W Polsce żyje 10 gatunków dzięciołów. Czy potrafisz je rozpoznać?
Dzięcioły to jedni z najważniejszych mieszkańców naszych lasów, parków i ogrodów. Jako architekci leśnego ekosystemu wykuwają dziuple, które dają schronienie nie tylko im samym, lecz także dziesiątkom innym gatunkom zwierząt. Poznaj historię, różnorodność oraz sekrety wszystkich dzięciołów występujących w Polsce.
Spis treści: 60 milionów lat historii dzięciołów Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły nieliczne i średnio liczne Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Najliczniejszy dzięcioł Polski Przegląd polskich dzięciołów wyraźnie pokazuje, że kluczem do ich przetrwania są stare, obumierające i martwe drzewa. Usuwanie takich drzew pozbawia te ptaki miejsc do gniazdowania oraz naturalnej spiżarni pełnej owadów. Dziuple wykute przez dzięcioły stają się schronieniem dla wielu innych gatunków zwierząt. Korzystają z nich m.in. szpaki, gągoły, sowy, kowaliki i sikory, a także nietoperze i gryzonie. Ochrona dzięciołów w Polsce nie wymaga skomplikowanych zabiegów – sprowadza się przede wszystkim do zostawiania sędziwych, martwych i zamierających drzew w naszym krajobrazie. Od gatunków związanych ze starymi lasami po dzięcioły świetnie przystosowane do życia w pobliżu człowieka – poznaj wszystkie gatunki występujące w Polsce. 60 milionów lat historii dzięciołów Na początku XXI wieku w Jaskini Komarowej koło Częstochowy w Polsce w pracach wykopaliskowych odkryto szczątki dzięcioła dużego. Pochodziły z okresu sprzed około 100–120 tys. lat, z przełomu interglacjału eemskiego i początku ostatniego zlodowacenia. Jak podkreślają badacze, w tej okolicy występowały siedliska leśne z dojrzałymi drzewami liściastymi, w których te ptaki wykuwały dziuple lęgowe. Z kolei w badaniach opublikowanych na łamach „Biological Conservation” z 2026 r. Szymon Czyżewski wraz z zespołem dokumentuje występowanie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w wyższym glacjale zlodowacenia Wisły (59–17 tys. lat temu). Także w jego najzimniejszej fazie – podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (ok. 27,5–19 tys. lat temu). Historia dzięciołów sięga ok. 60 milionów lat, kiedy ich przodkowie pojawili się we wczesnym paleogenie (erze kenozoicznej). Szacuje się, że ok. 50 mln lat temu wyodrębnili się jako odrębna linia ewolucyjna spośród pozostałych gatunków ptaków. Obecnie dzięcioły zamieszkują niemal wszystkie zalesione obszary świata. Wyjątek stanowią jedynie Madagaskar i Australazja (Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), gdzie naturalnie nie występują. Na świecie cała rodzina dzięciołowatych (Picidae) obejmuje 236 poszczególnych gatunków, które zostały pogrupowane i sklasyfikowane w 36 rodzajach. W Europie występuje tylko 11 z nich, z czego 10 w Polsce. Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły występują na terenie całego naszego kraju, zamieszkując zarówno rozległe kompleksy leśne (np. puszcze), jak i niewielkie, izolowane obszary z martwymi lub zamierającymi drzewami. Ptaki te zasiedlają również wiejskie sady oraz miejskie parki. Jednak ich populacja jest mocno zróżnicowana pod względem liczebności i rozmieszczenia. Do najrzadszych krajowych gatunków dzięciołów należą: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) oraz dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos). Dzięcioł trójpalczasty i dzięcioł białogrzbiety to specjaliści wymagający starych, naturalnych lasów z dużą liczbą martwych i zamierających drzew. Natomiast dzięcioł białoszyi jest silnie związany z zielenią wiejską (starymi sadami owocowymi) i miejską (zadrzewienia parków, cmentarze i aleje). Najliczniejsza populacja dzięcioła trójpalczastego występuje w Karpatach (550–890 par) oraz w Puszczy Białowieskiej (310–328 par). Jego całkowitą populację w Polsce szacuje się na zaledwie 1–1,4 tys. par. Dzięcioł białogrzbiety to największy przedstawiciel dzięciołów „pstrych” w naszym kraju, ale jest też jednym z najrzadszych krajowych i europejskich dzięciołów – obok trójpalczastego. Najliczniej gnieździ się w Karpatach i na Podlasiu, a jego krajowa populacja wynosi około 1,5–2 tys. par. Dzięcioł białoszyi (nazywany także dzięciołem syryjskim) wyróżnia się na ich tle – to jedyny w Europie synantropijny gatunek dzięcioła, który nauczył się żyć w bliskim sąsiedztwie człowieka. Ptak ten przywędrował do nas z Bliskiego Wschodu w drugiej połowie XX w. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go w 1978 r. pod Rzeszowem, a pierwszy udokumentowany lęg odnotowano w 1980 r. w Przemyślu. Pod względem biologii lęgowej dzięcioł białoszyi nie różni się zbytnio od dzięcioła dużego – co ciekawe, oba te gatunki potrafią się ze sobą krzyżować (hybrydyzować). Dzięcioł ten jest silnie związany z krajobrazem przekształconym przez człowieka: starymi sadami owocowymi, parkami miejskimi, cmentarzami oraz alejami drzew. Krajową populację tego gatunku ocenia się obecnie na około 1–2 tys. par. Nieliczne i średnio liczne dzięcioły w Polsce Nielicznym gatunkiem z rodziny dzięciołowatych jest dzięcioł zielonosiwy (Picus canus), którego populację w naszym kraju oceniano na 3–5 tys. par lęgowych. Zasiedla on lasy łęgowe nad rzekami i jeziorami, obfitujące w próchniejące drzewa liściaste. Wyglądem przypomina dzięcioła zielonego – wyróżnia się jednak szarą głową oraz charakterystycznym głosem w postaci stopniowo opadających gwizdów. Według autorów książki „Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły”, pierwotnie gatunek ten był związany z bukiem, a jego oliwkowozielone ubarwienie pomaga mu maskować się na pniach tych drzew. Do średnio licznych dzięciołów w naszym kraju zaliczają się: krętogłów (Jynx torquilla), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), dzięciołek (Dryobates minor), dzięcioł zielony (Picus viridis) oraz dzięcioł średni (Dendrocoptes medius). Krętogłów Krętogłów to jedyny dzięcioł w Polsce, który nie kuje własnych dziupli i jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje do Afryki. Badania pokazują, że populacje zachodnioeuropejskie migrują na okres pozalęgowy na południe od Sahary. Jest tzw. dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że gniazduje w dziuplach wykutych przez inne dzięcioły lub w budkach lęgowych. Doskonałe, maskujące upierzenie pozwala mu niemal całkowicie zniknąć na tle kory drzew. Stan jego krajowej populacji szacuje się na 38–64 tys. par. Dzięcioł czarny Dzięcioł czarny to największy przedstawiciel dzięciołów w Polsce – długością ciała dorównuje gawronowi (Corvus frugilegus) lub wronie siwej (Corvus cornix), choć jest od nich zauważalnie smuklejszy. Jego upierzenie jest całkowicie czarne, a płeć można łatwo rozpoznać po czerwonym akcencie na głowie: u samca czerwień pokrywa całą czapeczkę, natomiast u samicy ogranicza się do niewielkiej plamki na potylicy. Dzięcioł czarny występuje we wszystkich typach lasów, preferując jednak drzewa sędziwe (powyżej 100 lat). Dziuple wykuwa najchętniej w sośnie i buku. Jako „architektoniczny inżynier lasu” stwarza miejsca lęgowe dla wielu innych gatunków, takich jak gołąb siniak (Columba oenas), gągoł (Bucephala clangula) czy włochatka (Aegolius funereus). Krajową populację lęgową szacuje się na 31–42 tys. par. Dzięcioł zielony Dzięcioł zielony zamieszkuje lasy liściaste i mieszane, ale pojawia się też w starych zadrzewieniach wiejskich, parkach i ogrodach. Jego cechą charakterystyczną jest donośny głos przypominający złośliwy chichot lub szalony śmiech czarownicy z bajki. Na głowie ma czarną maskę oraz wąs, który definiuje płeć – u samicy jest całkowicie czarny, u samca czarno-czerwony. Żywi się mrówkami. Populację lęgową w Polsce ocenia się na ok. 15–26 tys. par. Dzięciołek i dzięcioł średni Dzięciołek i dzięcioł średni to mieszkańcy lasów liściastych. Dzięciołek zasiedla ponadto stare sady i nadrzeczne łęgi, natomiast dzięcioł średni preferuje stare dęby, graby i wiązy. Oba gatunki wykuwają dziuple w martwych lub zamierających drzewach liściastych – dzięciołek m.in. w wierzbach i osikach, a dzięcioł średni w dębach. Ich okres lęgowy przypada na kwiecień i maj, a po ok. 2 tygodniach wysiadywaniu jaj i 3 tygodniach opieki w gnieździe młode usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Wielkość populacji dzięciołka w naszym kraju szacuje się na 18–32 tys. par, a dzięcioła średniego na 18–23 tys. par. Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Dzięciołowe (Piciformes) to specyficzny rząd ptaków, który przez miliony lat wykształcił unikatowy sposób funkcjonowania w naturalnym środowisku. Charakterystyczny styl wspinania się po pniach, wykuwanie dziupli, specyficzny sposób zdobywania pokarmu, liczne przystosowania anatomiczne oraz wydawane odgłosy wyraźnie odróżniają je od innych gatunków ptaków, zwłaszcza śpiewających. Dzięciołek (Dryobates minor) to najmniejszy przedstawiciel dzięciołów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ptak ten to prawdziwy karzełek – wielkością dorównuje wróblowi (Passer domesticus). Ma czarno-białe, prążkowane na grzbiecie upierzenie oraz pulchną sylwetkę. W przeciwieństwie do większych krewnych, dzięciołek nie posiada czerwonych akcentów na brzuchu i podbrzuszu. Dzięcioł duży (Dendrocopos major) wyróżnia się intensywnie czerwoną plamą podogonową i czystym, białym lub lekko kremowym brzuchem bez kreskowania. Jego cechą charakterystyczną jest czarna pręga na policzku, która sięga aż do karku, tworząc zamkniętą „ramkę” pod białą plamą policzkową (pokrywami usznymi). Dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) różni się od dzięcioła dużego brakiem czarnej poprzecznej pręgi dochodzącej do karku. Dzięki temu biała plama na policzku łączy się z bielą na boku szyi. Na brzegach sterówek (piórach ogona) ma znacznie mniej bieli niż dzięcioł duży, a na bokach jego ciała widoczne jest delikatne, ciemne kreskowanie (wyraźniejsze u młodych ptaków). Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) natomiast wyróżnia się dużą, białą plamą na dolnej części grzbietu oraz wyraźnym, podłużnym kreskowaniem na piersi i brzuchu. Podbrzusze ma odcień bardziej różowy niż intensywnie czerwony. Dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) wyróżnia się na tle pozostałych dzięciołów czerwoną czapeczką na głowie, występującą u obu płci (u samicy jest ona mniej kontrastowa). Jego spód ciała jest żółtawy z ciemnym kreskowaniem na bokach piersi i brzucha, a podbrzusze ma odcień różowawoczerwony. Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych jest czarny pasek na policzku (tzw. wąs), który – w przeciwieństwie do dzięcioła dużego – jest wąski i nie dochodzi do nasady dzioba. Przedstawione gatunki określa się mianem „dzięciołów pstrych”, ponieważ łączą podobne zestawienie barw: czerni, bieli i czerwieni. Wykazują one również zauważalny dymorfizm płciowy. Z wyjątkiem dzięcioła średniego, u samców innych pstrych dzięciołów czerwień pojawia się na potylicy (np. u dzięcioła dużego) lub na całej powierzchni głowy (u dzięciołka), podczas gdy głowa samic jest pozbawiona czerwonych akcentów. Gatunki te różnią się również rozmiarem ciała, tempem i rytmem werblowania oraz wydawanymi głosami. Dzięcioł duży, białoszyi oraz białogrzbiety osiągają wielkość zbliżoną do kosa (Turdus merula). Natomiast dzięcioł średni jest od nich mniejszy – wielkością odpowiada szpakowi (Sturnus vulgaris). Najliczniejszy dzięcioł Polski Spośród wszystkich dzięciołów występujących w Polsce najliczniejszy (także w skali Europy) jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), którego krajową populację ocenia się na 600–900 tys. par. Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska – od lasów mieszanych (łączących drzewa iglaste i liściaste) oraz liściastych, po podmokłe i stricte iglaste. Badania pokazują, że ponad 80% jego dziupli powstaje w pniach martwych i obumierających drzew. Jego dziuple znajdowano również w parkach, sadach czy alejach. Dzięcioł duży na swoje gniazda najczęściej wybiera dęby, brzozy, olchy i sosny. Corocznie wykuwa nową dziuplę, choć zdarza się, że w tym samym drzewie. Dziuplę lęgową wykuwa samiec, a kucie rozpoczyna zazwyczaj już w lutym lub marcu. Głębokość takiej dziupli wewnątrz drzewa może sięgać nawet pół metra. Z jego starych i porzuconych dziupli później korzystają wiele innych gatunków zwierząt – m.in. pszczoły, nietoperze, drobne ssaki czy inne gatunki ptaków, takie jak szpaki czy pleszki. Dzięcioł duży należy do typowych oportunistów pokarmowych, co oznacza, że sprawnie dostosowuje dietę do pory roku i dostępności pożywienia. Zjada zarówno pokarm zwierzęcy, jak i roślinny. Żywi się owadami i ich larwami ukrytymi pod korą drzew, a w sezonie lęgowym sięga także po jaja i pisklęta innych ptaków (np. sikor bogatek czy rudzików). Aby się do nich dostać, potrafi rozkuć ściankę budki lęgowej lub powiększyć jej otwór wlotowy. Z kolei w skład jego diety roślinnej wchodzą owoce (np. jabłka) oraz nasiona drzew iglastych (sosny i świerka). Do ich zdobywania tworzy tzw. kuźnię – wciska szyszkę w szczelinę kory, pnia drzewa lub w załom gałęzi, po czym uderzeniami dzioba rozłupuje łuski, by sprawnie wydobyć nasiona. Zimą często zagląda do przydomowych lub parkowych karmników, gdzie delektuje się wysokoenergetycznym pokarmem, takim jak łuskany słonecznik, słonina lub kule tłuszczowe. Różnorodność dzięciołów pokazuje, jak fascynujący i bogaty jest świat ptaków – wystarczy wytężyć wzrok i słuch, by odkryć go w najbliższym otoczeniu. Dbając o ich siedliska w lasach i parkach, dajemy im przestrzeń do życia, a sobie – szansę na spotkanie z jednymi z najbardziej fascynujących ptaków naszej przyrody. Źródła: Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II; Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, 2015; Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, 2019; birdsoftheworld.org Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Jeden przypomina wróbla, drugi motyla. To najrzadsze ptaki polskich Tatr
Tatry to najcenniejsza ostoja ptaków wysokogórskich w Polsce. Występuje tu około 120 gatunków ptaków. Zróżnicowanie wysokości, surowy klimat oraz układ pięter roślinnych sprawiają, że żyją tu ptaki niewystępujące nigdzie indziej w kraju lub tworzące jedynie niewielkie, izolowane populacje. Dla ornitologów i miłośników przyrody Tatry pozostają jednym z najcenniejszych miejsc obserwacji ptaków w Polsce.
