Naukowcy projektują udoskonalone budki dla ptaków. Pachną grzybami i ratują zagrożone gatunki
Tradycyjne budki dla ptaków często okazują się „pułapkami”, w których pisklęta giną z zimna i wilgoci. Naukowcy stworzyli rozwiązanie: wydrukowane w 3D „protezy dziupli” wykonane z grzybni. Ta innowacyjna konstrukcja zapewnia rzadkim gatunkom idealne warunki, realnie zwiększając ich szanse na przetrwanie.
Spis treści: Naukowcy projektują idealne budki dla ptaków Lepsze schronienie dla ptaków dzięki nauce i technologii Czy nowoczesne budki pomogą uratować zagrożone gatunki? Na terenie posiadłości okazałego pałacu niedaleko Oksfordu, w południowo-zachodniej Anglii, dr Dan Parker balansuje na drabinie, próbując przymocować do jesionu nietypowy obiekt. Z wyciągniętymi w górę ramionami trzyma coś wielkości tostera o falistej powierzchni. Przedmiot jest lekki i pusty w środku, z pojedynczym, okrągłym otworem z boku. Najbardziej intryguje jednak jego zewnętrzna warstwa: grudkowata niczym wata, ale jednocześnie twarda, a przy tym wyraźnie pachnąca... grzybami. – To reishi, gatunek grzyba występujący w tej części Anglii – wyjaśnia dr Dan Parker, naukowiec z Uniwersytetu w Melbourne. W ciągu ostatnich dwóch tygodni dr Parker wydrukował w technologii 3D podstawowy kształt pudełka, wykorzystując trociny i biodegradowalne tworzywo roślinne, a następnie zaszczepił je grzybnią, która stopniowo zaczęła porastać jego powierzchnię. Tego typu metoda wytwarzania przedmiotów z grzybni (mycelium) – wytrzymałej, przypominającej korzenie struktury grzybów – znajduje już zastosowanie w architekturze. Powstają w ten sposób różne obiekty, od krzeseł po cegły. Dr Parker nazywa ten osobliwy obiekt „protetyczną dziuplą”. Jego przeznaczenie staje się jasne, gdy naukowiec ponownie wspina się po drabinie – tym razem, by obok zawiesić tradycyjną budkę lęgową ze spadzistym, zielonym dachem. Dzieło dr Parkera ma rzucić wyzwanie standardowym domkom dla ptaków, które – choć powszechne na całym świecie – często nie przyciągają docelowych gatunków lub – co gorsza – skazują je na chłód i wilgoć, które mogą być zabójcze dla piskląt. Projektując schronienie od podstaw, dr Parker chce zapewnić lepszy start dziuplakom, takim jak rzadka sikora uboga. Eksperyment dr Parkera obejmie porównanie dziesięciu takich nowatorskich schronień z dziesięcioma tradycyjnymi budkami. Celem jest sprawdzenie, czy „grzybowe dziuple” okażą się atrakcyjniejszym domem dla sikory ubogiej – gatunku, którego populacja w Wielkiej Brytanii drastycznie spada – oraz czy wymiernie skuteczniej wspomogą inkubację jaj i pomyślny wylot młodych. Naukowcy projektują idealne budki dla ptaków Dr Dan Parker należy do zespołu Deep Design Lab na Uniwersytecie w Melbourne, który analizuje budki lęgowe z taką samą pieczołowitością, jaką inni projektanci rezerwują dla silników odrzutowych czy drapaczy chmur. W pobliżu swojej siedziby w Melbourne School of Design w Australii zespół najpierw wykorzystał skanery 3D do zmapowania naturalnych dziupli, w których zazwyczaj gnieżdżą się zagrożone sowy potężne (Ninox strenua). Ponieważ wiekowe, dziuplaste drzewa zaczęły znikać, naukowcy sięgnęli po cały arsenał narzędzi – od gogli VR po algorytmy generatywne – aby stworzyć struktury lęgowe idealnie dopasowane do potrzeb tych ptaków. W pałacu Blenheim, obiekcie wpisanym na listę UNESCO i otoczonym blisko 12 tysiącami akrów lasów oraz ogrodów, zespół testuje to podejście w praktyce, pomagając bardziej wymagającym gatunkom ptaków. Szczególnie niepokojący jest spadek liczebności sikory ubogiej, której populacja od lat 70. zmniejszyła się o połowę. W tym samym czasie jej naturalne siedliska – stare drzewa pełne dziupli i szczelin – niemal zniknęły z krajobrazu, głównie z powodu intensyfikacji rolnictwa. Podobny los spotkał także inne, niegdyś powszechne ptaki śpiewające, takie jak sikory sosnówki, wróble, muchołówki czy kowaliki. Co istotne, tradycyjne budki lęgowe instalowane w celu ich ochrony okazały się mało skuteczne i były rzadko zasiedlane przez ptaki. Dr Parker przywiózł do pałacu cały wachlarz budek lęgowych, by zademonstrować, dlaczego te standardowe tak często zawodzą. Na samym dole hierarchii znajduje się tania „podróbka z Amazona”. – Pierwszą rzeczą, jaka rzuca się w oczy, jest jej marna jakość – wyjaśnia dr Joanna Bagniewska, polska zoolożka z centrum studiów podyplomowych Uniwersytetu Oksfordzkiego, która przez dwa najbliższe lata będzie monitorować postępy eksperymentu dr Dana Parkera. – Drewno jest połączone w bardzo prowizoryczny sposób, więc szybko się odkształci i po prostu rozpadnie – dodaje. Badania terenowe wykazały, że temperatura w budkach lęgowych waha się znacznie gwałtowniej niż w naturalnych dziuplach. Te wykonane z cienkiego drewna i pełne szczelin przepuszczają zimne powietrze i deszcz – często w ilościach wystarczających, by zabić pisklęta. W najgorszym scenariuszu, jak wskazują analizy, budki mogą działać jak „pułapki ekologiczne”, które wabią ptaki do domów o fatalnym standardzie, doprowadzając ostatecznie do ich śmierci. W eksperymencie dr Parkera jako grupę kontrolną wykorzystano powszechnie stosowaną budkę, certyfikowaną przez Królewskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (RSPB). Choć jest ona solidniej wykonana, wiele tradycyjnych rozwiązań promuje agresywne gatunki, takie jak bogatka, która z łatwością dominuje nad mniejszymi ptakami, np. sikorą ubogą czy modraszką. – Widziałam truchła modraszek wplecione w wyściółkę gniazda po tym, jak bogatka – większa i odważniejsza – wygrała walkę o miejsce lęgowe – mówi dr Ada Grabowska-Zhang, ekolożka z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Wcześniejsze badania przeprowadzone w rezerwatach przyrody wykazały, że tylko jeden procent typowych budek był zajmowany przez sikory ubogie, co dowodzi konieczności stworzenia rozwiązania „szytego na miarę”. Andrew Cleaves, założyciel fundacji Birds on the Brink, która finansuje eksperyment dr Parkera zauważa, że sikory ubogie czasem unikają konkurencji, zasiedlając budki dla popielic. Mają one małe otwory wlotowe od strony pnia, przez które bogatki nie są w stanie się przecisnąć. Uwzględnienie tej preferencji w projekcie nowych schronień pozwoliło zwiększyć wskaźnik zasiedlenia do około dziewięciu procent. Lepsze schronienia dla ptaków dzięki nauce i technologii – Musimy wykorzystywać najlepszą dostępną wiedzę naukową i inżynieryjną do tworzenia tych struktur, ale jednocześnie stale zbierać informacje zwrotne – mówi Stanisław Rudawski, architekt i założyciel Deep Design Lab. – Jeśli docelowe gatunki omijają budki z powodów, których jeszcze w pełni nie rozumiemy, możemy nauczyć się projektować lepsze schronienia, obserwując, jak ptaki wchodzą w interakcję z prototypami takimi jak ten stworzony przez dr Parkera. Martyn Stenning, ekolog z Uniwersytetu Sussex, który korzysta z budek lęgowych od lat 80., podkreśla, że najważniejsze jest, aby ich projektowanie było dostosowane do zachowań danego gatunku w naturalnym środowisku. Niektórzy już wcześniej próbowali udoskonalić budki lęgowe, wykorzystując wiedzę o tym, jak ptaki wchodzą w interakcje ze swoim otoczeniem. Do najważniejszych wniosków należy konieczność skutecznego zabezpieczenia przed drapieżnikami, zwłaszcza w okolicy otworu wejściowego, oraz zapobiegania gromadzeniu się pasożytów wewnątrz budek. Dr Parker wyjaśnia, że drewniana konstrukcja wykonana w technologii druku 3D została zaprojektowana tak, aby była na tyle wytrzymała, by uniemożliwić drapieżnikom – takim jak łasice, dzięcioły czy szczury – przedostanie się do środka. Wnętrze budki ma natomiast formę zaokrąglonej dziupli, przypominającej naturalne przestrzenie w drzewach, co ogranicza liczbę szczelin i kątów prostych, w których mogłyby ukrywać się pasożyty. W Blenheim głównym celem zespołu jest jednak przetestowanie grzybni (mycelium) jako materiału budowlanego – po raz pierwszy na taką skalę, jak podkreśla dr Parker. W jednym z wcześniejszych badań zespół Deep Design Lab porównał wpływ wykorzystania grzybni w perspektywie 50 lat z innymi materiałami, takimi jak plastik, który rozważany jest jako główny surowiec do produkcji nawet 300 milionów budek lęgowych w USA. W porównaniu z plastikiem mycelium jest droższe o około 15 procent, ale może jednocześnie zmniejszyć emisję CO₂, zużycie energii i ilość odpadów o ponad 75 procent. Jednak co najważniejsze – jak podkreśla dr Parker – mycelium ma naprawdę świetne właściwości izolacyjne. – Pierwsze trzy tygodnie życia sikory ubogiej, kiedy przebywa jeszcze w gnieździe, są kluczowe dla jej rozwoju – mówi dr Ada Grabowska-Zhang. – Chcemy, żeby pisklę było dobrze odżywione i silne. Jeśli jednak musi zużywać energię na utrzymanie ciepła zamiast wzrostu, jego pióra będą gorszej jakości, a ono samo będzie lżejsze niż powinno. Czy nowoczesne budki pomogą uratować zagrożone gatunki? W nadchodzącym sezonie lęgowym, który rozpoczyna się wraz z ociepleniem w Anglii i pojawieniem się kluczowego pokarmu – np. korowódki dębówki w połowie kwietnia – dr Ada Grabowska-Zhang i dr Joanna Bagniewska będą obserwować, które ptaki wybierają konkretne schronienia i jak radzą sobie z zakładaniem gniazd. Do monitorowania wykorzystają kamerę endoskopową zamontowaną na długim wysięgniku, dzięki której będą mogły zaglądać do wnętrza budek bez zakłócania życia ptaków. – Chcemy sprawdzić, czy ptaki rozpoczęły budowę gniazda i je porzuciły, czy nadal z niego korzystają – wyjaśnia dr Parker. Badaczki będą również monitorować wilgotność i wahania temperatury wewnątrz budek dr Parkera oraz w grupie kontrolnej, a także wszelkie oznaki, że schronienia zawodzą lokatorów. – Można policzyć niewyklute jaja, można policzyć martwe pisklęta, które pozostały w gnieździe – mówi dr Ada Grabowska-Zhang. Dla zespołu monitorującego kluczowe są dwa pytania. Po pierwsze, z punktu widzenia ptaka – polegającego na sygnałach zmysłowych, których my być może nie dostrzegamy – czy schronienia dr Parkera są atrakcyjniejsze? – Czy jest w nich coś, co ptaki widzą, czują lub wyczuwają, co sprawia, że chętniej do nich wchodzą?” – zastanawia się dr Ada Grabowska-Zhang. Drugie pytanie – kluczowe z punktu widzenia ochrony przyrody – dotyczy tego, czy jest to „wybór adaptacyjny”, który rzeczywiście zwiększa szanse ptaków na przetrwanie. – Czy dzięki temu rozwiązaniu będą radzić sobie lepiej, wychowywać więcej potomstwa, a tym samym – czy będzie to skuteczniejsza strategia ochrony gatunku? – dodaje badaczka. Źródło: National Geographic
Ci ludzie zmieniają przyszłość naszej planety. Oto lista National Geographic 33
Inicjatywa National Geographic 33 wyróżnia osoby, które realnie wpływają na kształt współczesnego świata – od naukowców i aktywistów, przez artystów, po przedsiębiorców. To liderzy zmian działający w obszarach takich jak ochrona środowiska, zdrowie psychiczne, równość społeczna czy rozwój technologii. W ubiegłym roku wśród wyróżnionych znaleźli się m.in. Selena Gomez i Jason Momoa. Kto w 2026 roku znalazł się w gronie 33 osób, które inspirują i zmieniają rzeczywistość?
National Geographic 33 to inicjatywa, która zadebiutowała w 2025 roku i od początku skupia się na wyróżnianiu osób realnie wpływających na współczesny świat. Jej idea sięga jednak znacznie głębiej – liczba 33 nawiązuje do roku 1888, kiedy to National Geographic zostało założone przez 33 naukowców i odkrywców, którzy postawili sobie za cel pogłębianie wiedzy o świecie i jego zrozumienie. Dziś ta sama misja znajduje odzwierciedlenie w wyborze ludzi, którzy nie tylko opisują rzeczywistość, ale też aktywnie ją kształtują. Lista tworzona jest na podstawie rekomendacji szerokiego grona współpracowników i ekspertów, a ostatecznego wyboru dokonują redaktorzy National Geographic, uwzględniając różnorodne perspektywy i doświadczenia. Jak podkreśliła Courteney Monroe, prezes National Geographic Content: „Od ponad 137 lat National Geographic kieruje się przekonaniem, że odważne myślenie i wspólne działanie mogą zmienić świat”. Właśnie to przekonanie pozostaje fundamentem inicjatywy, która ma nie tylko wyróżniać, lecz także inspirować – pokazując, że zmiana jest możliwa dzięki konsekwentnym działaniom jednostek. National Geographic 33 – kto trafia na listę i dlaczego to wyróżnienie ma znaczenie? Wyróżnienie National Geographic 33 obejmuje osoby, których działalność wykracza poza indywidualne sukcesy i przekłada się na realne zmiany w różnych częściach świata. To inicjatorzy projektów, badacze i aktywiści, którzy działają w zróżnicowanych obszarach – od nauki i technologii po kwestie społeczne – podejmując konkretne działania w odpowiedzi na wyzwania współczesności. Ich praca często ma wymiar długofalowy, a jej efekty wykraczają poza lokalny kontekst i mają znaczenie także w skali międzynarodowej. Jak podkreśla Nathan Lump, redaktor naczelny National Geographic: „Po raz drugi opublikowaliśmy listę National Geographic 33, składającą się z 33 osób, które wywierają pozytywny wpływ na nasz świat i jego mieszkańców. Pochodzą z różnych środowisk (…) i pracują nad różnymi problemami na całym świecie, ale łączy ich zaangażowanie w rozwiązywanie jednych z najważniejszych i najpilniejszych wyzwań naszych czasów”. Wskazanie tych postaci ma również wymiar symboliczny, gdyż stanowi próbę zwrócenia uwagi na inicjatywy, które wnoszą nową jakość do debaty o przyszłości oraz pokazują, jak indywidualne działania mogą przekładać się na szersze zmiany społeczne i środowiskowe. Kto został wyróżniony w 2026 roku w National Geographic 33? Shailene Woodley walczy o przyszłość oceanów Shailene Woodley od lat konsekwentnie angażuje się w działania na rzecz ochrony środowiska, unikając powierzchownego aktywizmu. Gdy Greenpeace zaprosił ją do udziału w ekspedycji badawczej, jasno zaznaczyła: „To nie może być jednorazowa akcja, typu: będę na łódce, zrobimy zdjęcie i wrzucimy je na Instagram”. Ostatecznie wzięła udział w misji i aktywnie wspierała działania na rzecz przyjęcia globalnego porozumienia ONZ dotyczącego ochrony wód międzynarodowych. – Jeśli poświęcam na coś swoją energię, to dlatego, że wiem, że naprawdę mogę coś zrobić – zaznacza. Angażowała się w rozmowy z przedstawicielami instytucji międzynarodowych, brała udział w kampaniach informacyjnych i wykorzystywała swoją rozpoznawalność w projektach dokumentalnych. Podkreśla przy tym znaczenie wspólnej odpowiedzialności: „Może mnie nie kochacie ani nie znacie, ale wszyscy jesteśmy częścią tej samej rzeczywistości. Jak więc możemy znaleźć rozwiązanie?”. Ewan McGregor i nowa era podróżowania bez filtrów Ewan McGregor został wyróżniony za konsekwentne promowanie autentycznej eksploracji świata, wykraczającej poza schematy współczesnej turystyki i powierzchowne relacje z podróży. Od czasu serii „Long Way” aktor pokazuje drogę jako doświadczenie pełne kontrastów – od zachwytu nad naturą po konfrontację z realnymi problemami, takimi jak zmiany klimatyczne czy ślady działalności przemysłowej, czego przykładem była jego wyprawa na Svalbard. – Zachęcamy ludzi, by wyszli w świat i go obejrzeli – podkreśla. Jego wieloletnie podróże przez Europę, Azję, Afrykę i Ameryki inspirują do bardziej świadomego i bezpośredniego poznawania świata, poza utartymi schematami: „To niezwykłe uczucie ekscytacji, kiedy wychodzisz poza swoją strefę komfortu”. Równolegle McGregor angażuje się w działania UNICEF, nagłaśniając historie dzieci dotkniętych ubóstwem, konfliktami i kryzysami humanitarnymi. Jak Cassandra Rauert zmieniła badania nad plastikiem w ludzkim organizmie? Cassandra Rauert stworzyła rozwiązanie, które może zmienić sposób badania mikroplastiku w ludzkim organizmie. Jako chemiczka analizująca obecność plastiku we krwi szybko zauważyła, jak łatwo o błędne wyniki – wszechobecny plastik mógł zanieczyszczać próbki już na etapie badań. Gdy jej własne analizy wykazały wysokie stężenie polietylenu, przyznała: „Z biologicznego punktu widzenia to nie ma sensu”. W odpowiedzi współtworzyła unikatowe laboratorium niemal całkowicie wolne od plastiku, w którym poziom zanieczyszczeń jest nawet sto razy niższy niż w standardowych warunkach. Dzięki temu możliwe stało się opracowanie bardziej wiarygodnych metod analizy i podważenie części dotychczasowych, alarmistycznych danych. Jej zespół udostępnił projekt laboratorium innym naukowcom, wspierając rozwój badań nad realnym wpływem mikroplastiku na zdrowie człowieka. Russell Westbrook i walka o czyste powietrze w Los Angeles Russell Westbrook został wyróżniony za zaangażowanie w walkę ze smogiem i rozwój zielonych technologii w Los Angeles. Koszykarz, wychowany w jednej z najbardziej zanieczyszczonych części miasta, wykorzystuje swoją pozycję, by wspierać transformację energetyczną i tworzenie nowych miejsc pracy. Wspólnie z organizacją Los Angeles Cleantech Incubator działa na rzecz elektryfikacji transportu i rozwoju infrastruktury czystej energii, stawiając sobie ambitny cel poprawy jakości powietrza przed igrzyskami w 2028 roku. – Nie chodzi tylko o grzyska. Chodzi o tworzenie możliwości, miejsc pracy, inwestycji i przyszłości, w której korzyści odniosą nasze społeczności – podkreśla. Równolegle poprzez swoją fundację Russell Westbrook Why Not? Foundation inwestuje w edukację młodzieży, rozwijając programy technologiczne i wspierając kariery w sektorze zielonych innowacji. Priyanka Chopra Jonas zmienia podejście do cukrzycy w Indiach Priyanka Chopra Jonas została wyróżniona za działania na rzecz zwiększenia świadomości i dostępu do informacji o cukrzycy, szczególnie w Indiach, gdzie choroba dotyka ponad 100 milionów osób, a wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych z powodu tabu i braku wiedzy. Aktorka, wychowana w rodzinie lekarzy, wykorzystuje swoją globalną rozpoznawalność, by przełamywać społeczne uprzedzenia i zachęcać do wczesnej diagnostyki. Jej zaangażowanie ma również osobisty wymiar – jej mąż, muzyk Nick Jonas, choruje na cukrzycę typu 1, co pozwoliło jej z bliska zobaczyć, jak wygląda codzienne życie z tą chorobą. Dziś Priyanka działa jako członkini zarządu organizacji Beyond Type 1, która początkowo koncentrowała się głównie na Stanach Zjednoczonych, a dziś – także dzięki jej inicjatywie – rozwija szeroko zakrojone kampanie edukacyjne w Indiach, docierając do milionów odbiorców. – Nie bój się diagnozy. Możesz sobie z nią poradzić i żyć, a także realizować swoje cele – podkreśla. Idris i Sabrina Elba inwestują w przyszłość Sherbro Idris i Sabrina Elba zostali wyróżnieni za ambitny, długofalowy projekt przekształcenia wyspy Sherbro w Sierra Leone w modelowy przykład zrównoważonego rozwoju. Zamiast krótkotrwałych inicjatyw czy typowych inwestycji turystycznych, para postawiła na kompleksowe działania łączące rozwój gospodarczy z poprawą jakości życia mieszkańców i ochroną środowiska. Założyli Fundację Elba Hope, która wspiera lokalnych rolników poprzez szkolenia, rozwój spółdzielni oraz dostęp do finansowania, pomagając im wyjść poza produkcję na własne potrzeby. Równolegle realizują projekty infrastrukturalne – najważniejszy z nich, Hope Power Project, zakłada elektryfikację wyspy w oparciu o energię odnawialną, zapewnienie dostępu do internetu oraz rozwój systemów wodnych we współpracy z międzynarodowymi partnerami. Ich celem jest stworzenie samowystarczalnego „eko-miasta”, które stanie się wzorem dla innych regionów i zmieni sposób postrzegania Afryki. – Chcieliśmy zmienić narrację – podkreśla Sabrina. Alia Bhatt wykorzystuje popularność do realnych działań na rzecz środowiska Alia Bhatt konsekwentnie łączy działalność artystyczną z zaangażowaniem na rzecz ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt. Aktorka, wychowana w domu pełnym ratowanych bezdomnych zwierząt, dziś wykorzystuje swoją rozpoznawalność, by nagłaśniać te tematy i przekładać je na konkretne działania. Produkuje projekty o tematyce ekologicznej (jak serial „Poacher” o kłusownictwie) oraz angażuje się w inicjatywy, które zachęcają twórców do podejmowania tematów środowiskowych i zwiększają ich obecność w kulturze. Prowadzi także platformę Coexist, promującą działania organizacji i firm dbających o środowisko. Równolegle rozwija projekty skierowane do dzieci, m.in. serię książek i markę Ed-a-Mamma, budując wrażliwość na naturę od najmłodszych lat. „Historie w dużym stopniu kształtują nasze myślenie” – podkreśla, traktując storytelling jako narzędzie realnej zmiany. Francis Kéré pokazuje, jak budować w zgodzie z klimatem Francis Kéré należy dziś do najważniejszych architektów redefiniujących sposób myślenia o budownictwie w dobie zmian klimatycznych. Pochodzący z Burkina Faso twórca przez lata rozwijał swoje podejście w praktyce – projektując szkoły, kliniki i biblioteki w regionach o ekstremalnych temperaturach, gdzie brakowało infrastruktury i dostępu do energii. To właśnie tam wypracował rozwiązania oparte na lokalnych materiałach i naturalnej wentylacji, zanim na dobre zaczęto mówić o zrównoważonym rozwoju. Jak sam przyznaje: „Wszystko, co robiłem, rodziło się z czystej konieczności”. Jego projekty – od szkoły w Gando po realizacje w USA, Europie i Ameryce Południowej – pokazują, że można tworzyć nowoczesną architekturę, która nie walczy z naturą, lecz się do niej dostosowuje. Kéré wykorzystuje pasywne systemy chłodzenia, lokalne surowce i zaangażowanie społeczności, a jego podejście coraz częściej staje się punktem odniesienia dla architektów szukających odpowiedzi na rosnące temperatury i kryzys klimatyczny. Margaret Wickens Pearce redefiniuje mapy i sposób widzenia świata Margaret Wickens Pearce zmienia sposób, w jaki rozumiemy mapy – nie jako neutralne odwzorowanie przestrzeni, lecz jako opowieść o historii, kulturze i władzy. Kartografka, należąca do plemienia Citizen Potawatomi, zwraca uwagę na to, czego brakuje w tradycyjnych przedstawieniach – przede wszystkim perspektywy rdzennych społeczności i pierwotnego charakteru krajobrazu. W projekcie „Mississippi Dialogues” tworzy wielkoformatowe mapy, które ukazują rzekę nie tylko jako szlak transportowy, lecz jako żywy system, nierozerwalnie związany z historią i tożsamością wielu ludów. – Dziś oglądamy głównie mapy pokazujące, jak rzeka została podporządkowana człowiekowi, czyli śluzy, tamy, regulacje. A ta mapa pokazuje ją taką, jaka była przed tymi zmianami – tłumaczy. Jej prace powstają latami we współpracy z lokalnymi społecznościami, łącząc dane geograficzne z przekazami ustnymi i pamięcią miejsca. W efekcie mapy Pearce stają się narzędziem przywracania pomijanych narracji i inspirują do bardziej odpowiedzialnego myślenia o środowisku. Harrison Ford wykorzystuje sławę w walce o przyszłość planety Harrison Ford od dekad angażuje się w działania na rzecz ochrony przyrody, traktując je jako jedną z najważniejszych ról swojego życia. Jako wiceprezes organizacji Conservation International od ponad 35 lat wykorzystuje swoją rozpoznawalność, by