Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Byłem w najstarszej stacji badawczej w Polsce. Tak wygląda świat ptaków z bliska
Cienkie sieci w nadmorskim lesie zdradzają, że dzieje się tu coś wyjątkowego. To właśnie na Helu działa Akcja Bałtycka, gdzie od dekad bada się ptasie migracje. Każdy zaobrączkowany ptak to kolejna historia do odkrycia.
Spis treści: Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Wędrówki ptaków a zmiana klimatu 60 lat badań Akcji Bałtyckiej. Niekończąca się opowieść Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Jesienią 1960 roku kilku przyjaciół rozstawiło 10 sieci ornitologicznych na wybrzeżu Bałtyku. Złapali i zaobrączkowali ponad tysiąc ptaków. Rok później powtórzyli badania i uzyskali jeszcze lepsze wyniki. To właśnie te pierwsze, obiecujące próby dały początek jednej z największych i najdłużej prowadzonych akcji obrączkowania ptaków na świecie – Akcji Bałtyckiej. Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Pierwsza Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków powstała w Górkach Wschodnich na Wyspie Sobieszewskiej, na terenie dzisiejszego rezerwatu przyrody Ptasi Raj. Działała ona głównie jesienią w latach 1960–1962. Już w 1961 r. funkcjonowało łącznie 6 takich stacji, w tym także te, które istnieją do dziś, m.in. Bukowo-Kopań, Mierzeja Wiślana i Hel. Początkowo Akcja Bałtycka była opisywana w notatkach jako „Sprawozdanie z akcji terenowej Koła Naukowego Biologów U.W.”. Pierwsze obserwacje zapisywano w zwykłym, 32-kartkowym zeszycie, a pierwszym zaobrączkowanym ptakiem był biegus malutki (Calidris minuta), który otrzymał numer H1439. Prawdopodobnie został schwytany przypadkowo podczas wieczornego przygotowywania sieci i pułapek na kolejny dzień. Na okładce zeszytu widniał napis „Ptaki złapane w siatki (Górki Wschodnie, 11–24 IX 1960)”. Następnego dnia, przed wschodem słońca, rozpoczęto chwytanie ptaków. Pierwszym schwytanym tego dnia gatunkiem był rudzik (Erithacus rubecula), który trafił do sieci o godzinie 6:45. Ten moment uznaje się dziś za symboliczny początek Akcji Bałtyckiej, a sam rudzik stał się jej symbolem i do dziś widnieje w jej logo. Pierwszego dnia badań schwytano łącznie 21 ptaków należących do 7 gatunków. Były to m.in. biegusy zmienne (Calidris alpina), rudziki, gajówki (Sylvia borin), pleszki (Phoenicurus phoenicurus), piegże (Curruca curruca), trznadle (Emberiza citrinella) oraz pierwiosnki (Phylloscopus collybita). Dziś, zarówno wiosną, jak i jesienią, w kilku miejscach nad Bałtykiem nadal rozstawiane są sieci ornitologiczne. Przez kilkadziesiąt lat w badaniach wzięło udział już kilka tysięcy osób – zarówno kierowników posiadających uprawnienia do obrączkowania ptaków, jak i wolontariuszy. Jak podkreślają organizatorzy Akcji Bałtyckiej, z pierwszych uczestników pozostał już tylko jeden – Przemysław Busse (ur. 1937), który spędził na badaniach ok. 1800 dni i zaobrączkował blisko 200 tysięcy ptaków. Motto akcji brzmi: „Badamy ptaki, wierząc, że nasze działania przyczynią się do ochrony przyrody i człowieka – teraz i w kolejnych pokoleniach.” Wędrówki ptaków a zmiana klimatu Wędrówki ptaków od dawna są ważną częścią przyrody i są ściśle związane ze zmianami pór roku. Dla wielu gatunków migracje to podstawowy sposób przetrwania. Ptaki żyjące w Polsce odżywiają się głównie małymi zwierzętami, takimi jak owady, gryzonie, płazy czy gady. Jesienią i zimą ich liczba znacznie się zmniejsza – część z nich zapada w sen zimowy, a część ginie. Dlatego wiele ptaków jesienią odlatuje do cieplejszych rejonów, gdzie łatwiej znaleźć pożywienie. Wiosną, gdy dni stają się dłuższe, a pokarmu jest więcej, ptaki wracają, aby się rozmnażać. Nie wszystkie gatunki jednak migrują daleko – te, które żyją w miejscach o łagodniejszym klimacie lub znajdują zimą pokarm, często pozostają na miejscu lub przemieszczają się tylko na krótkie odległości. Do ptaków osiadłych należą na przykład dzięcioły, które potrafią znaleźć pokarm nawet zimą, wyciągając owady spod kory drzew. Naukowcy zauważają, że zmiany klimatu mają coraz większy wpływ na ptaki i w przyszłości będzie to jeszcze bardziej widoczne. Ptaki zmieniają między innymi terminy swoich migracji oraz obszary występowania. Szczególnie zagrożone są gatunki, które pokonują bardzo duże odległości. Coraz częściej mają problem ze znalezieniem pożywienia zarówno podczas wędrówki, jak i na terenach lęgowych. Dodatkowo nie nadążają za zmianami w środowisku – na przykład owady pojawiają się wcześniej z powodu cieplejszych zim i wiosen, przez co ptaki mogą przylatywać zbyt późno, aby w pełni wykorzystać dostępny pokarm. Kolejnym skutkiem zmian klimatu jest zmiana obszarów występowania ptaków. Wraz z ocieplaniem się klimatu obszary lęgowe gatunków związanych z cieplejszymi warunkami przesuwają się na północ. Trudniejszą sytuację mają natomiast ptaki żyjące w chłodniejszych regionach, ponieważ ich naturalne siedliska stopniowo zmniejszają swój obszar. Zjawisko to można zauważyć także w Polsce. Niektóre gatunki, takie jak kląskawka (Saxicola rubicola) czy żołna (Merops apiaster), coraz częściej gniazdują w naszym kraju i rozszerzają swój zasięg z południa. Z kolei ptaki związane z chłodniejszym klimatem, np. świergotek łąkowy (Anthus pratensis), stają się coraz mniej liczne. Z drugiej strony występują również sytuacje odwrotne. Niektóre gatunki ciepłolubne przestały w Polsce gniazdować – przykładem są dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) i dzierzba rudogłowa (Lanius senator). Inny gatunek pochodzący z ciepłych rejonów, kraska (Coracias garrulus), jest obecnie na skraju wyginięcia. Jednocześnie rośnie liczebność niektórych ptaków z północy, takich jak żuraw (Grus grus) czy łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus). Dzieje się tak, ponieważ na zmiany liczebności i zasięgów takich ptaków wpływa nie tylko klimat, ale także działalność człowieka oraz dostępność pokarmu i odpowiednich siedlisk. Najbardziej zagrożone są gatunki wyspecjalizowane, które mają określone wymagania dotyczące pożywienia lub środowiska życia. Jak bada się ptaki? Kulisy Akcji Bałtyckiej Około godziny 10 wysiadam na stacji w Kuźnicy, na Helu. Po lewej stronie rozciąga się otwarty krajobraz Zatoki Puckiej, a po prawej ciągnie się wąski pas nadmorskiego lasu, oddzielający mnie od Morza Bałtyckiego. Idę piaszczystą leśną ścieżką i co kilkadziesiąt metrów mijam rozstawione siatki ornitologiczne. Niedaleko znajduje się stacja obrączkowania ptaków Hel, należąca do programu badawczego – Akcja Bałtycka. Docieram do obozu. Najpierw poznaję wolontariuszkę z Niemiec – przejechała ponad tysiąc kilometrów, żeby spędzić tu czas z ptakami. Robi to wrażenie. Chwilę później witam się z kierownikiem obozu Akcji Bałtyckiej. Już po kilku zdaniach widać, że mam do czynienia z prawdziwym pasjonatem, więc zaczynam jeszcze uważniej słuchać. Właśnie wracają wolontariusze z obchodu. W rękach trzymają niewielkie woreczki. Okazuje się, że w środku są ptaki. To specjalne, przewiewne, bawełniane worki, które służą do ich bezpiecznego transportu po wyjęciu z sieci. Ptaki trafiają do nich tylko na chwilę – do momentu, gdy zostaną przekazane obrączkarzowi, osobie z odpowiednimi uprawnieniami. Sieci ornitologiczne, zwane także „japonkami”, to podstawowe narzędzie używane przez badaczy do bezpiecznego chwytania ptaków w celach naukowych. Są cienkie i niemal niewidoczne, rozwieszane między tyczkami bambusowymi, najczęściej na tle roślinności. Składają się z kilku kieszeni, tzw. półek, do których wpadają ptaki. Ptaki, nie dostrzegając delikatnej siatki, wpadają w nią i zatrzymują się w jednej z półek. Materiał oraz wielkość oczek są dobrane tak, aby nie stanowiły dla nich zagrożenia. W pobliżu stacji terenowej sieci są rozstawione w różnych miejscach, a ich obchody z wyjmowaniem ptaków odbywają się co godzinę – od świtu do zmroku, a w nocy co dwie godziny. W razie pogorszenia pogody, np. podczas ulewy, kontrole przeprowadza się częściej lub czasowo zamyka się część sieci. Każdy schwytany ptak jest dokładnie zapisywany w zeszycie. Obrączkarz najpierw wyjmuje go z worka i oznacza gatunek, następnie, jeśli to możliwe jego płeć i wiek, a na końcu zakłada na nogę aluminiową lub stalową obrączkę. Każda z nich ma unikatowy kod literowo-cyfrowy, który pozwala zidentyfikować konkretnego osobnika. To trochę jak ptasi odpowiednik numeru PESEL. Dzięki temu można śledzić historię życia tych pierzastych lotników – ich trasy migracji, długość życia czy powroty do miejsca zaobrączkowania. Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Po poznaniu zasad pracy stacji przyszedł czas na wyjście w teren i obserwację ptaków z bliska. Idę z doświadczonym wolontariuszem wzdłuż sieci rozstawionych w lesie, a każdy krok budzi ciekawość. W jednej z sieci czeka na nas rudzik i pokrzywnica (Prunella modularis), a w kolejnej aż pięć mysikrólików (Regulus regulus). To właśnie mysikrólik jest najczęściej obrączkowanym gatunkiem w historii Akcji Bałtyckiej – zaobrączkowano już ponad pół miliona osobników. Rudzik zajmuje drugie miejsce z wynikiem prawie 400 tysięcy. Pokrzywnica jest znacznie rzadsza, dlatego jej obecność w sieci cieszy jeszcze bardziej. Największe wrażenie robi jednak spotkanie z jerem (Fringilla montifringilla), muchołówką żałobną (Ficedula hypoleuca), gilem (Pyrrhula pyrrhula) i sójką (Garrulus glandarius). Jery to ptaki północy, które w Polsce zimują, lecz nie gniazdują. Wiosną wracają na lęgi do Europy i Azji Północnej, a jesienią przemieszczają się na zimowiska m.in. do Europy Środkowej i Południowo-Zachodniej. To moje pierwsze spotkanie z tym gatunkiem. Trudno uwierzyć, że te zaledwie kilkadziesiąt gramów potrafią wywołać tyle emocji. Tego dnia trafia się też mniej oczywisty gość. O godzinie 21 dociera do mnie informacja, że kierownik stacji ruszył w teren. W jednej z sieci znajduje się uszatka (Asio otus) – gatunek, którego nie spotyka się tu codziennie. Spotkanie z nią z bliska dopiero wprawia w osłupienie. Wydawało mi się, że to duży ptak drapieżny. W rzeczywistości okazuje się być wielkości gołębia miejskiego (Columba livia f. urbana), a jej objętość w dużej mierze tworzą pióra. Choć brzmi to zabawnie, bez piór sowa ta wyglądałaby jak „miniaturowy dinozaur”. Jej pomarańczowe oczy przyciągają uwagę, a świadomość, że ptaki widzą więcej barw niż człowiek, tylko potęguje to wrażenie. Kolejnego dnia ponownie odwiedzam Akcję Bałtycką, na kilka godzin przed powrotem do Warszawy. Chcę zdobyć więcej doświadczenia i być może zaobserwować nowe gatunki. Dostaję informację, że w dużą sieć wpadł krogulec (Accipiter nisus) – drapieżnik polujący głównie na mniejsze ptaki. Z bliska obserwuję, jak doświadczony obrączkarz ostrożnie wyjmuje go z sieci. Najpierw unieruchamia jego nogi – ostre, kilkucentymetrowe szpony mogłyby być niebezpieczne. To samica, wyjaśnia kierownik stacji. Po założeniu obrączki ptakowi wykonuje się pomiary, takie jak długość skrzydeł, ogona czy masa ciała. Dzięki nim można poprawnie określić gatunek lub płeć osobnika. Na podstawie cech upierzenia możliwe jest również określenie jego wieku. Do dziś na Akcji Bałtyckiej zaobrączkowano ponad 3 tys. krogulców. Opuszczam to miejsce z poczuciem, że zobaczyłem coś więcej niż świat ptaków. Czuję, że dotknąłem fragmentu historii tego miejsca. Wystarczyło kilka dni, by zrozumieć, że ptaki to nie tylko element krajobrazu. To niezwykle złożone istoty, które nieustannie komunikują się ze światem, choć nie zawsze potrafimy to dostrzec. Kryją w sobie wiele jeszcze nieodkrytych tajemnic. Źródła: akbalt.ug.edu.pl, Fundacja AB, Co powiedziały nam ptaki przez 60 lat badań? Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nikt nie zrobił dla przyrody tyle, co on. Sir David Attenborough kończy dziś 100 lat!
Wybitny biolog, wielki pasjonat przyrody, gwiazda BBC i „skarb narodowy” Wielkiej Brytanii – sir David Attenborough kończy dziś okrągłe 100 lat i nie ma zamiaru przestać pracować. Macierzysta stacja przygotowała prawdziwą ucztę i przez cały maj pokaże jego najważniejsze produkcje.
Od dziesięcioleci opowiadane przez niego historie pobudzają wyobraźnię milionów ludzi na całym świecie. Są inspiracją dla wielu pokoleń, pozwalając lepiej poznać i zrozumieć planetę, na której żyjemy. Niezwykła kariera sir Davida rozciąga się od epoki czarno-białego obrazu, przez erę kolorowej telewizji, aż po czasy technologii HD, 3D, 4K i VR. Mimo sędziwego wieku zachował niezwykłą witalność i nigdy nie przestał pracować. Niezwykła kariera sir Davida Attenborough Gdy przychodził na świat, w 1926 roku, telewizja dopiero powstawała. David Attenborough dołączył do brytyjskiej publicznej stacji BBC w 1952 roku. Przygodę z telewizją zaczynał jako producent i prezenter. Pierwszą falę popularności zdobył za sprawą cyklu o nazwie „Zoo Quest”. Produkcja była jedną z pierwszych, w ramach której zwierzęta filmowano w ich naturalnym środowisku. Zdobyła szerokie uznanie wśród widzów i ustanowiła nowy standard dla programów przyrodniczych. Nieco ponad dekadę po premierze pierwszego odcinka „Zoo Quest”, w 1965 roku, Attenborough przeszedł do powstającego właśnie BBC Two, gdzie był jedną z osób odpowiedzialnych za wprowadzenie kolorowej transmisji. To także między innymi za jego sprawą widzowie poznali serial „Latający cyrk Monty Pythona”. Ostatecznie miłość do przyrody okazała się jednak silniejsza. W 1973 roku Attenborough opuścił kierownictwo BBC i powrócił do swojej największej pasji: pracy w terenie i produkcji programów przyrodniczych. Przełomowe „Życie na Ziemi” Sześć lat później, w 1979 roku, na mały ekran trafiło „Życie na Ziemi”. Serial stanowił kolejny kamień milowy – zarówno dla kariery samego Attenborough, jak i rozwoju produkcji przyrodniczych na całym świecie. Był przełomowy pod wieloma względami. W jego ramach ekipa przemierzyła blisko 1,6 miliona kilometrów, odwiedziła 40 różnych państw i sfilmowała ponad 600 gatunków zwierząt. Na całym świecie produkcję obejrzało 500 milionów osób. Do innych, słynnych produkcji sir Davida należą m.in.: „Na ścieżkach życia”, „Błękitna Planeta”, „Planeta Ziemia”, „Wielki krąg życia”, „Życie” czy „Planeta doskonała”. Dzięki tym i innym programom przyrodnik dorobił się w Wielkiej Brytanii statusu skarbu narodowego. Jego pracę wielokrotnie nagradzano, w tym statuetkami Emmy i BAFTA. On sam w 1985 roku został uhonorowany tytułem szlacheckim i najwyższym brytyjskim odznaczeniem, Orderem Zasługi. Otrzymał też wiele innych wyróżnień i laurów. Jego imię noszą liczne gatunki roślin i zwierząt. W 2018 roku zwodowany został też statek „sir David Attenborough”. Wśród najnowszych produkcji, nad którymi Attenborough pracował mając ponad 90 lat, są m.in. filmy „David Attenborough: Świat Oceanów” i serial „Królestwo”. Jest także autorem książek, m.in. „Na ścieżkach życia” i „Życie na Ziemi”. BBC świętuje urodziny swojego najsłynniejszego pracownika BBC Earth przygotowało z okazji 100. urodzin przyrodnika specjalną ramówkę. 8 maja stacja pokaże dwie premiery: „Londyn Davida Attenborough” oraz „David Attenborough: początek wielkiej przygody”. Pierwszy opowiada o przyrodzie jego ukochanego miasta – Londynu. O sokołach wędrownych, które zakładają gniazda na budynku parlamentu, jeleniach spacerujących ulicami, wężach zwisających z drzew w centrum miasta czy rodzinie bobrów, która urządziła się tuż obok centrum handlowego. Attenborough z właściwą sobie fascynacją pochyla się nad skrytymi w miejskim krajobrazie bogactwami natury i uświadamia, że pięknem i niezwykłością dorównują one egzotycznym cudom naszej planety. Drugi film zabierze widzów za kulisy przełomowego serialu „Życie na Ziemi”. Obejrzymy w nim nigdy wcześniej nie pokazywane nagrania i poznamy nieprzewidywalne realia telewizyjnej produkcji. View oEmbed on the source website Od 8 do 10 maja BBC Earth pokaże także: „David Attenborough: życie w kolorze”, „Jajko: cud natury”, „Attenborough i śpiew natury”, „Rajskie ptaki”, „Błękitna planeta II” czy „Attenborough i jurajski potwór morski”. Powtórki będą emitowane przez cały maj. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nurogęsi uczciły Dzień Ziemi. Pierwsza ptasia rodzina zatrzymała ruch w Warszawie
Jak co roku, Warszawiacy wyczekują najbardziej optymistycznego przyrodniczego wydarzenia na wiosnę: lęgów nurogęsi. Ptaki, gniazdujące w Łazienkach Królewskich, przemieszczają się z pisklętami w kierunku Wisły. 22 kwietnia ruch w stolicy zatrzymała pierwsza nurogęsia mama z rodziną.