Spis treści: Płochacz halny – wróbel najwyższych szczytów Pomurnik – motyl tatrzańskich skał Inni skrzydlaci mieszkańcy Tatr Od niepamiętnych czasów człowiek zachwycał się urokiem gór – cudnymi widokami przyrody. Wysokie szczyty drażniły jego zmysły, poruszały duszę i dawały siłę, by wspinać się coraz wyżej, wypatrywać podniebnych szlaków orłów, zaglądać w przepaście i podsycać uczucia religijne. To potęga życia natury – wierchy i urwiska, blaski słońca i cienie chmur, skały i śniegi, zawołania kruków i zew wilków, szum wód i wściekłe poryki wichru. Ten surowy, a zarazem fascynujący górski klimat od zawsze tętnił życiem ptaków. Oto gatunki, które możemy spotkać podczas wędrówek po tatrzańskich szlakach. Płochacz halny – wróbel najwyższych szczytów Płochacz halny (Prunella collaris) to typowo wysykogórski gatunek ptaka, nieliczny w naszym kraju, którego występowanie ogranicza się wyłącznie do najwyższych szczytów górskich. Według „Czerwonej Listy Ptaków Polski”, ponad 95% populacji (ok. 400–1600 osobników) – gniazduje w Tatrach, powyżej górnej granicy lasu (ponad 1800 m n.p.m.). Można go także spotkać w Beskidzie Żywieckim, w Bieszczadach i w Sudetach. Jednak poza Tatrami są to szczątkowe, zagrożone populacje, obejmujące zaledwie kilkanaście par. Płochacz halny to niewielki ptak wróblowy, rozmiarami zbliżony do wróbla (Passer domesticus), choć nieco od niego większy. Z tego powodu bywa często mylony z nim przez turystów. Wyróżniają go jasnożółta plama u nasady dzioba, szara głowa, ciemnobrązowy wierzch ciała i rdzawobrązowe boki upierzenia na spodzie. Jest gatunkiem przeważająco osiadłym, który zimą nie opuszcza gór, choć poza sezonem lęgowym pojawia się na niższych wysokościach, szczególnie zimą, gdzie łatwiej znaleźć pokarm, jak np. w okolicach schronisk górskich, wyciągów narciarskich czy w pobliżu osad ludzkich w wioskach. Tam też jest często dokarmiany przez turystów lub żywi się odpadkami w śmietnikach. Co ciekawe, ptaki tego gatunku nie są płochliwe wobec człowieka, a częste ich dokarmianie sprzyja procesowi synantropizacji, czyli przystosowaniu się ptaków do życia w pobliżu ludzi i wykorzystywania dostępnych tam źródeł pokarmu. W ciągu roku płochacz halny potrafi wyprowadzić nawet 2 lęgi, a pierwszy z nich odbywa w maju. Gniazdo jest ukryte zwykle w szczelinie skalnej, zbudowane przez samicę. Ma kształt czarki wykonanej z trawy, mchu i łodyg roślin, wyścielonej sierścią oraz piórami. Samica składa w nim 3–4 jaja i wysiaduje przez ok. dwa tygodnie. Gatunek ten cechuje się poligynandrią, wyjątkowo rzadką strategią reprodukcyjną. Oznacza to, że grupa składająca się z kilku samców i kilku samic wspólnie zajmuje jedno terytorium, kopuluje ze sobą nawzajem i razem wychowuje pisklęta. Płochacz halny żywi się głównie owadami, a także pająkami, małymi ślimakami, dżdżownicami i pokarmem roślinnym. Na terenie polskich Tatr można go zazwyczaj spotkać na otwartych obszarach piętra halnego – od górnej granicy kosodrzewiny aż po piętro turniowe. W skali Europy gatunek ten ma ograniczony zasięg występowania, a najliczniejsza populacja znajduje się w Alpach. W Polsce niska liczebność płochacza halnego kwalifikuje go jako gatunek narażony na wyginięcie (VU). Jednak z powodu stabilnych populacji w krajach ościennych, w szczególności czeskiej i słowackiej, prognoza zasilania krajowej populacji w przyszłości jest dobra. Dlatego obniżono status o jeden stopień – do kategorii bliski zagrożenia (NT). W ostatnich latach płochacz halny pozostaje regularnie obserwowany w polskich górach, przede wszystkim na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Dane zebrane od 2017 roku pokazują, że odnotowano ponad tysiąc obserwacji tego gatunku w różnych częściach Polski, z czego zdecydowana większość pochodzi właśnie z Tatr. Ostatnie odnotowane spotkanie z tym wysokogórskim ptakiem pochodzi z 10 lipca 2026 roku z Kasprowego Wierchu. Pomurnik – motyl tatrzańskich skał Pomurnik (Tichodroma muraria), dawniej nazywany dzięciołem murowym lub „mentlem”, co w gwarze góralskiej oznacza motyla. Ptak ten to prawdziwy „polski taternik”, którego nader wszystko bardzo trudno spotkać w naszym kraju. Obecnie zasiedla wyłącznie Tatry, obejmując zaledwie kilka lokalizacji terenów skalistych – od regla górnego po piętro alpejskie (1200–2000 m n.p.m.). Jeszcze do niedawna odnotowywano jego lęgi w Pieninach do 2001 r. Na świecie jego zasięg występowania rozciąga się od północnej Hiszpanii po Chiny. Jest jednym z najbardziej oszałamiających wizualnie i poszukiwanych ptaków w Eurazji. Pomurnik to nieduży ptak górski, wielkości zbliżonej do wróbla. Jego cechami rozpoznawczymi są krwista czerwień na skrzydłach oraz szaro-czarne upierzenie ciała. Można go rozpoznać także po charakterystycznemu zachowaniu – po stromych skałach porusza się dość charakterystycznie, czepiając się ostrymi pazurkami, wspomaga się ruchem skrzydeł, których machanie przypomina lecącego motyla. W okresie godowym dymorfizm płciowy jest dobrze zaznaczony – samiec różni się od samicy czarnym gardłem i piersią, podczas gdy u samicy te części ciała są białawe. Pomurnik jest silnie przywiązany do miejsc gniazdowania – ptaki wyprowadzają lęgi w tych samych rewirach nieraz przez kilka kolejnych sezonów. W Europie ich sezon lęgowy trwa od kwietnia i maja do lipca i sierpnia i liczy jeden lęg w roku. Gniazdo umiejscowione jest w niedostępnych miejscach, najczęściej w szczelinie skalnej, pomiędzy lub za skałami i głazami, rzadko nawet na budynku lub w jego wnętrzu. Składa się z mchu, włókien roślinnych, korzonków i trawy, z gęsto splecioną sierścią, wełną oraz piórami. Samica składa od 3 do 5 białych jaj. Pomurnik żywi się głównie owadami – w tym osobnikami dorosłymi, larwami i jajami, a także pająkami, które wydobywa długim dziobem ze szczelin skalnych. Historycznie pomurniki są obserwowane w polskich Tatrach od połowy XIX w. Na Słowacji znane były jeszcze wcześniej – pierwsze stwierdzenie odnotowano na Skalnych Wrotach w Tatrach Bielskich w 1835 r. W ostatnich latach krajową liczebność populacji pomurnika oszacowano na 3–5 par lęgowych, choć jeszcze w latach 90. XX w. szacowano na 16–20 par. Według badań najbliższe stanowiska pomurnika w sąsiedztwie polskich Tatr znajdują się na Słowacji, co może oznaczać, że tworzą jedną wspólną „populację tatrzańską”. Przypuszcza się również, że dochodzi do wymiany osobników między tymi częściami Tatr, lecz brak jakichkolwiek danych na ten temat. W Europie populację lęgową szacuje się na 29–69 tys. par, co stanowi ok. 10% globalnego zasięgu występowania. Natomiast wstępne szacunki globalnej liczebności populacji wynoszą ok. 570 tys. – 1,4 mln ptaków, choć szacunki te wymagają dalszej weryfikacji. Pomurnik pozostaje jednym z najrzadszych ptaków lęgowych w Polsce. Ostatnie doniesienia o spotkaniach z tym gatunkiem pochodzą z wiosny i lata tego roku – trzy z terenu Tatr oraz jedno z Pienin. Natomiast w ciągu ostatniej dekady ptaka tego widziano 248 razy, niemal wyłącznie na obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego. Inni skrzydlaci mieszkańcy Tatr Awifauna polskich Tatr jest niezwykle bogata i ściśle związana z układem pięter roślinnych. Obok pospolitych gatunków, takich jak zięba (Fringilla coelebs), kopciuszek (Phoenicurus ochruros) czy rudzik (Erithacus rubecula), w tatrzańskim krajobrazie żyją rzadkie i reliktowe gatunki w skali kraju. Należą do nich przede wszystkim: siwerniak (Anthus spinoletta), orzeł przedni (Aquila chrysaetos), dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), cietrzew (Lyrurus tetrix), głuszec (Tetrao urogallus), bocian czarny (Ciconia nigra), drozd obrożny (Turdus torquatus) czy kilka gatunków sów, takich jak puchacz (Bubo bubo) czy włochatka (Aegolius funereus). Choć Tatry to najwyższe pasmo w Karpatach Zachodnich, w granicach Polski leży zaledwie skrawek tego królestwa – ok. 175 z blisko 785 kilometrów kwadratowych. Bogactwo krajobrazów, zróżnicowanie siedlisk i niezwykła różnorodność gatunków pokazują, jak niezwykły jest ten obszar, tętniący życiem nie tylko turystów, lecz także niezliczonych gatunków zwierząt. Ich głosy od niepamiętnych czasów współtworzą magię tatrzańskich szlaków. Pytanie tylko, czy wędrując nimi, potrafimy się na chwilę zatrzymać, wsłuchać w ten świat i dostrzec jego prawdziwych gospodarzy. Źródła: tatry-przewodnik.com.pl, www.researchgate.net, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dlaczego ptaki milkną i nagle znikają z naszych krajobrazów? Oto ich sekrety
Historia odkrywania tajemnic ptasich migracji przypomina pasjonujący kryminał naukowy. Przez stulecia ludzkość tworzyła najbardziej niedorzeczne teorie, by wyjaśnić nagłe znikanie ptaków jesienią. Dopiero niezwykłe dowody rzeczowe oraz nowoczesna technologia pozwoliły nam poznać prawdę.
Spis treści: Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Dlaczego ptaki śpiewają? Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Ptaki znikały z naszego krajobrazu od zawsze, gdy tylko zbliżała się chłodniejsza pora roku. Co ciekawe, wcale nie uciekają przed samym zimnem – ich gęste pióra działają jak doskonała kurtka puchowa. W rzeczywistości głównym powodem odlotu jest brak pożywienia. Gdy spada temperatura, owady giną lub chowają się głęboko pod ziemię i korę drzew. Dla jaskółek czy jerzyków oznacza to koniec dostępu do jedzenia. Ptaki stają przed trudnym wyborem: zaryzykować niebezpieczną podróż na południe albo zostać i umrzeć z głodu. Dokąd właściwie znikają na całe miesiące? Czas odkryć tę tajemnicę. Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Już w IV wieku przed naszą erą, jeden z najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji, Arystoteles, w swoim dziele „Historia Animalium” formułował przypuszczenia, że jaskółki zapadają w sen zimowy w szczelinach skalnych. Olaus Magnus z kolei, szwedzki duchowny i kartograf, inspirowany Arystotelesem, w XVI w. stwierdził, że jaskółki hibernują w błocie na dnie jezior. Ten mit dotrwa aż do XIX w. Pod koniec XVII w. Charles Morton, brytyjski duchowny sugerował, że ptaki odlatują na zimę na Księżyc. Choć teoria ta brzmi dla nas dziś absurdalnie, pedagog ten słusznie zakładał, że czynnikiem motywującym do migracji są pogarszające się warunki atmosferyczne oraz deficyt pokarmu. Dostrzegł również kluczową rolę tkanki tłuszczowej, która umożliwia przetrwanie ptakom w trakcie wędrówki. W 1822 r. mieszkańcy niemieckiej wsi upolowali bociana białego (Ciconia ciconia), w którego ciele tkwiła włócznia z afrykańskiego drewna. Ptak ten, zyskując przydomek „pfeilstorch” („bocian ze strzałą”), stał się jednym z pierwszych niepodważalnych dowodów na to, że ptaki przemieszczają się między kontynentami. U schyłku XIX w. Hans Christian Cornelius Mortensen, duński ornitolog, wpada na pomysł, by założyć metalowe obrączki na nogi szpaków (Sturnus vulgaris) w Danii i śledzić trasy ich przelotów. Działanie to daje początek nowoczesnej metodzie obrączkowania ptaków do celów naukowych i badania ich migracji. Ostatnie stulecie badań ostatecznie przekreśliło dawne przypuszczenia. Dziś wiemy już na pewno, że ptaki nie chowają się na dnie jezior, ani nie lecą na Księżyc – lecz odbywają dalekie, zdumiewające wędrówki. Dlaczego ptaki śpiewają? Wiosną wokół nas pojawia się coraz więcej gatunków ptaków. Nie pojawiły się znikąd – powróciły ze swoich zimowisk położonych w cieplejszych rejonach świata. Niemal każdy samiec stara się jak najszybciej zająć odpowiednie terytorium lęgowe. Jakość i zasobność terytorium często decydują o wyborze partnerki oraz późniejszym sukcesie lęgowym. Gdy znajdzie takie miejsce, samiec zaczyna wówczas śpiewać, próbując przyciągnąć samicę i jednocześnie dać jasny sygnał innym samcom swojego gatunku: „ten teren jest już zajęty!”. Jeśli odniesie sukces, para ptaków ma szansę wspólnie zbudować gniazdo i wychować potomstwo. Czasami jednak jego rola ogranicza się do przekazania genów, tak jest na przykład u batalionów (Philomachus pugnax) czy głuszców (Tetrao urogallus), gdzie po spektakularnych tokach cała opieka nad pisklętami spada na samicę. Śpiew samców zmienia się wraz z przebiegiem sezonu lęgowego. U wielu gatunków ptaków największa aktywność wokalna przypada na świt i okolice zachodu słońca. Wyjątkowym przykładem jest słowik rdzawy (Luscinia megarhynchos), którego niesparowane samce intensywnie śpiewają również w ciągu nocy. Badania wykazały, że po znalezieniu partnerki i utworzeniu pary samce zwykle przestają śpiewać nocą, a ich dzienna aktywność wokalna spada po okresie składania jaj przez samicę. Samce wznawiają jednak nocne koncertowanie, gdy partnerka je opuści. Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny W innych badaniach wykazano, że pora śpiewu ptaków zależy również od warunków panujących w danym środowisku. Prof. Michał Budka z Wydziału Biologii UAM w Poznaniu w projekcie „Konkurencja międzygatunkowa o przestrzeń akustyczną u ptaków” zbadał, jak ptaki funkcjonują w odmiennych środowiskach akustycznych, kształtowanych m.in. przez różną bioróżnorodność i liczebność zwierząt. Zagadki sezonów lęgowych Na miejsca eksperymentów wybrał Szwecję, Polskę i Ugandę – kraje położone na różnych szerokościach geograficznych, różniące się nie tylko klimatem, ale też długością dnia oraz bogactwem dźwiękowym wydawanych w naturze. Prof. Budka wyjaśnia, że w Szwecji, gdzie okres lęgowy trwa zaledwie kilka tygodni, a noce wtedy niemal nie występują, ptaki potrafią śpiewać przez większą część doby. W Polsce z kolei sezon lęgowy rozciąga się na kilka miesięcy, podczas którego śpiewają wszystkie gatunki lęgowe. Jak wyjaśnia naukowiec, w tym czasie długość dnia i nocy się zmienia. W tropikach natomiast długość dnia i nocy pozostaje niezmienna, a sezon lęgowy ptaków trwa przez cały rok. Jeśli lęg zostanie utracony na etapie wysiadywania jaj lub karmienia piskląt, niektóre gatunki mogą przystąpić do kolejnej próby lęgowej. Znacznie trudniej mają ptaki wyprowadzające tylko jeden lęg w roku – w ich przypadku niepowodzenie często oznacza utratę całego sezonu rozrodczego. Do takich gatunków należy choćby łozówka (Acrocephalus palustris), szarobrązowy ptaszek nieco mniejszy od wróbla (Passer domesticus). W Polsce gniazduje w zaroślach i szuwarach, najczęściej w pobliżu zbiorników wodnych. Łozówka jest gatunkiem wędrownym zimującym w Afryce. Zwykle wyprowadza tylko jeden lęg – samica składa od 4 do 5 jaj, dlatego jego utrata najczęściej oznacza rezygnację z kolejnej próby. Ptaki szykują się do odlotu Już w lipcu gatunek ten zaczyna przygotowania do jesiennej wędrówki. Skąd ptaki wiedzą, że już czas do odlotu? W ich organizmach stopniowo pojawia się tzw. niepokój migracyjny – stan pobudzenia poprzedzający rozpoczęcie wędrówki. Jest on związany z działaniem wewnętrznego zegara biologicznego, który synchronizuje funkcjonowanie organizmu ze zmieniającą się długością dnia. Wraz ze skracaniem się dnia zachodzą zmiany hormonalne przygotowujące ptaki do migracji. W procesie tym uczestniczy m.in. szyszynka, gruczoł reagujący na zmiany ilości światła docierającego do organizmu. Po zakończeniu wędrówki niepokój migracyjny stopniowo ustępuje. Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Nie wszystkie gatunki ptaków wędrownych zdążyły jednak zakończyć tegoroczny sezon lęgowy. 22 lipca 2026 r. na terenie Olsztyna Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (PTOP) poinformowało w mediach o nietypowej sytuacji. Podczas kontroli budek dla jerzyków (Apus apus), połączonej z ich obrączkowaniem, ornitolodzy stwierdzili, że spośród 11 zajętych budek aż w siedmiu doszło do powtórzonych lęgów. Obok wysiadywanych jaj znaleziono martwe pisklęta. To prawdopodobnie skutek ostatnich rekordowych fal upałów, które zakłóciły przebieg sezonu lęgowego. Jerzyki należą do najbardziej niezwykłych ptaków Europy. Choć często bywają mylone z jaskółkami, do Polski przylatują dopiero na początku maja, a już w sierpniu odlatują na południe. Większą część roku spędzają w Afryce Subsaharyjskiej, a w naszym kraju pojawiają się zaledwie na kilka miesięcy, głównie po to, by wyprowadzić lęgi. Ich życie niemal w całości toczy się w powietrzu. W locie zdobywają pokarm, piją, odpoczywają, a nawet kopulują. W krajobrazie miejskim najczęściej zakładają gniazda w szczelinach i otworach budynków oraz w specjalnych budkach lęgowych. Wyścielają je materiałem schwytanym w locie – sierścią, puchem czy drobnymi fragmentami roślin. Autor książki „Zobacz ptaka” Jacek Karczewski porównuje jerzyki do powietrznych akrobatów – w locie przypominają rozpędzone bumerangi z małymi uchwytami pośrodku. Dawniej jerzyki gniazdowały głównie w dziuplach drzew i szczelinach skalnych. W Polsce naturalne miejsca lęgowe tego gatunku odnotowano m.in. w Roztoczańskim Parku Narodowym oraz Puszczy Białowieskiej. Dziś, ich występowanie w dużej mierze zależy od dostępności odpowiednich miejsc lęgowych w budynkach. Przez ekstremalne upały jerzyki nie miały w tym roku łatwego sezonu. Czy zdążą wychować powtórzony lęg, zanim nadejdzie czas odlotu do Afryki? Czas pokaże. Źródła: www.audubon.org, jestemnaptak.pl, scienceinpoland.pl, wwf.pl, PTOP Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Gigantyczny żółw ozdobny odłowiony w Poznaniu. Skąd się wziął na wolności?
Milion złotych kary – tyle może zapłacić osoba, która wypuściła rekordowego żółwia ozdobnego na poznańskich Naramowicach. Samica, zidentyfikowana przez naukowców, spędzi resztę życia w azylu. Naukowcy apelują o pomoc w monitorowaniu tych groźnych dla ekosystemu przybyszów.
