierunkiem dr Laury Perini z Wydziału Nauk o Środowisku na Uniwersytecie w Aarhus w Danii pobrali próbki z lodowca w Grenlandii. Na zdjęciach dokumentujących to wydarzenie widać ciemnobrunatną wodę w worku foliowym. Następnie w laboratorium przeanalizowano skład cieczy. – Zarówno w ciemnym lodzie, jak i czerwonym śniegu (barwa ta to świadectwo pobytu specyficznego gatunku alg – przyp. red.) znaleźliśmy sygnatury aktywnych gigantycznych wirusów. Po raz pierwszy znaleziono je na powierzchni lodu i śniegu zawierającego dużą ilość pigmentowanych mikroalg – mówi dr Perini. Wielkie wirusy odkryto w 1981 roku w oceanie – infekowały w nim algi. Później okazało się, że są obecne nawet w glebie na lądzie, a nawet – wśród ludzi. Wirusy są z reguły znacznie mniejsze niż bakterie. Zwykłe wirusy mierzą 20–200 nanometrów, podczas gdy typowa bakteria ma 2–3 mikrometry. Innymi słowy, normalny wirus jest około 1000 razy mniejszy od bakterii. Tymczasem gigantyczne wirusy osiągają rozmiar 2,5 mikrometra. To więcej niż większość bakterii. Genom wielkich wirusów jest też znacznie większy niż zwykłych wirusów. Długo sądzono, że lodowce są martwe, pozbawione żywych organizmów. Nowe badania wskazują, że oprócz glonów zasiedlają je m.in. bakterie, grzyby nitkowate i inne oraz gigantyczne wirusy. Niewidzialni giganci Mimo że nowo odkryte wirusy są gigantyczne, nie można ich zobaczyć gołym okiem. Dr Laura Perini nie widziała ich jeszcze nawet pod mikroskopem. Jak zatem doszła do wniosku, że istnieją? – Sposób, w jaki odkryliśmy wirusy, polegał na analizie całego DNA w pobranych próbkach. Przeszukując ten ogromny zbiór danych w poszukiwaniu określonych genów markerowych, znaleźliśmy sekwencje o wysokim podobieństwie do znanych gigantycznych wirusów – wyjaśnia badaczka. Sprawdź swoją wiedzę o Grenlandii. Jakie gatunki zwierząt tam żyją? Zwierzęta Grenlandii żyją w wyjątkowo niesprzyjającym miejscu, gdzie temperatury tylko miejscami osiągają wartości dodatnie, przez cały rok wieje silny wiatr, a pokrywa lodowa jest stałym... Aby upewnić się, że DNA wirusów nie pochodzi z dawno wymarłych mikroorganizmów, ale z żywych i aktywnych wirusów, wyodrębniono również całe mRNA z próbki. W ten sposób uzyskano potwierdzenie. Jak wykorzystać gigantycznego wirusa? Gigantyczne wirusy są nadal słabo rozpoznanymi organizmami i niewiele o nich wiadomo. W przeciwieństwie do większości innych wirusów mają one wiele aktywnych genów, które umożliwiają im naprawę, replikację, transkrypcję i translację DNA. Jak i dlaczego to się dzieje – nie jest to do końca jasne. Naukowcy muszą ustalić, jakie organizmy są infekowane przez wirusy. Zapewne część celuje w glony, inne w protisty – te ostatnie to organizmy eukariotyczne obejmujące jednokomórkowce grzybopodobne. Eksperci liczą, że dzięki analizom wirusów będą mogli znaleźć sposób na kontrolowanie wzrostu alg śnieżnych – i być może w dłuższej perspektywie – ograniczenie topnienia części lodowca. Odkryte wirusy zapewne żywią się algami śnieżnymi i mogą działać jako naturalny mechanizm kontrolujący zakwity alg. Źródło: Microbiome Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Od lodowca na Antarktydzie oderwała się wielka góra lodowa. Ma powierzchnię większą niż Kraków
Europejskie i amerykańskie satelity obserwacyjne uchwyciły moment „cielenia się” lodowca na Antarktydzie. Fragment o powierzchni około 380 kilometrów kwadratowych oderwał od lodowca szelfowego Brunt. Jest to trzecia tego typu sytuacja na przestrzeni ostatnich czterech lat.