Uroczy widok matki z pięcioma pisklętami w środę przed południem zatrzymał kierowców na ruchliwej warszawskiej arterii. To pierwsza wędrówka nurogęsi z terenów lęgowych nad Wisłę w tym roku. Zwykle takich wędrówek jest kilka. Nad bezpieczeństwem ptasiej rodziny zawsze czuwają wolontariusze. Warszawska tradycja pomocy nurogęsiom W Warszawie nurogęsi upodobały sobie dziuple w starych drzewach parku Łazienki Królewskie, gdzie gniazdują i z sukcesem wyprowadzają lęgi od wielu lat. Po wykluciu się piskląt matki prowadzą je w kierunku Wisły. To droga pełna zagrożeń, wiodąca m.in. przez Kanał Piaseczyński, ulicę Czerniakowską i Port Czerniakowski. Bez ludzkiej pomocy nurogęsi nie przetrwałyby przejścia przez sześciopasmową Czerniakowską, z pędzącymi samochodami. Zarząd Zieleni Warszawy organizuje więc wolontariat – w tym roku bierze w nim udział aż 30 osób. Patrole w ramach Zielonego Wolontariatu rozpoczęły się 1 kwietnia, odbywają się trzy razy dziennie i potrwają do końca maja. W tym czasie zaplanowano blisko 190 spacerów monitoringowych. Wolontariusze mają uprawnienia do kierowania ruchem i wsparcie Straży Miejsckiej. Nie tylko wolontariat: działania Zarządu Zieleni Warszawy Znaczącą rolę w ochronie nurogęsi odgrywa infrastruktura przygotowana przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. W 2025 roku powstał tzw. Zakątek Nurogęsi – przestrzeń ułatwiająca ptakom przemieszczanie się między Kanałem Piaseczyńskim a Wisłą. To miejsce, zrealizowane w ramach projektu budżetu obywatelskiego, służy nie tylko nurogęsiom. Można tam zobaczyć rzeźby autorstwa Jana Sajdaka, które przedstawiają nurogęsi i przybliżają mieszkańcom ich zwyczaje oraz znaczenie dla miejskiego ekosystemu. Zarząd Zieleni informuje, że w tym roku będzie obserwować także teren Parku Fosa oraz Stoki Cytadeli, skąd nurogęsi z młodymi mogą także wyruszać w kierunku Wisły. Tracz nurogęś: podwodny pogromca ryb Tracz nurogęś (Mergus merganser) to duży ptak wodny z rodziny kaczkowatych. Jak sama nazwa wskazuje, jest doskonałym nurkiem. Potrafi spędzić pod wodą sporo czasu i puścić się w podwodny pościg za zdobyczą, machając skrzydłami, niczym w czasie lotu. Poluje bardzo skutecznie, a jej pokarm to drobne ryby. W warszawskich stawach i kanałach, pełnych inwazyjnego gatunku obcego ryb – czebaczka amurskiego – nurogęsi pełnią bardzo pożyteczną rolę. Samice nurogęsi są troskliwymi matkami, a pisklęta potrafią nurkować już w wieku kilku dni. Zmęczone, często odpoczywają na grzbiecie matki. Co robić, gdy spotkamy nurogęś z młodymi? Zarząd Zieleni Warszawy przygotował klarowny poradnik, jak się zachować gdy spotkamy matkę prowadzącą pisklęta. Oto on: zatrzymaj się i nie zbliżaj się do nich (na odległość ok. 5 m), jeśli jesteś z psem, trzymaj go na smyczy, zachowaj ciszę i spokój, nie próbuj zaganiać samicy z małymi z powrotem, nie przeganiaj ich od jezdni – właśnie tędy chcą przejść, nie dokarmiaj nurogęsi, postaraj się powstrzymać idących w tym momencie przechodniów, osoby biegnące, jadące na rowerze czy deskorolce. Źródła: Zarząd Zieleni Warszawy, Urząd m.st. Warszawy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najdziwniejszy ptak świata. Hoacyn z pazurami i „krowim” żołądkiem
Hoacyn to najbardziej zagadkowy ptak świata. Ma pazury na skrzydłach niczym dinozaur, trawi liście jak krowa i pachnie jak obornik. Poznaj historię „śmierdzącego ptaka” z dorzecza Amazonki, który zdaje się przeczyć wszystkim zasadom natury.
Spis treści: Sztuka bycia ptakiem Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Symbol narodowy Gujany Biologia lęgowa hoacynów Dlaczego hoacyn śmierdzi? Zagrożenia i ochrona gatunkowa Wyobraź sobie ptaka, który zamiast latać, woli trawić liście i wspinać się po drzewach za pomocą pazurów na skrzydłach. Hoacyn, narodowy symbol Gujany, to jeden z najdziwniejszych i fascynujących gatunków na świecie. Jego genom pokazuje, że oddzielił się od reszty ptaków około 65 milionów lat temu i jest jedynym żyjącym przedstawicielem własnej linii ewolucyjnej. Choć lokalnie jest powszechny, stoi w obliczu zagrożeń związanych z utratą siedlisk, zmianą klimatu oraz drapieżnictwem. Sztuka bycia ptakiem Hoacyn (Opisthocomus hoazin), południowoamerykański ptak zamieszkujący lasy deszczowe, wyglądem przypomina mieszankę kilku różnych gatunków. Na głowie ma rozczochrany czubek jak kukułka guira (Guira guira), niebieską twarz jak kazuar (Casuariinae), ciało przypominające kurę i długie pióra ogonowe jak jastrząb (Astur gentilis). Przez to mówi się, że nigdy nie opanował sztuki „bycia ptakiem”. Hoacyn jest wielkości indyka. Potrafi latać, choć robi to niechętnie, a jego unikatowe cechy są najwyraźniej nieptasie, przez co zdaje się przeczyć zasadom natury. David Attenborough, słynny przyrodnik, biolog i podróżnik, podczas wyprawy zoologicznej do Gujany Brytyjskiej w 1955 r. opisywał tego ptaka następująco: wyposażony w pazury u przednich kończyn hoacyn jest jedynym żyjącym ptakiem, który zachował tę cechę, a jedyne miejsce na świecie, gdzie można go znaleźć znajduje się na wybrzeżu w tej części Ameryki Południowej. Skamieniałości wskazują, że hoacyny rozwinęły się z gadzich protoplastów (przodków gadów). Naukowcy od lat przyglądają się wyjątkowej cesze hoacyna – obecności pazurów na skrzydłach. Zanikają one wraz z dorastaniem ptaka, przez co dorosłe osobniki mogą uchodzić za względnie normalne, przynajmniej z zewnątrz. U młodych natomiast są one wyraźnie widoczne i wyrastają z ich małych skrzydeł. Ewolucyjne wyjaśnienie tej cechy jest takie, że hoacyny budują gniazda na gałęziach zwisających nad wodą, co nie daje pisklętom wielu możliwości ucieczki przed drapieżnikami, jak węże czy małpy. Gdy pisklęta czują zagrożenie, opuszczają gniazdo i wskakują do wody, aby się ukryć lub ratować. Kiedy zagrożenie mija, młody ptak używa swoich pazurów, by chwytać nisko zwisające gałęzie. Następnie mocno się ich trzyma, pomagając sobie nogami, i wyciąga się z wody – podobnie jak dziecko wychodzące z basenu. Pazury u młodego hoacyna są obecne i funkcjonalne przez co najmniej 100 dni życia. Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Anatomia hoacyna od dawna czyniła go fascynującym obiektem badań dla naukowców, którzy próbowali rozwiązać jedną wielką zagadkę: skąd, u licha, to stworzenie się wzięło? Żadne inne ptaki w Ameryce Południowej nie mają pazurów jak hoacyn, nie jedzą liści jak on, ani nawet nie wyglądają podobnie, więc próby ustalenia jego pochodzenia wydawały się skazane na niepowodzenie. Dzięki odkryciu DNA i rozwojowi metod mapowania genetycznego naukowcy zaczęli analizować geny hoacyna, aby ustalić, z którymi gatunkami jest najbliżej spokrewniony. Jednak przez pewien czas nawet to nie przynosiło jednoznacznej odpowiedzi. Jedna grupa badaczy twierdziła, że hoacyny są spokrewnione z afrykańskimi ptakami zwanymi turakami (Musophagidae). Miało to sens: niektóre pisklęta turaków mają pazury na skrzydłach, a część z nich zjada liście jako uzupełnienie diety. Do tego dochodzą skamieniałości sugerujące, że hoacyny mogły wyewoluować w Afryce lub Europie, a następnie przedostać się do Ameryki Południowej na „tratwach” z roślinności. Inni naukowcy wątpili jednak w powiązanie z turakami, używając dłuższych sekwencji DNA, by postawić tezę, że hoacyny wykazują powiązania z gołębiami. W 2014 roku rozpoczęto sekwencjonowanie genomu (czyli odczytywanie pełnego zapisu genetycznego) hoacyna w ramach dużego projektu badającego ewolucję ptaków. Wyniki pokazały, że jego najbliższymi krewnymi są żurawie (Gruidae) i sieweczki (Charadriinae). Jednak najnowsze badania z 2024 r., opublikowane w czasopiśmie „Nature”, znów wywróciły wszystko do góry nogami. Naukowcy stworzyli największe i najbardziej szczegółowe drzewo genealogiczne ptaków w historii, pokazujące, jak poszczególne gatunki są ze sobą spokrewnione i jak ewoluowały na przestrzeni ostatnich 93 milionów lat. Mimo ogromnej ilości danych jedno zagadnienie pozostało nierozwiązane: naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie określić, jak hoacyn jest spokrewniony z innymi ptakami. Jest on „jedynym ocalałym ze swojej linii rodowej” – powiedziała Nguyen, australijska naukowczyni, badająca ewolucję ptaków. „Nawet przy ogromnych ilościach danych genomowych jego pozycja w drzewie rodowym ptaków pozostaje trudna do ustalenia i wciąż jest zagadką.” Symbol narodowy Gujany Hoacyn występuje powszechnie w dorzeczach Amazonki i Orinoko – na terenie Brazylii i Kolumbii, a także na wschód od Andów w Wenezueli, Ekwadorze, Peru i Boliwii oraz wzdłuż wybrzeża Atlantyku w Gujanie, Surinamie i Gujanie Francuskiej. Jest również symbolem narodowym Gujany i znany jest pod nazwą „Canje pheasant”, czyli „bażant Canje”. Określenie bażant jest jednak mylące. Przypuszcza się, że pierwsi europejscy osadnicy w Ameryce Południowej, widząc dużego nadrzewnego ptaka z długim ogonem i czubem na głowie, skojarzyli go z bażantem (Phasianus colchicus), znanym im z Europy. W rzeczywistości hoacyn nie ma z bażantami nic wspólnego – jest jedynym przedstawicielem własnego rzędu hoacynowych (Opisthocomiformes). „Canje” z kolei to nazwa rzeki w Gujanie (Canje Creek). To właśnie nad jej brzegami hoacyny występują szczególnie licznie, dlatego stały się symbolem tego regionu, a z czasem – całego kraju. Hoacyn został po raz pierwszy opisany w 1776 r. przez niemieckiego zoologa i teologa, Statiusa Müllera, który nadał mu nazwę Phasianus hoazin („bażant hoacyn”). Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (International Ornithologists’ Union) stosuje nazwę Opisthocomus hoazin, z czego pierwszy człon oznacza „noszący długie włosy z tyłu”, w nawiązaniu do charakterystycznego czuba ptaka. Biologia lęgowa hoacynów Hoacyny mają niezwykły system rozrodczy oraz wykazują wyspecjalizowane zachowania związane z budową gniazd i opieką nad potomstwem. Gniazda budują nad wodą, na zwisających gałęziach – najczęściej wzdłuż brzegów jezior i wolno płynących rzek, a także nad strumieniami. Szczególnie upodobały sobie gęstą, splątaną roślinność, w tym namorzyny i „pływające wyspy” roślinne, które zapewniają zarówno pokarm, jak i miejsca do gniazdowania. Hoacyny są ptakami monogamicznymi, a pary często pozostają razem przez kilka sezonów lęgowych. Badania w latach 1995–2000 nad aktywnością lęgową hoacynów w pierwotnym lesie deszczowym w ekwadorskiej Amazonii wykazały, że składanie jaj odbywało się od lutego do lipca oraz od września do listopada, przy czym szczyt przypadał zawsze na kwiecień, maj i czerwiec. W okresie lęgowym hoacyny stosują niezwykły system rodzinnej pomocy (tzw. lęgi kooperatywne). Oznacza to, że oprócz rodziców w opiece nad potomstwem uczestniczy nawet do sześciu pomocników. Są to zazwyczaj starsze dzieci tej samej pary z poprzednich lat, które wspólnie z rodzicami bronią terenu, wysiadują jaja i karmią młodsze rodzeństwo. Rozród hoacynów jest ściśle powiązany z porą deszczową, która sprzyja obfitemu pojawianiu się młodych, miękkich pędów i liści – głównego składnika ich diety. Samica składa 2–4 jaja w prostym gnieździe zbudowanym z patyków, a wysiadywanie trwa ok. 30 dni. Po wykluciu wszyscy członkowie grupy karmią młode zwróconym, częściowo przetrawionym pokarmem roślinnym. Pisklęta rosną powoli ze względu na niską wartość odżywczą diety. Opuszczają gniazdo w wieku 2–3 tygodni, ale pozostają zależne od dorosłych, którzy dokarmiają je przez kolejne 2–3 miesiące. Młode zyskują zdolność lotu dopiero ok. 60. dnia życia. Sukces lęgowy i zachowanie Sukces lęgowy jest stosunkowo niski — niektórzy badacze wskazują, że zaledwie 27% jaj doczekuje wyklucia. Jednak gdy w opiece nad gniazdem uczestniczy większa liczba ptaków, co u hoacynów zdarza się często, skuteczność rozrodu wzrasta, a młode szybciej się usamodzielniają. Hoacyny są ptakami towarzyskimi i poza sezonem lęgowym przebywają w grupach liczących nawet do 100 osobników. Choć chętnie siadają na otwartej przestrzeni, w razie zagrożenia wycofują się w gęstą roślinność. Poruszają się przy tym dość niezgrabnie, wydając głośne dźwięki i łamiąc gałęzie, co łatwo zdradza ich obecność i naraża na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników. Dlaczego hoacyn śmierdzi? W przeciwieństwie do większości ptaków, hoacyn jest ściśle roślinożerny i żywi się liśćmi drzew oraz krzewów. Jego jadłospis składa się głównie z młodych liści i pąków – stanowią one ok. 80% diety, podczas gdy kwiaty to 10%, a owoce 8%. Układ pokarmowy hoacyna bardziej przypomina ten u krowy niż u jakiegokolwiek innego gatunku ptaka. Występuje u niego tzw. fermentacja przedżołądkowa – pokarm ulega rozkładowi w ogromnym, silnie umięśnionym wolu i przełyku, zanim trafi do właściwego żołądka. Konsekwencją takiej anatomii i diety jest osiadły tryb życia. Upodobanie do liści i konieczność ich trawienia sprawia, że hoacyn pozostaje mało aktywny przez większą część dnia, siedząc na gałęziach i zajmując się właściwie tylko trawieniem. Unikatowy proces trawienny hoacyna ma swoją cenę – intensywny, nieprzyjemny zapach, który przyniósł mu mało pochlebny przydomek „stinkbird”, czyli śmierdzący ptak. Podczas gdy bakterie w wolu ptaka rozkładają celulozę z liści, produktem ubocznym tej fermentacji jest metan. Ptak pozbywa się nadmiaru gazów poprzez odbijanie (bekanie), co uwalnia charakterystyczną woń przypominającą świeży krowi obornik. Co ciekawe, ten odrzucający zapach pełni funkcję obronną – sprawia, że hoacyny są uważane za niejadalne, co skutecznie zniechęca wielu drapieżników, a nawet ludzi. Zagrożenia i ochrona gatunkowa Hoacyn jest obecnie klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) według IUCN, co oznacza, że jego populacja uznawana jest za stosunkowo stabilną. Mimo to gatunek ten stoi w obliczu wielu zagrożeń. Najważniejszym z nich jest utrata siedlisk spowodowana wylesianiem, wynikającym głównie z ekspansji rolnictwa oraz działalności związanej z pozyskiwaniem drewna. Szczególnie istotnym problemem jest przekształcanie terenów pod uprawy rolne, zwłaszcza ryżu w Gujanie, Surinamie i Wenezueli, a także realizacja projektów hydrotechnicznych. Dodatkowymi zagrożeniami są zanieczyszczenie wód oraz zmiany klimatu. Hoacyn jest gatunkiem silnie uzależnionym od siedlisk leśnych, a pokrywa drzewna na obszarze jego występowania zmniejszyła się o ok. 11% w ciągu ostatnich trzech pokoleń. Na liczebność populacji wpływa także niski sukces lęgowy – spadek może być związany z zakłóceniami powodowanymi przez turystykę. Istotną rolę odgrywa również drapieżnictwo, będące główną przyczyną niepowodzeń lęgowych, najczęściej ze strony ptaków i węży. Dodatkowym zagrożeniem jest też prześladowanie gatunku przez człowieka. Działania ochronne koncentrują się przede wszystkim na ochronie i odtwarzaniu naturalnych siedlisk hoacyna. Obszary chronione oraz rezerwaty przyrody w dorzeczach Amazonki i Orinoko odgrywają kluczową rolę w zabezpieczaniu jego środowiska życia. Istotne znaczenie mają również programy oparte na współpracy z lokalnymi społecznościami, promujące zrównoważone użytkowanie ziemi. Stały monitoring populacji oraz dalsze badania są niezbędne, aby zapobiec ewentualnemu pogorszeniu statusu ochronnego tego ptaka w przyszłości. Źródła: answersingenesis.org, audubon.org, worldlandtrust.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Biolog tłumaczy obecność dzików w mieście. Warszawska uczelnia daje przykład, jak z nimi żyć
Zabudowa lasów i łąk to główna przyczyna coraz częstszych interakcji ludzi z dzikami w miastach. Dr hab. Jakub Gryz z Instytutu Badawczego Leśnictwa tłumaczy w rozmowie z PAP, że bez zmiany podejścia do planowania przestrzennego problem obecności dzików będzie narastał. Akademia Wychowania Fizycznego pokazuje, jak reagować na ich obecność.