Problem z żółwiami ozdobnymi (Trachemys scripta) zaczyna się zazwyczaj niewinnie w sklepie zoologicznym, gdzie kupowane są jako małe, urocze stworzenia. Niestety, nabywcy rzadko zdają sobie sprawę, że te gady mogą dorastać nawet do 40 cm długości i żyć przez wiele dekad. Dorosły żółw ozdobny wymaga zapewnienia odpowiednich warunków, w tym 400-litrowego akwaterrarium – jest to zbiornik wielkości sześcioosobowego stołu. Z dodatkowym wyposażeniem cały zestaw do hodowli jednego żółwia waży ponad pół tony, a to przekracza nośność przeciętnego stropu. Czas na wolność Gdy obowiązki związane z opieką nad dorosłym żółwiem zaczynają przerastać właścicieli, wielu z nich wypuszcza zwierzę „na wolność” do lokalnego zbiornika wodnego. To działanie, choć często motywowane źle pojętym dobrem zwierzęcia, jest w rzeczywistości wyrokiem zarówno dla ekosystemu i lokalnie żyjących zwierząt, jak i często dla samego żółwia, który nie jest w pełni przystosowany do polskiego klimatu, bo te żółwie pochodzą z Ameryki Północnej. Do takiego procederu doszło niedawno w Wielkopolsce. Poznańska rekordzistka pod lupą naukowców 8 lipca na terenie poznańskich Naramowic Ekopatrol Straży Miejskiej schwytał wyjątkowego osobnika. Zwierzę trafiło do identyfikacji w Pracowni Rybactwa Śródlądowego i Akwakultury Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu (UPP). Klaudia Łyczykowska z UPP potwierdziła, że to samica żółwia ozdobnego o imponujących parametrach: wadze prawie 3 kg i długości karapaksu (pancerza) wynoszącej blisko 30 cm. Jest to największy osobnik tego gatunku, jakiego kiedykolwiek odłowiono w Poznaniu. – Niestety, kupując młodego, niewielkiego żółwia w sklepie zoologicznym mało kto myśli o długiej perspektywie utrzymywania go, a odłowiona samica ma co najmniej 20 lat, może przeżyć w dobrym zdrowiu niemalże drugie tyle, przez co dojrzałe żółwie często są wypuszczane do środowiska – mówi Łyczykowska. Dlaczego żółw w stawie to problem? Obecność obcych gatunków żółwi w polskich wodach to ogromne zagrożenie dla rodzimej przyrody. Żółwie ozdobne na wolności stają się agresywnymi drapieżnikami, które dziesiątkują lokalne, często chronione gatunki, trwale zaburzając równowagę ekosystemów. Sytuacja ta jest na tyle poważna, że gatunek ten został uznany za inwazyjny. Wypuszczenie go do środowiska naturalnego jest surowo zabronione i zagrożone administracyjną karą pieniężną w wysokości nawet do 1 000 000 złotych. Co więcej, na legalne przetrzymywanie takiego żółwia w domu wymagane jest specjalne zezwolenie od Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Jak wyjaśnia dr inż. Rafał Maciaszek ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, żółw ozdobny Trachemys scripta pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie naturalnie występuje w różnorodnych zbiornikach i ciekach wodnych, w tym obszarach bagiennych. „Niestety, z uwagi na powszechne dokonywanie zakupu zwierząt ozdobnych bez przygotowania merytorycznego opiekuna oraz niezważanie na ich potrzeby, dochodzi do ich uwolnień do środowiska. Porzucenia te, usprawiedliwiane przez nieodpowiedzialnych opiekunów nazywaniem wypuszczaniem na wolność lub darowaniem drugiego życia wynikają najczęściej ze znudzenia się zwierzęciem, jego nadmiernym rozmnożeniem się, osiągnięciem dużych rozmiarów lub okaleczaniem innych zwierząt, które nigdy nie powinny być utrzymywane razem w akwarium” – pisze naukowiec na swojej stronie internetowej „Łowca obcych”. W Polsce mamy naszego rodzimego żółwia błotnego, który jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Monitoring i nauka obywatelska Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu nie poprzestaje na badaniu odłowionych okazów – prowadzi ogólnopolski monitoring tych gadów. Kluczowym elementem badań jest nauka obywatelska (citizen science), w której każdy może zostać „oczami naukowców” w terenie. Badacze apelują do spacerowiczów o zgłaszanie zaobserwowanych żółwi. Aby informacja była wartościowa, należy wykonać zdjęcie (kluczowe do identyfikacji), zapisać dokładną datę oraz lokalizację (np. pinezkę Google Maps), a następnie przesłać te dane na adres e-mail Klaudii Łyczykowskiej (klaudia.lyczykowska@up.poznan.pl). Bezpieczna przystań zamiast dzikiej wody Szczęśliwie, historia rekordzistki z Naramowic kończy się bezpiecznie. Po wykonaniu pomiarów i identyfikacji, samica została przekazana do legalnie działającego azylu dla zwierząt. Spędzi tam resztę swoich dni w warunkach odpowiadających jej potrzebom, nie stanowiąc już zagrożenia dla polskiej fauny. Źródła: UPP, Łowca Obcych Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Nawłoć kanadyjska – piękna bylina czy groźny gatunek inwazyjny?
Nawłoć kanadyjska jest dla wielu osób symbolem późnego lata. Rozległe żółte łany przyciągają uwagę podczas podróży przez wiejskie krajobrazy. Z perspektywy ekologii obraz ten wygląda jednak inaczej. To gatunek inwazyjny, który silnie zmienia charakter otwartych siedlisk w Polsce. Jej sukces wynika z połączenia szybkiego wzrostu, skutecznego rozmnażania oraz zdolności do tworzenia niemal jednogatunkowych zbiorowisk. Nawłoć kanadyjska pokazuje, że nawet pozornie niewinna roślina ozdobna może w ciągu kilkuset lat stać się poważnym wyzwaniem dla ochrony rodzimej przyrody.
Spis treści: Jak wygląda nawłoć kanadyjska? Nawłoć kanadyjska a pospolita – jak odróżnić te gatunki? Właściwości nawłoci kanadyjskiej Czy nawłoć kanadyjska jest ekspansywna? Czy nawłoć kanadyjska jest zakazana w Polsce? Nawłoć kanadyjska (Solidago canadensis) pochodzi z Ameryki Północnej. Do Europy trafiła już w XVII wieku jako roślina dekoracyjna i szybko zyskała popularność w ogrodach oraz parkach. W kolejnych stuleciach zaczęła wymykać się spod kontroli. W XIX wieku była już obecna w większości krajów Europy Zachodniej. Do Polski dotarła prawdopodobnie wraz z importowanymi materiałami rolnymi. Pierwsze stanowiska poza uprawą odnotowano w 1872 roku w okolicach Krakowa i Lublina. Obecnie gatunek występuje niemal w całym kraju. Należy do najpowszechniejszych roślin obcego pochodzenia spotykanych na terenach otwartych. Jak wygląda nawłoć kanadyjska? Nawłoć kanadyjska jest wieloletnią byliną osiągającą zwykle od 60 do nawet 150 cm wysokości. Tworzy sztywne, pionowe łodygi zakończone dużymi, piramidalnymi kwiatostanami złożonymi z wielu drobnych żółtych koszyczków. Charakterystyczne cechy gatunku to: lancetowate, ostro ząbkowane liście ułożone skrętolegle, owłosienie występujące zwłaszcza w górnej części łodygi, gęste wiechowate kwiatostany długości nawet 30 cm, lekkie nasiona wyposażone w puch umożliwiający rozsiewanie przez wiatr. Roślina kwitnie od lipca do października, przy czym szczyt kwitnienia przypada zwykle między połową sierpnia a końcem września. Nawłoć kanadyjska a pospolita – jak odróżnić te gatunki? Gatunkiem rodzimym dla polskiej flory jest nawłoć pospolita (nazywana potocznie polską mimozą), która zwykle osiąga mniejsze rozmiary niż nawłoć kanadyjska. Polska mimoza występuje pojedynczo lub w niewielkich skupieniach i nie tworzy rozległych jednogatunkowych łanów. Jej kwiatostany są mniej rozbudowane, a liczba koszyczków wyraźnie mniejsza. Nawłoć kanadyjska natomiast wyróżnia się silnym wzrostem, znacznie większą liczbą pędów oraz zdolnością do szybkiego zajmowania dużych powierzchni. To właśnie ta cecha sprawia, że jest uznawana za problem ekologiczny. Dodatkowym zagrożeniem jest możliwość krzyżowania się gatunków. W naturze spotykane są mieszańce nawłoci kanadyjskiej i nawłoci pospolitej, co może utrudniać zachowanie czystości genetycznej rodzimego gatunku. Właściwości nawłoci kanadyjskiej Gatunek ten przez stulecia był ceniony za walory dekoracyjne. Jego wysokie pędy i złociste kwiatostany dobrze prezentują się w ogrodach oraz parkach. Warto wspomnieć także o jej znaczeniu dla owadów. Kwitnie późno, kiedy część roślin zakończyło już sezon. Dzięki temu dostarcza nektaru i pyłku licznym gatunkom owadów. Bywa również wykorzystywana kulinarnie. Z kwiatów przygotowuje się napary, syropy czy dodatki do potraw. Nie zmienia to jednak faktu, że z punktu widzenia ochrony przyrody jej rozprzestrzenianie jest niepożądane. Czy nawłoć kanadyjska jest ekspansywna? Właśnie wyjątkowa zdolność do rozprzestrzeniania sprawiła, że nawłoć kanadyjska stała się przedmiotem zainteresowania przyrodników w całej Europie. Sukces tej rośliny wynika z kilku cech działających jednocześnie. Po pierwsze, produkuje ogromne ilości lekkich nasion, które mogą być przenoszone przez wiatr. Po drugie, rozmnaża się również za pomocą podziemnych kłączy, dzięki którym szybko zajmuje kolejne fragmenty terenu. Znaczenie ma również jej biologia. Nawłoć kanadyjska rośnie bardzo szybko, skutecznie wykorzystuje dostępne zasoby i jest gatunkiem synantropijnym, związanym z siedliskami przekształconymi przez człowieka. Szczególnie chętnie porasta: przydroża, nasypy kolejowe, nieużytki, opuszczone pola, obrzeża lasów, brzegi rzek. W takich miejscach tworzy zwarte płaty składające się niemal wyłącznie z własnych pędów. Żółte morze kwiatów i ekologiczny problem Nie każdy gatunek obcy staje się gatunkiem inwazyjnym. W przypadku nawłoci kanadyjskiej problem polega na tym, że jej obecność prowadzi do zmian w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Roślina skutecznie konkuruje z gatunkami rodzimymi o światło, wodę oraz składniki pokarmowe. Gdy raz opanuje teren, ogranicza możliwość kiełkowania innych roślin. Dodatkowo wydziela związki chemiczne mogące hamować wzrost konkurentów. Zjawisko to określane jest jako allelopatia. Efektem jest więc stopniowe zubożenie lokalnej flory. Szczególnie narażone są cenne nieużytki, gdzie wiele rzadkich gatunków roślin wymaga otwartej przestrzeni i braku silnej konkurencji. Badania wskazują również, że obecność rozległych łanów nawłoci może wpływać na zachowania owadów zapylających. Kiedy roślina masowo kwitnie, przyciąga znaczną część zapylaczy, przez co rodzime gatunki mogą być odwiedzane rzadziej. Jak zwalczyć nawłoć kanadyjską? Eliminacja dużych stanowisk nawłoci jest trudna i wymaga cierpliwości. Pojedyncze zabiegi zwykle nie przynoszą trwałych efektów, ponieważ roślina szybko odrasta z kłączy. Najskuteczniejsze rezultaty daje regularne koszenie prowadzone przez kilka kolejnych lat. Szczególnie ważne jest niedopuszczenie do wytworzenia nasion. W wielu krajach Europy zaleca się koszenie dwa razy w sezonie, najczęściej późną wiosną i pod koniec lata. W początkowej fazie inwazji skuteczne mogą być również: ręczne wyrywanie młodych roślin, wykopywanie kłączy, przywracanie użytkowania rolniczego porzuconych gruntów, odtwarzanie rodzimych zbiorowisk roślinnych. W miejscach, gdzie nie ma potrzeby zachowania otwartych siedlisk, korzystne może być również wspieranie sukcesji drzew i krzewów. Zacienienie ogranicza wzrost nawłoci i utrudnia jej dalsze rozprzestrzenianie. Czy nawłoć kanadyjska jest zakazana w Polsce? To zagadnienie często budzi wątpliwości. Nawłoć kanadyjska należy do obcych gatunków wykazujących cechy ekspansywne. Jednocześnie nie znajduje się obecnie na liście gatunków objętych ogólnokrajowymi zakazami wynikającymi z rozporządzenia dotyczącego inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski lub Unii Europejskiej. Eksperci podkreślają jednak, że dalsze sadzenie i celowe rozpowszechnianie rośliny nie jest wskazane. W środowisku ogrodniczym od lat rekomenduje się zastępowanie jej gatunkami rodzimymi lub nieinwazyjnymi odpowiednikami. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Skryty drapieżnik Ameryki, który przetrwał tylko dzięki człowiekowi
Wilk rudy należy do najbardziej intrygujących drapieżników Ameryki Północnej. Jego historia łączy w sobie wątki biologii, ochrony przyrody i sporów naukowych, które do dziś nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte. To gatunek, który niemal zniknął z powierzchni Ziemi, a jego przetrwanie zależy w dużej mierze od działań człowieka. Jednocześnie stanowi przykład tego, jak skomplikowane mogą być relacje między naturą a cywilizacją.
Spis treści: Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Styl życia i pożywienie Zachowanie i struktura społeczna Czy wilk rudy wyginął? Wilk rudy (Canis rufus), znany także jako wilk czerwony, to gatunek, który występował wyłącznie na terenie południowo-wschodnich Stanów Zjednoczonych. Jego historyczny zasięg obejmował rozległe obszary – od Teksasu i Missouri aż po Pensylwanię, wybrzeże Atlantyku i Zatokę Meksykańską. Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Pod względem budowy ciała wilk czerwony zajmuje pozycję pośrednią między kojotem a wilkiem szarym. Dorosłe osobniki osiągają zwykle 20–39 kg masy ciała i mierzą od około 1,3 do około 1,6 metra długości. Charakterystyczne są długie kończyny, smukła sylwetka oraz stosunkowo duże uszy. Ubarwienie, od którego pochodzi nazwa gatunku, nie jest jednolicie czerwone – to raczej mieszanka odcieni rudobrązowych, szarości i czerni, często z wyraźnymi rudawymi akcentami na uszach i kończynach. Co istotne, wilk rudy od dawna stanowi przedmiot sporów naukowych. Część badaczy uznaje go za odrębny gatunek, który wyewoluował w Ameryce Północnej niezależnie od wilka szarego. Inni wskazują na jego złożone pochodzenie i udział genów kojota. Współczesne analizy genetyczne sugerują, że mamy do czynienia z dawną linią ewolucyjną, która jest blisko spokrewniona z kojotami. Styl życia i pożywienie Wilk rudy wyróżnia się dużą elastycznością ekologiczną. W przeszłości funkcjonował w bardzo różnych środowiskach, a współcześnie potrafi przystosować się także do krajobrazów silnie przekształconych przez działalność człowieka. Nie oznacza to jednak, że obecność ludzi jest dla niego obojętna – raczej świadczy o jego zdolności do przetrwania w trudnych warunkach. Jego dieta jest zróżnicowana i zależy od dostępności pokarmu w danym środowisku. Ważną rolę odgrywają średniej wielkości ssaki, takie jak jelenie wirginijskie, ale także drobniejsze zwierzęta, w tym gryzonie czy króliki, a nawet padlina. W rejonach podmokłych znaczenie mają również gatunki związane z wodą. Ta różnorodność pokarmowa sprawia, że rudy wilk potrafi funkcjonować w zmiennych warunkach i dostosowywać strategię łowiecką do sytuacji. W przeciwieństwie do wilków szarych, które często tworzą większe watahy, wilki rude działają zazwyczaj w mniejszych grupach. Najczęściej jest to para rodzicielska wraz z młodymi. Polowanie bywa prowadzone wspólnie, ale zdarza się również, że zwierzęta zdobywają pokarm indywidualnie. Istotną cechą jest także duża mobilność – osobniki mogą przemieszczać się na znaczne odległości, co zwiększa ich szanse na znalezienie pożywienia. Zachowanie i struktura społeczna Struktura społeczna wilków rudych jest stosunkowo prosta, ale dobrze dopasowana do ich trybu życia. Podstawową jednostką jest para rozrodcza, która wspólnie wychowuje potomstwo. Takie rozwiązanie sprzyja stabilności grupy i zwiększa szanse młodych na przetrwanie. Komunikacja między osobnikami opiera się na kilku uzupełniających się kanałach. Istotną rolę odgrywają dźwięki, zwłaszcza charakterystyczne wycie, ale równie ważne są sygnały zapachowe oraz mowa ciała. Dzięki nim możliwe jest zarówno utrzymywanie więzi w grupie, jak i wyznaczanie terytorium. Czy wilk rudy wyginął? Pytanie o to, czy wilk rudy wyginął, pojawia się bardzo często – i nie bez powodu. W 1980 roku gatunek został uznany za wymarły na wolności. Był to rezultat wieloletniej presji ze strony człowieka, obejmującej zarówno intensywne tępienie drapieżników, jak i systematyczne niszczenie ich siedlisk. Dodatkowym problemem okazało się krzyżowanie z kojotami, do którego dochodziło, gdy wilki rude nie mogły znaleźć partnera ze swojego gatunku. W efekcie pierwotna populacja uległa niemal całkowitemu rozproszeniu. Przełomowym momentem okazała się decyzja o odłowieniu ostatnich dzikich osobników i rozpoczęciu programu hodowli zachowawczej. Dzięki temu wilk czerwony nie zniknął całkowicie. W kolejnych latach podejmowano próby jego ponownego wprowadzenia do środowiska naturalnego, jednak ich efekty okazały się niestabilne. Początkowy wzrost liczebności został zahamowany, a populacja ponownie zaczęła się kurczyć. Aktualny status gatunku Obecnie wilk rudy znajduje się w grupie gatunków krytycznie zagrożonych. Jego obecność w naturze ogranicza się głównie do obszaru w północno-wschodniej Karolinie Północnej, gdzie żyje zaledwie kilkanaście lub kilkadziesiąt osobników. Równolegle funkcjonuje populacja hodowlana, utrzymywana w specjalistycznych ośrodkach i ogrodach zoologicznych. Największym wyzwaniem pozostaje pogodzenie ochrony gatunku z interesami człowieka. Wilki, nawet jeśli rzadko powodują realne straty, bywają postrzegane jako zagrożenie dla ludzi. Do tego dochodzą problemy związane z fragmentacją siedlisk i presją infrastrukturalną. W takich warunkach nawet niewielkie straty populacyjne mają duże znaczenie. Istotnym problemem jest także utrzymanie odpowiedniej różnorodności genetycznej. Niewielka liczba osobników oznacza ryzyko chowu wsobnego, co może prowadzić do osłabienia populacji. Z tego względu programy ochrony skupiają się nie tylko na liczebności, ale również na jakości genetycznej zwierząt. Próby odtworzenia i kontrowersje wokół „de-extinction” W ostatnich latach wilk rudy pojawia się również w kontekście nowoczesnych technologii biologicznych. Niektóre inicjatywy zakładają wykorzystanie materiału genetycznego zwierząt, które zachowały fragmenty jego DNA. Choć kierunek ten wydaje się obiecujący, budzi także uzasadnione wątpliwości. Pojawia się pytanie, czy ingerencja w genom rzeczywiście pomaga w ochronie przyrody, czy raczej tworzy nowe, trudne do przewidzenia problemy. W środowisku naukowym dominuje ostrożne podejście. Podkreśla się, że kluczowe znaczenie nadal ma ochrona siedlisk i ograniczenie presji ze strony człowieka. Przyszłość wilka rudego Przyszłość wilka rudego pozostaje otwarta. Z jednej strony mamy do czynienia z gatunkiem o skrajnie niskiej liczebności, narażonym na wiele zagrożeń. Z drugiej – istnieją narzędzia i wiedza, które pozwalają realnie wspierać jego przetrwanie. Kluczową rolę odgrywają tu programy prowadzone przez amerykańskie instytucje, które obejmują m.in. hodowlę zachowawczą, zarządzanie pulą genetyczną oraz kontrolowane reintrodukcje w Karolinie Północnej. Równolegle funkcjonuje skoordynowana sieć ogrodów zoologicznych i ośrodków badawczych, które wspólnie prowadzą program ochrony ex situ, stanowiący zaplecze dla ewentualnej odbudowy dzikiej populacji. Najważniejszym czynnikiem okazuje się jednak nie technologia, lecz decyzje społeczne. To od nich zależy przetrwanie tych drapieżników. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ruszam śladem ornitologicznej wyprawy wzdłuż Doliny Środkowej Wisły. Co kryją wiślane łachy?