wywierać realny wpływ na decyzje polityczne i mobilizować światowych przywódców. Bierze udział w spotkaniach na najwyższym szczeblu, rozmawia z liderami państw i wspiera inicjatywy dotyczące m.in. ochrony oceanów czy walki z pożarami lasów. – Ludzie mają chyba dość celebrytów, ale rozpoznają prawdę, kiedy ją usłyszą – podkreśla. Jego zaangażowanie nie ogranicza się do symbolicznych gestów – Ford przygotowuje się do rozmów, aktywnie uczestniczy w negocjacjach i konsekwentnie wraca do tematów, które wymagają długofalowego działania. Jednocześnie zwraca uwagę na konieczność oddania głosu młodszym pokoleniom, które – jak mówi – są „bardziej nieustraszone” i lepiej przygotowane do wprowadzania zmian. Jak sam podsumowuje swoją misję: „Po prostu nie jesteśmy w stanie zastąpić tego, co daje nam natura i od czego zależy nasze życie”. Kira Hoffman zmienia podejście do pożarów lasów Kira Hoffman od lat przekonuje, że ogień w przyrodzie nie jest wyłącznie zagrożeniem, lecz może pełnić kluczową rolę w odbudowie ekosystemów. Dorastając w Kolumbii Brytyjskiej i pracując przy gaszeniu pożarów, szybko dostrzegła ograniczenia strategii polegającej na ich bezwzględnym tłumieniu. – Ogień traktowano jako coś bardzo przerażającego, co trzeba natychmiast stłumić – mówi, wskazując, że takie podejście sprzyja powstawaniu jeszcze groźniejszych, trudnych do opanowania pożarów. Dziś, jako badaczka zajmująca się ekologią ognia, rozwija i wspiera tzw. wypalanie kulturowe – praktykę stosowaną od pokoleń przez rdzenne społeczności Ameryki Północnej, polegającą na kontrolowanym użyciu ognia w celu regeneracji przyrody i ograniczania ryzyka katastrofalnych pożarów. Współpracuje m.in. z Pierwszymi Narodami w Kanadzie, czyli rdzennymi społecznościami zamieszkującymi te tereny od tysięcy lat, pomagając przywracać ich wiedzę i praktyki, przez dekady marginalizowane przez politykę państwową. – Wiele ekosystemów jest przystosowanych do ognia – podkreśla. Pozostali wyróżnieni w National Geographic 33 2026: Stella McCartney – projektantka mody, która inwestuje w zrównoważone materiały i rozwój gospodarki obiegu zamkniętego, promując bardziej odpowiedzialne podejście w branży odzieżowej. Rohit Chandra – informatyk i dyrektor cyfrowy Cleveland Clinic, który wykorzystuje sztuczną inteligencję do wcześniejszego wykrywania sepsy i ratowania życia pacjentów, a także rozwija systemy ograniczające ponowne hospitalizacje i wspierające profilaktykę. Luis von Ahn – twórca Duolingo, który przełamuje bariery językowe, udostępniając narzędzia edukacyjne i wsparcie dla uchodźców oraz osób o niskich dochodach, ułatwiając im dostęp do edukacji i migrację. Carlton Ward Jr. – fotograf przyrody, który wykorzystuje siłę obrazu do ochrony siedlisk, m.in. poprzez kampanię na rzecz Florida Wildlife Corridor oraz globalne inicjatywy wspierające tworzenie korytarzy ekologicznych. Kathryn Zealand – inżynierka rozwijająca technologie wspomagające ruch, w tym „robotyczne” elementy ubioru, które mogą pomóc osobom z ograniczeniami mobilności, np. w chorobie Parkinsona. Paolo Fanciulli – włoski rybak i działacz ekologiczny, który chroni morskie ekosystemy, tworząc podwodne instalacje z rzeźb i ceramicznych naczyń, ograniczające destrukcyjne połowy i wspierające populacje ośmiornic. Charudutt Mishra – przyrodnik, który poprzez współpracę międzynarodową i działania lokalne chroni siedliska lampartów śnieżnych, łącząc naukę z dyplomacją i zaangażowaniem społeczności. Daniel Piedrahíta – botanik, który ratuje zagrożone gatunki storczyków, prowadząc bank nasion i programy reintrodukcji roślin w regionach dotkniętych degradacją środowiska. Austin Roorda i Ren Ng – naukowcy rozwijający technologie widzenia, które pozwalają badać nowe zakresy percepcji kolorów i mogą pomóc w leczeniu chorób oczu oraz daltonizmu. Kerllen Costa – antropolog i etnobiolog, który współpracując z rdzennymi społecznościami, odkrywa nowe gatunki i pokazuje znaczenie tradycyjnej wiedzy w ochronie przyrody. Qiyun Woo – ilustratorka, która poprzez popularne komiksy upraszcza złożone zagadnienia związane ze zmianami klimatu i dociera z nimi do szerokiej publiczności. Benedetta Gori – botaniczka badająca dzikie rośliny jadalne jako przyszłość rolnictwa, zwiększając jego odporność na zmiany klimatu i choroby. Chido Govera – działaczka i edukatorka, która uczy uprawy grzybów jako taniego i zrównoważonego źródła żywności oraz dochodu dla tysięcy rodzin w Afryce. Martin Wikelski – biolog, który dzięki systemom satelitarnym śledzi zwierzęta na całym świecie, dostarczając danych kluczowych dla ochrony zagrożonych gatunków. Lauren Eatwell – inżynierka opracowująca żagle dla statków towarowych, które znacząco ograniczają zużycie paliwa i emisję gazów cieplarnianych w transporcie morskim. Mark Rober – były inżynier NASA i twórca internetowy, który popularyzuje naukę i mobilizuje miliony odbiorców do działań na rzecz globalnych problemów, m.in. dostępu do czystej wody. Hyekyeong Kim i Nurul Sarifah – aktywistki, które poprzez społeczność fanów K-popu wywierają presję na firmy i branżę rozrywkową, by podejmowały działania na rzecz klimatu. Samuel Ramsey – entomolog badający pszczoły na całym świecie, aby zrozumieć ich odporność na pasożyty i chronić zapylacze kluczowe dla produkcji żywności. Paula Kahumbu – ekolog i twórczyni filmowa, która wykorzystuje media do nagłaśniania afrykańskich działań na rzecz ochrony przyrody i walki z przestępczością środowiskową. Kai Lenny – surfer i aktywista, który działa na rzecz ograniczenia zanieczyszczenia oceanów plastikiem, łącząc lokalne inicjatywy z globalnymi rozwiązaniami systemowymi. Titus Espedido Cañete – oceanograf, który tworzy tanie technologie do badań głębinowych, umożliwiając szerszy dostęp do wiedzy o ekosystemach morskich. Børge Ousland i Vincent Colliard – podróżnicy i badacze, którzy przemierzają lodowce świata, zbierając dane o ich topnieniu i dokumentując skutki zmian klimatu. Źródło: National Geographic Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Populacja ptaków maleje coraz szybciej. W tych regionach USA sytuacja jest dramatyczna
Nowe badania wykazały, że populacje ptaków w Ameryce Północnej drastycznie maleją. Co gorsza, tempo jest znacznie szybsze, niż dotychczas zakładano. Naukowcy odkryli, że najgorzej jest w trzech rolniczych regionach tego kontynentu.
Na łamach czasopisma naukowego „Science” ukazało się niepokojące badanie dotyczące populacji dzikich ptaków w Ameryce Północnej. Czesko-amerykański zespół przeanalizował występowanie tych zwierząt w latach 1987–2021. Okazało się, że w tym czasie doszło do znacznego przyspieszenia spadku ich liczebności – w szczególności w trzech regionach. Działalność człowieka a populacje ptaków „Działalność człowieka mogła przyspieszyć spadek liczebności populacji ptaków, ale przyspieszenie to pozostaje niedostatecznie zbadane” – napisali autorzy w swojej pracy. Naukowcy sprawdzili w sumie 261 gatunków, 54 rodzin i 10 siedlisk dla ponad 1000 tras ptasich wędrówek. „Wykazaliśmy średni spadek liczebności wszystkich ptaków na całym kontynencie z punktami krytycznymi w południowych i ciepłych częściach Ameryki Północnej, w regionie środkowoatlantyckim, na zachodzie kraju i w Kalifornii” – napisali badacze. Według autorów spadek populacji ptaków w tych częściach Ameryki Północnej odpowiada wzrostowi intensywności rolnictwa. Badacze porównali mapy zmian liczebności ptaków z danymi dotyczącymi użytkowania ziemi, zmian klimatycznych oraz innych form presji człowieka na środowisko. Najsilniejszą zależność zauważono właśnie w regionach o najbardziej intensywnej produkcji rolnej, gdzie dominują wielkoobszarowe uprawy oraz szerokie stosowanie nawozów i pestycydów. Rolnictwo może przyczyniać się do wymierania zwierząt Naukowcy podkreślają jednak, że ich analiza pokazuje przede wszystkim zależności statystyczne. Oznacza to, że trudno wskazać jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za przyspieszenie spadku populacji. Najprawdopodobniej chodzi o kombinację kilku procesów. To przekształcanie naturalnych siedlisk w pola uprawne, coraz częstsze używanie chemicznych środków w rolnictwie, a także spadek liczebności owadów, które dla wielu gatunków ptaków stanowią podstawowe źródło pokarmu. Problem nie dotyczy przy tym tylko kilku szczególnie wrażliwych gatunków. Z analiz wynika, że aż 122 z 261 badanych gatunków – niemal połowa – wykazuje istotny spadek liczebności. W przypadku ponad 60 gatunków tempo tego spadku dodatkowo przyspiesza, co oznacza, że populacje kurczą się coraz szybciej niż w poprzednich dekadach. W ciągu analizowanych 35 lat liczba ptaków obserwowanych na trasach monitoringu zmniejszyła się średnio o około 15 procent. Rola ptaków w ekosystemach Badacze zwracają uwagę, że spadki są szczególnie wyraźne w cieplejszych częściach kontynentu. Może to sugerować, że oprócz zmian w użytkowaniu ziemi znaczącą rolę odgrywają także rosnące temperatury i inne skutki zmian klimatu. Zdaniem autorów pracy konsekwencje tych zmian mogą być poważne nie tylko dla przyrody, lecz także dla ludzi. Ptaki pełnią bowiem kluczowe funkcje w przyrodzie – m.in. ograniczają liczebność owadów, rozsiewają nasiona roślin i stanowią ważny element łańcuchów pokarmowych. Ich zanik może więc prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Naukowcy podkreślają jednak, że proces ten nie musi być nieodwracalny. Ochrona siedlisk, ograniczenie presji rolnictwa na środowisko oraz bardziej zrównoważone gospodarowanie krajobrazem mogą pomóc w odbudowie populacji. W wielu przypadkach przyroda potrafi stosunkowo szybko się regenerować, ale tylko jeśli tylko stworzy się jej odpowiednie warunki. Warto zauważyć, że w badaniu skupiono się wyłącznie na jednym kontynencie. A np. w Europie również obserwuje się wyraźny spadek populacji ptaków, który trwa od wielu dekad i jest jednym z najważniejszych sygnałów pogarszającego się stanu bioróżnorodności. Dane zbierane w ramach monitoringu prowadzonego przez m.in. European Environment Agency oraz BirdLife International wskazują, że od około 1980 roku liczebność ptaków lęgowych na naszym kontynencie zmniejszyła się o kilkanaście procent, co oznacza ubytek nawet o ponad pół miliarda osobników. Źródło: Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Szansa jedna na sto. Niezwykłe narodziny wśród krytycznie zagrożonych goryli górskich
Bliźnięta goryli górskich przyszły na świat w Parku Narodowym Wirunga w Republice Konga. Urodziła je Mafuko – samica, której matkę zabili kłusownicy. Więcej niż jedno młode to u goryli zjawisko niewiarygodnie rzadkie.
Spis treści: Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Goryle wciąż walczą o przetrwanie Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Niezwykle rzadkie bliźnięta goryli górskich urodziły się w Kongu. Matką jest 22-letnia samica o imieniu Mafuko. Jej własna matka zginęła z rąk uzbrojonych napastników. Ten skrajnie zagrożony gatunek liczy dziś w naturze niewiele ponad 1000 osobników. Dlatego każde narodziny wśród goryli górskich to powód do radości. Mafuko została sfotografowana, gdy trzymała na rękach parę swoich synów - bo bliźniaki okazały się samcami. – Zawsze cieszy, kiedy zagrożone gatunki mają młode – mówi Tara Stoinski, prezeska, dyrektorka generalna i główna badaczka naukowa w Dian Fossey Gorilla Fund. – A bliźnięta są szczególnie ekscytujące, bo to niezwykle rzadkie. Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Stoinski dodaje, że w sąsiedniej Rwandzie dane Dian Fossey Gorilla Fund pokazują, iż bliźnięta stanowią mniej niż 1% wszystkich porodów u goryli. Dla porównania: u ludzi bliźnięta rodzą się ponad trzy razy częściej. – Słyszałem o tym wcześniej tylko raz – mówi Brent Stirton, fotograf przyrody, autor jednych z najbardziej rozpoznawalnych zdjęć goryli górskich dla „National Geographic”. – To wręcz cud – dodaje Stirton. Postrzega to jako promyk nadziei dla populacji goryli górskich, która powoli się odradza. – Kiedy zaczynałem pracę w Virundze w 2007 roku, na świecie żyło tylko 276 goryli górskich. Goryle wciąż walczą o przetrwanie Wojna, kłusownictwo, choroby i utrata siedlisk – to największe zagrożenia dla goryli górskich, jednej z dwóch podgrup goryla wschodniego. Matka Mafuko została zabita przez „uzbrojone osoby” – wynika z oświadczenia opublikowanego na stronie Parku Narodowego Virunga. A jednak, dzięki ciężkiej pracy i osobistym poświęceniu strażników oraz organizacji zajmujących się ochroną przyrody, a także dzięki odporności samych goryli, zwierzęta nadal sobie radzą. – Te goryle się przystosowały i wciąż dobrze funkcjonują – mówi Stirton. – Wbrew całej „zdroworozsądkowej” logice. Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Aby zrozumieć, dlaczego eksperci tak się cieszą z narodzin bliźniąt, trzeba najpierw uświadomić sobie, jak rzadko rozmnażają się te zwierzęta – podkreśla Stoinski. – Samice rodzą pierwsze młode gdy mają co najmniej 10 lat – mówi. – A później rodzą co około cztery lata. Tak wolne tempo rozrodu ogranicza odbudowę populacji po zagrożeniach. Podobnie jak u ludzi, młode goryle wymagają też troskliwej opieki rodzicielskiej. – Jedną z rzeczy, które ludzie uwielbiają w gorylach, jest to, jak bardzo przypominają nas i jak łatwo dostrzec w nich odbicie nas samych – mówi Stoinski. – Samice goryli są niesamowitymi matkami, a młode są od nich całkowicie zależne. Goryle potrafią stać i chodzić na dwóch nogach, ale wolą poruszać się na czterech. Kiedy samica ma jedno młode, jedna z jej rąk jest zawsze zajęta noszeniem malucha. Przy dwójce życie robi się jeszcze trudniejsze. Samice, które rodzą bliźnięta, muszą też produkować dwa razy więcej mleka — dodaje Stoinski. To wszystko sprawia, że przeżywalność bliźniąt jest niższa. Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Stirton mówi, że młode goryle górskie ważą przy urodzeniu około 1,8 kg i są pokryte gęstą, czarną sierścią. Jego zdaniem to zdecydowanie jedne z najsłodszych zwierząt, jakie można zobaczyć. Najbardziej fascynuje go jednak relacja młodych z największymi gorylami. – Ciekawe jest to, że samce, które są delikatne wobec młodych, mają znacznie większe szanse u samic – mówi. – Samice są pod tym względem całkiem sprytne. To trochę jak: „Chwila, ten gość jest dobrym ojcem. Chcę być właśnie z nim”. A co z dużymi samcami, które są złośliwe i agresywne? – Nie mają żadnych szans – mówi Stirton. Fotograf wkrótce wraca do Wirungi na zlecenie „National Geographic”. Co stanie się z bliźniętami, trudno przewidzieć. Stoinski podaje, że około 33% młodych goryli górskich w Rwandzie umiera, zanim osiągnie dorosłość. Ogólnie jednak goryle górskie radzą sobie lepiej, niż eksperci spodziewali się jeszcze kilka lat temu. – To podgatunek, o którym Dian Fossey sądziła, że wyginie przed rokiem 2000 – mówi Stoinski. – A dziś to jedyna wielka małpa na Ziemi, poza ludźmi, której liczebność rośnie. – Życzę Mafuko mnóstwa szczęścia w opiece nad tymi bliźniętami – dodaje Stoinski. – Wszyscy będziemy jej kibicować. Źródło: National Geographic
Orki i delfiny organizują wspólne polowania na łososie. Tego naukowcy się nie spodziewali
Orki i delfiny zostały przyłapane na wspólnym polowaniu. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy taki przypadek udokumentowany przez kamery i drony.
Spis treści: Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Nowe spojrzenie dzięki technologii Konieczność ochrony łososia chinook Naukowcy w Kanadzie zamontowali na orkach kamery, by podglądać ich zachowania. To, co zobaczyli, mocno ich zaskoczyło. Przy takim plusku i zamieszaniu trudno było zrozumieć, co dzieje się pod wodą. Gdy orki wynurzały się po oddech, wokół ich głów migały delfiny. Woda była jednak tak mętna, że badacze nie mieli pojęcia, co właściwie robią zwierzęta. Dopiero dzięki dronom i kamerom przymocowanym do orek naukowcy mogli przyjrzeć się interakcjom tych dwóch gatunków. To, co odkryli, ich zdumiało. Północne osiadłe orki, nazywane też orkami, oraz pacyficzne delfiny białobokie wyglądały tak, jakby polowały wspólnie. Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Badacze w Kolumbii Brytyjskiej zarejestrowali 25 sytuacji, w których orki podążały za delfinami nurkującymi w poszukiwaniu pokarmu. Autorzy sądzą, że to pierwsza udokumentowana obserwacja współpracy orek i delfinów białobokich podczas polowania. Opisali te spotkania w nowej pracy opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports”. W jednym z przypadków delfiny dołączyły dopiero po tym, jak orki złowiły łososia. – Kiedy rozszarpywały zdobycz, z pyska orki wypadały kawałki ryby, jak chmura krwi i łusek – mówi Sarah Fortune, współautorka badania i adiunktka w katedrze oceanografii na Uniwersytecie Dalhousie w Nowej Szkocji w Kanadzie. – Wtedy widzieliśmy delfiny krążące przy głowie, które zbierały te fragmenty. Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Nie wiadomo, czy to nowe zachowanie, czy coś, co oba gatunki robiły od dawna. Odkrycie mogło być po prostu efektem lepszej technologii, takiej jak drony i lekkie kamery podwodne, dzięki którym naukowcy widzą więcej. Część ekspertów obawia się jednak, że może to sygnał niedoboru pożywienia. W północno-wschodniej części Pacyfiku występują trzy odrębne populacje orek, nazywane ekotypami. Różnią się wyglądem, środowiskiem życia i dietą. – Są orki wędrowne, które polują na ssaki. Jedzą foki, lwy morskie, delfiny, morświny i duże wieloryby – mówi Josh McInnes, ekolog morski z Oceanic Research Alliance w Kalifornii, który nie brał udziału w badaniu. – Są też orki oceaniczne, znacznie rzadsze. Jedzą rekiny i ryby. W tym badaniu skupiono się na osiadłych orkach, trzecim ekotypie, który żywi się rybami. – Wyewoluowały tak, by niemal wyłącznie odżywiać się jednym gatunkiem łososia: dorosłym łososiem chinook – mówi Fortune. Dodaje, że pełni też funkcję Canadian Wildlife Federation Chair w obszarze ochrony dużych wielorybów. Ten gatunek łososia jest zagrożony wyginięciem. Naukowcy chcieli więc sprawdzić, czy północne osiadłe orki mają dość pożywienia. Badacze przymocowali do osobników w rejonie wyspy Vancouver w Kolumbii Brytyjskiej znaczniki na przyssawkach, które odpadały po kilku godzinach. Znaczniki miały kamery skierowane do przodu, rejestrujące obraz z perspektywy orki. Drony z kolei oceniały z góry kondycję ciała zwierząt. Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Naukowcy zauważyli, że orki ustawiają się w stronę delfinów, które podążały za łososiami. – Te dwa gatunki nie tylko polowały na tę samą zdobycz w tym samym czasie. One współpracowały – mówi Fortune. – W tym chaosie dało się dostrzec pewien porządek. Zwierzęta trzymały się razem nawet na głębokości około 60 metrów, w niemal całkowitej ciemności. – Wciąż dało się czasem dostrzec sylwetki kilku delfinów przy głowie orki – mówi Fortune. Nagrania dźwięków pod wodą pokazały, że oba gatunki używały echolokacji. Na przemian wydawały charakterystyczne kliki, by lokalizować zdobycz. – To może sugerować, że delfiny i orki podsłuchują się nawzajem – mówi Fortune. – Jeśli odbierają kliki drugiej strony, to jakby odczytywały jej sonar – dodaje McInnes. Choć potrzeba więcej badań, by potwierdzić, że to przykład komunikacji międzygatunkowej, McInnes podkreśla: – Jeśli to prawda, byłoby to naprawdę fascynujące. Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Badacze nie wiedzą, dlaczego orki i delfiny białobokie polują razem. Uważają jednak, że obie strony muszą coś na tym zyskiwać. – W naturze mutualizm, czyli układ, w którym obie strony odnoszą korzyści, to najbardziej prawdopodobny powód, dla którego dwie różne grupy łączą siły – mówi Ari Friedlaender, profesor nauk o oceanach na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, który nie uczestniczył w badaniu. Północne osiadłe orki specjalizują się w polowaniu na łososie. Delfiny białobokie jedzą natomiast drobne ryby, na przykład śledzie i sardele. McInnes zastanawia się, czy orkom łatwiej jest namierzać łososie, kiedy polują w towarzystwie licznej grupy delfinów. Jednocześnie łososie są dla delfinów zbyt duże, by mogły je zjadać. Mogą jednak żywić się resztkami pozostawionymi przez orki. Taka współpraca może być szczególnie potrzebna, gdy brakuje pożywienia. – Im więcej oczu wypatruje jedzenia, tym lepiej – mówi Friedlaender. – Pracując razem, można zwiększyć ilość pokarmu, jaka przypada na jednego osobnika. Nowe spojrzenie dzięki technologii Północne osiadłe orki już wcześniej widywano w towarzystwie delfinów pacyficznych białobokich. Z pokładu łodzi trudno było jednak ocenić, na czym polega ich relacja. – Widzisz je przez sekundę. Wynurzają się, nurkują i znikają na kilka minut – mówi McInnes. – Woda jest bardzo zielona. Niewiele da się zobaczyć. Jedna z hipotez zakładała, że delfiny czują się zabezpieczone przed drapieżnikami, na przykład przed wędrownymi orkami polującymi na ssaki, gdy w pobliżu są osiadłe orki żywiące się rybami. McInnes zastanawiał się nawet, czy delfiny nie zachowują się jak natrętne nastolatki, które komuś przeszkadzają. Autorzy badania nie znaleźli jednak dowodów na wrogość, takich jak natarcia, gryzienie czy próby ucieczki. Znaczniki montowane na orkach pokazały teraz, że związek między gatunkami może wynikać z okazji do żerowania. – To zmienia reguły gry – mówi McInnes, wskazując na technologię pozwalającą zajrzeć pod powierzchnię. Dodaje, że ogranicza to też stronniczość, bo badacze nie muszą zgadywać, co dzieje się poza ich polem widzenia. Autorzy badania chcą sprawdzić, jak często dochodzi do takiego zachowania, czy osiadłe orki łowią więcej łososia, gdy polują z delfinami, oraz czy wpływa to na ich zdrowie i rozród. Konieczność ochrony łososia chinook Jeśli takie współdziałanie jest nowe, może być sygnałem ostrzegawczym. – Co dzieje się w środowisku, że to nowe zachowanie staje się konieczne? – pyta Friedlaender. – Czy wynika to z presji wywieranej na te zwierzęta? Łososie chinook są zagrożone przez ocieplenie klimatu i obniżający się poziom wody w rzekach, w których odbywają tarło. Problemem jest też przełowienie. Skutki spadku liczebności odczułaby cała sieć pokarmowa. Jeśli kolejne badania pokażą, że orki i delfiny częściej żerują razem właśnie wtedy, gdy brakuje jedzenia, może to oznaczać potrzebę aktywniejszej ochrony. Chodzi o zabezpieczenie stad łososia i morskich zwierząt, które są od niego zależne. – Już wiemy, że tych łososi jest bardzo mało – mówi Friedlaender. – Jeśli okaże się, że zamiast jednej polegają na nie dwie populacje zwierząt, może to oznaczać konieczność jeszcze bardziej rygorystycznych przepisów albo ograniczeń. Źródło: National Geographic
Wpływ samochodów na środowisko może cię zaskoczyć – nie chodzi tylko o spaliny
Wpływ samochodów na środowisko to nie tylko emisja spalin. Od produkcji po utylizację – poznaj mniej oczywiste aspekty szkodliwości aut, które wciąż umykają uwadze wielu kierowców.