W ostatnim czasie opinię publiczną zbulwersowały przypadki zabicia dzików na warszawskim Mokotowie i Bemowie. W rozmowie z PAP dr hab. Jakub Gryz z IBL podkreśla, że od wielu lat naturalne ostoje tych zwierząt są niszczone pod zabudowę. Według biologa, obecny model rozwoju miast jest prostą drogą do eskalacji napięć na linii dzik-człowiek. Tymczasem na terenie Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie przyszły na świat warchlaki. Uczelnia daje dobry przykład, jak reagować w takiej sytuacji. Czy trzeba zabudowywać siedliska dzików? Zdaniem Jakuba Gryza jedną z głównych przyczyn problemu jest agresywna urbanizacja. Jako przykłady podaje plany zabudowy 120 ha lasu Zbójna Góra w podwarszawskiej Radości oraz 700 ha na Łuku Siekierkowskim. To miejsca stałej obecności dzików. Biolog zauważa przy tym pewien brak logiki: w Polsce stoi blisko 1,8 mln pustostanów, a populacja kraju ma się skurczyć o 4 mln osób w ciągu ćwierćwiecza. Mimo to budujemy na potęgę, a Polska przoduje w UE pod względem niszczenia zieleni. W latach 2018-2023 zabetonowano ponad 1000 km². Zdaniem eksperta dalsze zabudowywanie lasów i terenów zalewowych nie ma racjonalnego uzasadnienia i generuje nieuniknione konflikty z dzikimi zwierzętami. „Miejska stołówka” i błędy mieszkańców Kolejna przyczyna to nieodpowiedzialne zachowanie ludzi, którzy przyzwyczajają dziki do łatwego pokarmu. Te niezwykle inteligentne zwierzęta szybko uczą się, że bliskość człowieka to bliskość łatwego posiłku. Źle zabezpieczone śmietniki stają się „stołówkami” nie tylko dla dzików, ale i lisów, kun i ptaków. Atrakcyjne są też place zabaw, gdzie resztki przekąsek i słodyczy wabią zwierzęta nawet z kilkuset metrów – a dziki mają niezwykle czuły węch. W samej Warszawie ogrodzonych placów zabaw jest ponad tysiąc. Oczywiście celowe dokarmianie dzików to też ogromny błąd i skrajna nieodpowiedzialność. Agresja dzików to mit Ekspert IBL prostuje również przekonania o agresji dzików. Podkreśla, że przypadki poturbowania ludzi są niezwykle rzadkie i najczęściej sprowokowane, np. atakiem psa bez smyczy na lochę z młodymi. Dr Gryz postuluje rzetelną analizę każdego incydentu. Często przyczyną wtargnięcia dzików są po prostu otwarte furtki lub uszkodzone ogrodzenia. Biolog zauważa, że mimo głośnych incydentów świadomość społeczna pozostaje niska, a otwartych furtek nie brakuje. - Tak naprawdę dziki są dla nas ludzi wyjątkowo wyrozumiałe – podsumowuje dr Gryz. Plany zagospodarowania przestrzennego – ostatnia szansa na zmianę Obecny etap przygotowywania planów ogólnych zagospodarowania przestrzennego dla całego kraju to – według rozmówcy PAP – ostatnia szansa na zmianę kursu. Dr Gryz wskazuje jednak że dobrostan zwierząt i zachowanie korytarzy ekologicznych są często pomijane na rzecz asfaltu i betonu. Jeśli politycy i urzędnicy nie uwzględnią trendów demograficznych i przyrodniczych w nowych planach, problem miejskich dzików będzie przybierał na sile, a jedynym stosowanym rozwiązaniem pozostanie walka ze skutkami, a nie przyczynami. Uczelnia daje przykład jak żyć z dzikami Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie 13 kwietnia 2026 poinformowała, że na jej dużym terenie urodziły się dziki. Zamiast interwencji, która przy obowiązujących w Warszawie przepisach skończyłaby się odłowem z uśmierceniem, uczelnia wybrała inną drogę. Dziki zostaną zostawione w spokoju do momentu ich powrotu do lasu. Teren z ich legowiskiem został odgrodzony, wydano klarowne instrukcje co robić a czego unikać. Warto przytoczyć je w całości. AWF w mediach społecznościowych pisze: ​Zachowaj dystans: pod żadnym pozorem nie zbliżaj się do zwierząt. Locha z warchlakami wykazuje silny instynkt obronny i może stać się agresywna w sytuacjach, które uzna za zagrożenie. Zero interakcji: absolutnie nie podejmuj prób głaskania, dokarmiania ani fotografowania zwierząt z bliskiej odległości. Każda próba nawiązania kontaktu zwiększa ryzyko niebezpiecznego incydentu. Nie zakłócaj spokoju: prosimy, aby nie płoszyć zwierząt i pozwolić im swobodnie przemieszczać się w ich naturalnym środowisku na terenie kampusu. Zachowaj czujność: podczas poruszania się po ścieżkach między budynkami zachowaj wzmożoną uwagę, zwłaszcza po zmroku. Jeśli dziki zablokują drogę, wycofaj się powoli i wybierz inną trasę. Źródła: Nauka w Polsce, AWF Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Odkryto sekretną broń do walki ze zmianami klimatu: bobry. Musimy je uratować
Czy można walczyć z globalnym ociepleniem przy pomocy… bobrów? Jeszcze niedawno mogłoby to brzmieć jak żart opowiadany w niedzielę przy rodzinnym stole. Dziś naukowcy zamykają usta niedowiarkom i pokazują, że te zwierzęta są jednymi z największych sprzymierzeńców planety w kontekście pochłaniania dwutlenku węgla. Udowodnił to szwajcarski eksperyment.
W północnej Szwajcarii, nad niepozornym strumieniem, znikąd pojawiły się bobry. Jak to mają w zwyczaju: zaczęły ścinać drzewa, budować tamy i… zamieniły wąski potok w mozaikę rozlewisk. Dla okolicznych mieszkańców był to problem. Dla naukowców – niespodziewany sojusznik w walce z emisją dwutlenku węgla. Zainteresowani badacze zmierzyli, ile dwutlenku węgla pochłania takie mokradło. Okazało się, że nawet 146 ton rocznie – tyle, ile produkuje spalenie ponad tysiąca baryłek ropy. Okazało się, że „dzika inżynierka” bobrów nie tylko zwiększa bioróżnorodność czy zatrzymuje wodę, ale też sprawia, że cały fragment doliny zamienia się w skuteczny magazyn węgla. Dlaczego bobrowe mokradła są tak skuteczne? Bobry zmieniają charakter rzek. Zatrzymują wodę, powodują powstawanie rozlewisk i powolny rozkład materii organicznej. Zamiast wypłukiwać resztki roślin do oceanu, bobrowe tamy zatrzymują je w osadach. Tam, bez dostępu tlenu, gniją bardzo wolno, zamieniając się w torf – a to doskonały magazyn węgla na lata. Każda tama to nie tylko inżynieryjny majstersztyk, ale i naturalny pochłaniacz CO₂. Zespół oszacował, że na terenach zalewowych nadających się do ponownego zasiedlenia przez bobry w Szwajcarii, powstałe w ten sposób mokradła mogłyby zrównoważyć od 1,2% do 1,8% rocznej emisji dwutlenku węgla w Szwajcarii. – Bobry nie rozwiążą problemu zmiany klimatu, ale nasze badania pokazują, że ci naturalni inżynierowie mogą po cichu pomóc krajobrazom rzecznym magazynować więcej węgla przez kolejne dekady – mówi Live Science Lukas Hallberg, główny autor badania z Uniwersytetu W Birmingham. Bobry jako remedium na powodzie, susze i pożary Zmiany klimatu powodują, że ekstremalne zjawiska pogodowe są coraz częstsze. Powodzie i susze zaczynają się nasilać, a naukowcy szukają pomocy z każdej strony. Okazuje się, że ukrywa się ona pod postacią sympatycznych gryzoni z wyjątkowymi ogonami. Bobrowe rozlewiska magazynują wodę w czasie opadów i uwalniają ją powoli w czasie suszy (w Polsce pomagają magazynować nawet kilkaset milionów metrów sześciennych wody), a także ograniczają ryzyko pożarów, bo wilgotna gleba nie tak łatwo się zapala. Tam, gdzie powróciły bobry, roślinność rozkwita, a siedliska dla ptaków, płazów czy ryb – odradzają się błyskawicznie. Tamy bobrów poprawiają także jakość wody. Ciemna strona arktycznych bobrów Nie wszędzie działalność bobrów jest tak jednoznacznie korzystna dla środowiska. W Arktyce zwierzęta te przesuwają się na północ wraz z ociepleniem klimatu, a tamy bobrowe mogą powodować uwalnianie metanu z wiecznej zmarzliny – a to gaz cieplarniany kilkadziesiąt razy silniejszy od CO₂. Jednak w umiarkowanym klimacie Europy i Polski bilans korzyści dla środowiska jest zdecydowanie dodatni. Trzymajmy kciuki za powrót bobrów W ciągu ostatnich stuleci bobry niemal zniknęły z Europy – tępiono je dla futer i przez zmiany krajobrazu. Dziś wracają, m.in. dzięki reintrodukcji i odgrywają kluczową rolę w odbudowie naturalnych ekosystemów rzecznych. Są narzędziem, dzięki któremu dzika przyroda może samodzielnie rozwiązać problemy, z którymi człowiek zmaga się kosztownymi projektami inżynieryjnymi. Wystarczy jej zaufać. Ochrona bobrów w Polsce W Polsce bobry są objęte ochroną, chociaż nie zawsze tak było: w dawnych czasach spożywano ich mięso, a z powodu wodnego trybu życia Kościół katolicki uznawał je za ryby i pozwalał spożywać w czasie postu. Powinniśmy jednak nie tylko je chronić, ale świadomie wspierać ich obecność w krajobrazie. Badania i doświadczenia ze Szwajcarii pokazują, że przy odpowiedniej polityce bobry mogą stać się skuteczną, naturalną bronią w walce ze zmianami klimatu i suszami. To jeden z najtańszych i najbardziej efektywnych sposobów, by zwiększyć odporność polskich rzek i dolin na gwałtowne zjawiska pogodowe. A wiemy z ostatnich lat, że te zdarzają się coraz częściej. Kontrowersje związane z bobrami Dawniej polski rząd podejmował próby walki z bobrami, tłumacząc to zagrożeniem w czasie powodzi: nieświadomie mogą one zakłócać działanie naszych wałów przeciwpowodziowych. Biolog dr Andrzej Czech sugeruje jednak, że rozwiązanie jest banalnie proste: wystarczy wkopać siatkę na przestrzeni kilku kilometrów. To bardzo tani sposób. Jeśli zobaczysz ślady bobrów nad rzeką – nie przeszkadzaj im, nie naruszaj tam ani żeremi. Obserwuj z daleka, chociaż to zwierzęta dosyć płochliwe. Zdecydowanie trudniej jednak zaszczepić miłość do bobrów wśród rolników – jeśli jednak widzisz szkody wyrządzone przez bobry, zgłoś to służbom ochrony przyrody, zamiast samodzielnie je tępić. One pomogą zabezpieczyć uprawy bez szkody dla zwierząt. Na dłuższą metę przynoszą one zdecydowanie więcej pożytku, niż niedogodności. Źródło: Communications Earth & Environment, Live Science, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wszedłem do lasu po zmroku. Nie spodziewałem się, co tam usłyszę
Gdy zapada zmrok, las zaczyna żyć innym rytmem. W ciszy słychać skrzydła ptaków, szelest liści i pohukiwanie sów. Nocna kąpiel leśna pozwala doświadczyć tego świata wszystkimi zmysłami.
Spis treści: Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Czym są kąpiele leśne? Ognisko, herbata i Noc Sów Na Wzgórza Dylewskie docieram o zmierzchu. Jest godzina siedemnasta. Stoję u podnóża wieży widokowej i słucham wprowadzenia przewodniczki. Niedużą grupą ruszamy w głąb lasu, by doświadczyć nocnej kąpieli leśnej. Poruszamy się w ciszy pod osłoną nocy. Jest zimno, a pod stopami wciąż chrupie śnieg. Oto las, który po zmroku opowiada swoje historie. Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Tę noc zapamiętam na długo. Na Mazurach Zachodnich wszędzie leży śnieg i jest niemiłosiernie zimno, zwłaszcza nocą. W ostatni dzień zimy wspólnie z przewodnikiem ruszamy w głąb lasu. Dzień gaśnie, a pełnia księżyca rozświetla nam drogę. W pewnym momencie spotykamy stado saren. W tle rozbrzmiewa klangor żurawi i gęganie gęsi, a na pobliskim drzewie słyszę pulsujące gwizdy kowalika zwyczajnego (Sitta europaea). Las oddycha dźwiękiem. Wokół zapada cisza. Zamykam oczy i przytulam się do drzewa. Mam wyobrazić sobie, że drzewo jest jednym z członków mojej rodziny. Średnica pnia wzbudza podziw – nie jestem w stanie go objąć. Rozmawiam z nim. Czuję lekki dyskomfort, ale też spokój. Otwieram oczy i patrzę w stronę grubych korzeni rozchodzących się pod ziemią. Jedna z takich odnóg korzeniowych kieruje się w stronę innego drzewa. Wyobrażam sobie, że ich korzenie splatają się pod ziemią. Jakby były ze sobą spokrewnione albo zaprzyjaźnione. To tylko metafora, a jednak wydaje mi się prawdziwa. Siedzę na macie pod innym drzewem. Przykładam dłonie do uszu, układając je jak uszy słonia. W głębi lasu słyszę potężny szum wiatru. Narasta i raptownie cichnie, jakbym stał nad oceanem podczas wichury. Po chwili dociera do mnie szelest liści młodych buków (Fagus sylvatica), które utrzymały się na gałęziach przez zimę. Ich dźwięk przypomina mi wykres szybko bijącego serca na monitorze – paradoksalnie działa kojąco. Czuję się wspaniale. Bez poczucia czasu. Bez oczekiwań. W ciszy lasu i w świetle księżyca coś we mnie przestaje się spieszyć. Dopiero teraz rozumiem, jak bardzo potrzebowałem tej nocnej kąpieli leśnej. Czym jest kąpiel leśna? Kąpiel leśna to tłumaczenie japońskiego terminu shinrin-yoku, który upowszechnił się w Japonii w latach 90. XX wieku. W języku japońskim „shinrin” oznacza las, a „yoku” – kąpiel. Jej głównym założeniem jest doświadczenie lasu wszystkimi zmysłami. Koncepcja ta została stworzona jako odpowiedź na rosnący problem stresu zawodowego i wypalenia wśród japońskich pracowników korporacji. Jednym z powodów, dla których pobyt w lesie działa kojąco, są fitoncydy – naturalne substancje wydzielane przez rośliny, które mogą wspierać odporność i obniżać poziom stresu. Odkrył je w 1928 roku rosyjski biolog Borys Tokin. Kąpiel leśna, nazywana także lasoterapią, różni się od zwykłego spaceru tym, że w centrum uwagi znajduje się uważność. Uczestnicy starają się świadomie skupiać na naturze: na dźwiękach, zapachach i fakturach otaczającego ich lasu. Chodzi o to, by być tylko tu i teraz. W Polsce zajmuje się tym między innymi Monika Konarzewska, certyfikowana przewodniczka i członkini Polskiego Towarzystwa Kąpieli Leśnych. Od lat prowadzi warsztaty i szkolenia inspirowane naturą dla firm i osób indywidualnych pod szyldem „Zielona wśród ludzi” oraz „Zielono w głowie”. Ognisko, herbata i Noc Sów Nasza kąpiel leśna dobiegają końca. Razem z innymi uczestnikami dzielimy się doświadczeniami, które przed chwilą przeżyliśmy. Monika Konarzewska zaprasza nas do rozmów przy ognisku. Rozglądam się wokół. Wszędzie otacza mnie las. Po chwili degustujemy przygotowaną na miejscu leśną herbatę. Przewodniczka pyta nas, z jakich roślin może być przygotowana. Strzelam, że może z melisy. Okazuje się jednak, że napar powstał z jodły, świerka, lipy, a nawet młodych liści buka, które wiosną mają smak przypominający sałatę. Nagle jeden z uczestników słyszy w głębi lasu pojedyncze pohukiwanie. To najprawdopodobniej puszczyk zwyczajny (Strix aluco), jedna z najpospolitszych sów w Polsce. Gatunek ten dobrze przystosował się do życia blisko ludzi, a na Wzgórzach Dylewskich jest często spotykany. Pod koniec zimy puszczyki rozpoczynają okres godowy. Samce oznaczają wtedy swoje terytorium charakterystycznym, przeciągłym pohukiwaniem. Nocna kąpiel leśna połączona z Nocą Sów okazuje się jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń przyrodniczych, w jakich dotąd uczestniczyłem. Na zakończenie spotkania bierzemy jeszcze udział w krótkim quizie o sowach. Za poprawne odpowiedzi dostajemy cukierki. Jedno z pytań dotyczy części głowy sowy, która pomaga jej wychwytywać dźwięki. To tzw. szlara – pióra ułożone wokół oczu i dzioba, działające jak naturalna antena akustyczna. Źródła: zielonowglowie.edu.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Gdy inne śpią, on poluje – rzadki ptak w Polsce o niezwykłych czerwonych oczach
Ślepowron zwyczajny to niezwykły ptak z rodziny czaplowatych. Rzadki w Polsce, symbol Ziemi Oświęcimskiej, pełni dziś ważną rolę jako wskaźnik jakości środowiska. Gdy zapada zmrok, to w cieniu trzcin i nad wodą zaczyna się jego historia.