Dolina Środkowej Wisły należy do ostatnich w Europie Środkowej odcinków dużych rzek, które zachowały swój naturalny, nieuregulowany charakter. Piaszczyste łachy, wyspy i nadrzeczne zarośla tworzą tu wyjątkową mozaikę siedlisk dla rzadkich i barwnych gatunków ptaków. To świat, który istnieje tuż obok nas, choć często pozostaje niezauważony.
Spis treści: Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Podczas wyprawy ornitologicznej wzdłuż Doliny Środkowej Wisły przemierzam jeden z ostatnich w Europie Środkowej odcinków rzecznych o wciąż naturalnym, nieuregulowanym charakterze. W ciągu jednego dnia obserwuję, jak zmienia się krajobraz dźwięków i ruchu – od śpiewu wilg, dziwonii i trzciniaków, po spotkania z rzadkimi gatunkami, jak ostrygojad, biegus zmienny czy ohar. Każdy przystanek naszej trasy przynosi nowe, często zupełnie niespodziewane obserwacje. To właśnie ta nieprzewidywalność nadaje wyprawie wyjątkowy charakter. Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby 16 maja o godzinie 7, w ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez Horyzonty.pl, wyruszam spod Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie do Doliny Środkowej Wisły – obszaru Natura 2000 obejmującego odcinek rzeki pomiędzy Dęblinem a Płockiem. Teren ten jest objęty ochroną w celu zachowania cennych siedlisk ptaków, takich jak rybitwa białoczelna (Sternula albifrons), sieweczka obrożna (Charadrius hiaticula) czy mewa siwa (Larus canus). Na miejsce docieram autokarem wraz z dwojgiem przewodników oraz innymi uczestnikami wycieczki ornitologicznej. Jako pierwszy punkt obserwacyjny wybieramy Stare Gniewniewice – wieś położoną w województwie mazowieckim. Stamtąd udajemy się spacerem w stronę punktu widokowego nad Wisłą. Idąc wzdłuż nadrzecznego pasa zieleni, zatrzymujemy się, by spojrzeć na piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Daleko stamtąd, wśród drzew, zauważam wystający, ceglany element. To ogromny komin dawnej cegielni w Mochty-Smok, pochodzącej z XIX wieku. Sama nazwa tej miejscowości rzekomo słynie z połączenia dwóch dawnych wsi: „Mochty” i „Smok”. Wtedy jeden z przewodników zaprasza nas do rozstawionej lunety, kierując naszą uwagę na piaszczyste wybrzeże. Gołym okiem nie widać nic poza brzegiem, miejscami porośniętym trawami, natomiast w lunecie dostrzegam zupełnie inny świat. Przewodnik namierza cel. – To ostrygojad! – komunikuje głośno. Przykładam oko do okularu lunety i rzeczywiście widzę ptaka o czarno-białym upierzeniu, z niezwykle jaskrawo pomarańczowym dziobem i nogami. Po chwili dostrzegam coś jeszcze. „Ten osobnik ma na nodze pomarańczową obrączkę!” – mówię. Ze względu na dużą odległość nie udaje się jednak odczytać jej numeru. Ostrygojad (Haematopus ostralegus) w Polsce to bardzo rzadki gatunek lęgowy – w 2020 r. jego liczebność w kraju szacowano na 30–35 par. Niemal połowa z nich (14–16 par) zasiedla właśnie Dolinę Środkowej Wisły, gdzie mamy okazję obserwować jednego z przedstawicieli tego gatunku. Chwilę później natrafiamy na biegusa zmiennego (Calidris alpina) – rzadkiego ptaka wędrownego, którego widuje się u nas jedynie podczas wiosennych i jesiennych migracji. W charakterystycznej szacie godowej wyróżnia się czarną plamą na brzuchu, co umożliwia nam jego stosunkowo łatwą identyfikację. Wielkością jest o połowę mniejszy od ostrygojada. Niestety, w Polsce biegus zmienny już nie gniazduje – od 2005 r. nie obserwuje się lęgowych par. Choć jego krajowa populacja lęgowa została uznana w „Czerwonej liście ptaków Polski” za wymarłą regionalnie (RE), podczas migracji wciąż regularnie pojawia się w kraju. Nasi przewodnicy nie dają nam jednak odpocząć i szybko namierzają kolejny cel. – To krwawodziób (Tringa totanus) – wyjaśniają. Ptak nieco większy od biegusa zmiennego, o marchewkowych nogach i nasadzie dzioba, brązowym wierzchu ciała oraz wyraźnym, czarnym kreskowaniu na piersi. Jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje m.in. do Europy Zachodniej i Afryki, a wiosną pojawia się w Polsce już od połowy marca. W naszym kraju krwawodziób jest ptakiem lęgowym otwartych, wilgotnych łąk – gniazduje głównie w dolinach rzek, zasiedlając podmokłe łąki i pastwiska. Ze względu na istotny spadek populacji oraz niewielką liczebność, gatunek ten w skali kraju zaklasyfikowano dla kategorii „bliski zagrożenia (NT)”, co oznacza, że w bliskiej przyszłości może stać się gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Ruszamy dalej, zostawiając za sobą tętniące życiem wiślane łachy. Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą Na zegarku wybija godzina 8:30, a my kontynuujemy podróż, kierując się w stronę wsi Wilków nad Wisłą, śladem nadwiślańskich ptaków. Przy dolnym brzegu widzę chmurę jaskółek, latających w tę i z powrotem – szybkie jak błyskawica. Dostrzegam jedną z nich – dymówkę (Hirundo rustica), która lecąc tuż nad powierzchnią rzeki, zbiera wodę w locie, by się napić. W tej samej kolonii odzywają się również brzegówki (Riparia riparia), których głos przypomina zgrzytliwe, „szorstkie” trele, przywodzące na myśl dźwięk papieru ściernego. Brzegówki mają tu swoje gniazda w postaci norek wydrążonych w pionowej, piaszczystej skarpie. Za nami odzywa się kukułka (Cuculus canorus). Choć jej nie widzimy, charakterystycznym „kukaniem” zawiadamia o swojej obecności w koronach drzew. Próbuję ją wypatrzeć, lecz bez skutku. Nagle w tej samej okolicy rozbrzmiewa śpiew wilgi (Oriolus oriolus) – melodyjny, fletowy gwizd wydawany przez samca. Gdyby próbować oddać go ludzkim językiem, można by usłyszeć coś na kształt „iglio digilio”. To jednak nie koniec odkrywania ptasich głosów. Koleżanka informuje mnie, że gdzieś w pobliżu słyszała dziwonię (Carpodacus erythrinus) – aplikacja na telefonie Merlin Bird ID, z której korzystała, wskazała obecność tego gatunku. Na potwierdzenie nie trzeba długo czekać, bo jej śpiew staje się coraz wyraźniejszy. Ten niewielki ptak, wielkości wróbla domowego (Passer domesticus), zimuje w tropikalnej Azji, głównie w Indiach. Do Polski przylatuje dopiero w maju, a już w sierpniu opuszcza nasz kraj. Po powrocie na wiosnę samiec zaznacza swoją obecność wyjątkowym śpiewem, który wyraźnie wybija się z ptasiego koncertu. Niektórzy interpretują go jako „nice to meet you”. W głębi serca mogę już wracać do domu, bo to, co wydarzyło się tutaj w ciągu godziny, nie sposób wyrazić słowami. Przyroda otworzyła się przed nami akurat tu i teraz, co nie zawsze jest nam dane przeżyć. Ona zawsze robi to, co chce, a nie to, czego od niej oczekujemy – ptaki mogą przylecieć albo nie, pogoda może się zmienić, a zwierzęta nie pojawią się na zawołanie. Nie da się tego w żaden sposób zaplanować. To ciągła niewiadoma, w której szczęście odgrywa ogromną rolę. Na ostateczne domknięcie tej niezwykłej godziny, nad naszymi głowami pojawia się rybitwa białoczelna (Sternula albifrons) – najmniejszy krajowy gatunek rybitwy. Z zapartym tchem obserwujemy, jak zawisa w powietrzu, hipnotyzując wzrokiem taflę wody, by po chwili zapikować pionowo w dół, niczym mały harpun. Jej zachowanie wskazuje, że patroluje teren w poszukiwaniu pożywienia, a podstawą jej diety są drobne ryby, na które poluje. W 2025 roku program „Monitoring Ptaków Wybrzeża i Rzek” wykazał 1371 par lęgowych tego gatunku w Polsce. Dolina Środkowej Wisły jest jedną z najbardziej kluczowych ostoi tego ptaka nie tylko w kraju, ale i w skali całej Europy Środkowej. Dla mnie rybitwa białoczelna jest i zawsze będzie jednym z najwspanialszych ambasadorów polskiej Wisły, dzieląc ten tytuł z innymi rybitwami, sieweczkami i wieloma innymi gatunkami ptaków, dla których Wisła stanowi jedyny i bezpieczny dom. Chowamy ten widok głęboko do pamięci i z niecierpliwością ruszamy dalej. Co przyniosą nam kolejne kilometry rzeki? To za chwilę się okaże. „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Spod kościoła św. Klemensa w Kępie Polskiej ruszamy spacerem na północ – wzdłuż Wisły, w kierunku pomnika przyrody – jednego z najstarszych dębów szypułkowych w Polsce o imieniu „Chrobry”. Wieś ta leży w powiecie płockim, a jej historia sięga XV w. Na chwilę zatrzymuję się, przyciągnięty widokiem krążących nad rzeką jaskółek. Kiedy ponownie podnoszę wzrok, orientuję się, że grupa zdążyła się już oddalić. Przyspieszam kroku. Gdy ich doganiam, widzę rozstawioną lunetę skierowaną w koronę topoli osiki (Populus tremula). I wtedy rozbrzmiewa znajome „ku-ku”. Tym razem udaje się go zaobserwować – samiec kukułki siedzi na widoku. Przez lunetę widać, jak z każdą sylabą jego głosu dzieje się coś więcej niż tylko dźwięk. Ptak nagle się prostuje, jakby napina całe ciało, po czym wykonuje charakterystyczny ruch, przypominający lekkie „dygnięcie”. Pierwszą sylabę wydaje przy otwartym dziobie, drugą zaś przy zamkniętym. To krótka chwila, ale trudno oderwać wzrok. Pod topolą dochodzą do nas inne dźwięki. „Ryba, ryba, ryba, rak, rak, rak, świerzbi, świerzbi, świerzbi, drap, drap, drap, stary, stary, stary, kit, kit, kit”. To stary ludowy wierszyk opisujący pieśń trzciniaka (Acrocephalus arundinaceus), niewielkiego ptaka gniazdującego wśród trzcin. Trzciniak to gatunek ptaka wędrownego – z zimowisk wraca do Polski na przełomie kwietnia i maja. W tym czasie jego donośny, chrapliwy śpiew rozbrzmiewa nad niemal każdym zbiornikiem wodnym. Siedząc na szczycie łodyg trzcin, z głową uniesioną ku górze, wyśpiewuje swoją pieśń, wyraźnie drżąc przy tym całym ciałem. Ruszamy dalej przez wieś, obserwując życie tutejszych mieszkańców. Po drodze przewodnik dostrzega nad otwartą przestrzenią śródleśną ptaka. – To lerka (Lullula arborea) – słyszymy. Jeden z trzech gatunków skowronków gniazdujących w Polsce. W lunecie widać wyraźnie jej charakterystyczne jasne brwi, łączące się z tyłu głowy – cechę odróżniającą ją od skowronka zwyczajnego (Alauda arvensis) i dzierlatki (Galerida cristata). Nie sposób nie zauważyć, że życie tej wsi toczy się także tuż nad naszymi głowami. Na dachu jednego z domów dostrzegam niewielkiego ptaka przy rynnie. Kieruję w jego stronę obiektyw. To samica wróbla domowego, trzymająca w dziobie piórko. Najprawdopodobniej jest w trakcie budowy gniazda ukrytego pod dachówką. Ten drobny, codzienny obraz nabiera w tym momencie wyjątkowego uroku. Wsiadamy do autokaru i ruszamy na ostatni przystanek naszej wycieczki. Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Naszą wyprawę kończymy we wsi Rydzyno, niedaleko Płocka. Nad nami przelatuje klucz żurawi (Grus grus), zataczających szerokie kręgi na rozpostartych skrzydłach. Prawdopodobnie szukają dogodnych prądów powietrznych, które pozwolą im wznieść się wyżej i kontynuować lot. Na drugim brzegu Wisły dostrzegamy coś, na co czekałem cały dzień. Na piaszczystym brzegu odpoczywa samiec ohara (Tadorna tadorna) – jednego z najbardziej charakterystycznych i barwnych przedstawicieli kaczkowatych w Polsce. Dawniej nazywany „kaczką norową”, ze względu na gniazdowanie w norach, często zajmowanych np. po lisach, jest gatunkiem ptaka wędrownego o szerokim zasięgu – od Irlandii po Azję Środkową. Trudno pomylić go z jakimkolwiek innym gatunkiem ptaka. Samiec wyróżnia się czerwoną naroślą u nasady dzioba, której brak u samicy. Obie płcie mają kontrastowe upierzenie: białe ciało, ciemnozieloną głowę oraz szeroką, brązową obrożę na piersi. W Polsce jest to gatunek rzadki – w 2025 roku stwierdzono zaledwie 111 par. Większość krajowej populacji zasiedla Dolinę Dolnej Odry oraz Dolinę Środkowej Wisły, gdzie zachowały się jeszcze dogodne warunki siedliskowe. Doliny dużych rzek, w tym miejsca takie jak to, gdzie się znajdujemy, stanowią kluczowe obszary występowania oharów. Należą do jego najważniejszych ostoi i decydują o utrzymaniu krajowej populacji. Ten widok staje się symbolicznym zakończeniem naszej wyprawy. To, co jeszcze niedawno było tylko planem na mapie, zamienia się w serię obrazów, dźwięków i spotkań, które na długo pozostaną w pamięci. Ohar był jak żywy dowód na to, że Wisła wciąż skrywa tajemnice, które nagradzają cierpliwych. Gdy wieczorem wracamy w stronę Warszawy, w moich uszach wciąż brzmią ptasie echa z całego dnia. Przyroda po raz kolejny przypomina, że nie daje się przewidzieć ani zaplanować – ale kiedy już się odsłania, robi to w sposób, który trudno zapomnieć. Źródła: zzw.waw.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Warszawskie mandarynki podbijają Europę. Zagadki dalekich podróży
Jedna poleciała do Szkocji, druga dotarła aż nad Morze Norweskie. Warszawskie mandarynki, choć na co dzień kojarzone z parkowymi stawami, potrafią pokonywać tysiące kilometrów, zaskakując nawet doświadczonych ornitologów. Oto jedna z najbardziej niezwykłych historii warszawskich ptaków.