Spis treści: Duży ślad węglowy Zużycie paliwa i emisje Zanieczyszczenie powietrza Skutki infrastrukturalne Wpływ samochodów na środowisko nie wynika wyłącznie z emisji podczas jazdy. Cały cykl życia pojazdu może niekorzystnie oddziaływać na planetę. Od materiałów użytych w produkcji, przez eksploatację i serwis, aż po utylizację — poniżej najważniejsze kwestie związane z samochodami i środowiskiem. Duży ślad węglowy Zanim auto wyjedzie na drogę, zużywa już sporo energii. Produkcja samochodów zostawia ogromny ślad, ponieważ trzeba wytworzyć stal, gumę, szkło, tworzywa sztuczne, lakiery i wiele innych materiałów. Dopiero potem nowe auto jest gotowe do jazdy. Koniec życia samochodu nie oznacza końca jego wpływu na środowisko. Toksyczne elektrolity z akumulatorów i inne substancje mogą pozostawać w środowisku długo po tym, jak pojazd przestanie nadawać się do użytku. Na szczęście zwały wraków na złomowiskach są dziś wyraźnie mniejsze. Około trzy czwarte przeciętnego współczesnego samochodu — w tym większość stalowej ramy oraz akumulatory pojazdów elektrycznych — da się poddać recyklingowi. Mimo to koszty środowiskowe związane z produkcją, recyklingiem i utylizacją są trudne do precyzyjnego oszacowania. W dużej mierze pozostają też poza kontrolą konsumentów. Zużycie paliwa i emisje Największa część oddziaływania samochodu na środowisko — nawet 80–90 procent — wynika ze spalania paliwa i emisji spalin. Naukowcy podkreślają, że zanieczyszczenie powietrza i gazy cieplarniane napędzają globalne ocieplenie. Na szczęście skala tego wpływu w dużej mierze zależy od kierowcy. Produkty ropopochodne budzą jednak zastrzeżenia jeszcze zanim zostaną spalone. Ich wydobycie jest energochłonne. Może też szkodzić lokalnym ekosystemom. Transport paliw pochłania duże ilości energii i niesie ryzyko katastrof środowiskowych, na przykład wycieków ropy. Gdy światowy popyt rośnie, a niekonwencjonalne źródła — takie jak piaski roponośne — stają się opłacalne, ekologiczne skutki wydobycia mogą gwałtownie wzrosnąć. To kolejny powód, dla którego efektywność paliwowa ma tak duże znaczenie. Częściowo dlatego pojazdy elektryczne (EV) mogą ograniczać wpływ na środowisko. Nie mają silników spalinowych. EV i hybrydy typu plug-in (PHEV) również oddziałują jednak na środowisko na etapie produkcji. PHEV-y spalają też benzynę, więc generują emisje. Skala tego wpływu bywa trudna do zmierzenia. Zależy od sposobu pracy baterii, częstotliwości ładowania oraz stylu jazdy. Zanieczyszczenie powietrza Samochody i ciężarówki to w USA główne źródło problemów z jakością powietrza. Odpowiadają za około jedną trzecią całkowitego zanieczyszczenia. Szczególnie niepokojące są substancje z rur wydechowych: podtlenek azotu, tlenek węgla i inne toksyny. Uwalniają się na wysokości ulicy, a więc tam, gdzie ludzie bezpośrednio je wdychają. To sprawia, że emisje z pojazdów mogą stanowić bardziej bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia niż toksyny z kominów przemysłowych, które trafiają wysoko do atmosfery. Skutki infrastrukturalne Z samochodami wiąże się także budowa dróg i wynikające z niej rozlewanie się miast, zwłaszcza tam, gdzie brakuje sprawnego transportu publicznego. Budowa dróg silnie wpływa zarówno na emisje, jak i na świat zwierząt. Te efekty trudno dokładnie policzyć i oddzielić od innych czynników, takich jak wzrost populacji czy konsumpcja zasobów. Niestety, wielu z tych skutków nie da się łatwo ograniczyć samymi technologicznymi ulepszeniami, takimi jak lepsza efektywność paliwowa czy napęd elektryczny. Źródło: National Geographic
Nowy rezerwat na Podkarpaciu chroni unikatową rzekę płynącą do Morza Czarnego
Na Podkarpaciu powołano nowy rezerwat przyrody – „Przełom Strwiąża”. To jeden z największych w regionie, a jego wyjątkowość wynika nie tylko z walorów przyrodniczych, lecz także z jedynej w Polsce rzeki, która nie płynie do Bałtyku.
Spis treści Wyjątkowy rezerwat na północ od Bieszczadów Historia sięgająca dóbr królewskich Obfitość chronionych gatunków roślin, zwierząt, grzybów i porostów Obszar nowego rezerwatu to ponad 437 ha, co czyni go jednym z największych na Podkarpaciu. Blisko 99% jego powierzchni znajduje się pod zarządem Lasów Państwowych, fragment koryta rzeki Strwiąż nadzorują Wody Polskie. Wyjątkowy rezerwat na północ od Bieszczadów Teren znajduje się w województwie podkarpackim, między Brzegami Dolnymi a Krościenkiem, w Górach Sanocko-Turczańskich, leżących na północ od Bieszczadów. Akt założycielski podpisano 28 lipca 2025 r. Rezerwat utworzono w ramach ogólnopolskiej inicjatywy „100 rezerwatów na 100‑lecie Lasów Państwowych”; jest to już 105. rezerwat w regionie i kolejny z szeregu powołanych w ramach tej akcji. Obejmuje malowniczy przełomowy odcinek doliny rzeki Strwiąż, który znajduje się pomiędzy szczytami Kiczery i Kuźmina i ma zaledwie ok. 200 metrów szerokości w najwęższym miejscu. Przebiega tam droga krajowa oraz linia kolejowa z czasów Austro-Węgier. Rzeka Strwiąż to unikat – to jedyna w Polsce duża rzeka, której wody nie płyną do Bałtyku, tylko do Dniestru i dalej do Morza Czarnego. Jeszcze tylko niewielki potok Mszaniec należy do zlewiska tego morza. Historia sięgająca dóbr królewskich Miejsce to ma też od lat historyczne znaczenie, bo od lat pozostawało w rękach państwowych. Były to najpierw tereny królewskie, następnie tzw. dobra kameralne cesarstwa Austro-Węgier, a w międzywojniu należały do Nadleśnictwa Berehy Dolne. Leśnicy proponowali ochronę tego obszaru już w latach 90. i od tego czasu jest wyłączony z gospodarki leśnej. Ostatecznie, po konsultacjach społecznych z NGO-sami i mieszkańcami, rezerwat objął większy teren. Obszar porastają buczyny karpackie i lasy o wysokim stopniu naturalności (typu N1), zasiedlone przez wskaźnikowe mchy i porosty. Obfitość chronionych gatunków roślin, zwierząt, grzybów i porostów W nowym rezerwacie występują liczne rzadkie i chronione gatunki flory, fauny i grzybów — w tym orlik krzykliwy i bocian czarny, dla których wyznaczono strefy ochronne. Zidentyfikowano tu aż 64 stanowiska chronionych organizmów, w tym 33 stanowiska porostów: np. puchlinki ząbkowanej i granicznika płucnika. To jedno z najważniejszych miejsc występowania ksylobiontów (organizmów żyjące na martwym drewnie) w regionie. Źródło: Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Rzeszowie, Lasy Państwowe Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Od wczoraj mamy w Polsce nowy, największy od 22 lat rezerwat przyrody
W Świętokrzyskiem właśnie utworzono nowy ogromny rezerwat przyrody. Bliżyńskie Lasy Naturalne to chroniony obszar o powierzchni niemal 3 tysięcy hektarów. Objął bezcenne bory jodłowe, niemal nie przekształcone przez człowieka.
Spis treści Gdzie znajduje się nowy rezerwat i dlaczego jest wyjątkowy? Bory jodłowe, nietoperze i wilki – skarby Bliżyńskich Lasów Naturalnych Jak tworzy się rezerwaty przyrody w Polsce? Rezerwat przyrody Bliżyńskie Lasy Naturalne, utworzony 27 maja, to jedno z najważniejszych osiągnięć w dziedzinie ochrony przyrody w Polsce ostatnich dekad. Zajmuje powierzchnię blisko 3 000 hektarów w sercu Puszczy Świętokrzyskiej i stanowi największy rezerwat przyrody utworzony w kraju od ponad 20 lat. Gdzie znajduje się nowy rezerwat i dlaczego jest wyjątkowy? Rezerwat ma powierzchnię dokładnie 2 964,91 ha, znajduje się na terenie gmin Bliżyn, Suchedniów oraz Łączna, w powiecie skarżyskim na terenie zarządzanym przez Nadleśnictwo Suchedniów. Położony jest w obszarze Natura 2000 Lasy Suchedniowskie. Mimo nadania statusu rezerwatu, Bliżyńskie Lasy Naturalne pozostają otwarte dla turystów, można tu też nadal zbierać grzyby. Planowana jest sieć szlaków pieszych, rowerowych i konnych. Utworzenie go ma kluczowe znaczenie dla ochrony unikatowych ekosystemów leśnych Gór Świętokrzyskich. Dzięki dużej powierzchni rezerwat zapewnia stabilność ekosystemu i skuteczniejszą ochronę przed zagrożeniami zewnętrznymi. Bory jodłowe, nietoperze i wilki – skarby Bliżyńskich Lasów Naturalnych Rezerwat chroni jedne z najbardziej niezwykłych lasów polskich: naturalne bory jodłowe. Te lasy, zachowane w stanie zbliżonym do pierwotnego, stanowią cenne siedlisko dla wielu gatunków roślin i zwierząt, także endemicznych. Znaczną część powierzchni rezerwatu zajmują wyżynne bory jodłowe Abietetum polonicum, które uważane są za endemiczne dla wyżyn południowo-wschodniej Polski. Rośnie tu też modrzew polski, który w tym rejonie występuje w formie naturalnej, niepochodzącej z nasadzeń. Niektóre z tych drzew mają ponad 200 lat i rosną na terenach pokopalnianych, gdzie warunki sprzyjały naturalnej odnowie. Obszar rezerwatu jest siedliskiem rzadkich i reliktowych gatunków. Wśród nich są np. rzadkie gatunki chrząszczy: ponurek Schneidera, zagłębek bruzdkowany, zgniotek szkarłatny. Poza tym można tu znaleźć reliktowe gatunki mchów, grzybów i bezkręgowców, charakterystyczne dla dużych, nieprzekształconych kompleksów leśnych. Żyją i rozmnażają się tu także wilki, a spotkać można i inne rzadkie gatunki ssaków, jak np. orzesznica i nietoperz borowiec leśny. Jak tworzy się rezerwaty przyrody w Polsce? Rezerwaty przyrody ustanawia się na obszarach zachowanych w stanie naturalnym lub mało zmienionym. Mogą objąć ekosystemy, ostoje i siedliska zwierząt, roślin i grzybów oraz składniki przyrody nieożywionej, które wyróżniają się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi. Wyznaczają je Regionalni Dyrektorzy Ochrony Środowiska. Proces ten odbywa się na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody. Źródło: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ptaki z tej australijskiej wyspy są pełne plastiku. Przy poruszaniu się aż chrzęszczą
Pisklęta burzyków bladodziobych z wyspy Lord Howe na Morzu Tasmana miały w żołądkach tyle plastiku, że było go słychać, gdy się poruszały. Wyspa leży w odległości ok. 600 km od wybrzeży Australii. Skąd tyle plastiku na tak odległych wodach i dlaczego znalazł się w ptasich żołądkach?
Spis treści: Makabryczne ilości plastiku w żołądkach ptaków Dlaczego burzyki jedzą plastik? Skąd plastik na odległej australijskiej wyspie? Badacze z Wielkiej Brytanii odkryli ogromne ilości plastiku w żołądkach młodych osobników oraz martwych ptaków z rodziny burzykowatych zamieszkujących odizolowaną wyspę Lord Howe. Jeden z ptaków połknął aż 778 fragmentów plastiku, które całkowicie wypełniły jego żołądek, tworząc zwartą masę. Skąd tak dramatyczna sytuacja na odległej, zdawałoby się niemal dziewiczej, wyspie? Makabryczne ilości plastiku w żołądkach ptaków Burzyki bladodziobe zamieszkujące wyspę Lord Howe były badane przez zespół biologów z Wielkiej Brytanii, m.in. ekologa Alexa Bonda z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Dokonali oni niemal makabrycznych obserwacji: młode burzyki miały w przewodach pokarmowych niesamowitą ilość plastiku. I nie chodzi tu o mikroplastik, ale duże kawałki tworzyw sztucznych – zakrętki od butelek, klamerki, sztućce czy pojemniki na sos sojowy. Zespół naukowców bada wpływ plastiku na ekosystemy oceaniczne. Od blisko dwóch dekad skupia się na burzyku bladodziobym (Ardenna carneipes), który gniazduje na wyspie Lord Howe należącej do Australii. Rocznie rozmnaża się tam około 44 tysięcy tych ptaków. Trzymiesięczne młode mogą już latać i migrują do Japonii, a następnie spędzają kilka lat na morzu, by wrócić na wyspę i rozpocząć własny cykl rozrodczy. Dlaczego burzyki jedzą plastik? Naukowcy badali martwe ptaki znalezione na brzegu oraz żywe osobniki, którym płukano żołądki. W niektórych przypadkach plastik stanowił aż 20% masy ciała ptaka, czyli nawet 60 gramów! Jak to możliwe, zwłaszcza że były to duże kawałki, które na pewno nie znalazły się w ptasim układzie pokarmowym przypadkiem? Alex Bond tłumaczy, że ptaki mylą plastik z pożywieniem i karmią nim swoje pisklęta, nieświadome jego toksycznego działania. Plastik w ciele ptaków wydawał charakterystyczny „chrzęszczący” dźwięk, słyszalny przy lekkim ucisku. Jack Rivers-Auty z Uniwersytetu w Tasmanii mówi, że tworzywa w przewodzie pokarmowym ptaków łączą się z tłuszczem z innych składników diety, tworząc twarde masy przypominające cegły. Najgroźniejszy wpływ plastik wywiera na mózg. Nawet 1–2 gramy mogą wywołać u młodych ptaków zmiany podobne do demencji. Skąd plastik na odległej australijskiej wyspie? To oczywiście efekt działalności człowieka, który według badań z 2023 roku wprowadził już do oceanów ponad 170 bilionów kawałków plastiku. Tworzywa sztuczne rozkładają się przez setki lat, a ich drobiny obecne są już niemal wszędzie, od oceanicznych głębin po Arktykę. Rivers-Auty podkreśla, że kryzys narasta. Wyniki badań z wyspy Lord Howe są zapowiedzią tego, co może czekać inne gatunki w przyszłości. Źródło: Phys.org, ABC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sumik karłowaty jest niewielki. Dlaczego zatem stwarza ogromne problemy?
Sumik karłowaty jest dziś gatunkiem powszechnie występującym w Polsce, ale niedługo może się to zmienić. Gość z Ameryki okazał się szkodnikiem, który bezlitośnie eliminuje przedstawicieli rodzimej ichtiofauny. Na niektórych obszarach trwa zaciekła walka z tą niewielką rybą – celem jest zmniejszenie jej liczebności. Jak wygląda sumik karłowaty? Dlaczego jest tak dużym zagrożeniem? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Sumik karłowaty przypomina jeden z rodzimych gatunków Przybysz z Ameryki Nie taki wyjątkowy, jak się o nim mówi Introdukcja gatunków obcych nierzadko okazuje się chybionym pomysłem. Wystarczy wskazać choćby na królika, który w drugiej dekadzie XX wieku dosłownie zdewastował środowisko naturalne w Australii. Wielką pomyłką okazało się też sprowadzenie do Europy sumika karłowatego. Pochodząca z Ameryki Północnej ryba tak dobrze zadomowiła się na Starym Kontynencie, że dziś dominuje w wielu miejscach, w których się pojawia i przez to zaburza naturalną równowagę w ekosystemie. Sumik karłowaty przypomina jeden z rodzimych gatunków Sumik karłowaty, zwany też amerykańskim (Ameiurus nebulosus), osiąga do 50 cm długości i masę około 3 kg. Należy jednak podkreślić, że wartości te dotyczą osobników występujących w Ameryce Północnej. Przedstawiciele europejskich populacji są wyraźnie mniejsi. Ryby żyjące w wodach Starego Kontynentu rzadko osiągają długość przekraczającą 30 cm i masę 250 g. Walcowate ciało sumika karłowatego (lekko spłaszczone bocznie w części tylnej) jest bezłuskie. Ryba ma dużą, spłaszczoną głowę, którą wieńczy okazała paszcza. Otwór gębowy jest otoczony ośmioma czarniawymi lub szarymi wąsikami. W części grzbietowej, Ameiurus nebulosus jest ciemnoszary lub brązowozielony. Boki są nieco jaśniejsze i odznaczają się złotawym połyskiem (u niektórych osobników występuje nakrapiany wzór). Część brzuszna jest szarobiała. Na płetwie grzbietowej i płetwach piersiowych wyraźnie odznaczają się pierwsze promienie, które są twarde i piłkowane. Sumika karłowatego łatwo pomylić z młodym sumem europejskim. Jak odróżnić oba gatunki? Ameiurus nebulosus ma płetwę tłuszczową, która nie występuje u jego europejskiego krewniaka. Kolejną łatwą do zauważenia różnicą są wąsiki. Sum europejski ma ich sześć. Przybysz z Ameryki Pierwotnym obszarem występowania przedstawicieli tego gatunku jest Ameryka Północna. Tam sumik karłowaty swoim zasięgiem obejmuje przede wszystkim Wielkie Jeziora i ich dopływy i niemal całe dorzecze Missouri i Missisipi (ale nie tylko). Należy jednak podkreślić, że ta drapieżna ryba pojawiła się także w wielu innych krajach. W następstwie przypadkowych i zamierzonych introdukcji, sumik karłowaty pojawił się w Ameryce Południowej, w Nowej Zelandii, na Wyspach Karaibskich i Hawajach i w Europie, gdzie pojawił się w 1871 roku, we Francji. Sumik karłowaty w Polsce Introdukcja w naszej części kontynentu rozpoczęła się w okolicach wsi Barnówko, w województwie zachodniopomorskim. W 1885 roku pruski właściciel ziemski Max von dom Borne wypuścił w swoim majątku 50 okazów drapieżnej ryby, skąd sumik rozprzestrzenił się do innych obszarów. Dziś jest przenoszony przede wszystkim poprzez zanieczyszczenie materiału zarybieniowego karpia, choć zdarza się, że nieodpowiedzialni wędkarze celowo zarybiają tym gatunkiem stawy hodowlane. Stamtąd sumik karłowaty przedostaje się do przylegających do nich rzek. Gdzie można spotkać tego drapieżnika? Polska populacja sumika karłowatego jest duża, ale występuje nieregularnie. Przedstawicieli tego gatunku można spotkać na Pojezierzu Pomorskim, Pojezierzu Mazurskim, Wyżynie Katowickiej i Sandomierskiej, w Pradolinie Wieprza, Dolinie Nysy Kłodzkiej i na wielu innych obszarach. Ryba ta wybiera przede wszystkim wody wolno płynące i płytkie wody stojące z miękkim, obficie porośniętym roślinnością dnem. Najczęściej zasiedla obszary do głębokości 100 cm. Nie taki wyjątkowy, jak się o nim mówi Sumik karłowaty jest aktywny przez całą dobę. Trzeba jednak wspomnieć, że największa część aktywności tej ryby przypada na porę nocną. Żywi się przede wszystkim pokarmem zwierzęcym, choć tak naprawdę jest oportunistą. W jadłospisie tej ryby nierzadko pojawiają się składniki roślinne, przede wszystkim glony. Młode osobniki gustują w zooplanktonie, starsze zajadają się larwami owadów, mięczakami i skorupiakami. Nie gardzą też narybkiem i ikrą, zarówno innych gatunków, jak i swoich pobratymców. Czasami można spotkać się z opinią, że sumik amerykański jest pod tym względem wyjątkowy. Nic bardziej mylnego. Takie nawyki żywieniowe ma wiele innych ryb. Wystarczy wskazać choćby na występującego powszechnie w naszym kraju okonia. Jednak to nie okoń a sumik jest postrzegany jako szkodnik. Proszony, ale kłopotliwy gość Należy bowiem wspomnieć, że ta niewielka ryba jest klasyfikowana jako gatunek inwazyjny. Jej obecność stanowi poważne zagrożenie dla rodzimej ichtiofauny. Nie tylko konkuruje o pokarm z gatunkami występującymi na tym samym obszarze, ale poprzez żerowanie na ikrze i narybku realnie przyczynia się do spadku ich liczebności, a nawet całkowitego zaniku. W zbiornikach, w których się pojawia, bardzo szybko przyjmuje rolę gatunku dominującego, a z czasem – jedynego. Należy bowiem podkreślić, że w swoim środowisku nie ma wielu naturalnych wrogów. Wśród ryb zagraża mu jedynie sum europejski. Ameiurus nebulosus może też paść ofiarą drapieżnych ptaków i wydry, ale w tym miejscu właściwie kończy się lista jego oponentów. Inw. Opisywany gatunek cechują też imponujące zdolności adaptacyjne. Gatunek ten wykazuje ogromną odporność na zanieczyszczenie wody. Jest też niewrażliwy na wahania jej odczynu i bez problemu odnajduje się w zbiornikach o pH od 3,4 do 9,1. Bardzo dobrze radzi sobie też z okresowym deficytem tlenowym – zimowe przyduchy nie są mu straszne. To wszystko sprowokowało działania zmierzające do ograniczenia populacji tej ryby. W województwie lubelskim dwa razy w roku prowadzone są prewencyjne odłowy, wiosną, czyli w okresie tarła ryb, gdy sumiki karłowate żerują na ikrze i narybku, i jesienią. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Oto Narwiański Park Narodowy. Ten rzeczny labirynt o każdej porze roku wygląda inaczej
Narwiański Park Narodowy to prawdziwa skarbnica natury, a sama Narew jest jedną z najbardziej niezwykłych rzek Europy. Niektórzy nazywają ją polską Amazonką. Dlaczego? O to najważniejsze informacje o NPN.