Spis treści: Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Jak rozpoznać ślepowrona? Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Od zalotów do wspólnego gniazda Opieka nad młodymi Co zjada ślepowron zwyczajny? Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny to ptak pełen sprzeczności – bliski krewny pelikanów, dawniej zaliczany do bocianowych. Ten nocny drapieżnik przywabia ryby wibrowaniem dzioba, a jego taniec godowy kończy się syczącym kłapnięciem. Dziś, jako gatunek chroniony i wrażliwy na zanieczyszczenia, jest cennym wskaźnikiem stanu środowiska. Dowiedz się, dlaczego nocą wyrusza do Afryki i jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego w przyrodzie. Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Ślepowron zwyczajny (Nycticorax nycticorax), dawniej nazywany gawronem nocnym lub czaplą nocną, jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych czapli na świecie. Gatunek ten gniazduje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, a także Australii, gdzie jego miejsce zajmuje krewniak – ślepowron australijski (Nycticorax caledonicus). Nazwa naukowa Nycticorax pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie „nocnego kruka” (nyktos – noc, korax – kruk). Odnosi się zarówno do nocnego trybu życia ptaka, jak i do jego charakterystycznego, ochrypłego głosu przypominającego krakanie wrony. Ślepowron nie jest jednak krukiem, lecz czaplą z rodziny czaplowatych (Ardeidae). Za dnia, stojąc w niemal posągowym bezruchu, sprawiał dawnym obserwatorom wrażenie ptaka pozbawionego wzroku. Aktywność rozpoczyna dopiero o zmierzchu, stąd jego ludowa nazwa „ślepy”. Ochrypły głos ślepowrona stał się onomatopeją (wyrazem dźwiękonaśladowczym) do jego nazw w różnych językach na całym świecie. Na przykład na Wyspach Falklandzkich nazywa się „quark”, w języku keczua to „waqwa”, „kvakoš noční” w języku czeskim, „kwak” w języku niderlandzkim oraz ukraińskim, „кваква” w języku rosyjskim, natomiast „vạc” w języku wietnamskim. Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Rodzina czaplowatych (Ardeidae) do której zaliczają się także ślepowrony obejmuje 72 gatunki ptaków w obrębie 18 rodzajów na całym świecie. To zróżnicowana grupa ptaków, w większości związana ze środowiskami wodnymi. Na początku XXI w. czaplowate należały do rzędu bocianowych (Ciconiiformes) ze względu na podobieństwa morfologiczne, takie jak długie nogi, szyje i dzioby. Dzięki badaniom genetycznym wiadomo dziś, że Ardeidae są bliżej spokrewnione z pelikanami (Pelecanidae) niż z bocianami (Ciconiidae). W ramach tak zróżnicowanej grupy ptaków ślepowrony, w przeciwieństwie do typowych gatunków czapli, przystosowały się do nocnego trybu życia. Na świecie wyróżnia się trzy rodzaje ślepowronów: Nycticorax – 2 współcześnie żyjące gatunki, Nyctanassa – 1 gatunek, Gorsachius – 2 gatunki. Są to ptaki średniej wielkości, o stosunkowo krótkiej szyi i nogach, krępej budowie ciała, osiągające nieco ponad pół metra długości. Zazwyczaj prowadzą nocny tryb życia i polują na wodne kręgowce oraz bezkręgowce. Do rodzaju Nycticorax należą ślepowron zwyczajny oraz ślepowron rdzawoszyi (Nycticorax caledonicus). Pierwszy z nich ma bardzo szeroki zasięg występowania, natomiast drugi zasiedla głównie krainę australijską, w tym Australię i Papuę-Nową Gwineę, docierając aż po Indonezję i Filipiny. Co ciekawe, jeszcze do końca XIX w. występował podgatunek ślepowrona rdzawoszyjego (N. c. crassirostris), endemiczny dla japońskich wysp Ogasawara (Bonin). Ostatnie doniesienia o tym ptaku pochodzą z 1889 r., a jego wyginięcie prawdopodobnie wiąże się z ograniczonym zasięgiem geograficznym i presją środowiskową. Do rodzaju Nyctanassa zalicza się jeden współczesny gatunek – ślepowrona żółtoczelnego (Nyctanassa violacea), spotykanego na obszarach obu Ameryk. W obrębie tego gatunku wyróżnia się sześć podgatunków, z których aż pięć to formy typowo tropikalne, zamieszkujące krainę neotropikalną (Amerykę Środkową i Południową). Na szczególną uwagę zasługują dwa endemity wyspowe – jednym z nich jest unikatowa populacja zasiedlająca archipelag Galapagos. Do rodzaju Gorsachius należą bąkowron orientalny (Gorsachius melanolophus), występujący w Azji oraz bąkowron japoński (Gorsachius goisagi) – gatunek narażony na wyginięcie, zasiedlający głównie Japonię. Jak rozpoznać ślepowrona zwyczajnego? Ślepowron zwyczajny wyróżnia się czarną głową i grzbietem, które kontrastują z jasnopopielatą szyją oraz spodem ciała. Jego skrzydła i ogon są szare. Charakterystyczną cechą są długie, białe pióra zwisające z tyłu głowy – tzw. „wąsy”, które mogą osiągać nawet ponad 20 cm długości. Tęczówka oka jest intensywnie czerwona, dziób czarny, a nogi płowożółte. Gatunek ten nie wykazuje dymorfizmu płciowego – samce i samice wyglądają tak samo. U młodocianych osobników występuje znaczna różnica w wyglądzie: mają wierzch ciała ciemnobrązowy z białymi plamkami oraz spód kremowożółty z ciemnym nakrapianiem. Dopiero po ok. dwóch latach młode ptaki przybierają typowe, kontrastowe ubarwienie dorosłych ślepowronów zwyczajnych. Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Ślepowron zwyczajny gnieździ się w koloniach – jedno- lub wielogatunkowych. Na jednym drzewie może znajdować się ok. 20–30 par, choć niektóre kolonie mogą liczyć nawet kilka tysięcy par. Gatunek ten wybiera tereny z dostępem do wody i gęstej roślinności, w tym bambusów lub drzew (np. sosen, dębów czy namorzynów), które wykorzystuje do odpoczynku i budowy gniazda. W Polsce ślepowron jest nielicznym gatunkiem wędrownym (w 2025 r. liczebność krajowej populacji szacowano na 1276 par), przebywającym u nas od marca do października. Lęgi zakłada zaledwie w kilku miejscach, głównie w południowej części kraju. Według danych Monitoringu Ptaków Polski (MPP), większość stanowisk lęgowych zlokalizowana jest w Dolinie Górnej Wisły. Jest to regularny i wieloletni rejon gniazdowania tego gatunku, a sam ślepowron stał się tam nawet żywym symbolem Ziemi Oświęcimskiej. Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z gałęzi i roślinności. Ptaki umieszczają je na wysokości od 2 do nawet 50 m – najczęściej na drzewach i krzewach, ale także w trzcinowiskach, na półkach skalnych lub bezpośrednio na ziemi w osłoniętych miejscach. Od zalotów do wspólnego gniazda Przyjmuje się, że ślepowron zwyczajny jest gatunkiem monogamicznym, choć pary tworzy zazwyczaj tylko na jeden sezon lęgowy. Wybór partnerki poprzedzają charakterystyczne zachowania godowe samców. Początkowo samiec zachowuje się agresywnie: pilnuje swojego terenu, chodzi przygarbiony z opuszczoną głową, kłapie dziobem lub chwyta w niego gałązki. Gdy jednak chce przyciągnąć samicę, zaczyna swój taniec godowy. Wyciąga wtedy wysoko szyję, a następnie rytmicznie pochyla się aż do samych stóp, wydając przy tym dźwięk – syczące kłapnięcie. Pomiędzy tymi „pokazami” może potrząsać gałązkami i czyścić pióra. Uważa się, że takie zachowania pobudzają także inne osobniki w kolonii do aktywności godowej, co u gatunków kolonijnych może mieć kluczowe znaczenie dla powodzenia lęgów. Samice zbliżające się do samca są początkowo odpędzane, lecz ostatecznie jedna z nich zostaje zaakceptowana. W tym krótkim okresie godów nogi obu płci przybierają intensywne, różowe zabarwienie, a do kopulacji dochodzi zazwyczaj na gnieździe lub w jego pobliżu, już w pierwszym lub drugim dniu po dobraniu się w parę. Zaraz po utworzeniu pary samiec zaczyna znosić patyki, które uroczyście przekazuje samicy, a ta wplata je w konstrukcję gniazda. Opieka nad młodymi Ślepowrony zwyczajne w sezonie lęgowym wyprowadzają zazwyczaj tylko jeden lęg. Para wspólnie buduje nowe gniazdo lub odnawia stare. Niekiedy zdarza się im zajmować także gniazda innych gatunków czapli. Samica składa od 3 do 5 jaj w odstępach dwudniowych. Tuż po złożeniu jaja mają intensywny, szmaragdowy kolor, który z czasem blednie. Wysiadywanie trwa ok. 24–26 dni i odbywa się naprzemiennie przez oboje rodziców. W upalne dni dorosłe ptaki potrafią moczyć pióra w wodzie, aby schłodzić jaja. Po wykluciu rodzice wspólnie opiekują się pisklętami i karmią je zwracanym pokarmem (tzw. regurgiracja). Już po dwóch tygodniach młode opuszczają gniazdo, wciąż przebywając w jego pobliżu. W trzecim tygodniu życia, w razie zagrożenia, potrafią samodzielnie wspinać się na wierzchołki drzew i tworzyć tam skupiska. W pełni lotne i samodzielne stają się jednak dopiero między 6. a 7. tygodniem życia. W sytuacji zagrożenia pisklęta bronią się w charakterystyczny sposób – zwracają treść pokarmową w kierunku intruza. Co ciekawe, dorosłe ślepowrony często nie rozpoznają własnego potomstwa, akceptując oraz ogrzewając także młode pochodzące z innych gniazd. Co zjada ślepowron zwyczajny? Ślepowron zwyczajny jest drapieżnikiem oportunistycznym, co oznacza, że zjada to, co jest w danym momencie dostępne. Choć jego dieta opiera się głównie na rybach oraz organizmach słodkowodnych i morskich, jest niezwykle urozmaicona. Obejmuje owady wodne, dżdżownice, raki, małże, a nawet kałamarnice. Ptak nie gardzi też płazami, gadami, jajami oraz pisklętami innych gatunków ptaków. Uzupełnieniem jadłospisu bywają małe ssaki, padlina i materiał roślinny, a blisko siedzib ludzkich – nawet odpady na wysypiskach śmieci. Ślepowron zwyczajny zwykle żeruje samotnie i aktywnie broni swojego terytorium żerowiskowego. Preferuje płytkie wody, w których chwyta zdobycz dziobem, zamiast ją przebijać. Stosuje także technikę zwaną „wibrowaniem dziobem” – polegającą na szybkim otwieraniu i zamykaniu dzioba w wodzie, co powoduje zaburzenie powierzchni i może zwabić ofiarę. Najczęściej żeruje od wieczora do wczesnego rana. Jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania na pokarm, np. podczas sezonu lęgowego, może żerować także w ciągu dnia. Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny jest często wykorzystywany jako bioindykator środowiska, ponieważ zajmuje wysokie poziomy troficzne (znajduje się na szczycie łańcucha pokarmowego). Ponadto jego rybożerność, elastyczność w wyborze miejsc lęgowych oraz zdolność do przyzwyczajania się do miejskich zakłóceń (np. ruchu drogowego) czynią go idealnym gatunkiem do monitorowania skażenia środowiska zurbanizowanego. W literaturze naukowej na całym świecie liczne są odniesienia do wykorzystania ślepowrona jako wskaźnika szerokiego spektrum zanieczyszczeń. Jeszcze w latach 60. XX w. ślepowron był szczególnie narażony na DDT i inne pestycydy, które powodowały niepowodzenia reprodukcyjne i mogły przyczynić się do lokalnych spadków liczebności. Odnotowano również przypadki uszkodzeń genetycznych u piskląt w wyniku skażenia ropą naftową. Ponadto gatunek ten wykazuje dużą podatność na ptasią grypę oraz chorobę Newcastle, co może stanowić poważne zagrożenie w przypadku przyszłych epidemii. Największym wyzwaniem pozostaje jednak melioracja i niszczenie terenów podmokłych oraz susze w rejonach zimowisk. Przykładowo, osobniki z Europy migrujące do Afryki Subsaharyjskiej mogą napotykać na swojej trasie zniszczone siedliska. Badania wykazały, że ptaki te lecą wyłącznie nocą, a za dnia odpoczywają. Oznacza to, że np. każde osuszone mokradło na ich trasie może zmniejszyć szanse na regenerację sił i bezpieczne dotarcie do celu. Choć w Polsce ślepowrony są pod ścisłą ochroną, w niektórych regionach świata (np. na Madagaskarze czy w Nigerii) nadal padają ofiarą polowań dla mięsa lub celów medycyny tradycyjnej. Źródła: datazone.birdlife.org, birdsoftheworld.org, animaldiversity.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Szokujące okrucieństwo w Senegalu: ptaki otruto i pozbawiono głów. To tylko mała część „sępiego kryzysu” w Afryce
W Senegalu doszło do niepotykanego okrucieństwa wobec ptaków, a jego źródłem prawdopodobnie są przesądy. 24 sępy zostały zwabione do zatrutej padliny, a potem pozbawione głów.
Niestety, w skali kontynentu nie był to jednostkowy przypadek. W różnych krajach Afryki od lat dochodzi do tego typu aktów okrucieństwa. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”, a los wielu gatunków tych majestatycznych ptaków jest coraz bardziej zagrożony. Makabra w senegalskiej wiosce O okrutnym incydencie doniosła organizacja Vulture Conservation Foundation, zajmująca się ochroną sępów, głównie w Europie. 8 marca 2026 w wiosce Khaoul Godaguène w Senegalu zaalarmowano żandarmerię. Znaleziono martwego osła otoczonego martwymi sępami. Według wstępnego dochodzenia, osioł należał do lokalnego rolnika i wykazywał oznaki choroby na kilka dni przed makabrycznym odkryciem. Rolnik oświadczył, że gdy został zaalarmowany o śmierci swojego zwierzęcia, padlina zdążyła już przyciągnąć liczne sępy. Te same sępy lokalna policja znalazła martwe i pozbawione głów kilka dni później. Jeden z osobników był zaobrączkowany. Najprawdopodobniej to przypadek rytualnego otrucia i zabicia, praktyki popularnej w niektórych obszarach Afryki. Niektórzy wierzą, że używanie głów sępów w tradycyjnych rytuałach może przynieść szczęście. Praktyki te nasilają się w różnych ważnych społecznie momentach, takich jak wybory czy mecze piłki nożnej. I napędzają nielegalny handel, przez który co roku giną setki zwierząt, w tym sępy. Afrykański „sępi kryzys” przybiera na sile Zjawisko trucia sępów i pozyskiwania ich części ciała niestety przybiera w Afryce na sile. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”. Gwałtowne załamanie populacji sępów trwa od początku XXI wieku. Jego główną przyczyną jest trucie padliny pestycydami przez kłusowników oraz nielegalny handel częściami ciała ptaków, do celów tradycyjnej medycyny i rytuałów. W Afryce Północnej kryzys doprowadził do regionalnego wyginięcia sępa kasztanowatego i uszatego, oszczędzając jedynie nieliczne populacje sępa płowego, egipskiego oraz orłosępa. Afryka Zachodnia odnotowała drastyczne spadki liczebności sięgające 97% w niektórych populacjach, zwłaszcza sępów brunatnych i plamistych. Z kolei Afryka Południowa, charakteryzująca się największą bioróżnorodnością (9 gatunków, w tym endemiczny sęp przylądkowy), boryka się z incydentami masowych otruć, w których nieraz ginie ponad 500 osobników jednocześnie. Do gatunków najbardziej dotkniętych należą krytycznie zagrożone: sęp afrykański (średni spadek o 86%), sęp plamisty (spadek o 97%), sęp brunatny (spadek o 67%) oraz sęp białogłowy (spadek o 85–93%), a także zagrożone wyginięciem sępy uszate (spadek o 88–92%) i sępy egipskie (spadek o 91% na kontynencie). Brak tych ptaków w ekosystemie niesie ze sobą poważne konsekwencje sanitarne, takie jak wzrost ryzyka rozprzestrzeniania się chorób z rozkładającej się padliny oraz skażenie źródeł wody. Źródło: Vulture Conservation Foundation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Uroczy sukces gdańskiego ZOO. Ten maluch może pomóc uratować gatunek
W ZOO w Gdańsku przyszedł na świat hipopotamek karłowaty. Te narodziny to ważne wydarzenie dla ochrony jednego z najbardziej zagrożonych ssaków Afryki. Rodzicami malucha są Sapo i Malela – para uczestnicząca w międzynarodowym programie hodowli zachowawczej.