Spis treści: Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Warszawa nowym domem dla mandarynek Daleka podróż z Warszawy do Szkocji Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim Mandarynka (Aix galericulata) to jeden z najbardziej charakterystycznych gatunków kaczek na świecie. Choć naturalnie występuje w Azji Wschodniej, w Polsce należy do gatunków introdukowanych. Dzięki wieloletnim badaniom możliwe jest śledzenie losów poszczególnych osobników, co pozwala lepiej zrozumieć ich zachowanie. W 2026 roku obserwacje warszawskich mandarynek przyniosły zaskakujące rezultaty – jedną z nich stwierdzono w Szkocji, drugą zaś w Norwegii. Ale co sprawia, że lecą tak daleko? Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Mandarynka to kaczka zamieszkująca naturalnie obszary Azji Wschodniej – między innymi Japonię, Chiny i Rosję. Nie jest tam gatunkiem licznym (ok. 65 tys. par), lecz za sprawą swojej urody rozprzestrzeniła się z pomocą hodowców w najróżniejsze części świata. Polska nazwa gatunku jest tożsama z innymi językami europejskimi (np. mandarin duck). W jaki sposób to określenie przedostało się do szerszego użytku? Zwłaszcza, że na terenach, gdzie mandarynka występuje naturalnie ich nazwy mają bezpośrednie konotacje z symbolem miłości i wierności, jakimi są te kaczki? W XVI wieku portugalscy odkrywcy byli jednymi z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W ślad za nimi przybyli kupcy i misjonarze, osiedlając się na terenach wydzierżawionych od władców dynastii Ming, ostatniej rdzennie chińskiej dynastii. Portugalczycy nazywali spotykanych urzędników słowem „mandarim”. Termin ten zapożyczyli z języka malajskiego (menteri), ponieważ w tym samym czasie kolonizowali Malakkę, miasto na Półwyspie Malajskim. Jeszcze wcześniej słowo to pochodziło z sanskrytu (mantrī), starożytnego języka Indii, i w obu tych językach oznaczało „ministra” lub „doradcę”. Z czasem portugalskie słowo „mandarim” zaczęło nabierać kolejnych znaczeń. Urzędnicy dynastii Ming nosili dostojne, często żółte lub pomarańczowe szaty, co mogło sprawić, że słowo „mandaryn” zaczęto kojarzyć z cytrusami. Nazwa ta została też przypisana barwnym zwierzętom z Azji, które były nowe dla Europejczyków – takim jak osy, węże i oczywiście kaczki o niezwykle barwnym upierzeniu. W efekcie język używany przez chińskich urzędników zaczęto nazywać „mandaryńskim”, od czego wzięła się także nazwa kaczki mandarynki. Wiele wieków temu zaczęto je hodować jako ptaki ozdobne na dworach chińskich mandarynów. Warszawa nowym domem dla mandarynek Warszawskie mandarynki są przedmiotem interesujących badań ornitologicznych i uchodzą za jedne z najlepiej przebadanych ptaków w Polsce. Wieloletni projekt obrączkowania pomógł m.in. w śledzeniu przemieszczeń tych kaczek – w obrębie miasta, ale też przyniósł zaskakujące i wyjątkowe wiadomości dalekodystansowe. Ta metoda badawcza umożliwiła ponadto śledzenie matek z młodymi, określanie sukcesu lęgowego, mierzenie długości życia – czyli badanie wielu aspektów biologii gatunku. Obrączkowanie ptaków jest powszechnie stosowaną i mało inwazyjną metodą badawczą w ornitologii, a mandarynki bardzo dobrze znoszą krótkotrwałe przetrzymywanie. Obrączki nie utrudniają im funkcjonowania i szybko przestają zwracać ich uwagę. Mandarynka jest dziś ptakiem zadomowionym w Polsce, a jej pierwsze stwierdzenie na wolności odnotowano w 1963 lub 1964 r. w Wałczu. Ptak ten był najprawdopodobniej uciekinierem z prywatnej hodowli. W 1999 r. mandarynki zostały celowo wypuszczone do ogrodów Łazienek Królewskich w Warszawie, gdzie w 2001 r. odnotowano pierwszy jej lęg w środowisku naturalnym. Dziś populacja mandarynki w Polsce szacowana jest na ok. 300 par, z czego zdecydowana większość zasiedla Warszawę i jej najbliższą okolicę. W 2015 r. rozpoczęto systematyczne badania mandarynek w Warszawie, poświęcając szczególną uwagę historycznym Ogrodom Królewskim w Łazienkach – które w sposób szczególny upodobały sobie te kaczki. Do 2025 r. w Warszawie zaobrączkowano ponad tysiąc ptaków, z czego około połowę właśnie w Łazienkach. Jak podaje ornitolog i obrączkarz ptaków z Warszawskiego Zespołu Obrączkarskiego „Tridactylus” Łukasz Wardecki – w 2025 r. stwierdzono w całej stolicy ponad 40 lęgów zakończonych sukcesem, z których samodzielność osiągnęło ponad 150 piskląt. Na początku 2026 r. cała Warszawska populacja liczyła już blisko 250 par. Okazuje się, że mandarynki zaobrączkowane w Łazienkach Królewskich odwiedzały dotąd nie tylko inne polskie miasta (m.in. Gdańsk), lecz także kraje Europy Północnej – Szwecję, Litwę czy Finlandię. Co więcej, w tym roku odnotowano ich obecność w Szkocji na Wyspach Brytyjskich oraz w Norwegii, co pokazuje, jak tajemnicze potrafią być te ptaki. Co sprawia, że niektóre z nich pokonują tysiące kilometrów? Daleka podróż z Warszawy do Szkocji 15 kwietnia 2026 r. w Beveridge Park w Kirkcaldy, mieście portowym we wschodniej Szkocji, zaobserwowano mandarynkę pochodzącą z Polski. Był to samiec, który został zaobrączkowany jako pisklę w czerwcu 2018 r. – w Parku Skaryszewskim w Warszawie. Potwierdzeniem jego pochodzenia były oznaczenia na obu nogach – na prawej widniała niebieska, plastikowa obrączka z numerem „E43”, natomiast na lewej metalowa obrączka o srebrzystym odcieniu z numerem „6241”, na której znajdował się również skrócony napis Centrali Obrączkowania Ptaków („GDAŃSK POLAND”). Informację o zaobserwowanym osobniku przekazano także do tej instytucji. Jak ustalono, samiec mandarynki pokonał w linii prostej ponad 1600 km. Jak podkreślają badacze z Wielkiej Brytanii, to niezwykłe stwierdzenie może stanowić dopiero drugi brytyjski rekord ptaka z „Kategorii C 5.2” – czyli ptaka pochodzącego ze stałej, znaturalizowanej populacji poza granicami Wielkiej Brytanii, która jak dotąd obejmuje jedynie zaobrączkowaną w Holandii gęsiówkę egipską (Alopochen aegyptiaca). Co ciekawe, w 2010 r. na Wyspach Brytyjskich obserwowano innego samca mandarynki o imieniu Mac, który przez kilka lat przemieszczał się między Oslo w Norwegii a hrabstwem Aberdeenshire w północno-wschodniej Szkocji. Niestety, dekadę później, w 2020 r., został zabity przez kota. Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim 18 kwietnia 2026 r. fotograf przyrody Jan Otto Hovden przyznał, że jego „tętno niebezpiecznie przyspieszyło”, gdy syn, Gard Hovden, poinformował go o tym egzotycznym ptaku. Był to samiec mandarynki, który na prawej nodze miał niebieską obrączkę z oznaczeniem „K13”. Ptak został zaobrączkowany w Warszawie w 2021 r. przez Fatimę Hayatli, ornitolożkę i edukatorkę przyrodniczą z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Mandarynka pokonała ok. 1417 km, aby dotrzeć do Florø – niewielkiego miasta w Norwegii, położonego nad Morzem Norweskim. Jak twierdzi norweski ornitolog Bjørn Angell-Jacobsen, gatunek ten obserwowano w Florø wcześniej tylko raz – w 2001 r. Mandarynka w Norwegii należy do rzadkich gatunków obcych, a liczba jej obserwacji stopniowo rośnie (ok. 50 rocznie) i dotyczy głównie ptaków pochodzących z hodowli parkowych w Azji Wschodniej. Obserwuje się je w całym kraju, także w regionie Nordland (jednym z norweskich okręgów), jednak rzadko przystępują tam do lęgów. Dla Polski stwierdzenia mandarynek za granicą stanowią niezwykle cenne dane. Jak podkreślają ornitolodzy Łukasz Wardecki i Fatima Hayatli, obserwacja ptaka w Norwegii należy do jednych z najdalszych udokumentowanych przemieszczeń tego gatunku w Europie. Nasze warszawskie ptaki odwiedziły największą liczbę krajów. Pod tym względem przebijamy nawet Brytyjczyków, których lęgowa populacja mandarynki jest największa i wynosi nawet kilka tysięcy par – dodają ornitolodzy. Źródła: www.theatlantic.com, lazienki-krolewskie.pl, www.birdguides.com Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Promieniowanie szkodzi im mniej niż człowiek. Czarnobyl bez ludzi stał się rajem dla dzikich zwierząt
Czarnobylska Strefa Wykluczenia stała się scenerią niezwykłego fenomenu. Najnowsze badania pokazują, że pod nieobecność ludzi skażony region zamienił się w tętniący życiem ekosystem. Brak kontaktu z człowiekiem działa cuda – skażone tereny są bezpiecznym domem szczególnie dla dużych ssaków.
Czterdzieści lat po katastrofie w Czarnobylu Strefa Wykluczenia o powierzchni około 2600 km2 wciąż jest jednym z najbardziej radioaktywnych miejsc na Ziemi. Choć wybuch reaktora skaził ogromne obszary, dzisiaj region ten stał się scenerią niezwykłego zjawiska przyrodniczego. W niemal całkowitej nieobecności ludzi natura zaczęła odzyskiwać to, co do niej należało. Powstały idealne warunki dla dzikich zwierząt. Najnowsze badania pokazują, jak strefa śmierci przekształciła się w tętniący życiem ekosystem. Radioaktywny Eden Czarnobylska Strefa Wykluczenia stała się domem dla zaskakującej liczby dużych ssaków, które świetnie sobie tam radzą. Badania prowadzone przez zespół pod kierunkiem ekolożki Svitlany Kudrenko wykazały obecność aż 13 dzikich gatunków, m.in. koni Przewalskiego, łosi, rysi euroazjatyckich, jeleni szlachetnych, saren, dzików, zajęcy, lisów, jenotów, borsuków, kun. Strefę wykluczenia pokochały też drapieżniki: wilki szare i niedźwiedzie brunatne. Zarejestrowano także liczną obecność psów i zwierząt gospodarskich. Fenomenalne odrodzenie się przyrody na porzuconych przez człowieka terenach badacze określają jako „radioaktywny Eden”. To już kolejne badania potwierdzające wybuch bioróżnorodności w okolicach Czarnobyla – wcześniej zaobserwowano m.in. dobrą kondycję żab. Fotopułapki na tropie czarnobylskiej natury Badania Kudrenko i jej zespołu trwały w latach 2020–2021. Monitoringiem objęto obszar 60 tysięcy kilometrów kwadratowych w północnej Ukrainie. W jego skład weszły zarówno rezerwaty, jak i tereny niechronione. Wykorzystano do tego fotopułapki, które pozwoliły na liczenie zwierząt i analizę ich zachowań. Zarejestrowano ponad 31 tysięcy obserwacji, z czego lwią część – niemal 20 tysięcy – bezpośrednio na terenie Czarnobylskiego Radiacyjno-Ekologicznego Rezerwatu Biosfery, utworzonego oficjalnie w 2016 roku. Dzięki zgromadzonym danym naukowcy mogli stworzyć mapy rozmieszczenia zwierząt, które potwierdziły, że różnorodność gatunkowa jest najwyższa w sercu strefy skażenia oraz w sąsiadującym z nią Rezerwacie Drewlańskim. Dlaczego zwierzęta wybierają „zakazaną strefę”? Dzikie zwierzęta radzą sobie tak dobrze w Czarnobylu wcale nie dlatego, że wykształciły odporność na skażenie radioaktywne. Główny powód to brak kontaktu z człowiekiem. Naukowcy zauważyli, że dla wielu gatunków, a w szczególności dla łosi, obecność ludzi jest czynnikiem znacznie bardziej stresującym i ograniczającym niż skażenie. Łosie od razu stawały się wyraźnie rzadsze na terenach, gdzie pojawiali się badacze. Ogromne znaczenie ma też to, że rezerwaty w strefie są ze sobą połączone, tworząc rozległą mozaikę siedlisk, pozwalającą dużym ssakom na swobodne przemieszczanie się. Choć inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku utrudniła kontynuowanie badań, wyniki już teraz jasno wskazują, że strefy pozbawione ludzi są niezwykle cenne dla ochrony przyrody. Cóż, musimy się z tym pogodzić – przyroda nas nie lubi, pewnie dlatego że sobie na to solidnie zapracowaliśmy. Życie w jednym z najbardziej skażonych miejsc na planecie okazuje się dla wielu gatunków lepsze niż sąsiedztwo z człowiekiem. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Byłem w najstarszej stacji badawczej w Polsce. Tak wygląda świat ptaków z bliska
Cienkie sieci w nadmorskim lesie zdradzają, że dzieje się tu coś wyjątkowego. To właśnie na Helu działa Akcja Bałtycka, gdzie od dekad bada się ptasie migracje. Każdy zaobrączkowany ptak to kolejna historia do odkrycia.