W tym artykule: Rzeka anastomozująca – co to takiego? Dolina Narwi ma unikalny charakter Bogactwo przyrody Narwiańskiego Parku Narodowego Zwierzęta w Narwiańskim Parku Narodowym Narwiański Park Narodowy: atrakcje i jak zwiedzać? Informacje praktyczne Narwiański Park Narodowy, usytuowany w północno-wschodniej Polsce, jest jednym z najcenniejszych obszarów chronionych w Polsce. Zajmuje powierzchnię ponad 6800 hektarów i obejmuje dolinę rzeki Narwi na długości 30 km, między Rzędzianami na północy, a Surażem na południu, w województwie Podlaskim. To niezwykłe miejsce, gdzie natura zachowała swoje pierwotne piękno, a różnorodność biologiczna zadziwia nawet najbardziej wymagających przyrodników. Rzeka anastomozująca – co to takiego? Narwiański Park Narodowy wyróżnia się na tle innych parków narodowych w Polsce dzięki swojej unikalnej hydrografii. Rzeka Narew, płynąca przez park, ma charakter anastomozujący. To oznacza, że ma wiele koryt: tworzy skomplikowaną sieć odnóg i kanałów. Takie rzeki są unikatowe nie tylko w Polsce, ale i na skalę europejską. Poza Narwią rzekami anastomozującymi są np. Amazonka i Kongo. Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? Największe rzeki w Polsce nie są tak imponujące, jak światowi giganci. W tej kategorii, niepodzielnie rządzi Nil, który osiąga 6853 km, a tuż za nim plasuje się Amazonka, mierząca 6437 km... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwieksze-rzeki-w-polsce-jak-jest-najdluzsza-a-jaka-najglebsza-polska-rzeka-fot-getty-images-2108e73.jpg" width="938" height="629" alt="Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? (fot. Getty Images)" title="Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? (fot. Getty Images)" /> Dolina Narwi ma unikalny charakter Powstanie wielokorytowego systemu Narwi związane było z narastaniem torfów w dolinie. Rozwój roślinności wodnej i roślinności szuwarowej powodował hamowanie i spiętrzanie wód. To doprowadzało do dzielenia się koryta i tworzenia się sieci koryt bocznych. Dolina Narwi jest miejscem, gdzie natura sama kreuje krajobraz, tworząc mozaikę siedlisk wodnych, bagiennych i lądowych. W zależności od poziomu wody, rzeka zmienia swoje koryto, co prowadzi do powstawania i zanikania wysp, zatok oraz kanałów. Taki dynamiczny ekosystem stwarza idealne warunki do życia dla ogromnej ilości gatunków roślin i zwierząt. Wiosną, kiedy poziom wody w rzece jest najwyższy, dolina Narwi przypomina prawdziwe labirynty wodne. Latem, kiedy wody opadają, odsłaniają się liczne łachy i wyspy. Na nich rozwijają się bujne łąki. Zimą, kiedy woda zamarza, cały obszar przybiera zupełnie inny, niemalże magiczny charakter. Narwiański Park Narodowy położony jest w większości na gruntach prywatnych. Trudno w to uwierzyć, ale w jego skład formalnie wchodzi około 12 tysięcy działek. Tylko 38% powierzchni Parku należy do Skarbu Państwa. To także jedyny Park Narodowy w Polsce, gdzie nie wytyczono żadnego obszaru ochrony ścisłej. W wielu obszarach Parku zatem wciąż toczy się zwykłe, wiejskie życie, podporządkowane rzece i rytmowi pór roku. Parki narodowe w Polsce. Ile ich jest i gdzie się znajdują? Parki narodowe w Polsce należą do najpiękniejszych zakątków, które obejmują najbardziej wyjątkowe obszary naszego kraju. Każdy z nich oferuje nieco odmienne walory przyrodnicze i krajobraz... Bogactwo przyrody Narwiańskiego Parku Narodowego Roślinność doliny w granicach Narwiańskiego Parku Narodowego została ukształtowana przez człowieka w ciągu wielu stuleci osadnictwa i tradycyjnego użytkowania gruntów. Tereny te koszono i wypasano na nich zwierzęta. To się zmieniło dopiero pod koniec XX wieku. Od tamtej pory trwa tam proces zanikania niektórych siedlisk i sukcesji – czyli zarastania terenów podmokłych przez np. wierzby. Władze Parku starają się te procesy zatrzymać, między innymi przez przywrócenie koszenia. Roślinność Parku przyprawia o zawrót głowy. Przyrodnicy doliczyli się w nim 704 gatunków roślin. Najbardziej charakterystyczne dla tych podmokłych terenów są m.in. czarcikęsik, gnidosz błotny, goździk pyszny czy mieczyk dachówkowaty. Zwierzęta w Narwiańskim Parku Narodowym Dolina Narwi to też doskonałe siedlisko dla wielu zwierząt preferujących wodno-błotne środowiska. Obfitość ryb, płazów i bezkręgowców w rozlanych wodach rzeki przyciąga przede wszystkim ptaki. Symbolem Parku jest duży, drapieżny błotniak stawowy, który zdobi jego logo. W Parku stwierdzono występowanie 213 gatunków ptaków, z czego 160 to gatunki lęgowe, co stanowi niemal połowę awifauny Polski. Występuje tu na przykład jeden z globalnie zagrożonych gatunków ptaków – wodniczka. To ptak wyjątkowo wrażliwy na pogorszenie warunków siedliskowych. Inne rzadkie ptaki to: rożeniec, uszatka błotna i zaroślówka. W takim środowisku świetnie czują się też lubiące wodę ssaki: wydra, bóbr, karczownik, ryjówka aksamitna i rzęsorek rzeczek. Narwiański Park Narodowy: atrakcje i jak zwiedzać? Ale jak właściwie zwiedzać ogromne rozlewiska, szuwary i bagna, położone na całkiem płaskim terenie? Narwiański Park Narodowy wychodzi tu naprzeciw turystom. Wybudowano w nim kilka wież widokowych, które pozwalają spojrzeć z góry na okolicę, m.in. w okolicach wsi Uhowo, Kurowo i Waniewo. Niektóre są całkiem wysokie. Wieża w pobliżu Uhowa ma 44 metry i jest najwyższa na Podlasiu. Do zwiedzania pieszo udostępnione są: Park przydworski i fragment ścieżki przyrodniczej „Kładka wśród bagien” przy dyrekcji Narwiańskiego Parku Narodowego w Kurowie. Grobla „zerwanego mostu” od strony miejscowości Kurowo i Kruszewo. Kładka Waniewo – Śliwno od strony obu miejscowości Szlaki dojściowe do wież widokowych. Ciekawym rozwiązaniem jest kładka na ścieżce przyrodniczej Waniewo – Śliwno. Łączy brzegi Narwi dwoma ruchomymi pomostami. Pomosty są samoobsługowe, wystarczy na nich stanąć i za pomocą łańcucha przeciągnąć pomost na drugi brzeg. Tereny Parku można zwiedzać także na wodzie, i jest to sposób nawet lepszy niż pieszo. Można bowiem dotrzeć w niedostępne miejsca i mieć bliższy kontakt z bujną przyrodą doliny Narwi. W Parku przygotowano dwa szlaki kajakowe. Pętla „wokół Kurowa” jest krótsza. W zależności od wariantu można ją pokonać w 45 minut, półtorej lub trzy godziny. Najdłuższy wariant jest polecany raczej zaawansowanym kajakarzom, ponieważ prowadzi w dużej części pod prąd rzeki. Drugi szlak kajakowy to znacznie dłuższy „Narwiański labirynt” którego pokonanie zajmuje 2-3 dni. Trasa ma w sumie 44 km i prowadzi z Suraża do Rzędzian. Można ją oczywiście skrócić i wybrać się na wycieczkę tylko którymś z odcinków. Jeśli chcemy skorzystać z któregoś ze szlaków, chęć wypożyczenia kajaka należy zgłosić w siedzibie Parku w Kurowie. Informacje praktyczne Wstęp do Parku jest płatny. Jeden bilet jednodniowy (normalny) kosztuje 8 zł, a trzydniowy – 20. Można je kupić na stronie eparki.pl oraz w punkcie informacji turystycznej w Ośrodku Edukacji Przyrodniczej „Młynarzówka” w Kurowie. W Ośrodku przygotowano także nowoczesną, multimedialną ekspozycję o przyrodzie doliny Narwi. Bilet normalny na ekspozycję kosztuje 12 zł. Park oferuje też 3 pola biwakowe: Kurowo (przy siedzibie dyrekcji Parku), Topilec oraz Kolonia Topilec. Z dwóch ostatnich można korzystać na podstawie ważnego biletu wstępu, w Kurowie trzeba uiścić dodatkową opłatę (20 zł/os/doba).
Bioróżnorodność Ziemi można jeszcze uratować. Nowe badania przedstawiają dowody na poparcie tej tezy
Bioróżnorodność Ziemi nie tylko cieszy oko, ale też, a w zasadzie przede wszystkim, reguluje życie na naszej planecie. Po wielu niepokojących komunikatach od biologów nareszcie pojawiły się dobre wiadomości. Jest jeszcze szansa na odbudowę kluczowych ekosystemów.
W tym artykule: Na ratunek bioróżnorodności Jak zachować bioróżnorodność Ziemi? Korzyści dla zwierząt i ludzi Postęp cywilizacyjny ma ułatwiać ludziom życie na naszej planecie i w dużym stopniu rzeczywiście tak jest. Najważniejsze wynalazki XXI wieku odmieniły wiele obszarów naszej codzienności, w tym medycynę. Szalone tempo zmian ma też jednak ciemne strony. Doświadczają ich zarówno ludzie – poprzez choroby cywilizacyjne, w tym depresję i otyłość – jak też zwierzęta, rośliny i inne organizmy żywe. Na ratunek bioróżnorodności Naukowcy od lat biją na alarm, ostrzegając, że Ziemia traci swoją bioróżnorodność. Regularnie słyszymy o wymieraniu kolejnych gatunków zwierząt. To z kolei przyczynia się do rewolucji w łańcuchach pokarmowych i całych ekosystemach. Czy proces ten jest nieodwracalny? Na szczęście nie. Właśnie dlatego ochrona bioróżnorodności staje się jednym z naszych najważniejszych wyzwań w XXI wieku. W końcu to my jesteśmy odpowiedzialni za jej postępującą utratę. To może być już ostatni dzwonek, aby pomóc Ziemi. W 2022 r. biolodzy potwierdzili, że szóste masowe wymieranie jest faktem. Jak wówczas podsumowano, mimo że naukowcy każdego roku odkrywają nowe gatunki zwierząt i roślin, najczęściej są już one zagrożone wyginięciem. Do takiej sytuacji doprowadziła nieodpowiedzialna gospodarka zasobami naszej planety, zanieczyszczanie środowiska, wycinka lasów, nadmierny połów ryb czy też wprowadzenia obcych gatunków do nowych środowisk. Jak zachować bioróżnorodność Ziemi? Biolodzy prowadzą wiele badań mających służyć zatrzymaniu utraty bioróżnorodności Ziemi. Kolejnym etapem byłoby jej przywrócenie. Jak się okazuje, taki scenariusz jest jak najbardziej możliwy. Globalna metaanaliza wykazała, że ​​w dwóch trzecich przypadków działania ochronne albo poprawiły stan różnorodności biologicznej, albo przynajmniej istotnie spowolniły jej spadek. O jakie konkretnie działania chodzi? Wśród najbardziej skutecznych inicjatyw autorzy badań wymieniają: ustanawianie obszarów chronionych, eliminowanie gatunków inwazyjnych, wdrażanie zrównoważonych sposobów zarządzania ekosystemami, a także ograniczenie degradacji naturalnych siedlisk i przywracanie tych zniszczonych. To najmocniejszy jak dotąd dowód na to, że warto inwestować w ochronę przyrody. Okazuje się bowiem, że jesteśmy w stanie zatrzymać i odwrócić utratę różnorodności biologicznej, przywracając równowagę w przyrodzie. Największy owad na świecie waży więcej niż wróbel. Gdzie można spotkać tak gigantyczne insekty? Najczęściej spotykane przez nas owady są niewielkie. Jednak wśród tych zwierząt trafiają się giganci. Jaki jest największy owad na świecie? Na to pytanie odpowiadamy poniżej. Korzyści dla zwierząt i ludzi Jak podkreślają naukowcy, potwierdzenie skuteczności strategii ochronnych to dobra wiadomość nie tylko dla zwierząt, ale i dla naszego przetrwania. Dlaczego? To proste. Różnorodne biologicznie ekosystemy pomagają w stabilizacji klimatu. Duże i małe stworzenia odgrywają kluczowe role w kształtowaniu naszego środowiska. Szacuje się na przykład, że słonie za swoje usługi w zakresie optymalizacji ekosystemów mogłyby zgarniać roczną pensję w wysokości ponad 280 tys. zł. – To oczywiste, że ochrona musi zostać potraktowana priorytetowo i uzyskać dodatkowe środki oraz wsparcie polityczne na całym świecie – tłumaczy w oświadczeniu prasowym Penny Langhammer, główna autorka badania. Jak dodaje, rządzący powinni zająć się niwelowaniem systemowych czynników prowadzących do utraty różnorodności biologicznej. Są to między innymi niezrównoważona konsumpcja i produkcja. Źródło: Science. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska”. Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Znika jedno z najsłynniejszych jezior świata. Winne awokado
Uwielbiane przez turystów jezioro Patzcuaro w Meksyku jest głównym celem wycieczek podczas obchodów Dnia Zmarłych. Obecnie zmaga się z ogromnym kryzysem. Przyczyn wysychania jest kilka, na co zwracają uwagę lokalne władze.
W tym artykule: Słynne jezioro Patzcuaro niebawem może zniknąć Jedną z głównych przyczyn wysychania zbiornika jest kradzież wody Meksyk zagrożony brakiem wody – Najsłynniejsze jezioro w Meksyku zmaga się z głębokim kryzysem przede wszystkim spowodowanym kradzieżą wody – przekazał Serapio Cruz Guzmán, przewodniczący rady wyspy Janitzio, cytowany przez „El Financiero". Sytuacja stała się na tyle poważna, że zbiornika pilnuje obecnie policja. Słynne jezioro Patzcuaro niebawem może zniknąć Słynne jezioro znajduje się w środkowym Meksyku, a konkretniej w stanie Michoacán na zachodzie kraju. Na przestrzeni lat zdobyło ogromną popularność wśród turystów. Wielu z nich podczas obchodów Día del Muertos (Dzień Zmarłych) decyduje się bowiem odwiedzić położoną na nim wyspę Janitzio. Obecnie jednak zbiornik zmaga się z ogromnym kryzysem. Od momentu rozpoczęcia pomiarów i monitorowania spadków wody zaobserwowano tu ubytek na poziomie aż 50%. Wynik ten zaniepokoił lokalne władze. Jezioro Patzcuaro jest bowiem niezwykle istotnym elementem lokalnej turystyki. View oEmbed on the source website Mieszkańcy tego regionu już od dłuższego czasu alarmowali, że sytuacja jest poważna i wymaga podjęcia natychmiastowych działań. Wydawało się jednak, że ich apel nie przyniósł oczekiwanego rezultatu. Światem wstrząsnęło dopiero wiralowe nagranie zamieszczone na platformie YouTube. Po publikacji 25-minutowego filmiku, na którym widzimy między innymi, jak autor chodzi po suchej, popękanej ziemi, która niegdyś była dnem jeziora, bo ogromna część zbiornika wyschła – media zalała fala publikacji na ten temat. Okazuje się, że przyczyn tej dramatycznej sytuacji jest wiele. Jedną z głównych przyczyn wysychania zbiornika jest kradzież wody Włodarze meksykańskiej gminy postanowili interweniować. W pierwszej kolejności podjęto próbę ustalenia głównych przyczyn wysychania zbiornika. Jak się okazuje, winne są nie tylko czynniki środowiskowe, takie jak nawiedzające ten region susze, ale również nielegalna działalność człowieka. Lokalne media informują, za wyniszczanie okolicznego krajobrazu w dużej mierze odpowiadają uprawy awokado. Woda z jeziora każdego dnia jest bowiem nielegalnie pobierana w celu nawodnienia upraw owoców. Z raportów policyjnych wynika, że było to nawet kilkaset tysięcy litrów dziennie. Wodę kradziono nie tylko pod uprawy, ale i w innych celach. Ponadto zbiornik był również zanieczyszczany przez ścieki. Wszystkie te czynniki sprawiły, że „najsłynniejsze jezioro Meksyku” zanika. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Jeżeli podejmowane działania nie przyniosą skutku, niebawem na słynną wyspę Janitzio będzie można dojść na piechotę. Aby chronić cenne jezioro, w kwietniu utworzono tu specjalny komitet na rzecz ratowania zbiornika. Na miejscu pojawili się również funkcjonariusze, którzy mają pilnować, by nie dochodziło już do kradzieży wody. Patrolom w pracy pomagają drony monitorujące sytuacje w okolicy. Meksyk zagrożony brakiem wody Dramatyczna sytuacja jeziora Patzcuaro wyraźnie wskazuje na problem, z jakim zmaga się nie tylko jeden konkretny obszar, ale i wiele miejsc w Meksyku. Jak donosiła „Rzeczpospolita" pod koniec marca, stolica tego kraju przez wiele tygodni zmagała się z trudnościami związanymi z brakiem wody pitnej. Jedną z głównych przyczyn tego zjawiska jest katastrofa klimatyczna, ale nie tylko. To również skutek chaotycznego rozwoju miasta i przestarzałej infrastruktury. Eksperci alarmują, że w czerwcu tego roku w wielu dzielnicach miasta Meksyk może nadejść tzw. dzień zero. Oznacza to, że dostęp do wody pitnej utraci większość mieszkańców tego rejonu. Rosnący niedobór jednego z najcenniejszych zasobów jest zwiastunem tego, jak pogłębiające się zmiany klimatyczne mogą zaburzyć funkcjonowanie miast na całym świecie. I to w niedalekiej przyszłości. W tym roku zjawisko suszy być może stanie się jednym z największych problemów wywoływanych przez zmiany klimatu. Wiążą się z nią bowiem nie tylko niedobory wody. Przypomnijmy, że w ubiegłym roku we Włoszech, Grecji, Hiszpanii, Portugalii i Chorwacji wybuchło wiele pożarów, za które w dużej mierze odpowiadały ekstremalnie wysokie temperatury i susze. Jak czytamy na stronie Wodnesprawy.pl, do 22 lipca 2023 roku Europejski System Informacji o Pożarach Lasów (EFFIS) poinformował, że ponad 182,6 tys. hektarów ziemi w całej UE obróciło się już w popiół. Jest to ponad 40% powyżej średniej z okresu od 2003 do 2022 r. (128 225 hektarów). ŹRÓDŁA: elfinanciero.com.mx interia.pl klimat.rp.pl wodnesprawy.pl Nasz ekspert Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Zanieczyszczenie światłem nasila się. Polskie niebo w nocy bywa jaśniejsze niż za dnia
Nocne niebo w Polsce w cale nie jest ciemne. W 2022 roku było ono średnio o blisko 150 proc. jaśniejsze niż niebo naturalne, a w miastach – kilka tysięcy razy jaśniejsze. Zanieczyszczenie światłem sięga nawet parków narodowych, zwłaszcza tych sąsiadujących z aglomeracjami.