Uroczy noworodek to samiczka. Urodziła się w ramach międzynarodowej współpracy różnych ogrodów zoologicznych, koniecznej dla zachowania tego zagrożonego gatunku. Każde narodziny hipopotamka karłowatego zwiększają szanse na utrzymanie ich populacji. Nowy mieszkaniec gdańskiego ZOO O narodzinach hipopotamka karłowatego gdańskie ZOO oraz prezydentka miasta Aleksandra Dulkiewicz poinformowali 14 marca 2026. Rodzice malucha to 15-letni Sapo oraz 9-letnia Malela. Sapo mieszka w Gdańsku od 2012 roku. Malela przyjechała z Teneryfy pod koniec 2024 roku, aby zasilić program hodowli tego gatunku w niewoli. Udało się. „Rośnie jak na drożdżach i przy odrobinie szczęścia uda się Wam ją zobaczyć. Przebywa razem ze swoją mamą w pawilonie hipopotamów i można podejrzeć ją przez małe okienka. Gdy tylko zrobi się cieplej, będzie można zobaczyć ją także na zewnętrznym wybiegu” – pisze ZOO w mediach społecznościowych. Hipopotamek karłowaty. Mały i krytycznie zagrożony Hipopotamek karłowaty (Choeropsis liberiensis) występuje tylko w lasach deszczowych zachodniej Afryki. Zadecydowana większość populacji żyje w Liberii, pozostała część w Gwinei, Sierra Leone oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jest jednym z zaledwie dwóch współcześnie żyjących gatunków w rodzinie hipopotamowatych. Tym drugim jest znacznie większy i liczniejszy, również afrykański, hipopotam nilowy. W przeciwieństwie do swojego większego kuzyna, który może ważyć nawet 1800 kilogramów, hipopotamek karłowaty osiąga „zaledwie” niecałe 300 kilogramów. Jego badanie jest trudne – nie dość, że prowadzi ziemnowodny, nocny tryb życia, żyje w gęstych lasach, to jeszcze regiony jego występowania od lat są targane wewnętrznymi konfliktami i bardzo niestabilne. Populację hipopotamka trudno oszacować. Według danych w końca XX wieku było to nie więcej niż 3000 osobników. Obecnie według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych na wolności żyje ich 2000-2500. Ogrody zoologiczne kluczem do przetrwania hipopotamka Hodowla hipopotamka karłowatego w niewoli jest więc kluczowa dla zachowania gatunku. Sukces gdańskiego ZOO dobrze wpisuje się we współczesną rolę ogrodów zoologicznych – dziś są one bardziej „arką Noego” niż rozrywką dla mieszczuchów. Ich rola jest kluczowa w utrzymaniu przy życiu wielu zagrożonych gatunków. Ważną rolę w ratowaniu hipopotamka karłowatego pełni ZOO w Bazylei w Szwajcarii. Prowadzi międzynarodową księgę rodowodową i koordynuje światową populację żyjącą w niewoli. Między 1970 a 1991 rokiem ilość hipopotamków urodzonych w niewoli wzrosła ponad dwukrotnie. Przetrwanie tego gatunku w ogrodach zoologicznych jest pewniejsze niż jego przetrwanie na wolności. Warto przypomnieć historię najsłynniejszego hipopotamka karłowatego na świecie – Moo Deng. To samiczka urodzona w lipcu 2024 roku, w ZOO Khao Kheow w Tajlandii. Jej imię, oznaczające „skaczącą wieprzowinę”, wybrali internauci. Stała się globalnym fenomenem, a jej viralowa popularność niemal przerosła możliwości ZOO. Moo Deng stała się bohaterką setek internetowych memów oraz gadżetów. Źródła: Gdański Ogród Zoologiczny, Trójmiasto.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ten brązowy ptak to najlepszy wokalista Polski. Kiedyś był cenionym przysmakiem
Dwanaście tysięcy lat temu drozd śpiewak był przysmakiem kulinarnym, później cenionym ptakiem klatkowym. Dziś, choć jest pod ochroną, wciąż mierzy się z zagrożeniami w środowisku. Oto historia jednego z najbardziej utalentowanych wokalistów świata ptaków.
Spis treści: Skąd się wziął drozd? Zasięg występowania drozda śpiewaka Wygląd i cechy rozpoznawcze W gnieździe śpiewaka Śpiewak pod ochroną Niekiedy woła „Zosia!”, innym razem „Filip!”, a jego turkusowe jaja wyglądają jak klejnoty ukryte w mchu. Drozd śpiewak to najbardziej utalentowany, a zarazem najbardziej doświadczony przez historię ptak. Gatunek ten wykazuje imponującą zdolność adaptacji, zakładając gniazda w lasach, parkach i ogrodach. Część jego populacji przemieszcza się na zimowiska w Europie Południowej i Afryce Północnej. Odkryj tajemnice życia wielkiego solisty. Skąd się wziął drozd? Drozd śpiewak, czyli łaciński Turdus philomelos, to przedstawiciel rodzaju Turdus z rodziny drozdowatych (Turdidae). Rodzina ta należy do rzędu wróblowych (Passeriformes), który jest najliczniejszą grupą ptaków na świecie, obejmującą ponad 6 tysięcy gatunków. Samo słowo drozd, jak zauważa prof. Jerzy Bralczyk w „Zwierzyńcu”, ma korzenie sięgające języka praindoeuropejskiego (rekonstruowana forma „trozdos”). Prawdopodobnie miało ono charakter dźwiękonaśladowczy, oddający specyficzne odgłosy tych ptaków. Drugi człon philomelos, określający już gatunek ptaka, wziął się prawdopodobnie z mitu o zmienionej w ptaka dziewczynie imieniem Filomela. Po grecku Philomela oznaczało „kochającą muzykę” – od słów philos (miłośnik) oraz melos (melodia, śpiew). W wolnym przekładzie nawiązuje to do wybitnych zdolności wokalnych, jakimi wyróżnia się dziś drozd śpiewak. Zasięg występowania drozda śpiewaka Na świecie występuje dziś ok. 194 gatunków drozdów i gatunków pokrewnych należących do 17 rodzajów. Gatunki te to prawdziwi obywatele świata o zasięgu kosmopolitycznym, co oznacza, że można je spotkać niemal na każdym kontynencie, z wyjątkiem Antarktydy i niektórych wysp oceanicznych. Zasięg występowania drozda śpiewaka rozciąga się od zachodu Palearktyki po jezioro Bajkał w Rosji. Jako gatunek introdukowany pod koniec XIX w. zadomowił się również w krainie australijskiej (Australia, Nowa Zelandia). Drozd śpiewak jest gatunkiem częściowo wędrownym – wiele osobników zimuje w Europie Południowej, Afryce Północnej oraz na Bliskim Wschodzie. Według BirdLife International nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym i ma status LC (gatunek najmniejszej troski). W połowie lat 90. XX w. populację europejską tego ptaka szacowano na 14–16 mln par, a dziś 24–38 mln par, co stanowi ok. 65% światowego zasięgu tego gatunku. Globalna populacja drozda śpiewaka szacowana jest na ok. 75–118 mln osobników, choć oszacowanie to wymaga dalszej weryfikacji. W Polsce krajowa populacja wynosi 1,1–1,3 mln par. Pierwotnie śpiewak zasiedlał stare lasy, zarówno liściaste, jak i iglaste, co potwierdzają m.in. badania w krajobrazach rolniczych wschodniej Wielkiej Brytanii. W południowej Polsce w XIX w. śpiewak był gatunkiem powszechnym, szczególnie w lasach iglastych, i należał do liczniejszych przedstawicieli drozdów w byłym Królestwie Polskim. Proces synantropizacji w miastach Europy Środkowej rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., a w Polsce pierwsze lęgowe populacje miejskie odnotowano w latach 30. i 40. XX w. Wygląd i cechy rozpoznawcze W Polsce gniazduje sześć gatunków drozdów z rodzaju Turdus: kos (Turdus merula), paszkot (Turdus viscivorus), kwiczoł (Turdus pilaris), droździk (Turdus iliacus), drozd obrożny (Turdus torquatus) oraz drozd śpiewak. Ten ostatni na tle kuzynów wyróżnia się brązowym upierzeniem na grzbiecie, żółto-płowym spodem ciała oraz gęsto usianymi czarnymi plamkami w kształcie grotów. Śpiewaka można pomylić z paszkotem, droździkiem, a nawet kwiczołem. Paszkot jest jednak większy i ma na policzku jasną plamę. Droździk posiada grubą białą brew nad okiem oraz rdzawoczerwone boki ciała, a kwiczoła najłatwiej rozpoznać po szarym kapturze na głowie i karku. U drozda śpiewaka obie płci wyglądają podobnie. Wiosną i latem ptaki te najczęściej można spotkać na ziemi, gdzie poszukują bezkręgowców – najchętniej dżdżownic. Jednak jednym z najlepszych dowodów jego obecności w parku czy ogrodzie są skupiska rozbitych skorup ślimaków. Takie miejsca nazywane są kuźniami – podobnie określa się stanowiska, w których dzięcioły rozbijają szyszki. Drozdy chwytają muszlę ślimaka w dziób i uderzają nią o kamień, zwany kowadłem, aby dostać się do środka. Jesienią natomiast śpiewaki spędzają większość czasu na drzewach, ponieważ odżywiają się wtedy głównie jagodami i owocami. Nieziemski wokalista Jak pisał w „Ptakach ziem polskich” Jan Sokołowski, ikona polskiej ornitologii XX w., niewiele jest ptaków, które mogłyby dorównać głosowi śpiewaka, a jego poszczególne fanfary można oddać słowami. Do najbardziej charakterystycznych należą frazy: „dawid filip trati kupi” czy „kita lis, kita lis, kurę zjadł, kurę zjadł, mam pieska burego, poszczuję go, huź go, huź go, huź go”. Śpiew drozda śpiewaka od wieków fascynuje ludzi, a jego kanonadę pełnych słodyczy pieśni słychać niekiedy już o czwartej nad ranem. Śpiew jest głośny, dźwięczny i zdecydowany. Składa się z wyraźnych, powtarzających się motywów – serii pogwizdywań, szczebiotów i kwileń, zwykle powtarzanych kilkukrotnie w tej samej sekwencji. Samce najczęściej zajmują eksponowane miejsca na wierzchołkach drzew (w Polsce głównie drzew iglastych: świerków, jodeł i sosen), skąd prezentują swój bogaty repertuar. Niekiedy ich śpiew może przypominać wyraźne nawoływanie: „Zosia, Zosia” lub „Filip, Filip, Filip”. W gnieździe śpiewaka Drozd śpiewak w żargonie naukowym określany jest jako synantrop fakultatywny. Oznacza to, że gatunek wykazuje tendencję do życia w pobliżu człowieka i korzystania z zasobów stworzonych przez ludzi, choć nie jest od nich całkowicie zależny. Dobrze przystosował się do krajobrazu rolniczego i miejskiego – lęgnie się w niewielkich gajach, parkach, sadach, żywopłotach, na porośniętych krzewami nasypach kolejowych, przydrożach, cmentarzach oraz w podmiejskich ogrodach z pojedynczymi wysokimi drzewami. Wielkość terytorium lęgowego zależy od typu siedliska. Przykładowo, w lasach Finlandii czy Francji wynosi ono ok. 1,5–6 ha, natomiast w dojrzałych ogrodach podmiejskich zwykle mieści się w granicach 0,4–0,6 ha. Sezon lęgowy w Europie rozpoczyna się w połowie marca i trwa do połowy sierpnia. W tym czasie pary zwykle wyprowadzają 2–3 lęgi. Samica buduje starannie uformowane gniazdo w kształcie czarki z traw, drobnych gałązek i mchów, którego wnętrze wyścieła i wygładza gliną. Gniazdo umieszczane jest w krzewach, zaroślach lub na drzewach, często przy pniu. W Szwajcarii na przykład typowe gniazdo znajdowało się na świerku pospolitym (Picea abies), przeciętnie na wysokości 2,9 m w drzewie mierzącym 7,4 m. W Polsce natomiast średnia wysokość 196 badanych gniazd wynosiła 2,5 m. Zniesienie liczy od 3 do 5 turkusowo nakrapianych jaj. Inkubacja trwa ok. dwóch tygodni, podobnie jak czas spędzany przez pisklęta w gnieździe (średnio 13 dni). Po wylocie z gniazda młode pozostają przy rodzicach jeszcze przez 1–3 tygodnie, w zależności od tego, czy para podejmuje kolejny lęg. Co ciekawe, w Nowej Zelandii, gdzie śpiewaków introdukowano przez anglosaskich pionierów, stwierdzono mniejszy rozmiar jaj i krótszy okres rozwoju piskląt, ale dłuższy czas inkubacji. Śpiewak pod ochroną Ptaki drozdowate były przysmakiem kulinarnym już dwanaście tysięcy lat temu. Do dziś w niektórych krajach, szczególnie w Hiszpanii, są łapane i jedzone. Ludzie często korzystają z lepów – gałązek pokrytych kleistą substancją, których używanie, choć zakazane przez Unię Europejską, jest jeszcze tolerowane w regionach Walencji. Choć metodę uzasadniano lokalną tradycją, została uznana za niezgodną z przepisami Dyrektywy Ptasiej. W 2004 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że Hiszpania naruszyła prawo, dopuszczając tę praktykę wskazując, że tradycja nie może uzasadniać odstępstw od ochrony gatunków. Jednak mimo wyroku praktyka nie została całkowicie wstrzymana. Ze względu na piękny głos drozd śpiewak jeszcze do końca XIX w. był bardzo ceniony jako ptak klatkowy. Według dawnych opisów, choć na wolności bywał nieco płochliwy, w niewoli mógł stać się bardzo oswojony, szczególnie jeśli został zabrany z gniazda jako młody, co pokazuje, jak bardzo gatunek ten był eksploatowany. W krajach śródziemnomorskich presja łowiecka utrzymuje się od dziesięcioleci, a spadki liczebności drozdów wiążą się przede wszystkim ze zmianami w praktykach rolniczych. Usuwanie żywopłotów i zadrzewień śródpolnych, zanik trwałych użytków zielonych z wypasem oraz powszechne stosowanie systemów odwadniających, powodujących szybsze przesychanie gleby i spadek liczby dżdżownic uznawane są za główne czynniki wpływające na populacje śpiewaków. Do innych potencjalnych zagrożeń należą także pestycydy i presja drapieżników. W Polsce drozd śpiewak jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Choć w skali Europy chroni go Dyrektywa Ptasia, jego przyszłość zależy od ochrony lokalnych siedlisk. Aby cieszyć się jego obecnością, musimy chronić przede wszystkim gęste zadrzewienia, w których zakłada lęgi, oraz wilgotne tereny zielone, gdzie znajduje główny pokarm. Źródła: jestemnaptak.pl, birdsoftheworld.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów
Pelikany są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata. Kryją w sobie tajemnice dawnych wierzeń, zagrożeń i niezwykłej roli w ekosystemach, które zamieszkują. Oto opowieść o największych gigantach wód – majestatycznych pelikanach.
Spis treści: Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Pelikany i ich pokrewne gatunki Przegląd gatunków pelikanów świata O zagrożeniach i ochronie pelikanów Rola pelikanów w ekosystemie Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające. We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków. Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”. Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń. Pelikany i ich pokrewne gatunki Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała. Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej. Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości. Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy. Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka. Przegląd gatunków pelikanów świata Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą: pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), pelikan chilijski (Pelecanus thagus), pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus), pelikan mały (Pelecanus rufescens), pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus), pelikan indyjski (Pelecanus philippensis), pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus). Pelikany Ameryki Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym. Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby. Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach. Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody. Pelikany Eurazji i Afryki Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami. Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym. Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa. Pelikany Azji Południowej i Australii Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii. Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu. Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki. O zagrożeniach i ochronie pelikanów Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków. Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom? Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus). Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli. Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki. Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo. Rola pelikanów w ekosystemie Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej. Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki. Pelikany jako barometr stanu środowiska Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych. Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wdzydzki Park Krajobrazowy to miejsce, gdzie błękitne jeziora przecinają zielone bory. Dzika przyroda spotyka się tam z regionalną tradycją
Wdzydzki Park Krajobrazowy, esencja panoramy Kaszub Południowych, to coś więcej niż „tylko” obszar chroniony. Ten skarb natury, będący mozaiką błękitu jezior i zieleni niekończących się borów, jest krainą gdzie krajobraz wyrzeźbiony przez ostatnie zlodowacenie spotyka się z ciągle żywą tradycją ludową.