Spis treści: Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Wędrówki ptaków a zmiana klimatu 60 lat badań Akcji Bałtyckiej. Niekończąca się opowieść Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Jesienią 1960 roku kilku przyjaciół rozstawiło 10 sieci ornitologicznych na wybrzeżu Bałtyku. Złapali i zaobrączkowali ponad tysiąc ptaków. Rok później powtórzyli badania i uzyskali jeszcze lepsze wyniki. To właśnie te pierwsze, obiecujące próby dały początek jednej z największych i najdłużej prowadzonych akcji obrączkowania ptaków na świecie – Akcji Bałtyckiej. Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Pierwsza Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków powstała w Górkach Wschodnich na Wyspie Sobieszewskiej, na terenie dzisiejszego rezerwatu przyrody Ptasi Raj. Działała ona głównie jesienią w latach 1960–1962. Już w 1961 r. funkcjonowało łącznie 6 takich stacji, w tym także te, które istnieją do dziś, m.in. Bukowo-Kopań, Mierzeja Wiślana i Hel. Początkowo Akcja Bałtycka była opisywana w notatkach jako „Sprawozdanie z akcji terenowej Koła Naukowego Biologów U.W.”. Pierwsze obserwacje zapisywano w zwykłym, 32-kartkowym zeszycie, a pierwszym zaobrączkowanym ptakiem był biegus malutki (Calidris minuta), który otrzymał numer H1439. Prawdopodobnie został schwytany przypadkowo podczas wieczornego przygotowywania sieci i pułapek na kolejny dzień. Na okładce zeszytu widniał napis „Ptaki złapane w siatki (Górki Wschodnie, 11–24 IX 1960)”. Następnego dnia, przed wschodem słońca, rozpoczęto chwytanie ptaków. Pierwszym schwytanym tego dnia gatunkiem był rudzik (Erithacus rubecula), który trafił do sieci o godzinie 6:45. Ten moment uznaje się dziś za symboliczny początek Akcji Bałtyckiej, a sam rudzik stał się jej symbolem i do dziś widnieje w jej logo. Pierwszego dnia badań schwytano łącznie 21 ptaków należących do 7 gatunków. Były to m.in. biegusy zmienne (Calidris alpina), rudziki, gajówki (Sylvia borin), pleszki (Phoenicurus phoenicurus), piegże (Curruca curruca), trznadle (Emberiza citrinella) oraz pierwiosnki (Phylloscopus collybita). Dziś, zarówno wiosną, jak i jesienią, w kilku miejscach nad Bałtykiem nadal rozstawiane są sieci ornitologiczne. Przez kilkadziesiąt lat w badaniach wzięło udział już kilka tysięcy osób – zarówno kierowników posiadających uprawnienia do obrączkowania ptaków, jak i wolontariuszy. Jak podkreślają organizatorzy Akcji Bałtyckiej, z pierwszych uczestników pozostał już tylko jeden – Przemysław Busse (ur. 1937), który spędził na badaniach ok. 1800 dni i zaobrączkował blisko 200 tysięcy ptaków. Motto akcji brzmi: „Badamy ptaki, wierząc, że nasze działania przyczynią się do ochrony przyrody i człowieka – teraz i w kolejnych pokoleniach.” Wędrówki ptaków a zmiana klimatu Wędrówki ptaków od dawna są ważną częścią przyrody i są ściśle związane ze zmianami pór roku. Dla wielu gatunków migracje to podstawowy sposób przetrwania. Ptaki żyjące w Polsce odżywiają się głównie małymi zwierzętami, takimi jak owady, gryzonie, płazy czy gady. Jesienią i zimą ich liczba znacznie się zmniejsza – część z nich zapada w sen zimowy, a część ginie. Dlatego wiele ptaków jesienią odlatuje do cieplejszych rejonów, gdzie łatwiej znaleźć pożywienie. Wiosną, gdy dni stają się dłuższe, a pokarmu jest więcej, ptaki wracają, aby się rozmnażać. Nie wszystkie gatunki jednak migrują daleko – te, które żyją w miejscach o łagodniejszym klimacie lub znajdują zimą pokarm, często pozostają na miejscu lub przemieszczają się tylko na krótkie odległości. Do ptaków osiadłych należą na przykład dzięcioły, które potrafią znaleźć pokarm nawet zimą, wyciągając owady spod kory drzew. Naukowcy zauważają, że zmiany klimatu mają coraz większy wpływ na ptaki i w przyszłości będzie to jeszcze bardziej widoczne. Ptaki zmieniają między innymi terminy swoich migracji oraz obszary występowania. Szczególnie zagrożone są gatunki, które pokonują bardzo duże odległości. Coraz częściej mają problem ze znalezieniem pożywienia zarówno podczas wędrówki, jak i na terenach lęgowych. Dodatkowo nie nadążają za zmianami w środowisku – na przykład owady pojawiają się wcześniej z powodu cieplejszych zim i wiosen, przez co ptaki mogą przylatywać zbyt późno, aby w pełni wykorzystać dostępny pokarm. Kolejnym skutkiem zmian klimatu jest zmiana obszarów występowania ptaków. Wraz z ocieplaniem się klimatu obszary lęgowe gatunków związanych z cieplejszymi warunkami przesuwają się na północ. Trudniejszą sytuację mają natomiast ptaki żyjące w chłodniejszych regionach, ponieważ ich naturalne siedliska stopniowo zmniejszają swój obszar. Zjawisko to można zauważyć także w Polsce. Niektóre gatunki, takie jak kląskawka (Saxicola rubicola) czy żołna (Merops apiaster), coraz częściej gniazdują w naszym kraju i rozszerzają swój zasięg z południa. Z kolei ptaki związane z chłodniejszym klimatem, np. świergotek łąkowy (Anthus pratensis), stają się coraz mniej liczne. Z drugiej strony występują również sytuacje odwrotne. Niektóre gatunki ciepłolubne przestały w Polsce gniazdować – przykładem są dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) i dzierzba rudogłowa (Lanius senator). Inny gatunek pochodzący z ciepłych rejonów, kraska (Coracias garrulus), jest obecnie na skraju wyginięcia. Jednocześnie rośnie liczebność niektórych ptaków z północy, takich jak żuraw (Grus grus) czy łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus). Dzieje się tak, ponieważ na zmiany liczebności i zasięgów takich ptaków wpływa nie tylko klimat, ale także działalność człowieka oraz dostępność pokarmu i odpowiednich siedlisk. Najbardziej zagrożone są gatunki wyspecjalizowane, które mają określone wymagania dotyczące pożywienia lub środowiska życia. Jak bada się ptaki? Kulisy Akcji Bałtyckiej Około godziny 10 wysiadam na stacji w Kuźnicy, na Helu. Po lewej stronie rozciąga się otwarty krajobraz Zatoki Puckiej, a po prawej ciągnie się wąski pas nadmorskiego lasu, oddzielający mnie od Morza Bałtyckiego. Idę piaszczystą leśną ścieżką i co kilkadziesiąt metrów mijam rozstawione siatki ornitologiczne. Niedaleko znajduje się stacja obrączkowania ptaków Hel, należąca do programu badawczego – Akcja Bałtycka. Docieram do obozu. Najpierw poznaję wolontariuszkę z Niemiec – przejechała ponad tysiąc kilometrów, żeby spędzić tu czas z ptakami. Robi to wrażenie. Chwilę później witam się z kierownikiem obozu Akcji Bałtyckiej. Już po kilku zdaniach widać, że mam do czynienia z prawdziwym pasjonatem, więc zaczynam jeszcze uważniej słuchać. Właśnie wracają wolontariusze z obchodu. W rękach trzymają niewielkie woreczki. Okazuje się, że w środku są ptaki. To specjalne, przewiewne, bawełniane worki, które służą do ich bezpiecznego transportu po wyjęciu z sieci. Ptaki trafiają do nich tylko na chwilę – do momentu, gdy zostaną przekazane obrączkarzowi, osobie z odpowiednimi uprawnieniami. Sieci ornitologiczne, zwane także „japonkami”, to podstawowe narzędzie używane przez badaczy do bezpiecznego chwytania ptaków w celach naukowych. Są cienkie i niemal niewidoczne, rozwieszane między tyczkami bambusowymi, najczęściej na tle roślinności. Składają się z kilku kieszeni, tzw. półek, do których wpadają ptaki. Ptaki, nie dostrzegając delikatnej siatki, wpadają w nią i zatrzymują się w jednej z półek. Materiał oraz wielkość oczek są dobrane tak, aby nie stanowiły dla nich zagrożenia. W pobliżu stacji terenowej sieci są rozstawione w różnych miejscach, a ich obchody z wyjmowaniem ptaków odbywają się co godzinę – od świtu do zmroku, a w nocy co dwie godziny. W razie pogorszenia pogody, np. podczas ulewy, kontrole przeprowadza się częściej lub czasowo zamyka się część sieci. Każdy schwytany ptak jest dokładnie zapisywany w zeszycie. Obrączkarz najpierw wyjmuje go z worka i oznacza gatunek, następnie, jeśli to możliwe jego płeć i wiek, a na końcu zakłada na nogę aluminiową lub stalową obrączkę. Każda z nich ma unikatowy kod literowo-cyfrowy, który pozwala zidentyfikować konkretnego osobnika. To trochę jak ptasi odpowiednik numeru PESEL. Dzięki temu można śledzić historię życia tych pierzastych lotników – ich trasy migracji, długość życia czy powroty do miejsca zaobrączkowania. Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Po poznaniu zasad pracy stacji przyszedł czas na wyjście w teren i obserwację ptaków z bliska. Idę z doświadczonym wolontariuszem wzdłuż sieci rozstawionych w lesie, a każdy krok budzi ciekawość. W jednej z sieci czeka na nas rudzik i pokrzywnica (Prunella modularis), a w kolejnej aż pięć mysikrólików (Regulus regulus). To właśnie mysikrólik jest najczęściej obrączkowanym gatunkiem w historii Akcji Bałtyckiej – zaobrączkowano już ponad pół miliona osobników. Rudzik zajmuje drugie miejsce z wynikiem prawie 400 tysięcy. Pokrzywnica jest znacznie rzadsza, dlatego jej obecność w sieci cieszy jeszcze bardziej. Największe wrażenie robi jednak spotkanie z jerem (Fringilla montifringilla), muchołówką żałobną (Ficedula hypoleuca), gilem (Pyrrhula pyrrhula) i sójką (Garrulus glandarius). Jery to ptaki północy, które w Polsce zimują, lecz nie gniazdują. Wiosną wracają na lęgi do Europy i Azji Północnej, a jesienią przemieszczają się na zimowiska m.in. do Europy Środkowej i Południowo-Zachodniej. To moje pierwsze spotkanie z tym gatunkiem. Trudno uwierzyć, że te zaledwie kilkadziesiąt gramów potrafią wywołać tyle emocji. Tego dnia trafia się też mniej oczywisty gość. O godzinie 21 dociera do mnie informacja, że kierownik stacji ruszył w teren. W jednej z sieci znajduje się uszatka (Asio otus) – gatunek, którego nie spotyka się tu codziennie. Spotkanie z nią z bliska dopiero wprawia w osłupienie. Wydawało mi się, że to duży ptak drapieżny. W rzeczywistości okazuje się być wielkości gołębia miejskiego (Columba livia f. urbana), a jej objętość w dużej mierze tworzą pióra. Choć brzmi to zabawnie, bez piór sowa ta wyglądałaby jak „miniaturowy dinozaur”. Jej pomarańczowe oczy przyciągają uwagę, a świadomość, że ptaki widzą więcej barw niż człowiek, tylko potęguje to wrażenie. Kolejnego dnia ponownie odwiedzam Akcję Bałtycką, na kilka godzin przed powrotem do Warszawy. Chcę zdobyć więcej doświadczenia i być może zaobserwować nowe gatunki. Dostaję informację, że w dużą sieć wpadł krogulec (Accipiter nisus) – drapieżnik polujący głównie na mniejsze ptaki. Z bliska obserwuję, jak doświadczony obrączkarz ostrożnie wyjmuje go z sieci. Najpierw unieruchamia jego nogi – ostre, kilkucentymetrowe szpony mogłyby być niebezpieczne. To samica, wyjaśnia kierownik stacji. Po założeniu obrączki ptakowi wykonuje się pomiary, takie jak długość skrzydeł, ogona czy masa ciała. Dzięki nim można poprawnie określić gatunek lub płeć osobnika. Na podstawie cech upierzenia możliwe jest również określenie jego wieku. Do dziś na Akcji Bałtyckiej zaobrączkowano ponad 3 tys. krogulców. Opuszczam to miejsce z poczuciem, że zobaczyłem coś więcej niż świat ptaków. Czuję, że dotknąłem fragmentu historii tego miejsca. Wystarczyło kilka dni, by zrozumieć, że ptaki to nie tylko element krajobrazu. To niezwykle złożone istoty, które nieustannie komunikują się ze światem, choć nie zawsze potrafimy to dostrzec. Kryją w sobie wiele jeszcze nieodkrytych tajemnic. Źródła: akbalt.ug.edu.pl, Fundacja AB, Co powiedziały nam ptaki przez 60 lat badań? Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nikt nie zrobił dla przyrody tyle, co on. Sir David Attenborough kończy dziś 100 lat!
Wybitny biolog, wielki pasjonat przyrody, gwiazda BBC i „skarb narodowy” Wielkiej Brytanii – sir David Attenborough kończy dziś okrągłe 100 lat i nie ma zamiaru przestać pracować. Macierzysta stacja przygotowała prawdziwą ucztę i przez cały maj pokaże jego najważniejsze produkcje.
Od dziesięcioleci opowiadane przez niego historie pobudzają wyobraźnię milionów ludzi na całym świecie. Są inspiracją dla wielu pokoleń, pozwalając lepiej poznać i zrozumieć planetę, na której żyjemy. Niezwykła kariera sir Davida rozciąga się od epoki czarno-białego obrazu, przez erę kolorowej telewizji, aż po czasy technologii HD, 3D, 4K i VR. Mimo sędziwego wieku zachował niezwykłą witalność i nigdy nie przestał pracować. Niezwykła kariera sir Davida Attenborough Gdy przychodził na świat, w 1926 roku, telewizja dopiero powstawała. David Attenborough dołączył do brytyjskiej publicznej stacji BBC w 1952 roku. Przygodę z telewizją zaczynał jako producent i prezenter. Pierwszą falę popularności zdobył za sprawą cyklu o nazwie „Zoo Quest”. Produkcja była jedną z pierwszych, w ramach której zwierzęta filmowano w ich naturalnym środowisku. Zdobyła szerokie uznanie wśród widzów i ustanowiła nowy standard dla programów przyrodniczych. Nieco ponad dekadę po premierze pierwszego odcinka „Zoo Quest”, w 1965 roku, Attenborough przeszedł do powstającego właśnie BBC Two, gdzie był jedną z osób odpowiedzialnych za wprowadzenie kolorowej transmisji. To także między innymi za jego sprawą widzowie poznali serial „Latający cyrk Monty Pythona”. Ostatecznie miłość do przyrody okazała się jednak silniejsza. W 1973 roku Attenborough opuścił kierownictwo BBC i powrócił do swojej największej pasji: pracy w terenie i produkcji programów przyrodniczych. Przełomowe „Życie na Ziemi” Sześć lat później, w 1979 roku, na mały ekran trafiło „Życie na Ziemi”. Serial stanowił kolejny kamień milowy – zarówno dla kariery samego Attenborough, jak i rozwoju produkcji przyrodniczych na całym świecie. Był przełomowy pod wieloma względami. W jego ramach ekipa przemierzyła blisko 1,6 miliona kilometrów, odwiedziła 40 różnych państw i sfilmowała ponad 600 gatunków zwierząt. Na całym świecie produkcję obejrzało 500 milionów osób. Do innych, słynnych produkcji sir Davida należą m.in.: „Na ścieżkach życia”, „Błękitna Planeta”, „Planeta Ziemia”, „Wielki krąg życia”, „Życie” czy „Planeta doskonała”. Dzięki tym i innym programom przyrodnik dorobił się w Wielkiej Brytanii statusu skarbu narodowego. Jego pracę wielokrotnie nagradzano, w tym statuetkami Emmy i BAFTA. On sam w 1985 roku został uhonorowany tytułem szlacheckim i najwyższym brytyjskim odznaczeniem, Orderem Zasługi. Otrzymał też wiele innych wyróżnień i laurów. Jego imię noszą liczne gatunki roślin i zwierząt. W 2018 roku zwodowany został też statek „sir David Attenborough”. Wśród najnowszych produkcji, nad którymi Attenborough pracował mając ponad 90 lat, są m.in. filmy „David Attenborough: Świat Oceanów” i serial „Królestwo”. Jest także autorem książek, m.in. „Na ścieżkach życia” i „Życie na Ziemi”. BBC świętuje urodziny swojego najsłynniejszego pracownika BBC Earth przygotowało z okazji 100. urodzin przyrodnika specjalną ramówkę. 8 maja stacja pokaże dwie premiery: „Londyn Davida Attenborough” oraz „David Attenborough: początek wielkiej przygody”. Pierwszy opowiada o przyrodzie jego ukochanego miasta – Londynu. O sokołach wędrownych, które zakładają gniazda na budynku parlamentu, jeleniach spacerujących ulicami, wężach zwisających z drzew w centrum miasta czy rodzinie bobrów, która urządziła się tuż obok centrum handlowego. Attenborough z właściwą sobie fascynacją pochyla się nad skrytymi w miejskim krajobrazie bogactwami natury i uświadamia, że pięknem i niezwykłością dorównują one egzotycznym cudom naszej planety. Drugi film zabierze widzów za kulisy przełomowego serialu „Życie na Ziemi”. Obejrzymy w nim nigdy wcześniej nie pokazywane nagrania i poznamy nieprzewidywalne realia telewizyjnej produkcji. View oEmbed on the source website Od 8 do 10 maja BBC Earth pokaże także: „David Attenborough: życie w kolorze”, „Jajko: cud natury”, „Attenborough i śpiew natury”, „Rajskie ptaki”, „Błękitna planeta II” czy „Attenborough i jurajski potwór morski”. Powtórki będą emitowane przez cały maj. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nurogęsi uczciły Dzień Ziemi. Pierwsza ptasia rodzina zatrzymała ruch w Warszawie
Jak co roku, Warszawiacy wyczekują najbardziej optymistycznego przyrodniczego wydarzenia na wiosnę: lęgów nurogęsi. Ptaki, gniazdujące w Łazienkach Królewskich, przemieszczają się z pisklętami w kierunku Wisły. 22 kwietnia ruch w stolicy zatrzymała pierwsza nurogęsia mama z rodziną.
Uroczy widok matki z pięcioma pisklętami w środę przed południem zatrzymał kierowców na ruchliwej warszawskiej arterii. To pierwsza wędrówka nurogęsi z terenów lęgowych nad Wisłę w tym roku. Zwykle takich wędrówek jest kilka. Nad bezpieczeństwem ptasiej rodziny zawsze czuwają wolontariusze. Warszawska tradycja pomocy nurogęsiom W Warszawie nurogęsi upodobały sobie dziuple w starych drzewach parku Łazienki Królewskie, gdzie gniazdują i z sukcesem wyprowadzają lęgi od wielu lat. Po wykluciu się piskląt matki prowadzą je w kierunku Wisły. To droga pełna zagrożeń, wiodąca m.in. przez Kanał Piaseczyński, ulicę Czerniakowską i Port Czerniakowski. Bez ludzkiej pomocy nurogęsi nie przetrwałyby przejścia przez sześciopasmową Czerniakowską, z pędzącymi samochodami. Zarząd Zieleni Warszawy organizuje więc wolontariat – w tym roku bierze w nim udział aż 30 osób. Patrole w ramach Zielonego Wolontariatu rozpoczęły się 1 kwietnia, odbywają się trzy razy dziennie i potrwają do końca maja. W tym czasie zaplanowano blisko 190 spacerów monitoringowych. Wolontariusze mają uprawnienia do kierowania ruchem i wsparcie Straży Miejsckiej. Nie tylko wolontariat: działania Zarządu Zieleni Warszawy Znaczącą rolę w ochronie nurogęsi odgrywa infrastruktura przygotowana przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. W 2025 roku powstał tzw. Zakątek Nurogęsi – przestrzeń ułatwiająca ptakom przemieszczanie się między Kanałem Piaseczyńskim a Wisłą. To miejsce, zrealizowane w ramach projektu budżetu obywatelskiego, służy nie tylko nurogęsiom. Można tam zobaczyć rzeźby autorstwa Jana Sajdaka, które przedstawiają nurogęsi i przybliżają mieszkańcom ich zwyczaje oraz znaczenie dla miejskiego ekosystemu. Zarząd Zieleni informuje, że w tym roku będzie obserwować także teren Parku Fosa oraz Stoki Cytadeli, skąd nurogęsi z młodymi mogą także wyruszać w kierunku Wisły. Tracz nurogęś: podwodny pogromca ryb Tracz nurogęś (Mergus merganser) to duży ptak wodny z rodziny kaczkowatych. Jak sama nazwa wskazuje, jest doskonałym nurkiem. Potrafi spędzić pod wodą sporo czasu i puścić się w podwodny pościg za zdobyczą, machając skrzydłami, niczym w czasie lotu. Poluje bardzo skutecznie, a jej pokarm to drobne ryby. W warszawskich stawach i kanałach, pełnych inwazyjnego gatunku obcego ryb – czebaczka amurskiego – nurogęsi pełnią bardzo pożyteczną rolę. Samice nurogęsi są troskliwymi matkami, a pisklęta potrafią nurkować już w wieku kilku dni. Zmęczone, często odpoczywają na grzbiecie matki. Co robić, gdy spotkamy nurogęś z młodymi? Zarząd Zieleni Warszawy przygotował klarowny poradnik, jak się zachować gdy spotkamy matkę prowadzącą pisklęta. Oto on: zatrzymaj się i nie zbliżaj się do nich (na odległość ok. 5 m), jeśli jesteś z psem, trzymaj go na smyczy, zachowaj ciszę i spokój, nie próbuj zaganiać samicy z małymi z powrotem, nie przeganiaj ich od jezdni – właśnie tędy chcą przejść, nie dokarmiaj nurogęsi, postaraj się powstrzymać idących w tym momencie przechodniów, osoby biegnące, jadące na rowerze czy deskorolce. Źródła: Zarząd Zieleni Warszawy, Urząd m.st. Warszawy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najdziwniejszy ptak świata. Hoacyn z pazurami i „krowim” żołądkiem
Hoacyn to najbardziej zagadkowy ptak świata. Ma pazury na skrzydłach niczym dinozaur, trawi liście jak krowa i pachnie jak obornik. Poznaj historię „śmierdzącego ptaka” z dorzecza Amazonki, który zdaje się przeczyć wszystkim zasadom natury.