W tym artykule: Zanieczyszczenie światłem w Polsce Przyczyny zanieczyszczenia światłem Dlaczego światło może być szkodliwe? Jak walczyć z zanieczyszczeniem światłem? Światło wywołuje pozytywne skojarzenia. Jest ono przecież wrogiem ciemności i mroku. Okazuje się jednak, że jego nadmiar może być szkodliwy, zwłaszcza w nocy. Świat od kilku dekad zmaga się z coraz większym zanieczyszczeniem światłem. Zanieczyszczenie światłem w Polsce Niedawno ukazał się nakładem Centrum Badań Kosmicznych PAN raport przygotowany przez grupę ekspercką Light Pollution Think Tank. To pierwszy taki dokument w Polsce, który kompleksowo diagnozuje stopień zanieczyszczenia światłem w naszym kraju. Co z niego wynika? – W 2022 roku naturalne nocne niebo nad Polską już nie występowało wcale. Bliskie ideałowi było tylko nad Bieszczadami – zaledwie o 6 proc. jaśniejsze niż niebo wolne od zanieczyszczenia światłem. Nad dużymi miastami to pojaśnienie wynosiło już kilka tysięcy procent – mówi cytowany w informacji prasowej główny redaktor raportu, dr hab. Andrzej Kotarba z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dodaje, że w przypadku Warszawy, Krakowa, czy Poznania w 2022 roku niebo zawsze było jaśniejsze, niż powinno być po zmroku. – W tych miastach prawdziwa noc nigdy nie nastała – zaznacza dr Kotarba. Przyczyny zanieczyszczenia światłem Autorzy raportu zauważają, że na masową skalę modernizowane jest oświetlenie publiczne. Latarnie przy drogach czy chodnikach są oczywiście pożądane, ale instalowane często w sposób bezrefleksyjny. Moc LED-ów jest za duża, obudowy latarń kierują snop światła na boki lub w górę. Poza tym barwa „żarówek” jest zbyt zimna (powinna być bursztynowa, ciepła). – Niska świadomość społeczna zanieczyszczenia światłem w połączeniu z niekontrolowanym rozświetleniem nocy każą przypuszczać, że diagnozowany problem będzie się nasilał – uważają autorzy dokumentu. Dlaczego światło może być szkodliwe? Na zjawisko zwracają uwagę nie tylko zaniepokojeni astronomowie, którzy mają utrudnione obserwacje ciał niebieskich. Ale też biolodzy czy lekarze. Okazuje się, że niepożądane światło nocą zakłóca rytm dobowy u ludzi. Może to prowadzić do osłabienia układu odpornościowego, a nawet wzrostu zachorowań na raka. Zbyt silne światło to też zagrożenie dla kierowców, którzy mogą zostać po prostu oślepieni przez za mocne LED-y czy tablicę reklamową. Nadmiar sztucznego światła jest szkodliwy również dla zwierząt i roślin. Jak walczyć z zanieczyszczeniem światłem? Autorzy raportu uważają, że należy uwzględnić światło w definicji emisji. A co za tym idzie, przypisać mu normy emisji w zgodzie ze współczesnym stanem wiedzy naukowej na temat negatywnych skutków zanieczyszczenia światłem. Skoro są normy emisji zanieczyszczenia powietrza, to dlaczego nie miałoby być podobnych norm związanych ze światłem? Aż 96,8 % polskiego nieba jest zanieczyszczone światłem! To źle wpływa na nasze zdrowie Zanieczyszczenie światłem nieba może wywoływać zaburzenia snu, nastroju i metabolizmu. W CBK PAN powstają właśnie interaktywne mapy, które mają uświadomić wszystkim mieszkańcom miast, ... Tymczasem światło w polskim systemie prawnym nie jest interpretowane jako zagrożenie. Obowiązujące przepisy nie odzwierciedlają problemu nadmiarowego światła albo ograniczają się jedynie do rekomendacji i zaleceń, które nie są obligatoryjne. Ochrona naturalnej nocy miała charakter nieformalny i wynikała z działań oddolnych. Eksperci optują też za opracowaniem i wdrożeniem krajowej polityki zrównoważonego oświetlenia, która racjonalizowałaby użytkowanie publicznych i prywatnych instalacji oświetleniowych. Przyczyniłoby się to do redukcji zanieczyszczenia światłem w gminach nim dotkniętych i ochroniła przed degradacją naturalne środowisko nocy. Zanieczyszczenie światłem nie jest monitorowane przez żadną z państwowych służb. W ostatnich latach to niekorzystne zjawisko obserwowane jest przez badaczy z uczelni i instytucji naukowych oraz przez organizacje pozarządowe. Źródło: Light Pollution Think Tank. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W świecie fantazji Kiedy pierwszy raz zwiedzałam Kapadocję, wydawało mi się, że nie ma niczego bardziej romantycznego niż mieszkanie w hotelu wykutym w skale i oglądanie zachodu słońca nad Różaną Doliną. Smaczniejszego niż świeżo wypieczony chleb w maleńkiej piekarni w Göreme, którym się zajadałam, siedząc na ławeczce nad korytem strumienia przecinającego środek tej miejscowości. Czegoś bardziej niesamowitego niż skalne miasta i formacje, które tworzą tu baśniowe kaniony. Bardziej tajemniczego niż wielopiętrowe podziemne miasta, w których mogło żyć nawet 20 tys. osób. I kogoś z bardziej rozległą wiedzą o tym terenie niż mój przewodnik Mustafa. To wtedy zaczęła się moja miłość do Turcji. Wcześniej odwiedziłam Stambuł, który do dziś pozostaje numerem jeden na mojej liście najbardziej fascynujących miejsc świata. Jego historia, atmosfera, rozmiar sprawiają , że uwielbiam do niego wracać, by odwiedzać te same miejsca. Çorlulu Ali Paşa Medresesi to herbaciarnia położona blisko głównego wejścia do Wielkiego Bazaru, gdzie choć nie palę, zawsze zamawiam sziszę, by spędzić czas tak jak robią to mieszkańcy tej metropolii. Ale Turcja, której poświęcamy to wydanie Travelera, ma znacznie więcej magicznych miejsc. Właściwie jest ich nieskończenie dużo. To ziemia, gdzie narodziły się pierwsze cywilizacje, a nawet znajduje się Göbekli Tepe, najstarsze miejsce kultu na naszej planecie. Zmienia ono dotychczasową wiedzę na temat początków dziejów człowieka w sposób rewolucyjny. A to dopiero początek odkryć, więc nie wiadomo, jakie rewelacje jeszcze przed nami. Dlatego z tego i wielu innych powodów warto się wybrać do tego kraju, a w październiku pogoda jest tam idealna. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 Południowa Afryka Planeta Travelera 20 Wieści ze świata 24 Miejsce miesiąca 26 Kierunek kultura TEMAT NUMERU – TURCJA 30 Stambuł 38 Kapadocja 46 Riwiera Turecka 54 Turcja Wschodnia 62 Izmir I Efez 68 Samochodem wzdłuż Morza Czarnego Dookoła Europy 74 Rodzinny rejs po Morzu Śródziemnym 80 Wiedeń Polska jest najfajniejsza 88 Podlasie 94 Pomorze Zachodnie Adventure 100 Test Travelera
National Geographic Numer Specjalny 3/23
Miasta odkryte na nowo Co mamy na myśli, nazywając miasto „zaginionym”? Wiemy przecież, gdzie szukać ruin większości wielkich miast starożytności, takich jak Babilon czy Teby. Kwitły one przez długie stulecia. Zwykle więc to nie położenie miasta jest zaginione, lecz jego historia, jego życie jako części świata. Na zatłoczonych ulicach starożytnych ośrodków żyły przecież lokalne społeczności, z ich klasami wyższymi i niższymi, targowiskami i świątyniami, dziećmi i zwierzętami domowymi. Wraz z upadkiem miast w przeszłość odchodził także ogół tych ludzkich doświadczeń. Zadaniem archeologów jest odsłonięcie tych historii. Jeśli mieszkańcy znali pismo, które umiemy odczytać, jak w przypadku miast Mezopotamii czy Grecji, jest to łatwiejsze. W innych miejscach – choćby w Mohendżo Daro na terytorium współczesnego Pakistanu czy w meksykańskim Teotihuacán – badacze muszą rekonstruować funkcjonowanie ośrodka, opierając się na ceramice, układzie ulic czy rzeźbach. Poza wyobrażaniem sobie życia miasta próbujemy także zrozumieć jego śmierć. W przypadku kilku przeklętych przez los miejsc, takich jak Pompeje czy Akrotiri, odpowiadał za nią kataklizm natury geologicznej. Częściej jednak śmiertelny cios zadawała niestabilność polityczna w połączeniu ze środowiskową – to lekcja, którą ludzkość wciąż odrabia na nowo. Na kolejnych stronach odwiedzimy starożytne miasta – zaginione, a potem odnalezione – w różnych zakątkach świata. Niektóre, jak Troja, należą do najsłynniejszych odkryć archeologów. Inne, choćby Nan Madol na Oceanie Spokojnym, nie są tak znane, ale też dają fascynujący wgląd w odległe światy. A poszukiwania trwają. Nawet teraz, na początku trzeciej dekady XXI w., badacze odkryli nowe siedziby ludzkie w starożytnych Tebach. Te domostwa robotników dostarczą nam kolejnej porcji wiedzy o jednej z najstarszych kultur w dziejach ludzkości. Spis treści Wprowadzenie: Miasta odkryte na nowo – s. 6 1: Pierwsze miasta – s. 8 Mezopotamia 2: Starożytne dynastie – s. 26 Afryka Północna i Zachodnia 3: Perły Morza Śródziemnego – s. 46 Europa Południowa i Azja Mniejsza 4: Korzenie Wschodu – s. 64 Azja i Oceania 5: Wielkie ośrodki Nowego Świata – s. 80 Ameryka Południowa i Północna spis ilustracji – s. 98
Ciekawostki o pszczołach. Czy po ich wyginięciu ludzkość naprawdę czeka zagłada? To bardziej skomplikowane
Poziom wiedzy Polaków na temat pszczół jest niski – wynika z badań. Dlatego przygotowaliśmy dla was mało znane ciekawostki o pszczołach. Co warto wiedzieć o tych pożytecznych owadach?
W tym artykule: Ciekawostki o zapylaniu Ciekawostki o pszczelarstwie Ciekawostki o miodzie i innych produktach pszczelich Praktyczne ciekawostki o pszczołach Wszyscy wiedzą, że pszczoły są małe i brązowe. Błąd! Entomolodzy znają ponad 5700 gatunków tych pożytecznych owadów, a niektóre z nich kolorami nie ustępują motylom. Jednak nas najbardziej interesuje z reguły pszczoła miodna (Apis mellifera). To jej poświęcone są najczęściej ciekawostki o pszczołach. Ciekawostki o zapylaniu Głównym dobrem, jakie otrzymujemy od pszczół nie jest miód, a zapylanie. Rola pszczół jako zapylaczy jest ważna dla ogrodników, sadowników i rolników. A więc także dla wszystkich konsumentów. „Jeśli znikną pszczoły, człowiekowi pozostaną tylko cztery lata życia” – te słowa miał wypowiedzieć sam Albert Einstein. Jest to jednak podwójna nieprawda, bo wielki fizyk nigdy czegoś takiego nie mówił, a ludzkość w takiej sytuacji poradziłaby sobie. Jednak bez tych pożytecznych owadów rolnictwo wpadłoby w głęboki kryzys, a wiele warzyw i owoców zniknęłoby z naszych stołów. W latach 70. XX wieku polskie pasieki zaczęły nagle ginąć. W krótkim czasie liczba rodzin pszczoły miodnej spadła z ponad 2 mln do 700 tys. To była sprawka przybyłego z Azji pasożytniczego pajęczaka: roztocza Varroa destructor. Wysysa on hemolimfę (owadzi odpowiednik krwi) z larw i dorosłych osobników. Choroba, zwana warrozą, prowadzi do ginięcia rodzin pszczelich w ciągu roku, najwyżej dwóch-trzech. Pszczelarze nauczyli się jednak leczyć owady ze swoich pasiek. Gdyby jednak pszczoły wymarły, nie nastąpiłaby zagłada ludzkości. Funkcję zapylania kwiatów przejęłyby trzmiele, pszczolinki, miesierki, murarki i inne gatunki dzikich pszczół. Pszczoły na razie nie wymierają, ale też nie mają lekko. Badania wykazały, że w ciągu ostatnich 50 lat średnia długość życia pszczoły skróciła się aż o połowę. Ciekawostki o pszczelarstwie Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę Wystarczyło zaledwie 10 sekund, by filmik, na którym dwie pszczoły odkręcają butelkę, stał się viralem. Nie brakuje jednak komentarzy, że nagranie zostało sfabrykowane. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ostateczny-dowod-na-inteligencje-owadow-dwie-pszczoly-same-odkrecily-butelke-fot-getty-images-a92cd86.jpeg" width="938" height="625" alt="Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę (fot. Getty Images)" title="Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę (fot. Getty Images)" /> Kto wynalazł pszczelarstwo? Ludzie nauczyli się podbierać miód pszczołom wiele tysięcy lat temu. Najstarszy dowód podbierania miodu odkryto w jaskini Araña pod hiszpańską Walencją. To datowane na VII–VI tysiąclecie p.n.e. malowidło naskalne przedstawiające postać, która wspina się na skałę lub drzewo, by wybrać z gniazda miód. Pszczelarstwo ma tradycje sięgające starożytnego Egiptu. Najstarsze ule zbudowane przez ludzi opisywane były już 2400 lat przed naszą erą. Od samego początku chodziło o to, by ludzie mogli możliwie łatwo podbierać pracowitym owadom ich zapasy miodu. W dawnej Polsce miód był bardzo ceniony. Kradzież miodu i zniszczenie pszczelej rodziny karano śmiercią przez powieszenie. Bartnicy cieszyli się wyjątkowymi przywilejami. Nigdy nie zostali sprowadzeni do statusu chłopów pańszczyźnianych, pozostali ludźmi wolnymi. Przez tysiące lat procesu udomawiania hodowcy selekcjonowali pszczoły pod kątem produkcji tej słodkiej substancji. W efekcie owady te potrafią dziś wytworzyć jej znacznie więcej niż potrzebują do przetrwania. Jedna pszczela rodzina jest w stanie wytworzyć średnio 29 kg miodu w ciągu roku, magazynowanego w zbudowanych z wosku plastrach. W naturalnych warunkach plastry wcale nie są jednolite i uporządkowane. Pszczoły budują je tak, aby jak najlepiej wykorzystać przestrzeń swego gniazda, które może być ulokowane np. w dziupli drzewa. Dlatego plastry są pozaginane i mają różną grubość. Pszczoły dbają jednak o to, by zostawić między nimi wystarczająco dużo pustej przestrzeni, dzięki której mogą bez przeszkód poruszać się po całym gnieździe. Uzyskanie miodu z naturalnych plastrów było bardzo trudne. Pierwsi pszczelarze niejednokrotnie niszczyli całe kolonie w czasie zbiorów. Dlatego zaczęły powstawać ule, które dawały ludziom lepszy dostęp do środka gniazda i pozwalały na wyjęcie jego fragmentów bez uszkadzania całości. Dopiero pod koniec XVIII wieku zaczęły pojawiać się pierwsze konstrukcje z ramkami, które można było swobodnie wyjmować i wkładać do ula. Ułatwiło to pracę pszczelarzom i sprawiło, że pszczoły mogły pracować bez większych zakłóceń. Ciekawostki o miodzie i innych produktach pszczelich Sekretne życie pszczół. Zdjęcia z drzewa ukazują ich wewnętrzny świat Przeprowadzony przez fotografa eksperyment z gniazdem dzikich pszczół pozwolił uzyskać niespotykane zdjęcia ukazujące , jak te owady bronią się, grzeją, chłodzą i utrzymują kontakty sp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1-rurkowatymi-jezyczkami-pszczoly-miodne-z-langen-w-niemczech-siorbia-wode-by-zaniesc-ja-do-gniazda-gdzie-zostanie-uzyta-do-klimatyzacji-633d14c.jpeg" width="938" height="687" alt="1. Rurkowatymi języczkami pszczoły miodne z Langen w Niemczech siorbią wodę, by zanieść ją do gniazda, gdzie zostanie użyta do klimatyzacji." title="1. Rurkowatymi języczkami pszczoły miodne z Langen w Niemczech siorbią wodę, by zanieść ją do gniazda, gdzie zostanie użyta do klimatyzacji." /> Miód jest najbardziej cenionym produktem pszczelim. Warto jednak pamiętać, że ludzie wykorzystują też inne produkty pszczele. Należą do nich pyłek, wosk czy propolis. Produkować miód potrafi wiele owadów, takich jak trzmiele czy osy. Jednak to pszczoły, zwłaszcza te „udomowione” przez człowieka robią to na tyle wydajnie, by opłacało się zabierać im część produkcji. Pszczela rodzina jest na tyle duża, że potrafi przetrwać zimę. U innych owadów społecznych zimuje z reguły jedynie płodna samica, która na wiosnę zakłada kolonię „od zera”. Aby przetrwać chłody, pszczoły muszą robić duże zapasy miodu i właśnie dzięki temu możemy z niego skorzystać także my. Nie tylko kwiaty są ważnym źródłem nektaru dla pszczół. Dzięki drzewom powstają wartościowe odmiany miodu, np. lipowy czy akacjowy. Miododajne są też kasztanowce, klony, jarzębiny i wierzby. Ceniony przez smakoszy miód spadziowy też ma związek z drzewami. Spadź to zbierana przez pszczoły słodka wydzielina niektórych owadów, żerujących na drzewach liściastych lub iglastych. Miód spadziowy jest ciemny i długo zachowuje płynność. Jesienią 2012 roku w Ribeauvillé we Francji pszczoły wyprodukowały niebieski miód. Jak do tego doszło? Owady szukały pożywienia w fabryce przetwarzającej odpady z produkcji drażetek M&M’s. Francuscy pszczelarze mieli potem problemy ze sprzedażą kolorowych miodów. Propolis, czyli kit pszczeli, jest lekarstwem cenionym nie tylko przez ludzi. Pszczoły też potrafią go same sobie aplikować, gdy wykryją, że ich ul został zaatakowany przez chorobotwórcze grzyby. W takiej sytuacji produkują go aż o 45 proc. więcej. Praktyczne ciekawostki o pszczołach Nowoczesne pestycydy uszkadzają układ nerwowy pszczół tak bardzo, że owady zataczają się jak pijane W pomysłowym badaniu naukowcy pokazali, jaki wpływ wywierają na pszczoły nowoczesne pestycydy. Uszkadzają one układ nerwowy owadów do tego stopnia, że pszczoły nie potrafią iść prosto i... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowoczesne-pestycydy-uszkadzaja-uklad-nerwowy-pszczol-tak-bardzo-ze-owady-zataczaja-sie-jak-pijane-fot-creative-touch-imaging-ltd-nurphoto-via-getty-images-fe3a361.jpeg" width="938" height="626" alt="Nowoczesne pestycydy uszkadzają układ nerwowy pszczół tak bardzo, że owady zataczają się jak pijane (fot. Creative Touch Imaging Ltd./NurPhoto via Getty Images)" title="Nowoczesne pestycydy uszkadzają układ nerwowy pszczół tak bardzo, że owady zataczają się jak pijane (fot. Creative Touch Imaging Ltd./NurPhoto via Getty Images)" /> Pszczoły to owady żyjące blisko nas. Dlatego czasem dochodzi do bliższych kontaktów z nimi. Wówczas warto znać poniższe ciekawostki o pszczołach. Uczulenie na jad owadów jest groźne dla życia. Może doprowadzić do tzw. wstrząsu anafilaktycznego, objawiającego się problemami z oddychaniem, spadkiem ciśnienia krwi i obrzękami. Taka reakcja może pojawić się błyskawicznie po użądleniu i wymaga fachowej pomocy medycznej. Uczulające działanie może mieć jad wielu owadów: os, szerszeni, a nawet tropikalnych mrówek. Jednak najgroźniejsze dla alergików są niestety pszczoły. Te pożyteczne skądinąd owady zostawiają w skórze żądło, z którego jeszcze przez jakiś czas może sączyć się jad. Pszczoły nie atakują ludzi, jeśli nie zostaną sprowokowane, np. przez osobę zbliżającą się zbytnio do ula. Dlatego jeśli taki owad brzęczy nam nad głową, najlepiej zachować spokój i powoli się wycofać. Paniczne wymachiwanie rękami może natomiast sprowokować atak. Jak zadbać o to, by w ogrodzie pojawiły się dzikie, łagodne pszczoły, takie jak murarki ogrodowe (Osmia rufa)? Składają one jaja w otworach w ścianach i deskach lub pustych łodygach roślin. Wejście do takiego gniazda zamykają za pomocą gliny – stąd ich nazwa. Domek dla murarek można przygotować, zbijając z desek niewielką skrzyneczkę i wypełniając jej wnętrze kawałkami bambusowych rurek mających co najmniej 10 cm długości. Od przodu taką konstrukcję należy zabezpieczyć stalową siatką. Dzięki temu ochronimy gniazda przed owadożernymi ptakami. Oczywiście oczka siatki muszą być na tyle duże, by przeszła przez nie pszczoła. Jak jeszcze można pomóc chronić pszczoły? Jeśli masz działkę, taras albo balkon, możesz obsiać swoją małą oazę różnorodnymi roślinami kwitnącymi. Najlepiej takimi gatunkami, które kwitną wymiennie, ponieważ są one wyjątkowo lubiane przez owady.
Zielony Hamburg. Jak największy port Niemiec zmienia się w miasto przyszłości
Nowoczesna dzielnica portowa zbudowana zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, dawny betonowy bunkier przekształcony w kaskady łąk i niezwykła góra zielonej energii na dawnym wysypisku toksycznych śmieci. Mieszkańcy Hamburga mają wspólny cel – przemienić swoje miasto w jedną z najbardziej zielonych aglomeracji w Europie.