Spis treści: Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Krajobraz wyrzeźbiony lodem Kaszubskie Morze Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Atrakcje parku Rozległe bory, wspaniałe jeziora i wznosząca się na ich tle tradycyjna zabudowa – Wdzydzki Park Krajobrazowy to idealne miejsce na ucieczkę od miejskiego zgiełku. Wśród spektakularnej przyrody, można przemieszczać się tam nie tylko pieszo, ale także rowerem lub kajakiem. Rozbudowana sieć szlaków zapewnia dostęp do najbardziej spektakularnych zakątków tego niezwykłego obszaru. Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Wdzydzki Park Krajobrazowy jest zlokalizowany w województwie pomorskim, w centralnej części Pojezierza Kaszubskiego. Obszar o powierzchni 17 832 ha w całości rozciąga się na terenie powiatu kościerskiego i obejmuje fragmenty pięciu gmin: Kościerzyna, Dziemiany, Karsin, Lipusz, Stara Kiszewa. Krajobraz wyrzeźbiony lodem Krajobraz Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest podręcznikowym przykładem rzeźby młodoglacjalnej. Ukształtował się podczas zlodowacenia północnopolskiego (w fazie pomorskiej), co oznacza, że jego formy są geologicznie świeże i wyraźne. Nadrzędnym czynnikiem sprawczym były wody roztopowe lądolodu skandynawskiego oraz sam lądolód, który wycofując się, pozostawił po sobie skomplikowany system rynien i równin. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu są sandry – rozległe, piaszczyste równiny, powstałe w wyniku akumulacji piasku i żwiru niesionego przez wody wypływające z czoła topniejącego lodowca. To właśnie na ubogich, przepuszczalnych glebach sandrowych wyrosły potężne Bory Tucholskie. W opozycji do płaskich sandrów stoją głębokie wcięcia terenu – rynny polodowcowe. Powstały one w wyniku erozyjnej działalności wód płynących pod wysokim ciśnieniem pod lądolodem lub w jego szczelinach. W przypadku Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego mamy do czynienia z unikatowym układem krzyżujących się rynien, co jest zjawiskiem rzadkim. Wypełnienie tych rynien wodą dało początek kompleksowi Jezior Wdzydzkich. Kaszubskie Morze Jeziora zajmują ponad 11% powierzchni parku. Osią hydrologiczną tego obszaru jest rzeka Wda. To właśnie woda determinuje tamtejszy mikroklimat i szatę roślinną Krzyż Jezior Wdzydzkich Centralnym punktem Parku jest zespół jezior potocznie zwany Kaszubskim Morzem. Nie jest to jeden akwen, a system pięciu połączonych jezior, które, widziane z lotu ptaka, tworzą ogromny krzyż. Łączna powierzchnia lustra wody tego kompleksu waha się – w zależności od poziomu wód i metodologii pomiaru – od 1417 do 1455,6 ha. W skład kompleksu wdzydzkiego wchodzą następujące akweny: jezioro Wdzydze – to jego południowa i centralna część. Jest to najgłębszy obszar, z licznymi półwyspami i wyspami. To tam, w rejonie głęboczka, woda jest najzimniejsza i najczystsza; Jezioro Radolne – stanowi zachodnie ramię krzyża. Jest to akwen wydłużony, typowo rynnowy; jezioro Gołuń – to wschodnie ramię krzyża. Znane z piaszczystych brzegów i bazy turystycznej w miejscowości o tej samej nazwie; Jezioro Jelenie – to północne ramię krzyża. Wąskie i głębokie, otoczone stromymi brzegami porośniętymi lasem; jezioro Słupinko – często wliczane do systemu, choć mniejsze, połączone z resztą akwenu. Archipelag wdzydzki Jeziora Wdzydzkie wyróżniają się obecnością dużych, naturalnych wysp. Ich łączna powierzchnia to 150,7 ha. Najważniejsze z nich to: Ostrów Wielki – prawdziwy gigant. Mówimy tu o jednej z największych wysp jeziornych w Polsce. Jej powierzchnia to 90,66 ha, długość wynosi 2,8 km, a szerokość dochodzi do 560 m. Najwyższy punkt wyspy wznosi się prawie 15 metrów nad poziom tafli jeziora; Ostrów Mały – druga co do wielkości (około 26 ha). Jest to rezerwat ścisły, porośnięty unikatowym w skali parku lasem łęgowym wiązowo-jesionowym i grądem gwiazdnicowym. Stanowi ostoję dla ptaków i jest odizolowanym fragmentem pierwotnej przyrody; Glonek – niewielka wyspa na południe od Ostrowa Wielkiego. Ma tam powstać rezerwat przyrody, co świadczy o jej wybitnych walorach ekologicznych; Sorka, Sidły, Ceronek – mniejsze wysepki, stanowiące miejsca lęgowe ptactwa wodnego i urozmaicające krajobraz jeziora. Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Szata roślinna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest bezpośrednim odzwierciedleniem warunków glebowych i wodnych. Dominacja gleb piaszczystych zadecydowała o przewadze lasów iglastych, jednak mozaika siedlisk wilgotnych wprowadza niezwykłe bogactwo gatunkowe. Zbiorowiska leśne Lasy zajmują większość powierzchni lądowej parku. Możemy wyróżnić kilka głównych typów siedliskowych, które tworzą charakterystyczny krajobraz WPK: bór świeży (najpowszechniejszy), bór chrobotkowy (występuje na najuboższych, suchych piaskach), bór bagienny (rośnie w bezodpływowych zagłębieniach terenu na podłożu torfowym), lasy liściaste (rzadsze grądy, olsy i łęgi). Gatunki chronione i rzadkie Flora WPK obfituje w gatunki objęte ochroną gatunkową i relikty, które przetrwały tam od czasów ustąpienia lodowca. Są to: widłaki (w tym widłak spłaszczony, torfowy, Zeillera, goździsty i jałowcowaty), rośliny torfowiskowe (w tym rosiczka okrągłolistna, wełnianka wąskolistna i przygiełka biała), relikty polodowcowe (w tym skalnica torfowiskowa i zimoziół północny). Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Świat zwierzęcy Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest równie fascynujący co jego flora. Ichtiofauna Największym skarbem wód WPK jest troć jeziorowa. Ryba ta, będąca reliktem polodowcowym, wyewoluowała w izolacji. W przeciwieństwie do troci wędrownej, nie spływa ona do morza, a cały cykl życiowy spędza w jeziorze i wpływających do niego rzekach. Awifauna Jeziora i lasy WPK są domem dla wielu gatunków ptaków, w tym rzadkich ptaków wodno-błotnych. Wśród najcharakterystyczniejszych mieszkańców parku należy wymienić gatunki takie jak: tracz długodzioby, gągoł, bielik, kania ruda, zimorodek. Ssaki Lasy WPK są ostoją dla dużej zwierzyny łownej: jeleni, saren i dzików. Coraz częściej widuje się tam łosie, które wędrują podmokłymi dolinami. Drapieżniki reprezentowane są przez lisy, jenoty, borsuki, wydry i kuny. Atrakcje parku Wdzydzki Park Krajobrazowy jest sercem regionu o niezwykle silnej tożsamości kulturowej. Co się z tym wiąże, atrakcji jest tam pod dostatkiem. Kaszubski Park Etnograficzny We Wdzydzach Kiszewskich znajduje się najstarszy skansen w Polsce – Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich. Muzeum założone w 1906 roku przez małżeństwo pasjonatów stało się kolebką odrodzenia sztuki kaszubskiej. To tam Teodora Gulgowska reaktywowała zapomniane techniki hafciarstwa kaszubskiego. Muzeum zajmuje 22 hektary i prezentuje ponad 50 obiektów architektury ludowej z terenu Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich. Wieża widokowa W tej samej miejscowości, na wschodnim krańcu, wznosi się 36-metrowa wieża widokowa. Z najwyższego tarasu rozpościera się malownicza panorama Krzyża Jezior Wdzydzkich. Kościół św. Judy Tadeusza Zlokalizowany pośrodku lasu kościół św. Judy Tadeusza w Lizakach to wspaniały przykład kaszubskiej architektury. Najcharakterystyczniejszą częścią tego obiektu są drewniane drzwi, na których wyrzeźbiono cztery symbole apostołów. Obok kościoła stoi 150-letni drewniany krzyż. Juszki To jedna z najpiękniejszych kaszubskich wsi. Osada nad Jeziorem Mielistym zachwyca drewnianymi domami z XIX i XX wieku, krytymi dachem z trzciny. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bakterie zamiast elektrowni. Czy rewolucja energetyczna drzemie w naszych toaletach?
Codziennie spłukujemy w toaletach fortunę, której kompletnie nie zauważamy. Ścieki to nie tylko uciążliwy odpad, ale gigantyczny, niewykorzystany magazyn energii i cennych minerałów. Naukowcy wskazują, że dzięki pomocy specjalnych bakterii możemy zamienić „brudny” problem w czysty zysk dla całej planety. Jak to zrobić?
Ścieki, jak nazwa wskazuje, traktowane są jako kłopotliwy i śmierdzący odpad. Każdego roku produkowana jest ich niewyobrażalna ilość: około 359 miliardów metrów sześciennych. To wystarczająco dużo, aby czterokrotnie wypełnić Jezioro Genewskie. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Uwe Schrödera z Uniwersytetu w Greifswaldzie postanowił bliżej przyjrzeć się potencjałowi drzemiącemu w ściekach. Wnioski opublikował na łamach „Frontiers in Science”. Energia w ściekach Ścieki są prawdziwą kopalnią wartościowych składników – to jeden z wniosków badaczy. Zawierają materię organiczną oraz cenne pierwiastki, takie jak fosfor i azot. Profesor Uwe Schröder wyliczył, że energia chemiczna uwięziona w globalnych ściekach to ponad 800 000 GWh. To tyle, ile rocznie produkuje 100 elektrowni jądrowych. Dodatkowo, odzyskując z nich substancje, moglibyśmy zaspokoić 11% światowego zapotrzebowania na amoniak i 7% na fosforany. Zamiast niszczyć ekosystemy, nasze odpady mogłyby zasilać rolnictwo. Ale jak to zrobić? Mikroby z elektryczną supermocą Jak wydobyć to potencjał płynący wraz z nieczystościami? Kluczem są technologie mikrobowych ogniw elektrochemicznych (MET). Wykorzystują one niezwykłe mikroorganizmy zwane bakteriami elektrogenicznymi. Podczas rozkładania nieczystości potrafią przekazywać elektrony na zewnątrz swojego ciała. Jeśli połączymy je z odpowiednimi elektrodami, stworzą przepływ prądu elektrycznego. To rozwiązanie jest znacznie sprawniejsze niż obecnie stosowane metody. Tradycyjne procesy odzyskują zaledwie 28% energii chemicznej ze ścieków. Nowoczesne systemy MET w laboratorium osiągają już wynik na poziomie 35%. Co to oznacza w praktyce? Cały sektor wodny zużywa obecnie około 4% światowej energii. Wprowadzenie „bakteryjnych elektrowni” mogłoby sprawić, że oczyszczalnie staną się samowystarczalne energetycznie. Technologia MET już działa, ale obecnie znajduje się na etapie przechodzenia z laboratoriów do testów w rzeczywistym świecie. Choć systemy te są technicznie wykonalne, ich powszechne wdrożenie napotyka na liczne bariery, w tym formalne. Od nawozów po światło w toalecie Odzyskiwanie energii ze ścieków to tylko początek korzyści. Mikroby mogą pomóc również z pozyskiwaniem z nich cennych składników nawozów. Normalnie ich produkcja jest bardzo energochłonna i szkodliwa dla klimatu. Dzięki bakteriom proces ten staje się naturalny i tani. Dodatkowo usuwanie tych związków ze ścieków chroni rzeki przed zakwitami alg, które duszą ryby. Po takim procesie woda może służyć do podlewania roślin lub chłodzenia maszyn w fabrykach. Technologia ta została już sprawdzona w ekstremalnych warunkach. Podczas słynnego festiwalu Glastonbury w Wielkiej Brytanii testowano system „Pee Power”. To toalety zasilane energią z moczu. System ten nie tylko przetwarzał ścieki, ale generował prąd do oświetlenia kabin. Podobne rozwiązania działają już w Ugandzie, Kenii i RPA. Przeszkody na drodze do rewolucji Skoro jest tak dobrze, to dlaczego bakteryjne ogniwa nie są jeszcze w każdym domu? Naukowcy wskazują na dwa główne hamulce: prawo i inżynierię. Obecne przepisy często blokują gospodarkę obiegu zamkniętego. – Obecnie jesteśmy na etapie, w którym technologie te są technicznie wykonalne. Kolejnym krokiem jest zapewnienie ich konkurencyjności ekonomicznej w stosunku do tradycyjnych metod oczyszczania – powiedział dr Deepak Pant z Flamandzkiego Instytutu Badań Technologicznych (VITO) w Belgii. Przykładowo, w wielu krajach prawo zabrania używania nawozów pochodzących z ludzkiego moczu do uprawy roślin jadalnych. Drugim wyzwaniem jest trwałość materiałów. Bakterie muszą pracować stabilnie przez lata, a urządzenia muszą być tanie w budowie. Mimo to badacze są optymistami. Twierdzą, że jesteśmy już na etapie budowania odpowiednich systemów. Źródło: Frontiers in Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Anglia chce strzelać do jeleni. Rząd szykuje radykalne zmiany w przepisach
Rząd Anglii chce zmian w kontroli populacji jeleniowatych. Planuje znaczące ułatwienie ich odstrzału. Celem nowego prawa, zapowiedzianego przez sekretarz d.s. środowiska Emmę Reynolds, jest ochrona lasów, upraw oraz mienia przed rosnącymi szkodami wyrządzanymi przez jelenie.
Głównym problemem ekologicznym Anglii jest brak naturalnych mechanizmów kontroli populacji. W tym kraju nie ma już drapieżników szczytowych, takich jak wilki, niedźwiedzie czy rysie. Jelenie rozmnażają się więc bez ograniczeń. Sytuację pogarsza też kryzys klimatyczny – łagodniejsze zimy pozwalają zwierzętom przetrwać dobrej kondycji, co jeszcze bardziej napędza wzrost liczebności. W Anglii występują tylko dwa rodzime gatunki jeleniowatych: jeleń szlachetny i sarna. Więcej jest, niestety, gatunków introdukowanych przez człowieka, bo aż cztery. Są to: mundżak, jelonek czubaty, daniel i sika (jeleń wschodni). Doskonale zaadaptowały się do lokalnych warunków. Jeleniowate niszczą lasy Zbyt duża ilość jeleniowatych ma katastrofalny wpływ na stan angielskich lasów, których także pozostało niewiele. Zwierzęta zjadają liście, pąki i pędy młodych drzew, a ze starszych drzew obdzierają korę. Niektóre gatunki (głównie sika) zawzięcie wycierają poroże o drzewa, co powoduje kolejne uszkodzenia. Dane rządowe wskazują, że aż 33% angielskich lasów jest w złym stanie z powodu aktywności jeleni. Co się zmieni w przepisach? Rząd odchodzi od dotychczasowej polityki opartej głównie na grodzeniu upraw i stosowaniu osłon na drzewa. Nowe prawo przyzna właścicielom i dzierżawcom ziemi uprawnienia do odstrzału w celu ochrony upraw. W ciągu 10 lat wszystkie grunty należące do skarbu państwa lub przez państwo zarządzane zostaną objęte planami kontroli populacji jeleni. W regionach o największym zagęszczeniu zwierząt prowadzone będą odstrzały. Nowy mechanizm finansowy pozwoli płacić właścicielom ziemskim za odstrzał jeleni również wtedy, gdy zwierzęta przebywają poza lasami. Ma to umożliwić szybszą interwencję tam, gdzie szkody są największe. Walka z gatunkami inwazyjnymi i korzyści gospodarcze Szczególny nacisk zostanie położony na redukcję populacji mundżaka, który jest już uznany za gatunek inwazyjny. DEFRA (Departament Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich) analizuje obecnie możliwość dopisania do tej listy jeleni sika oraz jelonków czubatych. Parlamentarzystka Mary Creagh podkreśla, że działania te nie tylko przywrócą równowagę przyrodniczą, ale także wesprą krajowy przemysł drzewny. Rząd planuje też wsparcie dla przemysłu mięsnego: obrót dziczyzną pochodzącą z odstrzelonych zwierząt ma pomóc obniżyć koszty i wzbogacić rynek. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najpotężniejszy ptak szponiasty USA. Jeszcze niedawno stał na skraju wyginięcia
Bielik amerykański to symbol siły i niezależności Stanów Zjednoczonych. Niegdyś znajdował się na krawędzi wyginięcia, dziś dzięki ochronie zdołał powrócić do natury. Oto niesamowity łowca, który odzyskał swoje miejsce w dzikim krajobrazie Ameryki.