Spis treści: Sztuka bycia ptakiem Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Symbol narodowy Gujany Biologia lęgowa hoacynów Dlaczego hoacyn śmierdzi? Zagrożenia i ochrona gatunkowa Wyobraź sobie ptaka, który zamiast latać, woli trawić liście i wspinać się po drzewach za pomocą pazurów na skrzydłach. Hoacyn, narodowy symbol Gujany, to jeden z najdziwniejszych i fascynujących gatunków na świecie. Jego genom pokazuje, że oddzielił się od reszty ptaków około 65 milionów lat temu i jest jedynym żyjącym przedstawicielem własnej linii ewolucyjnej. Choć lokalnie jest powszechny, stoi w obliczu zagrożeń związanych z utratą siedlisk, zmianą klimatu oraz drapieżnictwem. Sztuka bycia ptakiem Hoacyn (Opisthocomus hoazin), południowoamerykański ptak zamieszkujący lasy deszczowe, wyglądem przypomina mieszankę kilku różnych gatunków. Na głowie ma rozczochrany czubek jak kukułka guira (Guira guira), niebieską twarz jak kazuar (Casuariinae), ciało przypominające kurę i długie pióra ogonowe jak jastrząb (Astur gentilis). Przez to mówi się, że nigdy nie opanował sztuki „bycia ptakiem”. Hoacyn jest wielkości indyka. Potrafi latać, choć robi to niechętnie, a jego unikatowe cechy są najwyraźniej nieptasie, przez co zdaje się przeczyć zasadom natury. David Attenborough, słynny przyrodnik, biolog i podróżnik, podczas wyprawy zoologicznej do Gujany Brytyjskiej w 1955 r. opisywał tego ptaka następująco: wyposażony w pazury u przednich kończyn hoacyn jest jedynym żyjącym ptakiem, który zachował tę cechę, a jedyne miejsce na świecie, gdzie można go znaleźć znajduje się na wybrzeżu w tej części Ameryki Południowej. Skamieniałości wskazują, że hoacyny rozwinęły się z gadzich protoplastów (przodków gadów). Naukowcy od lat przyglądają się wyjątkowej cesze hoacyna – obecności pazurów na skrzydłach. Zanikają one wraz z dorastaniem ptaka, przez co dorosłe osobniki mogą uchodzić za względnie normalne, przynajmniej z zewnątrz. U młodych natomiast są one wyraźnie widoczne i wyrastają z ich małych skrzydeł. Ewolucyjne wyjaśnienie tej cechy jest takie, że hoacyny budują gniazda na gałęziach zwisających nad wodą, co nie daje pisklętom wielu możliwości ucieczki przed drapieżnikami, jak węże czy małpy. Gdy pisklęta czują zagrożenie, opuszczają gniazdo i wskakują do wody, aby się ukryć lub ratować. Kiedy zagrożenie mija, młody ptak używa swoich pazurów, by chwytać nisko zwisające gałęzie. Następnie mocno się ich trzyma, pomagając sobie nogami, i wyciąga się z wody – podobnie jak dziecko wychodzące z basenu. Pazury u młodego hoacyna są obecne i funkcjonalne przez co najmniej 100 dni życia. Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Anatomia hoacyna od dawna czyniła go fascynującym obiektem badań dla naukowców, którzy próbowali rozwiązać jedną wielką zagadkę: skąd, u licha, to stworzenie się wzięło? Żadne inne ptaki w Ameryce Południowej nie mają pazurów jak hoacyn, nie jedzą liści jak on, ani nawet nie wyglądają podobnie, więc próby ustalenia jego pochodzenia wydawały się skazane na niepowodzenie. Dzięki odkryciu DNA i rozwojowi metod mapowania genetycznego naukowcy zaczęli analizować geny hoacyna, aby ustalić, z którymi gatunkami jest najbliżej spokrewniony. Jednak przez pewien czas nawet to nie przynosiło jednoznacznej odpowiedzi. Jedna grupa badaczy twierdziła, że hoacyny są spokrewnione z afrykańskimi ptakami zwanymi turakami (Musophagidae). Miało to sens: niektóre pisklęta turaków mają pazury na skrzydłach, a część z nich zjada liście jako uzupełnienie diety. Do tego dochodzą skamieniałości sugerujące, że hoacyny mogły wyewoluować w Afryce lub Europie, a następnie przedostać się do Ameryki Południowej na „tratwach” z roślinności. Inni naukowcy wątpili jednak w powiązanie z turakami, używając dłuższych sekwencji DNA, by postawić tezę, że hoacyny wykazują powiązania z gołębiami. W 2014 roku rozpoczęto sekwencjonowanie genomu (czyli odczytywanie pełnego zapisu genetycznego) hoacyna w ramach dużego projektu badającego ewolucję ptaków. Wyniki pokazały, że jego najbliższymi krewnymi są żurawie (Gruidae) i sieweczki (Charadriinae). Jednak najnowsze badania z 2024 r., opublikowane w czasopiśmie „Nature”, znów wywróciły wszystko do góry nogami. Naukowcy stworzyli największe i najbardziej szczegółowe drzewo genealogiczne ptaków w historii, pokazujące, jak poszczególne gatunki są ze sobą spokrewnione i jak ewoluowały na przestrzeni ostatnich 93 milionów lat. Mimo ogromnej ilości danych jedno zagadnienie pozostało nierozwiązane: naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie określić, jak hoacyn jest spokrewniony z innymi ptakami. Jest on „jedynym ocalałym ze swojej linii rodowej” – powiedziała Nguyen, australijska naukowczyni, badająca ewolucję ptaków. „Nawet przy ogromnych ilościach danych genomowych jego pozycja w drzewie rodowym ptaków pozostaje trudna do ustalenia i wciąż jest zagadką.” Symbol narodowy Gujany Hoacyn występuje powszechnie w dorzeczach Amazonki i Orinoko – na terenie Brazylii i Kolumbii, a także na wschód od Andów w Wenezueli, Ekwadorze, Peru i Boliwii oraz wzdłuż wybrzeża Atlantyku w Gujanie, Surinamie i Gujanie Francuskiej. Jest również symbolem narodowym Gujany i znany jest pod nazwą „Canje pheasant”, czyli „bażant Canje”. Określenie bażant jest jednak mylące. Przypuszcza się, że pierwsi europejscy osadnicy w Ameryce Południowej, widząc dużego nadrzewnego ptaka z długim ogonem i czubem na głowie, skojarzyli go z bażantem (Phasianus colchicus), znanym im z Europy. W rzeczywistości hoacyn nie ma z bażantami nic wspólnego – jest jedynym przedstawicielem własnego rzędu hoacynowych (Opisthocomiformes). „Canje” z kolei to nazwa rzeki w Gujanie (Canje Creek). To właśnie nad jej brzegami hoacyny występują szczególnie licznie, dlatego stały się symbolem tego regionu, a z czasem – całego kraju. Hoacyn został po raz pierwszy opisany w 1776 r. przez niemieckiego zoologa i teologa, Statiusa Müllera, który nadał mu nazwę Phasianus hoazin („bażant hoacyn”). Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (International Ornithologists’ Union) stosuje nazwę Opisthocomus hoazin, z czego pierwszy człon oznacza „noszący długie włosy z tyłu”, w nawiązaniu do charakterystycznego czuba ptaka. Biologia lęgowa hoacynów Hoacyny mają niezwykły system rozrodczy oraz wykazują wyspecjalizowane zachowania związane z budową gniazd i opieką nad potomstwem. Gniazda budują nad wodą, na zwisających gałęziach – najczęściej wzdłuż brzegów jezior i wolno płynących rzek, a także nad strumieniami. Szczególnie upodobały sobie gęstą, splątaną roślinność, w tym namorzyny i „pływające wyspy” roślinne, które zapewniają zarówno pokarm, jak i miejsca do gniazdowania. Hoacyny są ptakami monogamicznymi, a pary często pozostają razem przez kilka sezonów lęgowych. Badania w latach 1995–2000 nad aktywnością lęgową hoacynów w pierwotnym lesie deszczowym w ekwadorskiej Amazonii wykazały, że składanie jaj odbywało się od lutego do lipca oraz od września do listopada, przy czym szczyt przypadał zawsze na kwiecień, maj i czerwiec. W okresie lęgowym hoacyny stosują niezwykły system rodzinnej pomocy (tzw. lęgi kooperatywne). Oznacza to, że oprócz rodziców w opiece nad potomstwem uczestniczy nawet do sześciu pomocników. Są to zazwyczaj starsze dzieci tej samej pary z poprzednich lat, które wspólnie z rodzicami bronią terenu, wysiadują jaja i karmią młodsze rodzeństwo. Rozród hoacynów jest ściśle powiązany z porą deszczową, która sprzyja obfitemu pojawianiu się młodych, miękkich pędów i liści – głównego składnika ich diety. Samica składa 2–4 jaja w prostym gnieździe zbudowanym z patyków, a wysiadywanie trwa ok. 30 dni. Po wykluciu wszyscy członkowie grupy karmią młode zwróconym, częściowo przetrawionym pokarmem roślinnym. Pisklęta rosną powoli ze względu na niską wartość odżywczą diety. Opuszczają gniazdo w wieku 2–3 tygodni, ale pozostają zależne od dorosłych, którzy dokarmiają je przez kolejne 2–3 miesiące. Młode zyskują zdolność lotu dopiero ok. 60. dnia życia. Sukces lęgowy i zachowanie Sukces lęgowy jest stosunkowo niski — niektórzy badacze wskazują, że zaledwie 27% jaj doczekuje wyklucia. Jednak gdy w opiece nad gniazdem uczestniczy większa liczba ptaków, co u hoacynów zdarza się często, skuteczność rozrodu wzrasta, a młode szybciej się usamodzielniają. Hoacyny są ptakami towarzyskimi i poza sezonem lęgowym przebywają w grupach liczących nawet do 100 osobników. Choć chętnie siadają na otwartej przestrzeni, w razie zagrożenia wycofują się w gęstą roślinność. Poruszają się przy tym dość niezgrabnie, wydając głośne dźwięki i łamiąc gałęzie, co łatwo zdradza ich obecność i naraża na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników. Dlaczego hoacyn śmierdzi? W przeciwieństwie do większości ptaków, hoacyn jest ściśle roślinożerny i żywi się liśćmi drzew oraz krzewów. Jego jadłospis składa się głównie z młodych liści i pąków – stanowią one ok. 80% diety, podczas gdy kwiaty to 10%, a owoce 8%. Układ pokarmowy hoacyna bardziej przypomina ten u krowy niż u jakiegokolwiek innego gatunku ptaka. Występuje u niego tzw. fermentacja przedżołądkowa – pokarm ulega rozkładowi w ogromnym, silnie umięśnionym wolu i przełyku, zanim trafi do właściwego żołądka. Konsekwencją takiej anatomii i diety jest osiadły tryb życia. Upodobanie do liści i konieczność ich trawienia sprawia, że hoacyn pozostaje mało aktywny przez większą część dnia, siedząc na gałęziach i zajmując się właściwie tylko trawieniem. Unikatowy proces trawienny hoacyna ma swoją cenę – intensywny, nieprzyjemny zapach, który przyniósł mu mało pochlebny przydomek „stinkbird”, czyli śmierdzący ptak. Podczas gdy bakterie w wolu ptaka rozkładają celulozę z liści, produktem ubocznym tej fermentacji jest metan. Ptak pozbywa się nadmiaru gazów poprzez odbijanie (bekanie), co uwalnia charakterystyczną woń przypominającą świeży krowi obornik. Co ciekawe, ten odrzucający zapach pełni funkcję obronną – sprawia, że hoacyny są uważane za niejadalne, co skutecznie zniechęca wielu drapieżników, a nawet ludzi. Zagrożenia i ochrona gatunkowa Hoacyn jest obecnie klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) według IUCN, co oznacza, że jego populacja uznawana jest za stosunkowo stabilną. Mimo to gatunek ten stoi w obliczu wielu zagrożeń. Najważniejszym z nich jest utrata siedlisk spowodowana wylesianiem, wynikającym głównie z ekspansji rolnictwa oraz działalności związanej z pozyskiwaniem drewna. Szczególnie istotnym problemem jest przekształcanie terenów pod uprawy rolne, zwłaszcza ryżu w Gujanie, Surinamie i Wenezueli, a także realizacja projektów hydrotechnicznych. Dodatkowymi zagrożeniami są zanieczyszczenie wód oraz zmiany klimatu. Hoacyn jest gatunkiem silnie uzależnionym od siedlisk leśnych, a pokrywa drzewna na obszarze jego występowania zmniejszyła się o ok. 11% w ciągu ostatnich trzech pokoleń. Na liczebność populacji wpływa także niski sukces lęgowy – spadek może być związany z zakłóceniami powodowanymi przez turystykę. Istotną rolę odgrywa również drapieżnictwo, będące główną przyczyną niepowodzeń lęgowych, najczęściej ze strony ptaków i węży. Dodatkowym zagrożeniem jest też prześladowanie gatunku przez człowieka. Działania ochronne koncentrują się przede wszystkim na ochronie i odtwarzaniu naturalnych siedlisk hoacyna. Obszary chronione oraz rezerwaty przyrody w dorzeczach Amazonki i Orinoko odgrywają kluczową rolę w zabezpieczaniu jego środowiska życia. Istotne znaczenie mają również programy oparte na współpracy z lokalnymi społecznościami, promujące zrównoważone użytkowanie ziemi. Stały monitoring populacji oraz dalsze badania są niezbędne, aby zapobiec ewentualnemu pogorszeniu statusu ochronnego tego ptaka w przyszłości. Źródła: answersingenesis.org, audubon.org, worldlandtrust.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Biolog tłumaczy obecność dzików w mieście. Warszawska uczelnia daje przykład, jak z nimi żyć
Zabudowa lasów i łąk to główna przyczyna coraz częstszych interakcji ludzi z dzikami w miastach. Dr hab. Jakub Gryz z Instytutu Badawczego Leśnictwa tłumaczy w rozmowie z PAP, że bez zmiany podejścia do planowania przestrzennego problem obecności dzików będzie narastał. Akademia Wychowania Fizycznego pokazuje, jak reagować na ich obecność.
W ostatnim czasie opinię publiczną zbulwersowały przypadki zabicia dzików na warszawskim Mokotowie i Bemowie. W rozmowie z PAP dr hab. Jakub Gryz z IBL podkreśla, że od wielu lat naturalne ostoje tych zwierząt są niszczone pod zabudowę. Według biologa, obecny model rozwoju miast jest prostą drogą do eskalacji napięć na linii dzik-człowiek. Tymczasem na terenie Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie przyszły na świat warchlaki. Uczelnia daje dobry przykład, jak reagować w takiej sytuacji. Czy trzeba zabudowywać siedliska dzików? Zdaniem Jakuba Gryza jedną z głównych przyczyn problemu jest agresywna urbanizacja. Jako przykłady podaje plany zabudowy 120 ha lasu Zbójna Góra w podwarszawskiej Radości oraz 700 ha na Łuku Siekierkowskim. To miejsca stałej obecności dzików. Biolog zauważa przy tym pewien brak logiki: w Polsce stoi blisko 1,8 mln pustostanów, a populacja kraju ma się skurczyć o 4 mln osób w ciągu ćwierćwiecza. Mimo to budujemy na potęgę, a Polska przoduje w UE pod względem niszczenia zieleni. W latach 2018-2023 zabetonowano ponad 1000 km². Zdaniem eksperta dalsze zabudowywanie lasów i terenów zalewowych nie ma racjonalnego uzasadnienia i generuje nieuniknione konflikty z dzikimi zwierzętami. „Miejska stołówka” i błędy mieszkańców Kolejna przyczyna to nieodpowiedzialne zachowanie ludzi, którzy przyzwyczajają dziki do łatwego pokarmu. Te niezwykle inteligentne zwierzęta szybko uczą się, że bliskość człowieka to bliskość łatwego posiłku. Źle zabezpieczone śmietniki stają się „stołówkami” nie tylko dla dzików, ale i lisów, kun i ptaków. Atrakcyjne są też place zabaw, gdzie resztki przekąsek i słodyczy wabią zwierzęta nawet z kilkuset metrów – a dziki mają niezwykle czuły węch. W samej Warszawie ogrodzonych placów zabaw jest ponad tysiąc. Oczywiście celowe dokarmianie dzików to też ogromny błąd i skrajna nieodpowiedzialność. Agresja dzików to mit Ekspert IBL prostuje również przekonania o agresji dzików. Podkreśla, że przypadki poturbowania ludzi są niezwykle rzadkie i najczęściej sprowokowane, np. atakiem psa bez smyczy na lochę z młodymi. Dr Gryz postuluje rzetelną analizę każdego incydentu. Często przyczyną wtargnięcia dzików są po prostu otwarte furtki lub uszkodzone ogrodzenia. Biolog zauważa, że mimo głośnych incydentów świadomość społeczna pozostaje niska, a otwartych furtek nie brakuje. - Tak naprawdę dziki są dla nas ludzi wyjątkowo wyrozumiałe – podsumowuje dr Gryz. Plany zagospodarowania przestrzennego – ostatnia szansa na zmianę Obecny etap przygotowywania planów ogólnych zagospodarowania przestrzennego dla całego kraju to – według rozmówcy PAP – ostatnia szansa na zmianę kursu. Dr Gryz wskazuje jednak że dobrostan zwierząt i zachowanie korytarzy ekologicznych są często pomijane na rzecz asfaltu i betonu. Jeśli politycy i urzędnicy nie uwzględnią trendów demograficznych i przyrodniczych w nowych planach, problem miejskich dzików będzie przybierał na sile, a jedynym stosowanym rozwiązaniem pozostanie walka ze skutkami, a nie przyczynami. Uczelnia daje przykład jak żyć z dzikami Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie 13 kwietnia 2026 poinformowała, że na jej dużym terenie urodziły się dziki. Zamiast interwencji, która przy obowiązujących w Warszawie przepisach skończyłaby się odłowem z uśmierceniem, uczelnia wybrała inną drogę. Dziki zostaną zostawione w spokoju do momentu ich powrotu do lasu. Teren z ich legowiskiem został odgrodzony, wydano klarowne instrukcje co robić a czego unikać. Warto przytoczyć je w całości. AWF w mediach społecznościowych pisze: ​Zachowaj dystans: pod żadnym pozorem nie zbliżaj się do zwierząt. Locha z warchlakami wykazuje silny instynkt obronny i może stać się agresywna w sytuacjach, które uzna za zagrożenie. Zero interakcji: absolutnie nie podejmuj prób głaskania, dokarmiania ani fotografowania zwierząt z bliskiej odległości. Każda próba nawiązania kontaktu zwiększa ryzyko niebezpiecznego incydentu. Nie zakłócaj spokoju: prosimy, aby nie płoszyć zwierząt i pozwolić im swobodnie przemieszczać się w ich naturalnym środowisku na terenie kampusu. Zachowaj czujność: podczas poruszania się po ścieżkach między budynkami zachowaj wzmożoną uwagę, zwłaszcza po zmroku. Jeśli dziki zablokują drogę, wycofaj się powoli i wybierz inną trasę. Źródła: Nauka w Polsce, AWF Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Odkryto sekretną broń do walki ze zmianami klimatu: bobry. Musimy je uratować
Czy można walczyć z globalnym ociepleniem przy pomocy… bobrów? Jeszcze niedawno mogłoby to brzmieć jak żart opowiadany w niedzielę przy rodzinnym stole. Dziś naukowcy zamykają usta niedowiarkom i pokazują, że te zwierzęta są jednymi z największych sprzymierzeńców planety w kontekście pochłaniania dwutlenku węgla. Udowodnił to szwajcarski eksperyment.