W tym artykule: Hafencity – Jak powstaje miasto idealne Energieberg – od „góry wstydu" do „góry energii" Zielony bunkier – jak sąsiedzi wzięli sprawy w swoje ręce Hotel w zgodzie z naturą Na tropie organicznego menu Hamburg to nie tylko jeden z największych i najważniejszych portów morskich w Europie. To również drugie największe miasto Niemiec. Gęsto zabudowane miasto z niezliczoną liczbą kanałów już w XX wieku przestało sobie radzić ze zrównoważonym rozwojem. W Hamburgu „zielona rewolucja" rozpoczęła się w 2011 roku wraz otrzymaniem tytułu „Zielonej Stolicy Europy". To wtedy zapadły decyzje, których następstwa można dzisiaj obserwować w mieście. Zmiany nie byłyby możliwe bez szerokiego poparcia mieszkańców Hamburga, którzy od początku podążali za trendami wytyczanymi przez włodarzy. Dziś zielony Hamburg imponuje nie tylko nowoczesną infrastrukturą powstałą w oparciu o zasady zrównoważonego rozwoju, ale również bogatą ofertą organicznej gastronomii. Hafencity – Jak powstaje miasto idealne Zaledwie 20 lat temu był tu wolny port z kontrolą celną. Niezamieszkana strefa obejmowała wyspę Grasbrook na Łabie – największą rzeczną wyspę w Europie – i otaczające tę okolicę kanały. Cały obszar był wówczas zindustrializowany, a w porcie ze względu na zagrożenia powodziami nie można było budować mieszkań. W 2008 roku zapadła decyzja o rewitalizacji Hafencity i przekształcenia dawnego wolnego portu w nowoczesną dzielnicę, która będzie się rozwijać w zrównoważony sposób. Pierwszym żywiołem, z którym musieli zmierzyć się inżynierowie, pracujący nad powstaniem XXI-wiecznego miasta idealnego, była woda. Hamburg jest oddalony zaledwie 100 kilometrów od morza. Miasto przeplata sieć kanałów i kanalików o większej łącznej długości niż wszystkie kanały w Wenecji i w Amsterdamie razem wzięte. W ostatnim stuleciu kilkakrotnie zdarzały się tutaj tragiczne powodzie. To dlatego tak ważne było stworzenie bezpiecznego gruntu dla dzielnicy poprzez podniesienie go o kilka metrów. Na początku tego wieku chodnik i drogi znajdowały się na wysokości 4,5 m. n.p.m. Mieszkańcy dzisiejszego Hafencity poruszają się 3,5 metra wyżej. Woda jest również odpowiedzialna za niewielką liczbę drzew w dzielnicy. Warunki gruntowe nie pozwalają, by w nadrzecznej części miasta drzewa mogły w łatwy sposób zapuszczać korzenie. Z tego powodu zamiast betonu chodniki są tutaj wykładane kamieniami, co pomaga w odpływie deszczówki. Ale też powoduje, że między kamieniami przebijają się trawy i mniejsze rośliny. Mimo tych wyzwań obszar naturalny stanowi aż 10% Hafencity. Każdy nowy budynek natomiast musi uzyskać specjalny certyfikat jakości zrównoważonego rozwoju. Zgodnie z obowiązującymi tu zasadami, domy i biura muszą być w przynajmniej 50% energetycznie samowystarczalne. Do ich budowy nie można zaś używać szkodliwych materiałów, takich jak azbest czy miedź. Ograniczone jest również wykorzystywanie stali w architekturze. Kluczowe jest jednak zarządzanie energią. W Hafencity panele słoneczne widać na każdym kroku, a 90% energii pochodzi z ciepła odpadowego. 14 lat po podjęciu decyzji o przebudowie Miasta Portowego, nowoczesna dzielnica tętni życiem. Mieszka tu 6 tys. ludzi i jest najwięcej dzieci ze wszystkich dzielnic Hamburga. Cała okolica została zaprojektowana jako przestrzeń przyjazna pieszym i rowerzystom. Przez Hafencity prowadzi imponująca 10-kilometrowa promenada. Każdy blok ma też wbudowane ładowarki do samochodów elektrycznych. Do Hafencity doprowadzono również podziemną kolej U-bahn, co sprawia, że można się tu dostać z centrum miasta w zaledwie kilka minut. W okolicy powstała też imponująca Filharmonia nad Łabą (Elbphilharmonie), są galerie, restauracje, kina i kluby sportowe, w tym największy w Hamburgu boks CrossFitowy. Informacje praktyczne Zwiedzanie Hafencity warto rozpocząć od Infocenter (Am Sandtorkai 30). Znajduje się tam potężna miniatura całej dzielnicy oraz krótka wystawa na temat powstania i rozwoju Miasta Portowego. Do Hafencity dojedża U-bahn (linia U4). Najlepiej wysiąść na stacji HafenCity Universität station. Poruszając się po Hamburgu, warto zaopatrzyć się w Hamburg Card, z którą można poruszać się komunikacją miejską i portowymi promami. Karta zapewnia również do 50% zniżki na ponad 150 atrakcji w mieście. Jedną z ciekawszych atrakcji w mieście jest Muzeum Popcornu (Überseeboulevard 5). Atrakcje w Niemczech - 8 miejsc i rzeczy, które warto zobaczyć! Niemcy nie są najbardziej oczywistą destynacją na europejskiej mapie miejsc wartych odwiedzenia. Poniżej wymieniamy najciekawsze atrakcje w Niemczech. W zestawieniu ujęliśmy miejsca i rzeczy,... Energieberg – od „góry wstydu" do „góry energii" Wzbijająca się ponad horyzont południowego Hamburga góra Georgswerder Energieberg to jeden z najbardziej imponujących przykładów transformacji toksycznego wysypiska śmieci w nowoczesny zielony ekosystem produkujący alternatywną energię dla miasta. O historii tego miejsca opowiadają kolejne warstwy, które tworzą górę: sterty gruzu, śmieci z gospodarstw domowych i zbiorniki na toksyczne odpady. W latach 1948–1979 na wyspie Wilhelmsburg na Łabie składowano najpierw gruz ze zniszczonego podczas wojny Hamburga, potem odpady komunalne i wielkogabarytowe, których przybywało wraz z nadejściem stanu prosperity w RFN. Od 1967 roku trafiało tu również 200 tys. ton odpadów niebezpiecznych w zbiornikach na płyny i beczkach. Co gorsza, część odpadów zawierała niezwykle szkodliwe dioksyny, których wyciek odkryto w 1983 roku. Produkowane pod Hamburgiem dioksyny były wykorzystywane przez armię amerykańską do opryskiwania dżungli w Wietnamie podczas toczonej tam wojny. Dioksyny powodują raka i szereg innych chorób oraz wady wrodzone u dzieci. Odkładają się w tłuszczu zwierząt i wędrują w górę łańcucha pokarmowego. Okres połowicznego zaniku dioksyny w ciele człowieka wynosi przynajmniej 10 lat. W wodach gruntowych ten proces wydłuża się nawet do ponad 100 lat. To wtedy właśnie – po odkryciu składowiska dioksyn – stało się jasne, że składowisko nie jest już bezpieczne i wymaga uporządkowania. Georgswerder zyskała wówczas miano „najstraszliwszej góry świata". Jak skutecznie zabezpieczyć górę, którą tworzy stos toksycznych i niebezpiecznych dla miasta odpadów? Początkowo składowisko zostało zakryte. Powstał gigantyczny parasol, który zapobiega przedostawaniu się wody deszczowej do wnętrza składowiska i wypłukiwaniu odcieków zawierających niebezpieczne substancje na zewnątrz. Podstawowym elementem wielowarstwowego systemu przykryć jest geomembrana z tworzywa sztucznego o grubości od 1,5 do 2 mm. Jednocześnie gazy i ciecze wydobywające się ze wzgórza są przechwytywane i oczyszczane. Zapobiega to zanieczyszczeniu środowiska przez niebezpieczne substancje ze składowiska odpadów. Pod pokrywą wciąż jest jednak 14 milionów ton śmieci, które nigdy nie zostaną zneutralizowane. Sukces transformacji polega na tym, że odpady te zostały bezpiecznie odizolowane od miasta i zabezpieczone pod ziemią. Na wzgórzu zaś zasadzono trawę i stworzono łąkę. Trawy i krzewy na wzgórzu energetycznym stanowią zewnętrzną widoczną część systemu osłon. Na przekształconą w nowy ekosystem górę wróciły zwierzęta. Można tu spotkać mącznicę zwyczajną, kapturkę i wierzbówkę, a także pojedyncze słowiki i pokrzewki. Na terenie pożywienia poszukuje również myszołów zwyczajny, pustułka i błotniak stawowy. Miejsce, dawniej znane jako „góra wstydu" dziś zyskało nowe miano. Góra Energii (Energieberg) jest dziś wyposażona w 2 potężne wiatraki. każdy z nich ma moc 3,4 MW. Od południowej strony wzgórza są tez panele fotowoltaiczne. Informacje praktyczne Georgswerder Energieberg jest otwarty dla zwiedzających od wtorku do niedzieli. Wstęp bezpłatny. Na wzgórze najłatwiej dojechać autobusem nr 54 do przystanku „Fiskalische Straße (Energieberg)“. Zwiedzanie Góry Energii warto zaplanować na dzień z ładną pogodą. Większość atrakcji jest na dostępna na świeżym powietrzu. Działania ekologiczne: lista 8 rzeczy, które możesz zrobić dla zdrowia planety Działania ekologiczne mają ogromną moc sprawczą, ale nie wystarczy tylko o nich mówić czy pisać. Ważne są realne działania, za które Ziemia z pewnością nam podziękuje. O czym mowa? Ot... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dzialania-ekologiczne-lista-rzeczy-ktore-mozna-robic-juz-teraz-dla-zdrowszej-planety-fot-getty-images-063be50.jpeg" width="938" height="527" alt="Działania ekologiczne: lista rzeczy, które można robić już teraz dla zdrowszej planety (fot. Getty Images)" title="Działania ekologiczne: lista rzeczy, które można robić już teraz dla zdrowszej planety (fot. Getty Images)" /> Zielony bunkier – jak sąsiedzi wzięli sprawy w swoje ręce Oto doskonały przykład sąsiedzkiej inicjatywy. Szary betonowy kolos wznosi się w samym sercu St. Pauli, tętniącej życiem dzielnicy Hamburga. Prawie 50-metrowy bunkier stanowi punkt orientacyjny dla młodszych mieszkańców Hamburga. Znany jako „Media Bunker”, „Bunker na Feldstrasse”, a ostatnio jako „Zielony Bunkier to największy – i jeden z niewielu zachowanych – z wysokich bunkrów z czasów II wojny światowej w mieście. Bunkier został zbudowany w 1942 roku rękoma robotników przymusowych i przypomina o najczarniejszych chwilach w historii miasta. Dziś budowla jest pomnikiem ofiar reżimu nazistowskiego. W trakcie prac rekonstrukcyjnych nieustannie pojawiały się ukryte ślady z tego okresu, w tym napisy na ścianach i ukryte korytarze. Kilka lat temu w wyniku inicjatywy sąsiedzkiej bunkier przeszedł proces głębokiej transformacji. W wyniku pomysłu na stworzenie wspólnego miejsca do rekreacji i integracji powstała jedna z najbardziej imponujących inwestycji w Hamburgu. Bunkier zamienił się w niezwykły miejski ogród na dachu dawnego bunkra wieżowego. Łączy on w sobie dawny charakter „schronu medialnego” z naturalną oazą w otoczeniu betonowych bloków. Oprócz 8000 m2 zieleni docelowo znajdą się tu sale koncertowe, kulturalne i medialne oraz apartamenty gościnne. Zgodnie z planem w Zielonym bunkrze mają również powstać specjalne przestrzenie dla artystów. Spacer po zielonej „ścieżce górskiej” wokół bunkra jest wyjątkowym przeżyciem. Wiecznie zielony park jest dziełem szkółki Lorenz von Ehren. Już niedługo pierwsze drzewa zakorzenią się na wysokości ponad 50 metrów. Ogród na szczycie bunkra będzie połączony z ziemią rampą o długości 300 metrów i szerokości ponad 6 metrów, na której znajdą się również drzewa i krzewy. Winda zapewni dostęp bez barier do ogrodu na dachu, gdzie młodzi i starsi będą mogli zajmować się ogrodnictwem. Informacje praktyczne Do bunkra najlepiej dojechać U-bahnem (linia U3) do stacji Feldstrasse. Zielone dachy bunkra prawdopodobnie zostaną otwarte w 2023 roku. W okolicy warto wstąpić do jednej z sympatycznych kawiarni lub barów. Czy można jeść skórki od banana? Tak, a naukowcy wymyślili, jak jeszcze można je wykorzystać Okazuje się, że wyrzucanie skórek od banana to duży błąd. Zawierają one wiele cennych witamin i minerałów, można je jeść, robić z nich kremy do twarzy. Co więcej – naukowcy odkryli... Hotel w zgodzie z naturą W Hamburgu działa ponad 350 hoteli i hosteli. Część z nich już dziś spełnia wymagania zrównoważonej dostawy energii. Niektóre już samym projektem wpływają na poprawę klimatu w mieście. Raphael Hotel Wälderhaus (Am Inselpark 19) jest częścią lokalnej organizacji zajmującej się ochroną środowiska. Nazwa hotelu Wälderhaus nie bez przypadku oznacza „drewniany dom". Trzy górne pietra budynku zbudowano z wykorzystaniem litego drewna świerku. Na dachu z kolei powstała elewacja z modrzewia, zapewniając w ten sposób siedlisko dla owadów, roślin i ptaków. W specjalnej szklarni zasadzono 9 tys. krzewów i drzew, co pozytywnie wpływa na poprawę mikroklimatu w mieście. Gęsta roślinność pełni rolę dodatkowej izolacji i chroni budynek przed letnimi upałami i zimowymi chłodami. Wewnątrz hotelu można oglądać specjalną wystawę o lasach z naukowego punktu widzenia. Na tropie organicznego menu Nie tylko Berlin stoi w awangardzie nowych trendów kulinarnych. Również w Hamburgu nietrudno o nowe koncepty gastronomiczne, w pełni oparte na zrównoważonym rozwoju w kuchni. Nowe restauracje i bary otwierają się zarówno w „starym Hamburgu", jak i w nowoczesnych dzielnicach. Szczególnie dużo nowych godnych polecenia adresów powstaje w Hafencity. To właśnie hamburskie restauracje otrzymały więcej „zielonych gwiazdek Michelin" niż jakiekolwiek inne miasto w Niemczech. Nagrodą tą wyróżniono już 7 szefów kuchni w Hamburgu. To najlepszy dowód, że hanzeatyckie miasto nie tylko ma w swoich restauracjach pierwszorzędnych i innowacyjnych kucharzy, ale także, że tutejsi szefowie kuchni są zaangażowani w pozyskiwanie ekologicznych produktów oraz promowanie regionalnych i sezonowych składników. Nierzadko szefowie kuchni pozyskują produkty dla swoich restauracji z bezpośredniego otoczenia, czy to poprzez silne relacje zawodowe z lokalnymi producentami, czy też z własnych ogrodów i szklarni. Tak to wygląda choćby w Hobenköök Restaurant & Markthalle (Stockmeyerstraße 43). Tu pod jednym dachem starej hali fabrycznej znajduje się jedna z najpopularniejszych restauracji w mieście, a jednocześnie hala targowa, gdzie można kupić świeże produkty od lokalnych rolników. Hamburskie restauracje nagrodzone „zielonymi gwiazdkami Michelin" to: Wolfs Junge (szef Sebastian Junge), Zimmerstraße 30, 100/200 (szef Thomas Imbusch), Brandshofer Deich 68, Landhaus Scherrer (szef Heinz Wehmann), Elbchaussee 130, Haebel (szef Fabio Haebel), Paul-Roosen-Straße 31, XO Seafoodbar (szef Fabio Haebel), Paul-Roosen-Straße 22, HACO (szef Björn Juhnke), Clemens-Schultz-Straße 18, Gutsküche (szef Matthias Gfrörer), Wulksfelder Damm 17. Jednym z najciekawszych miejsc na kulinarnej mapie Hamburga jest FoodLab (Überseeallee 10). To nie tylko restauracja i kawiarnia, ale również strefa coworkingowa i miejsce spotkań kulturalnych. Co jednak szczególnie wyróżnia FoodLab to tzw. restauracja klimatyczna. – Chcieliśmy pokazać naszym gościom, że nie potrzebujemy produktów z odległych krajów. U nas można zjeść pyszny bowl pełen produktów, które pochodzą z okolic Hamburga. Nie potrzebujemy dodawać do dań wasabi czy ananasa, które i tak nigdy nie będą tu smakować tak dobrze jak w krajach, z których pochodzą – opowiada Christin Seigemund, pomysłodawczyni i szefowa FoodLabu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Jak chronić przyrodę na co dzień? Oto kilka sposobów
Jest wiele sposobów, by włączyć się w ochronę zwierząt i ich środowiska naturalnego. Podpowiadamy, jak chronić przyrodę.
W tym artykule: Jak chronić przyrodę? Po pierwsze – nie szkodzić Oszczędzaj energię i surowce Przejdź na energię odnawialną Dbaj o bioróżnorodność Przekaż 1% podatku Adoptuj zwierzę Weź ślub z akcentem eko Zostań wolontariuszem Jest wiele sposobów, by włączyć się w ochronę zwierząt czy ich środowiska naturalnego. Od codziennych dobrych przyzwyczajeń, po aktywne działania na rzecz organizacji pozarządowych. Podpowiadamy, jak chronić przyrodę – nawet nie wychodząc z domu. Pomaganie jest fajne! Jak chronić przyrodę? Po pierwsze – nie szkodzić Co to jest ekologia i czym się zajmuje? To rozbudowana dziedzina nauki. Ekologia zajmuje się opisywaniem zależności, które występują między poszczególnymi gatunkami organizmów żywych a ich środowiskiem bytowym. W zakresie tej dziedziny leży także badanie zjawisk, które zachodzą pomiędzy poszczególnymi organizmami żywymi. Dla każdego z nas ważne są natomiast działania ekologiczne. Dzięki nim możemy zminimalizować nasz negatywny wpływ na środowisko naturalne. Na pierwszym miejscu powinna się znaleźć zasada znana z medycyny. Przede wszystkim nie szkodzić. Ekologiczny dom – co zrobić, aby twój dom był bardziej ekologiczny? Na ekologiczny charakter domu wpływają decyzje, które podejmują jego mieszkańcy, ich nawyki i przyzwyczajenia. Jaki powinien być ekologiczny dom? Poniżej odpowiadamy na to pytanie. Chodzi o przestrzeganie przepisów prawa dotyczących przyrody. Nie powinniśmy jej zaśmiecać, palić ognisk w miejscach do tego nie przeznaczonych, straszyć lub zabijać zwierząt objętych ochroną. To ostatnie dotyczy też naszych ulubieńców. Nie spuszczajmy psów ze smyczy w lasach. Kotów zaś w ogóle nie powinniśmy wypuszczać z domu bez nadzoru. Oszczędzaj energię i surowce Nasza cywilizacja niszczy środowisko wskutek nieprzemyślanej konsumpcji. Kupujemy i wyrzucamy za dużo, nie zawsze z faktycznej potrzeby. Tymczasem produkcja każdego przedmiotu oznacza zużycie zasobów naturalnych i energii oraz emisję zanieczyszczeń. Warto więc ograniczyć konsumpcję na różne sposoby. Rosnące ceny energii sprzyjają dbaniu o planetę. Jak oszczędzać prąd w domu? Przede wszystkim stawiając na energooszczędne urządzenia AGD. Warto też mądrze korzystać z lodówki, zmywarki i żelazka. Oszczędzanie wody to m.in. branie prysznica zamiast kąpieli. Ale też zbieranie deszczówki, którą można np. spłukiwać toalety albo podlewać ogród. Ważną kwestią są też odpady. Co z nimi robić? Przede wszystkim ograniczać ich powstawanie. Wiele rzeczy można ponownie wykorzystać. Pomaga w tym m.in. upcycling. Pomysły z łatwością można znaleźć w internecie. Te odpady, które wytwarzamy, powinniśmy starannie sortować. Ułatwi to odzyskanie z nich surowców wtórnych. Należy przy tym zwracać uwagę na znaki recyklingowe. Warto też pomyśleć o kompostowaniu. Można je prowadzić nawet w warunkach domowych. Przejdź na energię odnawialną Jeśli mieszkasz w domu jednorodzinnym lub w zabudowie szeregowej, pomyśl o ekologicznej energii. Wciąż możliwe jest skorzystanie z rządowych dopłat i ulg podatkowych związanych z fotowoltaiką. Taka inwestycja może zwrócić się po kilku latach. Warto też zwracać uwagę na to, z kim podpisujemy umowę na dostawę energii. W Polsce działają firmy, które swoje usługi potwierdzą na przykład certyfikatem OZE, czyli świadectwem pochodzenia energii z odnawialnych źródeł energii. Dbaj o bioróżnorodność Jeśli masz ogród lub chociażby balkon, możesz wspierać bioróżnorodność. Posadź rośliny miododajne, które poprawią sytuację zapylaczy, takich jak pszczoły czy motyle. Ogranicz koszenie trawnika i wygrabianie ściółki jesienią. Staraj się nie stosować nawozów sztucznych i chemicznych środków ochrony roślin. Przekaż 1% podatku Co roku musimy rozliczać się z urzędem skarbowym. To idealna okazja, by przekazać 1% podatku wybranej przez nas organizacji, wpisując w odpowiednią rubrykę jej KRS. Nic prostszego, a jak wiele zmienia! Ekonawyki – 6 prostych zmian, które pomogą planecie i środowisku W 2020 r. każdy z nas wygenerował średnio 342 kg odpadów komunalnych. To o 10 kg więcej niż w roku poprzednim i blisko 60 kg więcej niż pięć lat temu. Chociaż na tle innych krajów nie w... Nie wszystkie organizacje ekologiczne mogą otrzymywać 1% podatku. Dotyczy to tylko tzw. organizacji pożytku publicznego (OPP). Spełniają one specjalne kryteria. Listę OPP możesz znaleźć w serwisie podatki.gov.pl. Adoptuj zwierzę Jak pomóc zagrożonemu zwierzęciu? Przykładem może być akcja prowadzona m.in. przez WWF Polska. Dzięki niej możemy symbolicznie adoptować wybrane przez nas zwierzę: fokę, morświna, niedźwiedzia, rysia, tygrysa lub wilka. Można wybrać wpłatę jednorazową lub miesięczną. Otrzymamy informacje o naszej adopcji i zdjęcia adoptowanego zwierzątka. Możemy również sprawić radość osobie bliskiej i adoptować w jej imieniu. Podobną akcję przeprowadza również Klub Gaja – tu możemy adoptować rzekę. Greenpeace z kolei namawia do adopcji pszczół. Do sponsorowania zwierząt zachęcają także polskie ogrody zoologiczne. To jednak raczej oferta dla firm. Weź ślub z akcentem eko Jeżeli planujesz ślub w najbliższym czasie, zrezygnuj z kwiatów, wina czy nowej pralki od gości. Zamiast tego poproś o przekazanie darowizny na cel charytatywny. Taką akcję prowadził np. WWF pod nazwą „Nowożeńcy dla przyrody”. Możesz również wybrać dowolną organizację, którą chcesz wspomóc, wypisując jej dane do formularza przelewu i zostawiając w widocznym dla gości miejscu. Zostań wolontariuszem Jeżeli ci to nie wystarcza, zostań wolontariuszem! Weź udział w długoterminowych programach lub szybkich akcjach. Możesz poszerzać świadomość innych, pomóc w prowadzeniu kampanii, a nawet wyjechać i opiekować się dzikimi zwierzętami. Polecamy wyjazd do Felidae Centre w RPA - sprawdzone przez naszą kartograf, Joannę Kopkę. Ekoturystyka - na czym polega i jak podróżować ekologicznie? Ekologiczny styl życia powoli przestaje być już modą, a staje się społecznym obowiązkiem. Turystyka masowa wywiera niekorzystny wpływ na stan środowiska naturalnego. Jej przeciwieństwem j... Jeśli masz mało czasu, pomyśl o wolontariacie zdalnym. Możesz brać udział w działaniach ekologicznych także przez internet. Więcej informacji na ten temat znajdziesz np. w serwisie E-wolontariat.
Zmiany klimatyczne wymuszają na ludziach poszukiwania alternatywnych źródeł energii, aby ograniczyć emisję dwutlenku węgla. Jednym z coraz popularniejszych rozwiązań jest energia generowana z wodoru.
W tym artykule: Jak wykorzystywać wodór w motoryzacji? Jak przechowywać wodór? Jak działa silnik wodorowy? Napęd wodorowy to przyszłość Coraz bardziej restrykcyjne normy emisji spalin powodują, że producenci samochodów zaczęli dokładać do swoich aut małe silniki elektryczne wspomagające jednostkę spalinową. Ma to ograniczyć produkcje szkodliwych dla środowiska spalin, a jednocześnie pomóc zmniejszyć ryzyko zapłaty wielomilionowych kary za łamanie przepisów. Pierwszym samochodem z napędem wodorym, który trafił do masowej produkcji była Toyota Mirai. Koncept tego auta był rozwijany od 1992 roku, a to pokazuje jak długą drogę musiała przejść ta technologia, by można było z niej seryjnie korzystać. Jak wykorzystywać wodór w motoryzacji? Wodór to najczęściej spotykany pierwiastek chemiczny we wszechświecie i na naszej planecie. Jako napęd jest już wykorzystywany w pociągach i w samochodach. Ostatnio również w lotnictwie. W motoryzacji może być wykorzystywany na dwa sposoby. Może służyć jako paliwo w tradycyjnym silniku, które podlega spalaniu w komorze. Drugim sposobem jest wykorzystanie wodoru w ogniwach paliwowych, by wytworzyć energię napędzającą silnik elektryczny. Energia wiązania wodoru i tlenu w cząsteczce wody H2O jest mniejsza niż łączna energia wiązania cząsteczek wodoru H2 i tlenu O2. Podczas jazdy kierowca nie odczuje żadnej różnicy w jeździe względem aut napędzanych benzyną. Największa zmiana jest dla środowiska, bowiem samochody wodorowe nie emitują żadnych szkodliwych substancji. A jak wyglądają koszty? Tu niestety nie jest tak optymistycznie. Przejechanie 100 kilometrów na wodorze, kosztuje około 44 złotych. W momencie jeszcze większej popularyzacji tego pierwiastka w motoryzacji, cena z pewnością spadnie. Nawet zerowa emisja CO2 nie wystarcza. Pierwsze lotnisko na świecie ogranicza liczbę lotów przez zmiany klimatu Trzecie najbardziej ruchliwe lotnisko w Europie wprowadza znaczące zmiany w rozkładzie lotów. Od kiedy zaczną obowiązywać? Podstawowym problemem w stosowaniu wodoru w silnikach tłokowych jest jego przedwczesny zapłon. Przyczynami tej sytuacji są bardzo niska energia zapłonu wodoru oraz szeroki zakres palności. Oprócz tych dwóch rzeczy, podczas spalania wodoru w powietrzu wytwarzają się niewielkie ilości tlenków azotu, które nie są zbyt dobre dla naszego zdrowia. Na szczęście ilość, która jest generowana nie ma negatywnego wpływu na środowisko. Jak przechowywać wodór? To też jest trudna kwestia. W stanie ciekłym co prawda, wodór zajmuje aż 846 razy mniejszą objętość niż w stanie gazowym przy temperaturze 0 stopni Celsjusza, ale za to pochłania bardzo dużo energii, przez co musi być chłodzony do temperatury -253 stopni Celsjusza. Oznacza to, że samochód musi być regularnie uruchamiany. Obliczono, że po około 9–14 dniach, wodór osiągnie taką temperaturę, że zamieni się w gaz i ulotni ze zbiornika. W pojazdach, w których wykorzystywane są ogniwa paliwowe, znajdują się zbiorniki do magazynowania sprężonego wodoru. Cylindrycznym kształtem przypominają te używane do paliw LPG. W przypadku wodoru, konstrukcje są jeszcze bardziej zaawansowane pod względem użytej technologii. Wewnętrzna warstwa wykonana jest z aluminium lub stali (ok. 20 proc. całkowitej masy), natomiast z zewnątrz całość jest oblana tworzywem kompozytowym. To wszystko sprawia, że zbiorniki mają dużą odporność na uszkodzenia mechaniczne oraz stosunkowo niewielką masę. Dobrym przykładem jest Honda FCX Concept. Zamontowano tam 171-litrowy zbiornik, w którym gaz jest przechowywany pod ciśnieniem 35 MPa. Liczba kilometrów, którą ten samochód mógłby przejechać robi wrażenie, bo wynosi aż 569,7 kilometrów. Jak działa silnik wodorowy? Odpowiedź na pytanie, jak działa silnik wodorowy, jest w zasadzie prosta. W pierwszym etapie pierwiastek chemiczny jest doprowadzany ze zbiornika do ogniwa, gdzie dostarczane jest powietrze, najczęściej z wykorzystaniem turbosprężarki. Drugim krokiem jest transmisja prądu z ogniwa do przetwornicy trakcyjnej, gdzie zamieniany jest on na prąd zmienny. Stamtąd jest przekazywany do silnika indykcyjnego, a ten dostarcza moment obrotowy do kół samochodu. Elementem, bez którego ten cały proces nie mógłby się odbyć, są ogniwa paliwowe. Co to takiego? To elektrochemiczne urządzenia wytwarzające energię użyteczną w wyniku reakcji chemicznej wodoru z tlenem. Istnieje wiele rodzajów takich ogniw paliwowych, a jednym z kryteriów, na które je można podzielić to temperatura. Możemy wyróżnić ogniwa paliwie wysoko-temperaturowe i nisko-temperaturowe. Ogniwa wysoko-temperaturowe pracują w okolicach 600 stopni Celsjusza. Spokojnie można w nich wykorzystywać wodór o niskiej czystości jak również niektóre węglowodory jak metan. Ich największą zaletą jest bardzo wysoka wydajność. Z drugiej strony największą wadą, przez którą nie możemy ich wykorzystać w przemyśle samochodowym, jest duża bezwładność czasowa. Oznacza to, że nie możemy ich błyskawicznie uruchomić. Dlatego w samochodach wykorzystywane są ogniwa niskotemperaturowe. Nie potrzebują tak wysokiej temperatury jak poprzednie, bo już tylko 250 stopni Celsjusza. Jest jednak mały haczyk, bowiem wymagany jest tutaj czysty wodór. Zdecydowaną zaletą jest brak konieczności stosowania termoodpornych materiałów, co przekłada się na bezpieczeństwo i sprzyja stosowaniu w samochodach. Napęd wodorowy to przyszłość Napęd wodorowy to przyszłość, czy chcemy tego czy nie. Samochody napędzane wodorem, będą o wiele bardziej przyjemniejsze w obsłudze. Głównie chodzi o uzupełnianie energii elektrycznej w „elektrykach". Dla wielu osób proces ten, trwa zdecydowanie za długo. Zatankowanie wodoru zajmuje około 3 minut, czyli podobnie do wlewania benzyny do baku. Eksperci twierdzą, że to właśnie ten aspekt przekona ludzi bardziej do samochódów napędzanych wodorem niż do tych elektrycznych. Samochody wodorowe na rynku już są, teraz czekamy na pierwszy ruch koncernów paliwowych, którzy uruchomią u siebie na stacjach taką możliwość. Mam nadzieje, że będzie to wcześniej niż później, bo technologia wodorowa, to niesamowita sprawa. Nasz ekspert Piotr Kolasa Pasjonat motoryzacji, podróży i piłki nożnej. W redakcji National-Geographic.pl odpowiada za media społecznościowe i nowe technologie.