Spis treści: Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Nie wszystko bielik, co ma białą głowę Siedliska bielika amerykańskiego Gniazdowanie i wychów piskląt Pod skrzydłami giganta – co gości na stole bielika? Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Zagrożenia i ochrona gatunku Bielik amerykański przez wieki towarzyszył rdzennym mieszkańcom Ameryki Północnej, by później trafić na herby, monety i sztandary młodego państwa. Choć jeszcze niedawno jego los wisiał na włosku, dziś znów unosi się nad rzekami i wybrzeżami kontynentu. Historia bielika to opowieść o upadku, odrodzeniu i kruchych relacjach człowieka z dziką przyrodą. Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Bielik amerykański od dawna zajmuje ważne miejsce w kulturach rdzennych ludów Ameryki Północnej, o czym świadczy obecność jego piór i części ciała na licznych stanowiskach archeologicznych. Mimo krytycznej opinii Benjamina Franklina, jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, w 1782 roku Kongres USA ustanowił bielika amerykańskiego godłem narodowym. Od tego czasu gatunek ten stał się symbolem wolności i demokracji, a w ostatnich dekadach również emblematem dzikiej przyrody i etyki ochrony środowiska. Jeszcze w XX wieku gatunek ten znalazł się na granicy wyginięcia. W 1963 r. na obszarze 48 stanów kontynentalnych USA odnotowano historycznie najniższą liczebność populacji – zaledwie 417 znanych par lęgowych. Dla porównania, w momencie ustanowienia bielika symbolem narodowym w 1782 roku, na terenie kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, łącznie z Alaską, mogło gniazdować nawet ok. 100 tysięcy par lęgowych. Przez długi czas ptaki te były systematycznie tępione, ponieważ uznawano je za zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz zasobów ryb, zwłaszcza łososia. Za zabite bieliki wypłacano nawet nagrody pieniężne. Sytuację dodatkowo pogorszyło powszechne stosowanie środka owadobójczego DDT od połowy lat 40. XX w., powodującego zmniejszenie grubości skorupek jaj, co prowadziło do niepowodzeń lęgowych. Spadek liczebności skłonił Kongres USA do uchwalenia w 1940 r. ustawy o ochronie bielika amerykańskiego (Bald Eagle Protection Act), zakazującej zabijania i niepokojenia, a także posiadania ich piór, jaj i gniazd. Ostatecznie zakaz stosowania DDT w Ameryce Północnej w latach 1972–1973 umożliwił skuteczną odbudowę populacji. Dziś liczebność symbolu narodowego szacuje się na ponad 300 tysięcy osobników, a jego powrót uznawany jest za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody. Nie wszystko orzeł, co ma białą głowę Według danych BirdLife International, na świecie występuje obecnie ok. 68 gatunków ptaków zaliczanych do grupy orłów w obrębie rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Ptaki te klasyfikuje się jako orły przede wszystkim na podstawie wielkości ciała (zazwyczaj powyżej 50 cm długości) oraz zdolności do polowania, a nie tylko bliskiego pokrewieństwa. Choć występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, większość gatunków żyje w Afryce i Azji. Bielik amerykański nie jest jednak „orłem właściwym” z rodzaju Aquila, lecz należy do grupy orłanów – ptaków szponiastych ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Dla porównania, orzeł przedni (Aquila chrysaetos), zamieszkujący zarówno Amerykę Północną, jak i kontynent europejski, w tym Polskę, mimo podobnych rozmiarów, jest drapieżnikiem lądowym. W przeciwieństwie do bielika nie poluje na ryby, lecz na ssaki, a jego nogi są upierzone aż do samych palców. Nazwa angielska „bald eagle” pochodzi od średnioangielskiego słowa balde, oznaczającego „białogłowy”, a nie „łysy”. Z kolei orzeł przedni, nazywany „golden eagle”, zawdzięcza swoją nazwę złocistej barwie piór na karku i głowie. Charakterystyczną białą głowę i ogon bielik amerykański przybiera dopiero w wieku 4–5 lat, osiągając jednocześnie dojrzałość płciową. Ponieważ młode osobniki są niemal całkowicie brązowe, w pierwszych latach życia łatwo je pomylić z innymi ptakami szponiastymi. Warto zaznaczyć, że w Ameryce Północnej na stałe występują tylko dwa gatunki powszechnie określane mianem orłów: bielik amerykański (będący systematycznie orłanem) oraz orzeł przedni – jedyny tamtejszy przedstawiciel orłów właściwych. U obu gatunków nie widać różnic w kolorach, ale występuje różnica w gabarytach – samice są wyraźnie większe od samców. Warto też dodać, że w Europie żyje bliski krewny bielika amerykańskiego – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla). Podobnie jak jego kuzyn z USA, będący symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych, nasz rodzimy bielik od wieków stanowi pierwowzór Orła Białego widniejącego w polskim herbie. Siedliska bielika amerykańskiego Bielik amerykański zwykle preferuje tereny w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich jak wybrzeża morskie, estuaria, jeziora i rzeki śródlądowe. Wybór siedliska zależy głównie od dostępności pożywienia, obecności wysokich drzew oraz stopnia ingerencji człowieka w środowisko. Gatunek ten unika terenów rekreacyjnych i rezygnuje z żerowisk, jeśli jego spokój jest zakłócany. Gniazduje zwykle w koronach wysokich drzew iglastych, otoczonych mniejszymi drzewami. Jeśli ma wybór, wybiera tzw. „superkoronę” – drzewo wyższe od pozostałych, z mocnymi gałęziami i panoramicznym widokiem, położone w bliskim sąsiedztwie wody. Typowa wysokość gniazd nad ziemią wynosi 15–38 metrów. Przykładowo na obszarze Zatoki Chesapeake, w stanach Maryland i Wirginia, bieliki amerykańskie często wybierają na lęgi dęby (Quercus) i tulipanowce amerykańskie (Liriodendron tulipifera), a w południowej Florydzie – mangrowce. Na Wyspach Kanałowych (Channel Islands), gdzie duże drzewa są rzadkością, bieliki budują gniazda na klifach. Odnotowano także przypadki gniazdowania na ziemi, wieżach telefonii komórkowej, słupach energetycznych oraz sztucznych platformach lęgowych. Gniazdowanie i wychów piskląt Bieliki amerykańskie podczas wyboru terytorium lęgowego biorą pod uwagę wszystkie czynniki istotne dla sukcesu rozrodczego: dostępność pożywienia, odpowiednie drzewa do gniazdowania i przesiadywania oraz izolację od nadmiernej aktywności człowieka. Zazwyczaj obszary te znajdują się w pobliżu miejsc, w których same się wykluły jako pisklęta. Pary lęgowe często wracają na to samo lęgowisko w kolejnych latach, rozbudowując gniazdo poprzez dokładanie nowych gałęzi i wykorzystując je przez wiele lat. Majestatyczne bieliki przystępują do rozrodu w wieku ok. 5 lat. Oba ptaki wspólnie budują gniazdo, rozpoczynając jego konstrukcję 1–3 miesiące przed zniesieniem jaj. Gniazdo składa się z traw, patyków i gałęzi. Czasami partnerzy trzymają ten sam patyk jednocześnie w dziobach i przenoszą go po gnieździe – jeden może położyć patyk w jednym miejscu, a drugi przenieść go w inne. Wnętrze gniazda wyścielane jest miękkim materiałem, takim jak trawa czy mech, tworząc tzw. miseczkę, która zapewnia jajom miękką poduszkę. Terminy budowy gniazd i składania jaj różnią się regionalnie: na Florydzie prace rozpoczynają się we wrześniu, w Ohio w lutym, a na Alasce w styczniu. Para bielików zwykle przystępuje do jednego lęgu w roku, w którym samica składa od 1 do 3 jaj. Jeśli jednak jaja lub pisklęta zostaną stracone na wczesnym etapie, ptaki mogą podjąć drugą próbę, przystępując do lęgu powtórzonego (składając tzw. jaja zastępcze). Badania wykazują, że bieliki amerykańskie charakteryzują się stosunkowo niską płodnością. Na przykład w Kalifornii szacuje się, że para w ciągu całego swojego życia jest w stanie wychować maksymalnie ok. 36 piskląt. Co ciekawe, proces inkubacji jaj u tych ptaków jest niezmienny i trwa zazwyczaj 35 dni, niezależnie od szerokości geograficznej. Orłany białogłowe są największymi gniazdownikami niewłaściwymi (ptakami półaltricialnymi) w Ameryce Północnej. Oznacza to, że ich pisklęta wykluwają się z otwartymi oczami i puszystym upierzeniem, jednak pozostają całkowicie bezradne i wymagają troskliwej opieki rodziców aż do momentu uzyskania zdolności do lotu. W chwili wyklucia ważą ok. 60 g i mogą przybierać do 180 g dziennie. Młode opuszczają gniazdo w wieku 8–14 tygodni, choć pozostają zależne od rodziców do 18 tygodnia życia. Pod skrzydłami giganta – co je bielik? Bieliki amerykańskie to typowi oportuniści pokarmowi. Żywią się tym, co jest najłatwiej dostępne i wymaga najmniejszego nakładu energii. Choć podstawę ich diety (nawet w 90%) stanowią ryby, ich jadłospis jest niezwykle urozmaicony. Wśród ryb, na które polują, znajdują się m.in.: pstrągi tęczowe (Oncorhynchus mykiss), węgorze amerykańskie (Anguilla rostrata), alozy (Alosa alosa), nerki (Oncorhynchus nerka), dorsze pacyficzne (Gadus macrocephalus) i basy wielkogębowe (Micropterus salmoides). Gdy nadarzy się okazja, potężne orłany polują również na ssaki, np. świstaki, oraz liczne ptaki wodne: nurzyki (Uria lomvia), czaple modre (Ardea herodias), śnieżyce (Anser caerulescens), łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus), fulmary (Fulmarus glacialis), łyski (Fulica americana) oraz nury (Gavia immer). Bieliki są również znanymi „piratami” – regularnie kradną zdobycz innym ptakom szponiastym, np. rybołowom (Pandion haliaetus). Co ciekawe, młodsze osobniki (które w pierwszym roku życia często żywią się padliną) zazwyczaj wolą polować samodzielnie, unikając ryzykownej walki z silniejszymi dorosłymi. Sukces łowiecki bielika zależy od cierpliwości i warunków – ptak obserwuje okolicę z czatowni, po czym gwałtownie obniża lot i porywa ofiarę szponami. Co ważne, bieliki nie nurkują w całości pod wodę, zamiast tego podejmują ryby znajdujące się tuż pod jej powierzchnią. Zimą ich dieta przesuwa się w stronę padliny dużych ssaków (łosie, jelenie, a nawet wilki) do polowań na małe gryzonie czy młode wydry morskie. Bieliki często podążają też za migracją kaczek, wybierając osobniki zranione przez myśliwych. Zaobserwowano nawet populacje bytujące w pobliżu wysypisk śmieci. Niezależnie od metody, bieliki żerują znacznie rzadziej, gdy są niepokojone przez ludzi – ich aktywność przy żerowiskach może spaść wtedy nawet o ponad jedną trzecią. Na szczęście ptaki te potrafią przetrwać bez jedzenia kilka dni. Kiedy jednak pożywienie jest dostępne, jedzą łapczywie i na zapas, magazynując pokarm w wolu – specjalnym worku u podstawy szyi. Dzięki temu jeden obfity posiłek może być trawiony powoli, zapewniając im energię na długi czas, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie. Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Bielik amerykański to prawdziwy dalekodystansowiec. Odnotowano go w Belize, na Bermudach i Portoryko, a nawet w tak odległych miejscach jak Irlandia, Szwecja czy Syberia. Na wolności bielik dożywa zazwyczaj 20–30 lat, choć rekordowy osobnik w niewoli osiągnął wiek aż 47 lat. Potężny ptak szponiasty z natury jest samotnikiem, natomiast w miejscach obfitujących w pokarm przedstawiciele tego gatunku potrafią zgromadzić się w imponujące stada, liczące nawet do 400 osobników. Największe gniazdo bielików znaleziono na Florydzie – było używane przez 30 lat i ważyło około 2 ton. Rekordowy okaz miał także aż 6,7 metra (22 stopy) głębokości. W 2016 roku w Ameryce Północnej udokumentowano przypadek, w którym pisklę potrzebowało aż 40 godzin, by przebić się przez skorupkę. Wykorzystuje ono do tego specjalny „ząb jajowy”, a co najbardziej fascynujące, zaczyna komunikować się z rodzicami cichym popiskiwaniem jeszcze z wnętrza jaja. Wzrok bielika jest cztery razy ostrzejszy niż wzrok człowieka, pozwalając dostrzec poruszającego się królika z odległości niemal 2 km. Kiedy młode bieliki opuszczają gniazdo (podloty), są często większe od swoich rodziców. Głos bielika to kilka charakterystycznych dźwięków, w tym „wołanie piskliwe”, wysokie, przeciągłe okrzyki przypominające mewę, „terkotanie”, składające się z 3–4 dźwięków wstępnych przedzielonych krótką ciszą oraz niskie odgłosy w stylu „kuk-kuk-kuk”. Bieliki potrafią szczepić się szponami z innymi osobnikami i koziołkować w locie w dół. Zachowanie to jest formą zabawy, nauki lub zacieśniania więzi w parze, a czasem nawet walki. Ten majestatyczny drapieżnik potrafi unieść ciężar o wadze od 4 do 6 kg, a rekordziści z Alaski porywali zdobycz ważącą nawet ponad 7 kg. Jeśli ptak upoluje zbyt ciężkiego łososia, potrafi „płynąć” z nim do brzegu, wiosłując rozłożonymi skrzydłami po tafli wody, byle tylko nie wypuścić cennej zdobyczy. Zagrożenia i ochrona bielika amerykańskiego Bielik amerykański jest jednym z najbardziej znanych przykładów spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Choć niegdyś był pospolity w Ameryce Północnej, w pierwszej połowie XX w. jego populacja drastycznie zmalała na skutek polowań, niszczenia siedlisk oraz powszechnego stosowania insektycydów, zwłaszcza DDT. W 1978 roku gatunek ten został objęty ochroną na mocy amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Zgodnie z danymi North American Breeding Bird Survey populacja bielika zwiększała się średnio o niemal 4% rocznie w latach 1966–2019. W efekcie tej odbudowy w czerwcu 2007 roku bielik amerykański został usunięty z listy gatunków zagrożonych. Obecnie klasyfikowany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), co wynika z rosnącej populacji oraz rozległego zasięgu występowania. Mimo poprawy sytuacji bielik amerykański nadal narażony jest na liczne zagrożenia. Należą do nich zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji pozostającej w upolowanej zwierzynie, kolizje z pojazdami oraz infrastrukturą techniczną, a także niszczenie siedlisk lęgowych, miejsc odpoczynku i żerowania, zwłaszcza w strefach przybrzeżnych, w wyniku rozwoju zabudowy. Gatunek pozostaje również wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, czego dramatycznym przykładem była katastrofa tankowca Exxon Valdez w 1989 roku na Alasce. Szacuje się, że w wyniku skażenia ropą naftową zginęło tam ok. 247 bielików. Bielik amerykański nadal objęty jest ochroną prawną na mocy Bald and Golden Eagle Protection Act. Ustawa ta zakazuje chwytania, posiadania, sprzedaży, zakupu, transportu, eksportu lub importu jakichkolwiek osobników, zarówno żywych, jak i martwych, a także ich części, gniazd i jaj, chyba że wydano specjalne zezwolenie. Przepisy przewidują również nagrody finansowe za informacje prowadzące do ujęcia i skazania osób łamiących prawo. Źródła: eagles.org, animaldiversity.org, www.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Trzecia rzeka świata wraca do życia. Taki projekt mogły przeprowadzić tylko Chiny
W rzece Jangcy odradza się bioróżnorodność, a liczebnośc ryb gwałtownie rośnie. Po 70 latach degradacji ekosystemu rząd Chin wprowadził bezprecedensowy, 10-letni zakaz połowów. I przynosi on wymierne efekty, potwierdzone badaniami opublikowanymi w „Science”.
Dorzecze Jangcy to jeden z najważniejszych na świecie obszarów pod względem bioróżnorodności słodkich wód. W ciągu ostatnich 70 lat działalność człowieka doprowadziła jednak niemal do załamania całego ekosystemu. Aby powstrzymać tę degradację, w 2021 roku chiński rząd wprowadził bezprecedensowy zakaz połowów na 10 lat. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Science” wskazuje, że to radykalne podejście zaczyna przynosić efekty. Jangcy – życiodajna tętnica Chin Jangcy, nazywana też Rzeką Błękitną, jest najdłuższą rzeką Azji i trzecią pod względem długości na świecie. Ma długość ok. 6300 km, a jej dorzecze obejmuje około 1,8 mln km², co stanowi aż jedną piątą powierzchni Chin. Rzeka ma fundamentalne znaczenie dla Państwa Środka: w jej dorzeczu mieszka około 40% ludności kraju, a z tamtejszych pól pochodzi aż 75% ogólnokrajowych zbiorów ryżu. Jangcy jest też kluczowym szlakiem transportowym oraz gigantycznym źródłem energii dzięki licznym tamom, w tym słynnej Zaporze Trzech Przełomów, która jest jedną z największych elektrowni wodnych na świecie. Pierwsze oznaki odrodzenia Monitoring prowadzony w latach 2018–2023 wykazał, że wprowadzenie zakazu połowów skutecznie odwróciło trwający od 70 lat trend spadkowy w populacjach ryb. Analizy biomasy i bioróżnorodności pokazują znaczną poprawę kondycji fizycznej ryb, przy czym najbardziej skorzystały na tym duże gatunki. Pozytywne zmiany odnotowano również w przypadku rzadkich gatunków, takich jak krytycznie zagrożony jesiotr z Jangcy (Acipenser dabryanus) czy Myxocyprinus asiaticus. Przyszłość innego giganta – jesiotra chińskiego (Acipenser sinensis) – nadal jednak pozostaje niepewna. W sumie, według szacunków naukowców, biomasa ryb wzrosła aż o 209%, a bioróżnorodność – o 13%. Nie tylko ryby wracają Jednym z najbardziej spektakularnych sukcesów jest poprawa sytuacji morświnka chińskiego (Neophocaena asiaeorientalis asiaeorientalis), jedynego ssaka słodkowodnego w tej rzece, który nie występuje nigdzie indziej. Jego populacja wzrosła z 445 osobników w 2017 roku do 595 w 2022 roku. To wzrost aż o jedną trzecią w zaledwie pięć lat. Badania statystyczne potwierdziły, że głównym motorem tej zmiany był właśnie zakaz połowów. Na poprawę stanu ekosystemu wpłynęły też bardziej pośrednie konsekwencje zakazu, na przykład zmniejszenie ruchu statków, odrodzenie stref roślinności przybrzeżnej oraz poprawa czystości wody. Co czeka rzekę Jangcy? Ustawa o ochronie Jangcy to gigantyczne przedsięwzięcie. Z użycia wycofano 111 000 łodzi i przesiedlono 231 000 rybaków. Inwestycje w redukcję azotu i fosforu trafiających do rzeki pochłonęły około 300 miliardów dolarów w ciągu ostatnich 10 lat. Znacząco ograniczono też wydobycie jednego z kluczowych surowców: piasku. Wprowadzenie ustawy okazało się milowym krokiem w ratowaniu przyrody, ale naukowcy podkreślają, że proces odbudowy dopiero się zaczyna. Przed nami jeszcze 5 lat zakazu połowów, a potem wysiłki trzeba będzie kontynuować. Jangcy cierpi nie tylko z powodu przełowienia – jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych plastikiem rzek na świecie. Poza tym, jak każdy ekosystem, jest dotknięta zmianami klimatycznymi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Romeo nie żyje, ale nadzieja wciąż jest. Historia najbardziej samotnej żaby świata
Samiec Romeo, niegdyś uznawany za ostatniego przedstawiciela swojego gatunku, odszedł. Jednak ta opowieść nie kończy się tragicznie. Choć słynny płaz i jego partnerka Julia nigdy nie doczekali się potomstwa, nowe odkrycie daje nadzieję na przetrwanie ich gatunku.