W tym artykule: Trzecie cielenie lodowca Monitorowanie lodowców Kurczenie się lodowców Dwa satelity obserwacyjne Ziemi – europejski Copernicus Sentinel-1 i Landsat 8 NASA – zaobserwowały moment, w którym doszło do oddzielenia się góry lodowej od lodowca. Taki proces określa się mianem cielenia. Do oderwania się góry lodowej doszło po tym, jak kilka tygodni temu w lodowcu szelfowym nagle pojawiło się pęknięcie. Trzecie cielenie lodowca Góra lodowa oderwała się wzdłuż 14-kilometrowej przepaści, utworzonej pod kątem dziewięćdziesięciu stopni do istniejącego już pęknięcia zwanego Halloween. Nastąpiło to po długim okresie osłabienia lodu w McDonald Ice Rumples. Jest to trzecie duże cielenie się góry lodowej w tym obszarze w ciągu ostatnich czterech lat. Doszło do niego około dekady po tym, jak naukowcy z British Antarctic Survey (BAS) po raz pierwszy wykryli wzrost rozległych pęknięć w lodzie na lodowcu Brunt. Nowa góra lodowa została oficjalnie oznaczona przez amerykańskie Narodowe Centrum Lodowe jako A-83. Centrum nadaje nazwy na podstawie części Antarktydy, w którym góra lodowa została po raz pierwszy zaobserwowana. Ponieważ Brunt znajduje się we wschodniej części Morza Weddella, jego góry otrzymują oznaczenie „A”, podczas gdy numery są przydzielane sekwencyjnie. Monitorowanie lodowców Nieustanne monitorowanie szelfów lodowych przez satelity pozwala naukowcom śledzić skutki zmian klimatycznych w odległych regionach, takich jak Antarktyda. Przede wszystkim satelity pozwalają monitorować, w jaki sposób szelfy lodowe zachowują swoją integralność strukturalną w odpowiedzi na zmieniającą się dynamikę lodu oraz wzrost temperatury atmosfery i oceanów. Lodowiec szelfowy Brunt jest też miejscem, w którym znajduje się stacja badawcza Halleya prowadzona przez British Antarctic Survey (BAS). Glacjolodzy z BAS od lat monitorują zachowanie lodowca szelfowego. – To cielenie było spodziewane od czasu pojawienia się pęknięcia Halloween osiem lat temu. Wydarzenie to sprawiło, że lodowiec Brunt ma w tej chwili najmniejszą powierzchnię od czasu rozpoczęcia monitoringu – wyjaśnia w oświadczeniu prasowym dr Oliver Marsh, glacjolog BAS. Dr Marsh spędził cztery sezony pracując na lodowcu szelfowym Brunt. Jest też naukowcem, który jako pierwszy wykrył cielenie za pomocą urządzeń GPS. Kurczenie się lodowców – Cielenie się gór lodowych jest częścią naturalnego funkcjonowania lodowców szelfowych. Ale tego typu wydarzenia często powoduje duże zmiany w geometrii lodowca szelfowego i mogą wpływać na lokalną cyrkulację oceaniczną. Nasze zespoły naukowe i operacyjne nadal monitorują szelf lodowy w czasie rzeczywistym, aby upewnić się, że jest on bezpieczny. I że nie musimy przenosić w nowe miejsce stacji badawczej w Halley – dodaje badacz. Wyodrębnienie się A-83 jest trzecim znaczącym cieleniem się lodowca w tym regionie w ciągu ostatnich czterech lat. Pierwsze miało miejsce w 2021 roku, kiedy A-74 oderwała się od pokrywy lodowej. Jeszcze większa góra o nazwie A-81 pojawiła się w 2023 roku. – Pływające lodowce szelfowe Antarktydy rosną stopniowo w wyniku przepływu lodu i kurczą się epizodycznie w wyniku cielenia się gór lodowych. Równowaga między tymi dwoma procesami wpływa na ich zdolność do zatrzymywania lodu na lądzie. Niepokojące jest jednak to, że nawet w tym stosunkowo zimnym sektorze Antarktydy w ciągu ostatnich 3–4 lat doszło do trzech dużych cieleń. Lodowiec szelfowy Brunt dostarcza wielu