Wymarłe gatunki zwierząt. 7 z nich, których już więcej nie zobaczymy lub są zagrożone wyginięciem
Codziennie z naszej planety znika niemal 150 gatunków roślin i zwierząt. Poznajcie wymarłe gatunki zwierząt, których już nigdy nie zobaczymy.
W tym artykule: 1. Wymarłe gatunki zwierząt: Koń Przewalskiego 2. Wymarłe gatunki zwierząt: Tchórz czarnołapy 3. Wymarłe gatunki zwierząt: Oryks szablorogi 4. Wymarłe gatunki zwierząt: Gołąb wędrowny 5. Wymarłe gatunki zwierząt: Wrona ogorzała 6. Wymarłe gatunki zwierząt: Tarpan 7. Wymarłe gatunki zwierząt: Wilkowór tasmański Jakie gatunki zwierząt wyginęły? Kłusownictwo, niszczenie siedlisk, zmiany klimatu – to tylko niektóre przyczyny wymierania gatunków. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody publikuje listę organizmów zagrożonych wyginięciem. Po raz pierwszy ukazała się w 1963 roku. Od tamtej pory na listę trafiło prawie 60 tys. gatunków, z czego aż 20 tys. jest zagrożonych wyginięciem. Główna przyczyną wymierania jest działalność człowieka. 1. Wymarłe gatunki zwierząt: Koń Przewalskiego Gatunek uznano za wymarły na wolności. Ostatnie dzikie konie widziano w Mongolii w 1969 roku. Od 1990 r. trwa próba reintrodukcji na terenach Mongolii, Chin, Kazachstanu i Ukrainy. 2. Wymarłe gatunki zwierząt: Tchórz czarnołapy Tchórz czarnołapy zamieszkiwał tereny Ameryki Północnej. Od 1965 był uznawany za gatunek zagrożony, a od 1996 wpisany został do księgi jako gatunek wymarły na wolności. Jednym z powodów tragicznego losu tchórza był odstrzał piesków preriowych, na które polował. W przypadku tego ssaka również podjęto próbę reintrodukcji. W 2006 roku w Wyoming udało się odbudować ich populację do 223 osobników w 2006 roku. 3. Wymarłe gatunki zwierząt: Oryks szablorogi Antylopa doskonale przystosowana do życia w trudnych warunkach. Co zatem sprawiło, że gatunek jest obecnie wymarły na wolności? Człowiek. Myśliwi chętnie polowali na oryksy ze względu na ich długie szablaste rogi. 4. Wymarłe gatunki zwierząt: Gołąb wędrowny Ptaki zamieszkiwały wschodnie i centralne tereny Kanady i Stanów Zjednoczonych. Ich naturalnym środowiskiem były lasy mieszane. Głównymi przyczynami wymarcia były wycinka lasów, polowania i pomór rzekomy drobiu. Najbardziej zagrożone gatunki zwierząt w Polsce i na świecie. Czy uda się je ochronić? Zmiany klimatu, zanieczyszczenie i zakwaszanie wód, naturalne zagrożenia, szkodliwa działalność człowieka, który wycina lasy, karczuje łąki, osusza bagna – wszystko to sprawia, że niekt... 5. Wymarłe gatunki zwierząt: Wrona ogorzała Wymarły gatunek rdzennie hawajskiego ptaka. Kruki zamieszkiwały lasy na wysokości od 900 do 1800 m n.p.m. Gatunek jest znany z posługiwania się narzędziami. We wrześniu 2016 roku w magazynie Nature ukazał się artykuł dotyczący sposobu pozyskiwania przez nie pokarmu. Dorosłe osobniki często wyciągają pożywienie np. z otworów w drewnie za pomocą patyków. Dwójkę ostatnich znanych przedstawicieli tego gatunku widziano w czerwcu 2002 roku. Mimo że mała grupa wron hodowana jest w specjalnych ośrodkach, próby reintrodukcji ptaka nie powiodły się ze względu na drapieżnictwo myszołowa hawajskiego. 6. Wymarłe gatunki zwierząt: Tarpan To wymarły gatunek dzikiego konia zamieszkujący niegdyś leśne tereny Europy. Najdłużej na wolności przetrwały na stepach Ukrainy. Ostatni przedstawiciele tego gatunku z terenów polskich zamieszkiwały Puszczę Białowieską. Zostały odłowione i umieszczone w zwierzyńcu hrabiów Zamoyskich. 7. Wymarłe gatunki zwierząt: Wilkowór tasmański Wymarły gatunek ssaka z rodziny wilkoworowatych. Największy drapieżny torbacz czasów współczesnych. Występował na terenach Australii i Nowej Gwinei. Wymieranie tego gatunku zaczęło się w momencie przybycia do Australii Europejczyków. Przybysze zaczęli tępić te zwierzęta, ponieważ uznali je za szkodliwe. Ostatni znany osobnik padł w 1936 roku w zoo w Horbat. Jakie gatunki zwierząt wyginęły? Organizmy w czerwonej księdze gatunków zagrożonych podzielone są na 7 kategorii w zależność od stopnia zagrożenia wyginięciem. W naszej galerii publikujemy zdjęcia tych, których już nigdy nie zobaczymy oraz wymarłych w stanie dzikim, co oznacza, że przetrwały tylko w hodowlach lub ogrodach zoologicznych. Jest to jednak tylko niewielki odsetek zwierząt, które wyginęły w głównej mierze na skutek działalności człowieka. Przypomnijmy, że według raportu WWF z 2020 roku, w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat liczebność dzikich zwierząt zmniejszyła się o 68 procent. Najgorzej sytuacja wygląda w Ameryce Łacińskiej, gdzie wystąpił spadek o 94%. Dużo mniejszy spadek (24%) zanotowały wówczas Europa i Azja Środkowa. – Tegoroczny wskaźnik LPI (Living Planet Report) objął niemal 21 000 populacji i ponad 4000 gatunków kręgowców między 1970 a 2016 rokiem. Diagnoza? W skali globalnej średnia liczebność populacji ssaków, ptaków, płazów, gadów i ryb zmniejszyła się o 68% – donosili przedstawiciele WWF w raporcie Living Planet Report 2020.
Rośliny pod ochroną: jakich roślin nie wolno zrywać i przenosić do ogrodu z naturalnego środowiska? Lista chronionych gatunków
W Polsce występuje wiele roślin rzadkich, endemicznych i zagrożonych wyginięciem. O jakich roślinach mowa? Z przyczyn oczywistych, nie sposób wymienić i opisać wszystkich, ale najciekawsze rośliny pod ochroną przedstawiamy poniżej.
W tym artykule: Babka górska Babka nadmorska Wrzosiec bagienny Groszek błotny Wilżyna ciernista Zdrojek błyszczący Grzybienie białe Pierwiosnek maleńki Dziewanna fioletowa Lista publikowana przez Ministerstwo Ochrony Środowiska obejmuje aż 728 gatunków roślin wymagających ochrony. Czy wiesz, że aż 415 gatunków roślin w Polsce podlega ochronie ścisłej? 301 gatunków objętych jest ochroną częściową, a 12 – ochroną częściową z możliwością pozyskiwania. Takie działanie służy zapewnieniu przetrwania i zachowaniu właściwego stanu ochrony gatunków endemicznych (czyli występujących wyłącznie na danym obszarze), rzadkich i zagrożonych wyginięciem. Choć duże znaczenie ma także zachowanie różnorodności gatunkowej. W jaki sposób realizuje się te działania? Przede wszystkim poprzez tworzenie stref ochrony, obejmujących ostoje i stanowiska roślin wymienionych w stosownym akcie prawnym (w Rozporządzeniu ministra środowiska z dnia 9 października 2014 r.). Ochrona ścisła, nazywana też całościową, oznacza bezwzględny zakaz niszczenia i zmniejszania populacji danego gatunku poprzez: niszczenie, zrywanie, uszkadzanie, zbiór, przetrzymywanie, przenoszenie, niszczenie stanowisk, sprzedaż i wywożenie za granicę. Ochrona częściowa ma zbliżony zakres, ale dopuszcza limitowany zbiór roślin na potrzeby ziołolecznictwa. Jakie są najciekawsze rośliny pod ochroną w Polsce? Oprócz wymienionych poniżej warto też zwrócić uwagę na drzewa chronione. Babka górska Babka górska, czyli Plantago atrata Hoppe, jest rośliną zieloną zaliczaną do rodziny babkowatych. Charakteryzuje się bezlistną, wyraźnie owłosioną łodygą, osiągającą wysokość od 5 do 15 cm. Ma różyczkowe liście bezogonkowe, które mogą przybierać różne kształty: od odwrotnie lancetowatego, po równowąski. Ich brzegi są owłosione. Kwiaty babki górskiej zbierają się w gęsty kłos, który przybiera kulisty lub jajowaty kształt. Zanim rozkwitną, pokrywają je gęste włoski. Ich szeroko obłonione przysadki mają kolor brunatny, podobnie jak korona, osiągająca długość ok 2 mm. Pręciki kwiatów są białe. Kilka roślin doniczkowych, które warto mieć w swojej sypialni Jak wskazuje na to sama nazwa, babka górska rośnie w górach. Plantago atrata Hoppe porasta wyleżyska, murawy i żwirki piętra halnego. Roślina upodobała sobie podłoże wapienne, ale rośnie też na podłożu granitowym z domieszką wapieni. W Europie można spotkać ją w Apeninach, Karpatach, Alpach, Sudetach i Pirenejach. Występuje też w pasmach górskich Półwyspu Bałkańskiego. W Polsce rośnie wyłącznie w Tatrach, przede wszystkim – w Tatrach Zachodnich. Najliczniejsza populacja (ponad tysiąc osobników) występuje na Ciemniaku. Od 2014 roku podlega ochronie ścisłej. Największym zagrożeniem dla tej rośliny jest nie tylko niewielka liczba osobników, ale także mała liczba stanowisk. Babka nadmorska Kolejny przedstawiciel rodziny babkowatych na naszej liście. Babka nadmorska, czyli Plantago maritima L., osiąga wysokość od 15 do 40 cm. Jej równowąskie, szaro-zielone liście mają os 2 do 6 mm szerokości. Kwiat babki nadmorskiej ma postać gęstego, walcowatego kłosa o długości od 3 do 11 mm. Kwitnie od czerwca do października. W przeciwieństwie do Plantago atrata Hoppe, babka nadmorska jest szeroko rozpowszechniona na całym świecie. Występuje niemal w całej Europie, na Syberii, w Ameryce Północnej i Południowej, Azji Środkowej i Zachodniej i Afryce Północnej. W Polsce można spotkać ją na Pomorzu, przede wszystkim w okolicach Gdańska i w Ciechocinku. Jako gatunek narażony na wymarcie, babka nadmorska jest objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Wrzosiec bagienny Wrzosiec bagienny, czyli Erica tetralix L., to przedstawiciel rodziny wrzosowatych i jednocześnie najbardziej nietypowy reprezentant rodzaju wrzosiec, bo jako jedyny gatunek wyśmienicie czuje się na lekko wilgotnych stanowiskach. Ma postać wyraźnie rozgałęziającej się krzewinki, której pokrój zależy przede wszystkim od warunków występujących w siedlisku. W miejscach mokrych przybiera formę płożącą, natomiast w nieco suchszych obszarach – tworzy zwarte krzaczki o półkulistym kształcie. Wrzosiec bagienny osiąga do 60 cm wysokości, jego liście są zimozielone i rosną w okółkach po cztery. Kwiaty rośliny zbierają się w szczytowym, baldachowatym kwiatostanie. Największa roślina na świecie ma 180 km długości. Właśnie odkryto ją w Australii Największa roślina na świecie ma kilka tysięcy lat, ale to jej rozmiary najbardziej zainteresowały naukowców. Wiadomo, dlaczego jest tak wielka. Roślina występuje w zachodniej i środkowej części Europy, głównie na obszarach znajdujących się pod wpływem klimatu oceanicznego. W Polsce rośnie na Pojezierzu Wschodniopomorskim, Zachodniopomorskim i Południowopomorskim oraz na Pobrzeżach Południowobałtyckich. Siedliska wrzośca bagiennego zanikają w miarę oddalania się od brzegu morskiego. Największym zagrożeniem dla tego gatunku jest niszczenie siedlisk, wynikające z ich osuszania, eksploatowania torfu i postępującej urbanizacji. Z tego powodu roślina podlega ochronie ścisłej. Groszek błotny Groszek błotny – Lathyrus palustris L. – to przedstawiciel rodziny bobowatych. Charakteryzuje się szaro-zieloną, wąsko oskrzydloną łodygą, osiągającą do 100 cm wysokości. Porastają ją dwie lub trzy pary lancetowatych albo podługowatych listków, zakończonych wąsem. Kwiaty mają siny, dzwonkowaty kielich i osiągają długość do 2 cm. Ich korona ma purpurowo-niebieski kolor. Groszek błotny występuje niemal w całej Europie i w znacznej części Azji. Rośnie też w Ameryce Północnej (w rozproszeniu). W Polsce można spotkać go w dolinach dużych rzek, przede wszystkim: Wisły, Bugu, Warty, Odry, Noteci. Pojedyncze stanowiska tej rośliny występują też na Pogórzu Cieszyńskim i Jasielskim. Lathyrus palustris L. jest objęty ochroną częściową. Największe zagrożenie dla tej rośliny to melioracja łąk i zalesianie nieużytków. Wilżyna ciernista Wilżyna ciernista, czyli Ononis spinosa L., to półkrzew z rodziny bobowatych, który wydziela słaby, za to nieprzyjemny zapach. Osiąga wysokość do 60 cm. Jego łodyga jest zdrewniała i rozgałęziona. Pokrywają ją drobne, owalne liście jedno- i trójlistkowe. Ciemnoróżowe kwiaty osiągają do 2 cm długości. Roślina występuje powszechnie w Europie i Azji (w strefie umiarkowanej). W Polsce jest natomiast rzadkim widokiem. Jako gatunek światłolubny, porasta nasłonecznione przydroża, zbocza dolin i wąwozów, brzegi lasów, skarpy i suche łąki. Wilżyna ciernista została objęta ochroną częściową już w 1983 roku, a obowiązujący akt prawny utrzymuje tę decyzję w mocy. Zdrojek błyszczący Zdrojek błyszczący, czyli Montia fontana L., jest zaliczany do rodziny zdrojkowatych (dawniej był kategoryzowany w rodzinie portulakowatych). Charakteryzuje się rozgałęzioną łodygą z płożącymi lub podnoszącymi się pędami (do 30 cm długości), lancetowatymi lub łopatkowatymi liśćmi (wyraźnie zwężonymi u nasady) i białymi kwiatami, zebranymi na wierzchołku rośliny. Ten gatunek występuje niemal we wszystkich strefach klimatycznych. W Polsce jest natomiast wyjątkowo rzadki – zdrojka błyszczącego można spotkać wyłącznie w Sudetach, gdzie rośnie na ok. 30 stanowiskach. Roślina podlega ścisłej ochronie gatunkowej (od 2004 roku). Grzybienie białe Grzybienie białe – Nymphaea alba L. – to inaczej nenufary lub lilie wodne. To roślina wodna z rodziny grzybieniowatych, która charakteryzuje się grubymi kłączami. Liście są zaopatrzone w liczne komory powietrzne (w blaszce i ogonku), dzięki czemu mogą swobodnie unosić się na wodzie, podobnie jak białe kwiaty, które osiągają ok. 12 cm średnicy. Roślina występuje naturalnie niemal w całej Europie, na Bliskim Wschodzie, wyspach Morza Śródziemnego oraz w obszarze północnego wybrzeża Afryki. W Polsce rośnie przede wszystkim na obszarach nizinnych, rzadziej w górach (pojedyncze stanowiska mieszczą się w Sudetach, Karpatach i na Pogórzu Karpackim). Największym zagrożeniem dla tej rośliny jest degradacja siedlisk, będąca następstwem silnego zanieczyszczenia wody, odwadniania mokradeł i hydrotechnicznego przekształcania zbiorników wodnych. Od 2004 roku podlega ochronie częściowej. Pierwiosnek maleńki Pierwiosnek maleńki – Primula minima L. – reprezentuje rodzinę pierwiosnkowatych. Ma krótki głąbik (o długości ok. 1 cm), klinowate, zimozielone liście odziomkowe i pojedyncze kwiaty w intensywnie purpurowym kolorze. Roślina występuje w europejskich górach, przede wszystkim w Karpatach i Apeninach. W Polsce rośnie w Tatrach i Karkonoszach. Wszystkie stanowiska pierwiosnka maleńkiego są zlokalizowane w granicach parków narodowych (Tatrzańskiego i Karkonoskiego). Od 2004 roku podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Najbardziej narażone na zniszczenie są okazy rosnące tuż przy szlakach turystycznych, którym grozi wydeptanie. Dziewanna fioletowa Naszą listę zamyka wyjątkowo piękna i rzadka roślina z rodziny trędownikowatych – dziewanna fioletowa, czyli Verbascum phoeniceum L. Pojedyncza, wzniesiona łodyga osiąga wysokość do 100 cm. Dolne liście tworzą rozetę liściową. Łodygowe rosną skrętolegle. Na głównej osi kwiatostanu rosną pojedyncze fioletowe kwiaty. Dziewanna fioletowa ma status gatunku rodzimego. Warto jednak podkreślić, że w niektórych opracowaniach jest klasyfikowana jako neofit, czyli gatunek obcego pochodzenia. Można spotkać ją w Europie Środkowej i Południowej. Występuje też na znacznym obszarze Azji. W Polsce rośnie wyłącznie na terenach nizinnych (z wyjątkiem północnej części kraju). Największe skupiska są zlokalizowane we wschodniej i w południowej części niżu. Od 2014 roku dziewanna fioletowa znajduje się na liście roślin objętych ochroną częściową. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Drzewa chronione w Polsce: lista gatunków będących pod ochroną
Zastanawiasz się, które gatunki drzew zostały objęte ochroną ścisłą lub częściową? Poniżej wymieniamy najciekawsze drzewa chronione w Polsce.
W tym artykule: Brzoza ojcowska Brzoza karłowata Jarząb brekinia Jarząb szwedzki Cis pospolity Sosna limba Sosna drzewokosa Sosna błotna Sosna górska Drzewa objęte ochroną gatunkową są unikatowymi, niezwykle cennymi elementami przyrody. Wśród nich można znaleźć gatunki endemiczne, czyli występujące wyłącznie na określonym obszarze, rzadkie i zagrożone wyginięciem. Ochrona prawna pozwala im rosnąć bez ingerencji człowieka i dzięki temu – przetrwać. Rośliny pod ochroną zostały ujęte w Rozporządzeniu ministra środowiska z dnia 9 października 2014 r. Wykaz obejmuje aż 415 gatunków objętych ochroną ścisłą, ponad 300 podlegających ochronie częściowej i 12 chronionych częściowo z możliwością ich pozyskiwania. Na tej liście znajduje się także wiele gatunków drzew. Obowiązujące przepisy chronią je przed wycinką przez cały rok, zatem właściciele terenów, na których mają być wykonywane prace związane z usunięciem drzew, muszą upewnić się, czy gatunki rosnące w granicach nieruchomości są objęte ochroną. Jakie są drzewa chronione w Polsce? Brzoza ojcowska Naszą listę otwiera rzadka i wyjątkowo piękna odmiana brzozy brodawkowatej. Brzoza ojcowska (Betula pendula var. oycowiensis) po raz pierwszy została opisana w 1809 roku (przez Wilibalda Bessera). Pół wieku później ten niezwykły gatunek został odkryty w Siedmiogrodzie, jednak aż do 1920 roku nie został sklasyfikowany i ogłoszony. Drzewo osiąga od 2 do 15 m wysokości. Pień pokryty jest białą, niełuszczącą korą. Liście są rombowate, osiągają długość do 4 cm i zbiegają się ostrym klinem wzdłuż ogonka. W drugim roku życia brzozy zawiązują się kwiatostany męskie. Okres kwitnienia przypada na kwiecień i maj. Pojedyncze stanowiska brzozy ojcowskiej występują w Siedmiogrodzie, na Słowacji i w Ukrainie, Szwecji i Danii. W Polsce występuje na pięciu stanowiskach: w Dolinie Kobylańskiej i Hamerni (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), Chojniku (Sudety), Czerwonej Górze (Wyżyna Sandomierska) i Skiełku (Beskid Wyspowy). Brzoza ojcowska jest niezwykle rzadkim gatunkiem, który w Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Największym zagrożeniem dla niego są inne drzewa, które zakłócają brzozie dostęp do światła. Brzoza karłowata Kolejnym przedstawicielem rodziny brzozowatych w naszym zestawieniu jest brzoza karłowata, czyli Betula nana. Specyficzny wygląd tej niewysokiej krzewinki jest zasługą przystosowania do wzrostu w wyjątkowo niesprzyjających warunkach. Brzoza karłowata dorasta do 100 cm, a jej szerokość zamyka się w przedziale 50–120 cm. Charakteryzuje się ciemnymi (niemal czarnymi) pędami, które pokrywają drobne pączki. Męskie kwiatostany rosną na wierzchołkach lub po bokach pędów, natomiast żeńskie – na bocznych krótkopędach. Małe, niemal okrągłe liście osiągają długość do 1,5 cm. Ta piękna roślina występuje przede wszystkim na półkuli północnej (w tundrze). Izolowane stanowiska brzozy karłowatej można znaleźć także w Europie Środkowej, Południowej i Ameryce Północnej. W Polsce stanowi pozostałość okresu lodowcowego. Rośnie na trzech reliktowych stanowiskach: na Pojezierzu Chełmskim, w Górach Izerskich i Bystrzyckich. Kiedyś występowała także w polskich Karpatach. Brzoza karłowata jest zagrożona przez ekspansywne gatunki drzew. Dużym zagrożeniem dla tej rośliny jest też osuszanie terenów podmokłych. Od 1983 roku podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Jarząb brekinia Pierwszy przedstawiciel rodziny różowatych w zestawieniu to jarząb brekinia, czyli Sorbus torminalis. Osiąga do 25 m wysokości i do 100 cm pierśnicy. Charakteryzuje się rozpostartymi konarami i gęstą, szeroką koroną. Pojedyncze, klapowane liście mają ok. 10 cm długości. Białe kwiaty zbierają się w wyprostowane, luźne podbaldachy. Jarząb brekinia rośnie w Europie, Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Afryce Północnej. Najwyższe stanowiska tego drzewa są zlokalizowane na Kaukazie, natomiast najliczniejsze – w Europie Południowej. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, występującym na rozproszonych stanowiskach. Najwięcej z nich znajduje się na niżu. Drzewo występuje też w Karpatach, ale tylko na dwóch stanowiskach: w Rożnowie i na Białowodzkiej Górze. Roślina została ujęta w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin w kategorii NT, co oznacza, że jest bliska zagrożenia. Z tego względu podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Jarząb szwedzki Kolejny chroniony reprezentant rodziny różowatych to jarząb szwedzki – Sorbus intermedia. Osiąga wysokość do 20 m i charakteryzuje się szeroką koroną o regularnym kształcie. Pojedyncze liście, o długości do 10 cm, mają kształt eliptyczny lub odwrotnie jajowaty. Kwiatostany osiągają szerokość do 10 cm. Okres kwitnienia przypada na maj. Jarząb szwedzki występuje w wielu krajach Europy. W Polsce, w stanie dzikim, rośnie wyłącznie między Kołobrzegiem a Gdynią, w nadbałtyckich lasach. Warto jednak podkreślić, że dzięki rozsiewaniu się drzew sadzonych na terenach zieleni, obecnie można spotkać ten gatunek niemal w całym kraju. Na swoich naturalnych stanowiskach, jarząb szwedzki jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. W Polskiej Czerwonej Księdze Roślin figuruje w kategorii EN, czyli jako gatunek zagrożony. Cis pospolity Pierwszym drzewem iglastym w zestawieniu jest cis pospolity. Ten wiecznie zielony gatunek osiąga do 28 m wysokości i do 140 cm pierśnicy, choć warto podkreślić, że może rosnąć też w formie krzewu. Wówczas osiąga wysokość do 4 m. Ciemnozielona korona ma jajowato-stożkowy kształt. Pień (cis pospolity może być rośliną jedno- lub wielopienną) jest pokryty wiśniowo-szarą albo ciemnobrunatną korą. Skrętoległe igły są szablaste i spłaszczone. Ich długość zamyka się w przedziale 2–3 cm. Małe kwiaty żeńskie mają jajowaty kształt. Męskie (kuliste) są tylko nieznacznie większe. Cis pospolity rośnie niemal w całej Europie. Wyjątek stanowi północna i wschodnia część kontynentu. Rozproszone stanowiska tych drzew znajdują się także w Polsce, jednak należy podkreślić, że na stanowiskach naturalnych jest gatunkiem rzadkim. Warto wiedzieć, że ten gatunek cisa jest drzewem, które zostało najwcześniej objęte ochroną w Polsce. Ochrona została ustanowiona na mocy statutu warckiego, wydanego w 1423 roku przez Władysława Jagiełłę. Współcześnie cis pospolity jest nieprzerwanie chroniony od 1946 roku. Obecnie podlega ochronie częściowej. Sosna limba Czas na pierwszego przedstawiciela rodziny sosnowatych. Sosna limba, czyli Pinus cembra, osiąga ok 25 m wysokości, przy czym należy podkreślić, że w niektórych przypadkach roczne przyrosty sięgają zaledwie 20 cm. Korona jest wąska, stożkowata lub jajowata, i może sięgać aż do podłoża. U młodych osobników jest gładka, ale z wiekiem traci regularność. Igły drzewa są sztywne i ostro zakończone. Kwiatostany męskie osiągają do 1,5 cm długości, natomiast żeńskie – do 1 cm. Dojrzałe szyszki (o długości ok. 8 cm) mają jasnobrązowy kolor. Sosna limba to europejski endemit. Występuje w piętrze subalpejskim w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Francji i we Włoszech. Rośnie też na izolowanych stanowiskach w wyższych położeniach górskich. W Polsce, w stanie dzikim, występuje wyłącznie w Tatrach. Drzewa rosną pojedynczo, wśród kosodrzewiny. Idealnym podłożem dla limby są skaliste, mocno nasłonecznione zbocza, choć warto zaznaczyć, dobrze czuje się też na glinianych glebach. Sztucznie nasadzane stanowiska limby znajdują się w Tatrach, Sudetach i szczytowych partiach Beskidu Śląskiego. Od 1946 do 2014 roku sosna limba podlegała w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej. Obecnie jest objęta ochroną częściową. Sosna drzewokosa Sosna drzewokosa (Pinus ×rhaetica Brūgger) jest mieszańcem międzygatunkowym sosny górskiej i sosny zwyczajnej. Charakteryzuje się znacznym zróżnicowaniem pod względem morfologicznym i genetycznym. To sprawia, że występuje zarówno w formie drzewiastej, jak i krzewiastej. Te pierwsze mogą osiągać wysokość do 20 m. Pokrój i budowa nie są cechami, które pozwalają odróżnić sosnę drzewokosą od gatunków rodzicielskich. Jej cechą szczególną jest natomiast liczba aparatów szparkowych, która na 5-milimetrowym odcinku środkowej, wypukłej części igły powinna wynosić od 50 do 55. Roślina występuje na obszarze Europy Środkowej i Półwyspu Bałkańskiego. W Polsce można ją spotkać niemal wyłącznie na wielkim Torfowisku Batorowskim, w Sudetach, Tatrach i Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej. Na niżu występuje wyłącznie w Borach Dolnośląskich. W Polsce ma status rośliny zagrożonej i jest objęta ochroną ścisłą. Sosna błotna Kolejny interesujący gatunek z rodziny sosnowatych, który podlega ochronie prawnej, to sosna błotna, czyli Pinus rotundata. Jest mieszańcem dwóch podgatunków sosny górskiej: Pinus mugo subs. mugo i Pinus mugo subs. uncinata. Roślina może mieć formę krzaczastą lub drzewiastą. Osiąga do 15 m wysokości. Sosna błotna występuje w Alpach, Karpatach i śladowo w Pirenejach. W Polsce można ją spotkać w Górach Stołowych, Bystrzyckich i Borach Dolnośląskich. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody nadała temu podgatunkowi kategorię zagrożenia EN. W Polsce sosna błotna jest objęta ochroną ścisłą. Sosna górska Naszą listę zamyka sosna górska, czyli Pinus mugo Turra. To drzewo (występuje też jako krzew) charakteryzuje się niskim, płożącym pniem, który osiąga wysokość dochodzącą do 3,5 m. Szpili (o długości do 8 cm) wyrastają po dwie z krótkopędu. Dojrzałe szyszki osiągają ok. 5 cm długości. Sosna górska występuje w krajach Europy Środkowej i południowej, od centralnych Alp, aż po Karpaty. W Polsce można spotkać ją w Tatrach, Sudetach i Beskidzie Żywieckim. Od 1954 do 2014 roku gatunek ten podlegał ścisłej ochronie. Obecnie jest objęty ochroną częściową. Czy drzewa posiadają świadomość? Wszyscy sądzimy że w świecie ożywionym to zwierzęta są najbardziej rozwinięte. Nowa teza postawiona przez filozofa Emanuele Coccia z Uniwersytetu w Trieście jednak, umieszcza rośliny na sz...