Naukowcy przez lata wierzyli, że samiec nazwany Romeo, jest ostatnim żyjącym osobnikiem gatunku Telmatobius yuracare – endemicznej żaby z Boliwii. Kiedy w 2018 roku znaleziono kolejne osobniki, liczono, że Romeo dorobi się potomstwa z samicą, którą nazwano Julią. Niestety, ich historia miłosna dobiegła końca – Romeo zmarł bezpotomnie. Dla samego gatunku pojawiły się jednak dobre wieści: biolodzy odkryli kolejną populację. – To koniec pewnego rozdziału, ale jednocześnie otwarcie kolejnego – mówi Teresa Camacho Badani, herpetolożka z Muzeum Zoologicznego Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego Ekwadoru w Quito. Historia niespełnionej miłości żab z Boliwii Badacze schwytali Romeo w 2009 roku, na terenie Parku Narodowego Carrasco w Boliwii – obszarze dotkniętym zabójczym grzybem, który niszczy gatunki płazów na całym świecie. Zapobiegawczo przewieziono go do Muzeum Historii Naturalnej Alcide d’Orbigny w Cochabambie. – Nikt nie przypuszczał, że Romeo będzie ostatnim przedstawicielem swojego gatunku przez kolejne dziewięć lat – wspomina Camacho Badani. W 2018 roku podjęto kolejne poszukiwania żab tego gatunku. Organizacja Global Wildlife Conservation (obecnie Re:wild) nawiązała nawet współpracę z serwisem randkowym Match.com, aby nagłośnić trudną sytuację Romeo. W serwisie stworzono mu nawet profil randkowy. Choć samica Julia raczej nie korzystała z aplikacji, pojawiła się w tym samym regionie, w którym znaleziono Romeo. Teresa Camacho Badani i jej zespół odkryli pięć kolejnych osobników w innym strumieniu Parku Narodowego Carrasco. Romeo wydawał się już wtedy tracić nadzieję – przestał wydawać odgłosy godowe. Jednak gdy badacze przedstawili mu Julię, nagle odzyskał wigor i ponownie zaczął śpiewać. Podczas pierwszej randki Julia nie wykazywała zainteresowania. – Romeo był nieco zbyt intensywny, zaczął irytować Julię – mówi Camacho Badani. Samica przestała jeść i chowała się, dopóki ich nie rozdzielono. Drugie spotkanie poszło nieco lepiej i od tej pory żyli razem w zgodzie. Joel Sartore, założyciel Photo Ark National Geographic, uwiecznił nawet tę parę na portretach. Mimo że nad ich rodami nie wisiała żadna klątwa, Romeo i Julia nigdy nie doczekali się potomstwa. Romeo zmarł w styczniu 2025 roku, 16 lat po trafieniu do niewoli, z przyczyn naturalnych. Na szczęście Julia nie poszła w ślady szekspirowskiej bohaterki po stracie ukochanego i wciąż żyje w muzeum. Nowy akt dramatu, nowa nadzieja Postawa Romeo, który „nigdy nie przestał wierzyć w szczęśliwe zakończenie”, zainspirowała Camacho Badani. Jej zespół nie złożył broni i - za wskazówką botanika Saula Altamirano – podjął poszukiwania w innej części parku narodowego. I miał szczęście: odkrył małą, ale stabilną populację. Naukowcy monitorują ją teraz za pomocą podwodnych urządzeń rejestrujących, śledząc głosy żab na wolności, bez zakłócania ich spokoju. Mimo nowej nadziei, wyzwania pozostają ogromne. Gatunek jest uznawany za krytycznie zagrożony. Muzeum wciąż nie zdołało skłonić Julii ani pozostałych dziewięciu osobników, do rozmnażania. Ricardo Céspedes, dyrektor muzeum, podkreśla, że kluczowe dla ratowania gatunku są fundusze i personel. Nadzieja jednak nie umarła. Muzeum ma na koncie sukcesy w rozmnażaniu innych rzadkich żab wodnych, m.in. z gatunku Telmatobius culeus. Teraz, po odkryciu nowej dzikiej populacji, wysiłki skupiają się na ochronie siedlisk. Organizacja Re:wild pracuje nad skoordynowanym planem ochrony wszystkich 63 gatunków żab wodnych w Ekwadorze, Boliwii i Peru. Poszukiwania żab nie zawsze są jednak tak romantyczne, jak historia Romea i Julii. Camacho Badani przyznaje, że technika ich wyłapywania często polega na wkładaniu rąk „na ślepo” do mętnej wody. Czasami pod palcami czuje żabę lub kijankę, a innym razem ma mniej szczęścia i wyciąga... trzydziestocentymetrowego ślimaka. Źródło: National Geographic
Cud w cieniu klimatyzatora: gatunek, który miał nie istnieć, opanowuje Bermudy
Czy można cofnąć czas w świecie przyrody? Historia małego ślimaka z Bermudów dowodzi, że niemożliwe nie istnieje. Gatunek, który oficjalnie uznawano za wymarły, nie tylko został odnaleziony w najmniej spodziewanym miejscu. Dzięki bezprecedensowej akcji naukowców, rządu i ogrodu zoologicznego, wrócił do środowiska w liczbie ponad 100 tysięcy osobników. Takie sukcesy w ochronie przyrody zdarzają się bardzo rzadko.
Przez lata naukowcy z niepokojem obserwowali drastyczny spadek populacji bermudzkiego ślimaka Poecilozonites bermudensis. W końcu zupełnie zniknął ze swojego naturalnego środowiska i wydawało się, że jego los jest przesądzony. A jednak iskierka nadziei pojawiła się tam, gdzie nikt nie jej nie szukał: w brudnym zaułku, tuż obok…klimatyzatora. To tam odkryto ostatnie osobniki, które przetrwały tylko dzięki kroplom wody spadającym z urządzenia. A potem było jeszcze ciekawiej: rozpoczęła się jedna z najbardziej ambitnych operacji ratunkowych w historii współczesnej zoologii. Od kilku sztuk do setek tysięcy Gdy tylko odkryto ocalałą populację ślimaka, rząd Bermudów podjął błyskawiczną decyzję o współpracy z ekspertami z brytyjskiego Chester Zoo. Kilka cennych osobników wysłano do Wielkiej Brytanii, gdzie stały się zaczątkiem programu hodowlanego. Wyzwanie było ogromne – naukowcy musieli sztucznie odtworzyć idealne warunki do życia i rozrodu. Zaprojektowano specjalne pojemniki, w których monitorowano każdy parametr, od wilgotności po temperaturę. Wysiłek się opłacił: ślimaki zaczęły rozmnażać się w tempie, które przerosło najśmielsze oczekiwania. Z garstki „ocalenców z klimatyzatora” narodziła się armia ponad stu tysięcy ślimaków. Wielki powrót i inwazyjny wróg Proces reintrodukcji, czyli ponownego wprowadzania gatunku do naturalnego środowiska, był operacją zaplanowaną z chirurgiczną precyzją. Zanim ślimaki trafiły na Bermudy, każdy z nich przeszedł badania pod kątem obecności pasożytów, które mogłyby zagrozić lokalnemu ekosystemowi. Kluczowym problemem był jednak inny, inwazyjny ślimak Euglandina rosea, który wcześniej niemal doszczętnie wytępił swoich bermudzkich kuzynów. Naukowcy mozolnie szukali bezpiecznych enklaw dla „ocalonych”. Każdy wypuszczony osobnik został oznaczony. Ślimaki na bieżąco monitorowano, by upewnić się, że zaczęły samodzielnie żerować. Symbol zwycięstwa nad kryzysem bioróżnorodności W końcu świat nauki mógł oficjalni potwierdzić: ślimak bermudzki wrócił do środowiska i jest bezpieczny! Monitoring wykazał, że gatunek na stałe zadomowił się w sześciu kluczowych obszarach Bermudów. Znaczenie tego sukcesu jest ogromne. Jak podkreślają specjaliści z Chester Zoo, to rzadki dowód na to, że międzynarodowa współpraca może realnie zatrzymać, a nawet odwrócić proces wymierania. Źródło: Live Science, Chester Zoo Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Rewolucja w badaniu biosfery. Powstał pierwszy globalny atlas podziemnej grzybni
W czasopiśmie „Nature” opublikowano pierwszą w historii, tak szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował miliardy sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. To przełomowe odkrycie zmienia naszą wiedzę o biosferze i metodach ochrony klimatu.
Spis treści Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Niezwykła mapa światowej grzybni Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Naukowcy opublikowali pierwszą na świecie szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Mykoryza to symbioza między grzybami a korzeniami roślin. To zjawisko kluczowe dla życia i zdrowia wielu roślin, w tym drzew. Grzyby dostarczają roślinom wodę i składniki mineralne (np. fosfor), a w zamian otrzymują produkty fotosyntezy (cukry). Nowa mapa to krok milowy w poznaniu funkcjonowania ekosystemów na całym świecie. Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Grzyby mykoryzowe odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów: wspomagają rośliny w pobieraniu składników odżywczych, magazynują ogromne ilości węgla (ok. 13 miliardów ton CO₂ rocznie), regulują obiegi wody i składników mineralnych. Mimo to, do tej pory pozostawały niemal całkowicie pomijane w strategiach ochrony środowiska, politykach klimatycznych i działaniach na rzecz odbudowy przyrody. Te podziemne ekosystemy mają ogromny, lecz dotąd słabo poznany wpływ na funkcjonowanie całej biosfery. Wśród grzybów mykoryzowych można wyróżnić dwa główne typy ich symbiozy z roślinami. Ektomykoryza polega na tym, że strzępki grzybni nie wnikają do wnętrza komórek korzenie roślin, lecz oplatają je z zewnątrz. Grzyby ektomykoryzowe dominują w chłodniejszym klimacie. W cieplejszym (np. Azji Południowo-Wschodniej) zdecydowanie przeważa endomykoryza, czyli głębsza symbioza grzybni z korzeniem, w której strzępku grzyba wnikają do wnętrza komórek gospodarza. Niezwykła mapa światowej grzybni Badanie opublikowane w „Nature” stanowi efekt współpracy międzynarodowej sieci naukowców zrzeszonych w inicjatywie SPUN (Society for the Protection of Underground Networks), która rozpoczęła działalność w 2021 roku. Przeanalizowano w nim ponad 2,8 miliarda sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. Dzięki temu udało się stworzyć mapę mikoryzy na całym świecie, z rozdzielczością 1 km². Nowa, przełomowa mapa pokazuje, że ponad 90% najbardziej zróżnicowanych ekosystemów grzybów mikoryzowych leży poza obszarami chronionymi. To odkrycie budzi poważne obawy o zdrowie ekosystemów, głównie lasów. Dzięki „podziemnemu atlasowi” będzie można wyznaczać nowe obszary ochrony i wspierać regenerację zdegradowanych terenów. Tylko 9,5% obszarów o największej różnorodności mikoryz znajduje się obecnie w granicach terenów chronionych (parków narodowych itp.). SPUN ostrzega, że dalsze zaniedbywanie grzybowych ekosystemów może prowadzić do pogłębienia kryzysu klimatycznego. Dr Toby Kiers ze SPUN podkreśla, że brak ochrony grzybów mikoryzowych spowalnia regenerację lasów i pogarsza stan upraw. Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Zespół badawczy składa się z ponad 400 naukowców i 96 badaczy terenowych z 79 krajów, którzy zbierali próbki z trudno dostępnych rejonów, m.in. z Mongolii, Bhutanu, Pakistanu czy Ukrainy. Do tej pory przeanalizowano dane z ponad 40 tys. próbek, obejmujących 95 tys. taksonów mikoryz. Mimo to, atlas pokrywa jedynie 0,001% powierzchni Ziemi. Dlatego SPUN apeluje o dalsze wsparcie i współpracę, by zwiększyć zakres badań i dokładność map. Eksperci, tacy jak dr Michael Van Nuland i prof. César Rodriguez-Garavito, zaznaczają, że mapa jest przełomowym narzędziem, które powinno zostać włączone do globalnej polityki klimatycznej i ochrony przyrody. Na przykład wybrzeże Ghany to jeden z globalnych „hotspotów” mikoryzowych, który jednak znika w tempie 2 metrów rocznie z powodu erozji, co pokazuje pilną potrzebę ochrony. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Szansa jedna na sto. Niezwykłe narodziny wśród krytycznie zagrożonych goryli górskich
Bliźnięta goryli górskich przyszły na świat w Parku Narodowym Wirunga w Republice Konga. Urodziła je Mafuko – samica, której matkę zabili kłusownicy. Więcej niż jedno młode to u goryli zjawisko niewiarygodnie rzadkie.
Spis treści: Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Goryle wciąż walczą o przetrwanie Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Niezwykle rzadkie bliźnięta goryli górskich urodziły się w Kongu. Matką jest 22-letnia samica o imieniu Mafuko. Jej własna matka zginęła z rąk uzbrojonych napastników. Ten skrajnie zagrożony gatunek liczy dziś w naturze niewiele ponad 1000 osobników. Dlatego każde narodziny wśród goryli górskich to powód do radości. Mafuko została sfotografowana, gdy trzymała na rękach parę swoich synów - bo bliźniaki okazały się samcami. – Zawsze cieszy, kiedy zagrożone gatunki mają młode – mówi Tara Stoinski, prezeska, dyrektorka generalna i główna badaczka naukowa w Dian Fossey Gorilla Fund. – A bliźnięta są szczególnie ekscytujące, bo to niezwykle rzadkie. Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Stoinski dodaje, że w sąsiedniej Rwandzie dane Dian Fossey Gorilla Fund pokazują, iż bliźnięta stanowią mniej niż 1% wszystkich porodów u goryli. Dla porównania: u ludzi bliźnięta rodzą się ponad trzy razy częściej. – Słyszałem o tym wcześniej tylko raz – mówi Brent Stirton, fotograf przyrody, autor jednych z najbardziej rozpoznawalnych zdjęć goryli górskich dla „National Geographic”. – To wręcz cud – dodaje Stirton. Postrzega to jako promyk nadziei dla populacji goryli górskich, która powoli się odradza. – Kiedy zaczynałem pracę w Virundze w 2007 roku, na świecie żyło tylko 276 goryli górskich. Goryle wciąż walczą o przetrwanie Wojna, kłusownictwo, choroby i utrata siedlisk – to największe zagrożenia dla goryli górskich, jednej z dwóch podgrup goryla wschodniego. Matka Mafuko została zabita przez „uzbrojone osoby” – wynika z oświadczenia opublikowanego na stronie Parku Narodowego Virunga. A jednak, dzięki ciężkiej pracy i osobistym poświęceniu strażników oraz organizacji zajmujących się ochroną przyrody, a także dzięki odporności samych goryli, zwierzęta nadal sobie radzą. – Te goryle się przystosowały i wciąż dobrze funkcjonują – mówi Stirton. – Wbrew całej „zdroworozsądkowej” logice. Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Aby zrozumieć, dlaczego eksperci tak się cieszą z narodzin bliźniąt, trzeba najpierw uświadomić sobie, jak rzadko rozmnażają się te zwierzęta – podkreśla Stoinski. – Samice rodzą pierwsze młode gdy mają co najmniej 10 lat – mówi. – A później rodzą co około cztery lata. Tak wolne tempo rozrodu ogranicza odbudowę populacji po zagrożeniach. Podobnie jak u ludzi, młode goryle wymagają też troskliwej opieki rodzicielskiej. – Jedną z rzeczy, które ludzie uwielbiają w gorylach, jest to, jak bardzo przypominają nas i jak łatwo dostrzec w nich odbicie nas samych – mówi Stoinski. – Samice goryli są niesamowitymi matkami, a młode są od nich całkowicie zależne. Goryle potrafią stać i chodzić na dwóch nogach, ale wolą poruszać się na czterech. Kiedy samica ma jedno młode, jedna z jej rąk jest zawsze zajęta noszeniem malucha. Przy dwójce życie robi się jeszcze trudniejsze. Samice, które rodzą bliźnięta, muszą też produkować dwa razy więcej mleka — dodaje Stoinski. To wszystko sprawia, że przeżywalność bliźniąt jest niższa. Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Stirton mówi, że młode goryle górskie ważą przy urodzeniu około 1,8 kg i są pokryte gęstą, czarną sierścią. Jego zdaniem to zdecydowanie jedne z najsłodszych zwierząt, jakie można zobaczyć. Najbardziej fascynuje go jednak relacja młodych z największymi gorylami. – Ciekawe jest to, że samce, które są delikatne wobec młodych, mają znacznie większe szanse u samic – mówi. – Samice są pod tym względem całkiem sprytne. To trochę jak: „Chwila, ten gość jest dobrym ojcem. Chcę być właśnie z nim”. A co z dużymi samcami, które są złośliwe i agresywne? – Nie mają żadnych szans – mówi Stirton. Fotograf wkrótce wraca do Wirungi na zlecenie „National Geographic”. Co stanie się z bliźniętami, trudno przewidzieć. Stoinski podaje, że około 33% młodych goryli górskich w Rwandzie umiera, zanim osiągnie dorosłość. Ogólnie jednak goryle górskie radzą sobie lepiej, niż eksperci spodziewali się jeszcze kilka lat temu. – To podgatunek, o którym Dian Fossey sądziła, że wyginie przed rokiem 2000 – mówi Stoinski. – A dziś to jedyna wielka małpa na Ziemi, poza ludźmi, której liczebność rośnie. – Życzę Mafuko mnóstwa szczęścia w opiece nad tymi bliźniętami – dodaje Stoinski. – Wszyscy będziemy jej kibicować. Źródło: National Geographic