danych, które pomogą nam zrozumieć proces cielenia się i przewidzieć przyszłą ewolucję tych ważnych ciał lodowych – napisał w oświadczeniu profesor Adrian Luckman, naukowiec z Uniwersytetu w Swansea. Postępująca utrata lodu na Antarktydzie jest jedną z najwyraźniejszych oznak wzrostu globalnych temperatur i poważnym ostrzeżeniem. Przyczynia się do wzrostu poziomu mórz, powodzi przybrzeżnych i ekstremalnych warunków pogodowych. Utrata lodu polarnego prowadzi do pochłaniania dodatkowego promieniowania słonecznego przez ziemskie oceany, powodując dalszy wzrost temperatury. Źródło: British Antarctic Survey, Universe Today. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najcieplejsze lato od czasów gladiatorów. Prawdę zdradziły drzewa
Lato poprzedniego 2023 roku było najgorętsze na północnej półkuli od dwóch tysięcy lat. Naukowcy prowadzą pomiary od 1850 roku. W jaki sposób doszli zatem do takiego wniosku?
W tym artykule: Pomiary temperatury Ziemi Drzewo prawdę ci powie Najcieplej od czasów gladiatorów Europa w ostatnich dwóch tysiącleciach. Co „mówią” drzewa? El Niño a zmiany klimatu Naukowcy nie mają wątpliwości: temperatury na Ziemi stale rosną, klimat naszej planety są ociepla. Od początku rewolucji przemysłowej średnia temperatura powierzchni globu wzrosła o ok. 1 st. C. Pomiary temperatury Ziemi Jednym z argumentów sceptyków dotyczących zmian klimatycznych jest fakt, że naukowe pomiary zmian temperatury są prowadzone od połowy XIX wieku. Skąd zatem wiemy, jakie były wartości słupka rtęci wcześniej? Czy faktycznie temperatury rosną? Badacze z Niemiec i Czech opublikowali właśnie na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” artykuł, który rzuca na to zagadnienie światło. Drzewo prawdę ci powie W rekonstrukcji dawnych temperatur, sięgających nawet do początków naszej ery, pomocne były drzewa. Otóż naukowcy są w stanie na podstawie obserwacji rocznego przyrostu słojów drzew stwierdzić, jaki panował w przeszłości klimat. Jak czytamy na stronie „Nauka o klimacie”, rekonstrukcje temperatury oparte o słoje drzew do lat 60. XX wieku dobrze pasują do historycznych pomiarów temperatury i nie tylko. Warto odnotować, że w ostatnich dziesięcioleciach wzrost słojów drzew zwolnił. Dzieje się tak w szczególności na wysokich szerokościach geograficznych półkuli północnej. To zjawisko bezprecedensowe, które należy wiązać m.in. z częstszym występowaniem susz i kwaśnymi deszczami, do czego przyczynia się człowiek. Naukowcy z University of Cambridge w Wielkiej Brytanii i Johannes Gutenberg University Mainz w Niemczech wykazali na przykładzie analizy słojów drzew w swoich badaniach, jak wyjątkowe było lato 2023 roku. Najcieplej od czasów gladiatorów Eksperci stwierdzili, że nawet biorąc pod uwagę naturalne wahania klimatu na przestrzeni setek lat, lato 2023 roku było nadal najgorętszym latem od czasów Cesarstwa Rzymskiego. – Spoglądając z perspektywy dalszej historii, można zobaczyć, jak dramatyczne jest ostatnie globalne ocieplenie. Rok 2023 był wyjątkowo gorący. Trend ten będzie kontynuowany, chyba że drastycznie ograniczymy emisję gazów cieplarnianych – mówi współautor artykułu, prof. Ulf Büntgen z Wydziału Geografii University of Cambridge. Kluczem do takich wniosków okazała się powtórna analiza danych z XIX wieku i ich zestawienie z analizą przyrostu słojów drzew. Naukowcy porównali te zestawy informacji i dokonali ciekawego spostrzeżenia. Obliczyli, że latem 2023 