Wargacz garbogłowy, zwany też napoleonem. Zadziwiająca ryba, którą można spotkać podczas nurkowania
To jedna z największych ryb występujących na rafach koralowych. Wargacz garbogłowy robi wrażenie swoim majestatycznym wyglądem. Niestety, jest zagrożony wyginięciem.
W tym artykule: Jaką rybą jest wargacz garbogłowy? Wygląd i zachowanie wargacza Skąd się wzięła nazwa „wargacz garbogłowy”? Jaka jest cena wargacza? Środowisko życia wargacza garbogłowego Wargacze garbogłowe to duże ryby występujące w morzach tropikalnych. Żyją na rafach koralowych Morza Czerwonego oraz w Oceanie Indyjskim wzdłuż wschodnich wybrzeży Afryki. Ponieważ występują na niewielkich głębokościach – do 60 m – można spotkać je podczas nurkowania. Jaką rybą jest wargacz garbogłowy? Jak sama nazwa wskazuje, wargacz garbogłowy należy do rodziny wargaczowatych. Ta z kolei należy do rzędu okoniokształtnych, zaliczanego do ryb promieniopłetwych. Najwięcej wargaczowatych występuje w morzach tropikalnych, zwłaszcza w sąsiedztwie raf koralowych. Wargaczowate to jedna z najbardziej zróżnicowanych rodzin ryb. Charakterystyczny dla nich jest nieduży otwór gębowy, zakończony wyraźnie zaznaczonymi, grubymi wargami. To od tego szczegółu budowy pochodzi nazwa całej rodziny. Wygląd i zachowanie wargacza Największe wargacze garbogłowe osiągają 2 m długości i wagę 190 kg. Średnia długość ciała to metr. Samce są większe od samic. Jest to największy przedstawiciel rodziny wargaczowatych. Ryby mają głos! Prawie 1000 gatunków potrafi wydawać dźwięki Ryby nie potrzebują strun głosowych, żeby wydawać dźwięki. Jak się ze sobą komunikują za pomocą odgłosów? Poza grubymi wargami wargacza garbogłowego wyróżnia garb tłuszczowy zlokalizowany na głowie. A także ciemne linie za oczami. Kolor jego ciała waha się od niebiesko-zielonego, przez odcienie zieleni, po purpurowo-niebieski. Ubarwienie zmienia się wraz z wiekiem ryby. Jej ciało jest pokryte dużymi łuskami. Wargacze pływają najczęściej samotnie. Czasami można je spotkać w parach. Są aktywne w ciągu dnia, nocą odpoczywają w jaskiniach. Wargacze to drapieżniki. Żywią się głównie mięczakami, które rozgniatają silnymi zębami szczękowymi i gardłowymi. Zjadają również inne ryby, jeżowce i skorupiaki. Potrafią wypłoszyć zdobycz z piasku, wypuszczając w jej kierunku strumień wody z otworu gębowego. Jeżowce rozbijają o kamienie, by dostać się do ich wnętrza. Wargacz garbogłowy żyje długo, bo do 30 lat, lecz rozmnaża się bardzo powoli. Dojrzałość płciową osiąga po co najmniej 5 latach. Wargacze są hermafrodytami. W trakcie życia ryby te mogą zmieniać płeć na męską. Przyczyna tego procesu nie jest jeszcze znana. Skąd się wzięła nazwa „wargacz garbogłowy”? Inne nazwy wargacza garbogłowego to napoleon lub chelin napoleoński. Nawiązanie do Napoleona Bonaparte zawdzięczamy Europejczykom. Gdy zobaczyli tę egzotyczną rybę, skojarzyła się im ona z francuskim cesarzem. Garb tłuszczowy na jej głowie przypomina bowiem bikorn. To nakrycie głowy, zwane też dwurogiem lub kapeluszem stosowanym, było popularne w XVIII i XIX wieku, szczególnie we Francji pod rządami Napoleona. Bikorn często nazywany jest potocznie czapką napoleońską. Takie okazy są niezwykle rzadkie! W połowie on, w połowie ona Dla nas płeć to jasna sprawa - szczególnie, że u ludzi dymorfizm płciowy jest bardzo silny. Ale u innych zwierząt sprawa wygląda o wiele bardziej skomplikowanie. Po łacinie wargacz garbogłowy to Cheilinus undulatus. Nazwy angielskie to: humphead wrasse, Māori wrasse, Napoleon wrasse, Napoleon fish, Napoleonfish. Jaka jest cena wargacza? Choć wargacz garbogłowy jest ceniony przez wędkarzy, kucharzy i miłośników akwarystyki, nie można go kupić. Jego naturalne środowisko – rafy koralowe – jest niszczone na większości obszarów występowania tej ryby. Szkodzi mu też intensywne rybołówstwo i kłusownictwo. Dlatego wargacz garbogłowy został objęty ścisłą ochroną. Znalazł się w czerwonej księdze gatunków zagrożonych, opublikowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN). Od 2004 roku wargacz jest uważany za gatunek zagrożony wyginięciem. Jest też objęty całkowitym zakazem handlu na terenie Unii Europejskiej. Środowisko życia wargacza garbogłowego Wargacze żyją w ekosystemach raf koralowych. Te wyjątkowo piękne i bioróżnorodne siedliska są, niestety, coraz częściej niszczone. Budowa lotniska na Malediwach może zniszczyć koralowce. Z pomocą dla rafy ruszyli Polacy Fundacja Coral Mission powstała z myślą o ochronie i ratowaniu raf koralowych na Malediwach. Polscy wolontariusze zbierają środki na przesadzenie 1800 koralowców, które wkrótce mogą zosta... Z najnowszych badań wynika m.in., że rafy koralowe w zachodniej części Oceanu Indyjskiego są zagrożone wyginięciem. Eksperci przekonują, że może dojść do tego już w ciągu najbliższych 50 lat. Badacze ocenili, że największe zagrożenie dla raf koralowych stanowi ocieplenie klimatu oraz przełowienie ryb. Ze względu na wzrost temperatury wody dochodzi do tzw. blaknięcia koralowców. To bardzo niebezpieczne zjawisko, które powoduje nawet 100% śmiertelność kolonii. Koralowce są domem dla setek tysięcy organizmów podwodnych. Pełnią również funkcję naturalnych falochronów i oczywiście regulują klimat. Ich brak odczuje cała Ziemia. Nasz ekspert Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadzi audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net
Jakie są odnawialne źródła energii i co oznacza to określenie? Tłumaczymy
Era eksploatowania paliw kopalnych powoli zbliża się do końca. Co oznacza termin OZE? Jakie są odnawialne źródła energii? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co to są odnawialne źródła energii? Jakie są odnawialne źródła energii? Jakie są niewyczerpywalne źródła energii? Jaka jest najlepsza energia odnawialna? Jaka przyszłość czeka energetykę? W obecnej rzeczywistości, coraz więcej energii pozyskujemy ze źródeł odnawialnych i niewyczerpywalnych, które stanowią realną alternatywę dla konwencjonalnych paliw. Udział tzw. zielonej energii rośnie w ogólnym bilansie i według prognoz większości krajów Unii Europejskiej, będzie wzrastał w kolejnych latach. Jakie są odnawialne źródła energii? Zmiany klimatyczne, które dokonują się na naszych oczach, stanowią przykrą konsekwencję rozwoju gospodarczego. Nie ulega wątpliwości, że zanieczyszczenie atmosfery wynika przede wszystkim ze spalania paliw kopalnych. Na przestrzeni lat, technologia energetyczna uległa istotnemu unowocześnieniu. Proces wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej znacząco zyskał na wydajności, co ograniczyło zapotrzebowanie na paliwa. To samo dotyczy napędów wprawiających w ruch pojazdy spalinowe. To jednak w żaden sposób nie rozwiązuje problemu zanieczyszczeń, bo te, mimo że w mniejszym stopniu, przez cały czas są emitowane. Miną lata, zanim konwencjonalne paliwa można będzie całkowicie zastąpić odnawialnymi źródłami. Jednak proces gruntownych przemian w energetyce, zgodny z koncepcją zrównoważonego rozwoju, już się rozpoczął. Co to są odnawialne źródła energii? Na wstępie wypada wyjaśnić, że każde źródło energii ma charakter odnawialny. Paliwa kopalne, jak węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny, w dużym uproszczeniu powstały z obumarłych roślin, które w warunkach beztlenowych uległy przemianie do formy węgla lub węglowodorów. Nowe panele fotowoltaiczne produkują także wodę. „Wysysają” ją z powietrza, nawet na pustyni Czy można za jednym zamachem produkować elektryczność i czystą wodę? To właśnie robi nowy wynalazek saudyjskich uczonych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowe-panele-fotowoltaiczne-produkuja-takze-wode-wysysaja-ja-z-powietrza-nawet-na-pustyni-fot-renyuan-li-cc-by-sa-a4267d3.jpeg" width="938" height="528" alt="Nowe panele fotowoltaiczne produkują także wodę. „Wysysają” ją z powietrza, nawet na pustyni (fot. Renyuan Li, CC-BY-SA)" title="Nowe panele fotowoltaiczne produkują także wodę. „Wysysają” ją z powietrza, nawet na pustyni (fot. Renyuan Li, CC-BY-SA)" /> Mimo eksploatacji tych źródeł, proces ten będzie się powtarzał tak długo, jak długo istnieje Ziemia. Rzecz w tym, że przemiany, o których mowa, nie zachodzą w tempie proporcjonalnym do tempa eksploatowania naturalnych złóż. Przemiana materiału organicznego trwa setki tysięcy lat. To sprawia, że kolejne złoża nie będą dla nas dostępne. W tym kontekście, wspomniane wcześniej zasoby naturalne należy uznać za nieodnawialne. Czym zatem są odnawialne źródła energii? Pod tym pojęciem należy rozumieć zasoby, które odnawiają się w krótkim czasie lub są niewyczerpywalne. Ich eksploatacja nie doprowadza więc do wystąpienia zjawiska długotrwałego niedoboru lub braku. To sprawia, że korzystanie z OZE w znacznie mniejszym stopniu obciąża środowisko naturalne. Jakie są odnawialne źródła energii? Kierując się powyższą definicją, łatwo można dojść do wniosku, że energia odnawialna nie może pochodzić z żadnych paliw kopalnych. Zasoby potrzebne do jej wytworzenia nie mają postaci fizycznej. OZE bazuje przede wszystkim na wykorzystaniu naturalnych i powtarzalnych procesów zachodzących w przyrodzie, które pozwalają na produkcję czystej energii. Naukowcy zasilali prosty komputer fotosyntetyzującymi sinicami. Działał przez pół roku! Ponad sześć miesięcy pracował mikroprocesor, któremu energii dostarczały najprostsze jednokomórkowe organizmy, jakie żyją na Ziemi. Zdaniem naukowców, baterie z sinicami mogą być przysz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-zasilali-prosty-komputer-fotosyntetyzujacymi-sinicami-dzialal-przez-pol-roku-fot-p-bombelli-35dd726.jpeg" width="938" height="380" alt="Naukowcy zasilali prosty komputer fotosyntetyzującymi sinicami. Działał przez pół roku! (fot. P. Bombelli)" title="Naukowcy zasilali prosty komputer fotosyntetyzującymi sinicami. Działał przez pół roku! (fot. P. Bombelli)" /> Zanim wymienimy i opiszemy poszczególne rodzaje odnawialnych źródeł energii, musimy wspomnieć, że wbrew często powtarzanym opiniom, energia jądrowa nie jest zaliczana do OZE. Prawdą jest, że eksploatacja uranu w zamkniętym obiegu paliwowym dostarcza energii na kilkaset lat, jednak zasoby tego pierwiastka nie są niewyczerpywalne. Poza tym, temu procesowi nieodłącznie towarzyszy kwestia wyjątkowo kłopotliwej utylizacji radioaktywnych odpadów. Skoro energia jądrowa nie jest zaliczana do OZE, to jakie wyróżniamy rodzaje źródeł odnawialnych? Energia słoneczna Energia pochodząca z promieniowania słonecznego jest wykorzystywana na dwa sposoby: do produkcji prądu i ciepła. W pierwszym przypadku zastosowanie mają specjalne ogniwa fotowoltaiczne zbudowane z materiałów półprzewodnikowych, które energię z promieniowania przekształcają w prąd stały. Produkcja ciepła odbywa się przy udziale specjalnych kolektorów, które pochłaniają energię słoneczną i oddają ją w postaci ciepła. Energia wodna Także woda może posłużyć do produkcji prądu. Poprzez wykorzystanie zapór, spiętrzeń, strumieni i systemu turbin, z ruchu wody generowana jest energia kinetyczna, która podlega przekształceniu w energię elektryczną. Mówiąc o energetyce wodnej, nie można nie wspomnieć o energii pływów i prądów. W tym przypadku wykorzystuje się zjawisko regularnych zmian poziomu wód morskich i oceanicznych. Energia wiatrowa Energia z wiatru pozwala na pozyskanie energii elektrycznej. Żeby było to możliwe, stosowane są specjalne turbiny, składające się z trzech podstawowych elementów: wieży, gondoli i wirnika. Gdy łopaty zostaną wprawione w ruch, aparatura przekształca energię kinetyczną w elektryczną. Energia geotermalna Z pomocą energii pochodzącej z wnętrza ziemi wytwarza się przede wszystkim energię cieplną. Należy jednak podkreślić, że to źródło może generować także energię elektryczną. Eksploatowanym zasobem jest w tym przypadku ciepło wód i skał podziemnych. To jedno z najtrudniejszych do pozyskania źródeł energii, co wynika z faktu, że w tym przypadku konieczne jest wykonywanie odwiertów sięgających w głąb ziemi (nawet na kilka kilometrów). Energia biomasy Podstawowym zastosowaniem biomasy jest produkcja ciepła, jednak w ostatnich latach to źródło energii coraz częściej jest też wykorzystywane do produkcji prądu. Mówiąc o biomasie, na myśli trzeba mieć substancje pochodzenia organicznego (roślinnego i zwierzęcego), podlegające procesowi biodegradacji. Należy rozróżniać kilka rodzajów biomasy, takich jak: biomasa stała: drewno i rośliny; biomasa gazowa: biogaz, biomasa ciekła: biopaliwa. Każde z wymienionych wyżej źródeł można zaliczać do tzw. zielonej energii, której eksploatacja nie stanowi znacznego obciążenia dla środowiska. Jakie są niewyczerpywalne źródła energii? Definicja odnawialnych źródeł energii charakteryzuje je jako odnawiające się w krótkim czasie. Należy jednak zauważyć, że to stwierdzenie charakteryzuje jedynie biomasę. Pozostałe OZE – energia słoneczna, wiatrowa i geotermalna – mają charakter praktycznie niewyczerpywalny. We wnętrzu naszej planety przez cały czas będą zachodziły procesy generujące ciepło. Woda będzie płynąć, poziom wód w morzach i oceanach będzie podlegał cyklicznym zmianom, a wiatr będzie wiał. Ta energia po prostu jest, więc możemy czerpać ją bez żadnych obaw, że kiedyś jej zabraknie. Przynajmniej w perspektywie czasowej ludzkiej cywilizacji, liczonej w tysiącach lat. Jaka jest najlepsza energia odnawialna? Każde odnawialne źródło energii ma swoje wady i zalety, dlatego trudno jest wskazać najlepsze OZE. Mówiąc o najobfitszym źródle energii odnawialnej, należy wymienić promieniowanie słoneczne. Do powierzchni naszej planety dociera aż 86 petawatów mocy, czyli w praktyce – 5000 razy więcej niż wynosi ogólne zapotrzebowanie ludzkości. Moc wiatrów jest wyraźnie niższa, bo wynosi „zaledwie” 870 terawatów. Moc rzek to natomiast 7,2 terawata. Niespodzianka: fuzja jądrowa może dostarczać znacznie więcej energii niż dotychczas sądzono Naukowcy skorygowali podstawowe prawo określające, maksymalnie ile paliwa można będzie użyć w reaktorach termojądrowych. To oznacza, że fuzja jądrowa – gdy już zostanie opanowana i wyko... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/niespodzianka-fuzja-jadrowa-moze-dostarczac-znacznie-wiecej-energii-niz-dotychczas-sadzono-fot-visual-china-group-via-getty-images-9ba31ef.jpeg" width="938" height="626" alt="Niespodzianka: fuzja jądrowa może dostarczać znacznie więcej energii niż dotychczas sądzono (fot. Visual China Group via Getty Images)" title="Niespodzianka: fuzja jądrowa może dostarczać znacznie więcej energii niż dotychczas sądzono (fot. Visual China Group via Getty Images)" /> Można więc wysnuć wniosek, że słońce jest najlepszym źródłem energii odnawialnej. Nad tym tematem trzeba jednak pochylić się w sposób całościowy. Trzeba bowiem wiedzieć, że energia słoneczna charakteryzuje się dużym rozproszeniem. To sprawia, że na powierzchnię 1 m kw. przypada do 1 kW energii. Wiatr i woda są źródłami znacznie bardziej skoncentrowanymi, co sprawia, że mogą wytworzyć energię liczoną w mega- i gigawatach. Produkcja energii to jedno. Pod uwagę należy wziąć także wpływ OZE na środowisko. Elektrownie wiatrowe zajmują duże powierzchnie i w istotny sposób wpływają na krajobraz. Elektrownie wodne mogą zmieniać naturalny bieg rzek i wpływać na środowisko bytowe organizmów wodnych. Ogniwa słoneczne najlepiej zdają egzamin w miejscach, w których występuje dość duże nasłonecznienie. Nie istnieją rozwiązania idealne, jednak w przypadku każdego odnawialnego źródła, bilans korzyści i strat pozostaje dodatni. Jaka przyszłość czeka energetykę? Nawet w krajach, w których wykorzystanie OZE jest znaczne, energia odnawialna wciąż jeszcze wymaga wsparcia ze strony konwencjonalnych bloków energetycznych. Właściwie we wszystkich procesach gospodarczych widoczny jest trend postępującej cyfryzacji, coraz wyraźniej do głosu dochodzi także elektromobilność. To sprawia, że popyt na energię elektryczną rośnie. Para: idealne źródło energii Technologia nie musi być cyfrowa, by napędzać rozwój Współczesna technologia energetyczna nie rozwiązała jeszcze wielu istotnych problemów stojących na przeszkodzie postępowi. Jednym z nich jest magazynowanie zielonej energii, które wciąż pozostaje kosztownym procesem. Mogą w tym pomóc np. baterie grawitacyjne. Trzeba jednak pamiętać, że podobne problemy towarzyszyły początkowi eksploatacji paliw kopalnych. Mimo występujących trudności, pewne jest, że światowy bilans energetyczny stopniowo będzie przesuwał się na stronę OZE. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.