r. temperatury na półkuli północnej były o 2,07 st. C cieplejsze niż średnie letnie temperatury w latach 1850–1900. Do tej pory sądzono, że różnica ta była zdecydowanie mniejsza. Badacze sięgnęli też głębiej w historię Ziemi. Aż do początków naszej ery – właśnie dzięki analizie dostępnych informacji na temat rocznego przyrostu słojów drzew. To twarde dane. Nie ma tutaj mowy o błędach pomiaru (jak mogło się wydarzyć w przypadku pomiarów z pomocą instrumentów w XIX w.), bo drzewa reagują w określony sposób na otaczające je warunki. Europa w ostatnich dwóch tysiącleciach. Co „mówią” drzewa? Dostępne dane dotyczące przyrostu pierścieni drzew sugerują, że większość chłodniejszych okresów w ciągu ostatnich 2000 lat, takich jak mała antyczna epoka lodowa w VI wieku i mała epoka lodowa na początku XIX wieku, nastąpiło po erupcjach wulkanicznych bogatych w siarkę. Aerozole wyrzucone do stratosfery spowodowały gwałtowne ochłodzenie Ziemi. Najzimniejsze lato w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat, w 536 r. n.e., nastąpiło po jednej z takich erupcji i było o blisko 4 st. C chłodniejsze niż lato 2023 roku. Sceptyk powie: po co porównywać najzimniejsze okresy w ostatnim tysiącleciu z obecnymi, ciepłymi latami? To nie daje wyobrażenia o dokonujących się zmianach. Słusznie. Dlatego naukowcy dokonali także pomiaru średnich temperatur w lecie w ciągu ostatnich 2 tys. lat. Na podstawie danych z pierścieni drzew obliczyli, że miesiące letnie w 2023 r. były średnio o 2,2 st. C cieplejsze niż średnia temperatura okresów letnich od I w. do końca XIX w. Globalne ocieplenie – 4 fakty na temat zmian klimatu, które trzeba znać. Oddajemy głos nauce Temperatury rosną, lata są coraz bardziej upalne, a susze coraz dotkliwsze. Globalne ocieplenie nie jest mitem. Nauka podpowiada nam, jak możemy stawić czoło katastrofalnym zmianom klimatu. El Niño a zmiany klimatu Czescy i niemieccy naukowcy odnieśli się też do zjawisk El Niño – La Niña. Na czym ono polega? W największym skrócie: powstaje raz na kilka lat i powoduje utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni wody w strefie równikowej. To z kolei może podnosić temperatury na całym świecie. Denialiści klimatyczni uważają, że z pomocą tego zjawiska można tłumaczyć obecny kryzys klimatyczny. Nie jest to jednak prawda. Nie można z pomocą El Niño wytłumaczyć długoterminowego trendu wzrostu temperatur w ciągu kilku ostatnich dekad. Zdarzenia El Niño zostały po raz pierwszy odnotowane przez rybaków w XVII wieku. Można je zaobserwować w słojach drzew znacznie wcześniej – to też wynika z najnowszych analiz. Eksperci podkreślają, że w ciągu ostatnich 60 lat globalne ocieplenie spowodowane emisją gazów cieplarnianych powoduje, że zjawiska El Niño stają się coraz silniejsze. To z kolei skutkuje gorętszymi latami. Oczekuje się, że obecne wydarzenie El Niño potrwa do wczesnego lata 2024 r. – To prawda, że klimat zawsze się zmienia. Jednak ocieplenie w 2023 r., spowodowane przez gazy cieplarniane, jest dodatkowo wzmacniane przez warunki El Niño. Mamy więc do czynienia z dłuższymi i bardziej dotkliwymi falami upałów i dłuższymi okresami suszy – zauważa prof. Jan Esper, główny autor badania. Naukowcy przestrzegają na łamach „Nature”, że prawdopodobny jest groźny scenariusz: tego lata po raz kolejny pobite mogą zostać rekordy wysokości temperatury. Źródła: Nature, Nauka o klimacie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.