W północnej Szwajcarii, nad niepozornym strumieniem, znikąd pojawiły się bobry. Jak to mają w zwyczaju: zaczęły ścinać drzewa, budować tamy i… zamieniły wąski potok w mozaikę rozlewisk. Dla okolicznych mieszkańców był to problem. Dla naukowców – niespodziewany sojusznik w walce z emisją dwutlenku węgla. Zainteresowani badacze zmierzyli, ile dwutlenku węgla pochłania takie mokradło. Okazało się, że nawet 146 ton rocznie – tyle, ile produkuje spalenie ponad tysiąca baryłek ropy. Okazało się, że „dzika inżynierka” bobrów nie tylko zwiększa bioróżnorodność czy zatrzymuje wodę, ale też sprawia, że cały fragment doliny zamienia się w skuteczny magazyn węgla. Dlaczego bobrowe mokradła są tak skuteczne? Bobry zmieniają charakter rzek. Zatrzymują wodę, powodują powstawanie rozlewisk i powolny rozkład materii organicznej. Zamiast wypłukiwać resztki roślin do oceanu, bobrowe tamy zatrzymują je w osadach. Tam, bez dostępu tlenu, gniją bardzo wolno, zamieniając się w torf – a to doskonały magazyn węgla na lata. Każda tama to nie tylko inżynieryjny majstersztyk, ale i naturalny pochłaniacz CO₂. Zespół oszacował, że na terenach zalewowych nadających się do ponownego zasiedlenia przez bobry w Szwajcarii, powstałe w ten sposób mokradła mogłyby zrównoważyć od 1,2% do 1,8% rocznej emisji dwutlenku węgla w Szwajcarii. – Bobry nie rozwiążą problemu zmiany klimatu, ale nasze badania pokazują, że ci naturalni inżynierowie mogą po cichu pomóc krajobrazom rzecznym magazynować więcej węgla przez kolejne dekady – mówi Live Science Lukas Hallberg, główny autor badania z Uniwersytetu W Birmingham. Bobry jako remedium na powodzie, susze i pożary Zmiany klimatu powodują, że ekstremalne zjawiska pogodowe są coraz częstsze. Powodzie i susze zaczynają się nasilać, a naukowcy szukają pomocy z każdej strony. Okazuje się, że ukrywa się ona pod postacią sympatycznych gryzoni z wyjątkowymi ogonami. Bobrowe rozlewiska magazynują wodę w czasie opadów i uwalniają ją powoli w czasie suszy (w Polsce pomagają magazynować nawet kilkaset milionów metrów sześciennych wody), a także ograniczają ryzyko pożarów, bo wilgotna gleba nie tak łatwo się zapala. Tam, gdzie powróciły bobry, roślinność rozkwita, a siedliska dla ptaków, płazów czy ryb – odradzają się błyskawicznie. Tamy bobrów poprawiają także jakość wody. Ciemna strona arktycznych bobrów Nie wszędzie działalność bobrów jest tak jednoznacznie korzystna dla środowiska. W Arktyce zwierzęta te przesuwają się na północ wraz z ociepleniem klimatu, a tamy bobrowe mogą powodować uwalnianie metanu z wiecznej zmarzliny – a to gaz cieplarniany kilkadziesiąt razy silniejszy od CO₂. Jednak w umiarkowanym klimacie Europy i Polski bilans korzyści dla środowiska jest zdecydowanie dodatni. Trzymajmy kciuki za powrót bobrów W ciągu ostatnich stuleci bobry niemal zniknęły z Europy – tępiono je dla futer i przez zmiany krajobrazu. Dziś wracają, m.in. dzięki reintrodukcji i odgrywają kluczową rolę w odbudowie naturalnych ekosystemów rzecznych. Są narzędziem, dzięki któremu dzika przyroda może samodzielnie rozwiązać problemy, z którymi człowiek zmaga się kosztownymi projektami inżynieryjnymi. Wystarczy jej zaufać. Ochrona bobrów w Polsce W Polsce bobry są objęte ochroną, chociaż nie zawsze tak było: w dawnych czasach spożywano ich mięso, a z powodu wodnego trybu życia Kościół katolicki uznawał je za ryby i pozwalał spożywać w czasie postu. Powinniśmy jednak nie tylko je chronić, ale świadomie wspierać ich obecność w krajobrazie. Badania i doświadczenia ze Szwajcarii pokazują, że przy odpowiedniej polityce bobry mogą stać się skuteczną, naturalną bronią w walce ze zmianami klimatu i suszami. To jeden z najtańszych i najbardziej efektywnych sposobów, by zwiększyć odporność polskich rzek i dolin na gwałtowne zjawiska pogodowe. A wiemy z ostatnich lat, że te zdarzają się coraz częściej. Kontrowersje związane z bobrami Dawniej polski rząd podejmował próby walki z bobrami, tłumacząc to zagrożeniem w czasie powodzi: nieświadomie mogą one zakłócać działanie naszych wałów przeciwpowodziowych. Biolog dr Andrzej Czech sugeruje jednak, że rozwiązanie jest banalnie proste: wystarczy wkopać siatkę na przestrzeni kilku kilometrów. To bardzo tani sposób. Jeśli zobaczysz ślady bobrów nad rzeką – nie przeszkadzaj im, nie naruszaj tam ani żeremi. Obserwuj z daleka, chociaż to zwierzęta dosyć płochliwe. Zdecydowanie trudniej jednak zaszczepić miłość do bobrów wśród rolników – jeśli jednak widzisz szkody wyrządzone przez bobry, zgłoś to służbom ochrony przyrody, zamiast samodzielnie je tępić. One pomogą zabezpieczyć uprawy bez szkody dla zwierząt. Na dłuższą metę przynoszą one zdecydowanie więcej pożytku, niż niedogodności. Źródło: Communications Earth & Environment, Live Science, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wszedłem do lasu po zmroku. Nie spodziewałem się, co tam usłyszę
Gdy zapada zmrok, las zaczyna żyć innym rytmem. W ciszy słychać skrzydła ptaków, szelest liści i pohukiwanie sów. Nocna kąpiel leśna pozwala doświadczyć tego świata wszystkimi zmysłami.
Spis treści: Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Czym są kąpiele leśne? Ognisko, herbata i Noc Sów Na Wzgórza Dylewskie docieram o zmierzchu. Jest godzina siedemnasta. Stoję u podnóża wieży widokowej i słucham wprowadzenia przewodniczki. Niedużą grupą ruszamy w głąb lasu, by doświadczyć nocnej kąpieli leśnej. Poruszamy się w ciszy pod osłoną nocy. Jest zimno, a pod stopami wciąż chrupie śnieg. Oto las, który po zmroku opowiada swoje historie. Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Tę noc zapamiętam na długo. Na Mazurach Zachodnich wszędzie leży śnieg i jest niemiłosiernie zimno, zwłaszcza nocą. W ostatni dzień zimy wspólnie z przewodnikiem ruszamy w głąb lasu. Dzień gaśnie, a pełnia księżyca rozświetla nam drogę. W pewnym momencie spotykamy stado saren. W tle rozbrzmiewa klangor żurawi i gęganie gęsi, a na pobliskim drzewie słyszę pulsujące gwizdy kowalika zwyczajnego (Sitta europaea). Las oddycha dźwiękiem. Wokół zapada cisza. Zamykam oczy i przytulam się do drzewa. Mam wyobrazić sobie, że drzewo jest jednym z członków mojej rodziny. Średnica pnia wzbudza podziw – nie jestem w stanie go objąć. Rozmawiam z nim. Czuję lekki dyskomfort, ale też spokój. Otwieram oczy i patrzę w stronę grubych korzeni rozchodzących się pod ziemią. Jedna z takich odnóg korzeniowych kieruje się w stronę innego drzewa. Wyobrażam sobie, że ich korzenie splatają się pod ziemią. Jakby były ze sobą spokrewnione albo zaprzyjaźnione. To tylko metafora, a jednak wydaje mi się prawdziwa. Siedzę na macie pod innym drzewem. Przykładam dłonie do uszu, układając je jak uszy słonia. W głębi lasu słyszę potężny szum wiatru. Narasta i raptownie cichnie, jakbym stał nad oceanem podczas wichury. Po chwili dociera do mnie szelest liści młodych buków (Fagus sylvatica), które utrzymały się na gałęziach przez zimę. Ich dźwięk przypomina mi wykres szybko bijącego serca na monitorze – paradoksalnie działa kojąco. Czuję się wspaniale. Bez poczucia czasu. Bez oczekiwań. W ciszy lasu i w świetle księżyca coś we mnie przestaje się spieszyć. Dopiero teraz rozumiem, jak bardzo potrzebowałem tej nocnej kąpieli leśnej. Czym jest kąpiel leśna? Kąpiel leśna to tłumaczenie japońskiego terminu shinrin-yoku, który upowszechnił się w Japonii w latach 90. XX wieku. W języku japońskim „shinrin” oznacza las, a „yoku” – kąpiel. Jej głównym założeniem jest doświadczenie lasu wszystkimi zmysłami. Koncepcja ta została stworzona jako odpowiedź na rosnący problem stresu zawodowego i wypalenia wśród japońskich pracowników korporacji. Jednym z powodów, dla których pobyt w lesie działa kojąco, są fitoncydy – naturalne substancje wydzielane przez rośliny, które mogą wspierać odporność i obniżać poziom stresu. Odkrył je w 1928 roku rosyjski biolog Borys Tokin. Kąpiel leśna, nazywana także lasoterapią, różni się od zwykłego spaceru tym, że w centrum uwagi znajduje się uważność. Uczestnicy starają się świadomie skupiać na naturze: na dźwiękach, zapachach i fakturach otaczającego ich lasu. Chodzi o to, by być tylko tu i teraz. W Polsce zajmuje się tym między innymi Monika Konarzewska, certyfikowana przewodniczka i członkini Polskiego Towarzystwa Kąpieli Leśnych. Od lat prowadzi warsztaty i szkolenia inspirowane naturą dla firm i osób indywidualnych pod szyldem „Zielona wśród ludzi” oraz „Zielono w głowie”. Ognisko, herbata i Noc Sów Nasza kąpiel leśna dobiegają końca. Razem z innymi uczestnikami dzielimy się doświadczeniami, które przed chwilą przeżyliśmy. Monika Konarzewska zaprasza nas do rozmów przy ognisku. Rozglądam się wokół. Wszędzie otacza mnie las. Po chwili degustujemy przygotowaną na miejscu leśną herbatę. Przewodniczka pyta nas, z jakich roślin może być przygotowana. Strzelam, że może z melisy. Okazuje się jednak, że napar powstał z jodły, świerka, lipy, a nawet młodych liści buka, które wiosną mają smak przypominający sałatę. Nagle jeden z uczestników słyszy w głębi lasu pojedyncze pohukiwanie. To najprawdopodobniej puszczyk zwyczajny (Strix aluco), jedna z najpospolitszych sów w Polsce. Gatunek ten dobrze przystosował się do życia blisko ludzi, a na Wzgórzach Dylewskich jest często spotykany. Pod koniec zimy puszczyki rozpoczynają okres godowy. Samce oznaczają wtedy swoje terytorium charakterystycznym, przeciągłym pohukiwaniem. Nocna kąpiel leśna połączona z Nocą Sów okazuje się jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń przyrodniczych, w jakich dotąd uczestniczyłem. Na zakończenie spotkania bierzemy jeszcze udział w krótkim quizie o sowach. Za poprawne odpowiedzi dostajemy cukierki. Jedno z pytań dotyczy części głowy sowy, która pomaga jej wychwytywać dźwięki. To tzw. szlara – pióra ułożone wokół oczu i dzioba, działające jak naturalna antena akustyczna. Źródła: zielonowglowie.edu.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Gdy inne śpią, on poluje – rzadki ptak w Polsce o niezwykłych czerwonych oczach
Ślepowron zwyczajny to niezwykły ptak z rodziny czaplowatych. Rzadki w Polsce, symbol Ziemi Oświęcimskiej, pełni dziś ważną rolę jako wskaźnik jakości środowiska. Gdy zapada zmrok, to w cieniu trzcin i nad wodą zaczyna się jego historia.
Spis treści: Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Jak rozpoznać ślepowrona? Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Od zalotów do wspólnego gniazda Opieka nad młodymi Co zjada ślepowron zwyczajny? Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny to ptak pełen sprzeczności – bliski krewny pelikanów, dawniej zaliczany do bocianowych. Ten nocny drapieżnik przywabia ryby wibrowaniem dzioba, a jego taniec godowy kończy się syczącym kłapnięciem. Dziś, jako gatunek chroniony i wrażliwy na zanieczyszczenia, jest cennym wskaźnikiem stanu środowiska. Dowiedz się, dlaczego nocą wyrusza do Afryki i jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego w przyrodzie. Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Ślepowron zwyczajny (Nycticorax nycticorax), dawniej nazywany gawronem nocnym lub czaplą nocną, jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych czapli na świecie. Gatunek ten gniazduje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, a także Australii, gdzie jego miejsce zajmuje krewniak – ślepowron australijski (Nycticorax caledonicus). Nazwa naukowa Nycticorax pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie „nocnego kruka” (nyktos – noc, korax – kruk). Odnosi się zarówno do nocnego trybu życia ptaka, jak i do jego charakterystycznego, ochrypłego głosu przypominającego krakanie wrony. Ślepowron nie jest jednak krukiem, lecz czaplą z rodziny czaplowatych (Ardeidae). Za dnia, stojąc w niemal posągowym bezruchu, sprawiał dawnym obserwatorom wrażenie ptaka pozbawionego wzroku. Aktywność rozpoczyna dopiero o zmierzchu, stąd jego ludowa nazwa „ślepy”. Ochrypły głos ślepowrona stał się onomatopeją (wyrazem dźwiękonaśladowczym) do jego nazw w różnych językach na całym świecie. Na przykład na Wyspach Falklandzkich nazywa się „quark”, w języku keczua to „waqwa”, „kvakoš noční” w języku czeskim, „kwak” w języku niderlandzkim oraz ukraińskim, „кваква” w języku rosyjskim, natomiast „vạc” w języku wietnamskim. Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Rodzina czaplowatych (Ardeidae) do której zaliczają się także ślepowrony obejmuje 72 gatunki ptaków w obrębie 18 rodzajów na całym świecie. To zróżnicowana grupa ptaków, w większości związana ze środowiskami wodnymi. Na początku XXI w. czaplowate należały do rzędu bocianowych (Ciconiiformes) ze względu na podobieństwa morfologiczne, takie jak długie nogi, szyje i dzioby. Dzięki badaniom genetycznym wiadomo dziś, że Ardeidae są bliżej spokrewnione z pelikanami (Pelecanidae) niż z bocianami (Ciconiidae). W ramach tak zróżnicowanej grupy ptaków ślepowrony, w przeciwieństwie do typowych gatunków czapli, przystosowały się do nocnego trybu życia. Na świecie wyróżnia się trzy rodzaje ślepowronów: Nycticorax – 2 współcześnie żyjące gatunki, Nyctanassa – 1 gatunek, Gorsachius – 2 gatunki. Są to ptaki średniej wielkości, o stosunkowo krótkiej szyi i nogach, krępej budowie ciała, osiągające nieco ponad pół metra długości. Zazwyczaj prowadzą nocny tryb życia i polują na wodne kręgowce oraz bezkręgowce. Do rodzaju Nycticorax należą ślepowron zwyczajny oraz ślepowron rdzawoszyi (Nycticorax caledonicus). Pierwszy z nich ma bardzo szeroki zasięg występowania, natomiast drugi zasiedla głównie krainę australijską, w tym Australię i Papuę-Nową Gwineę, docierając aż po Indonezję i Filipiny. Co ciekawe, jeszcze do końca XIX w. występował podgatunek ślepowrona rdzawoszyjego (N. c. crassirostris), endemiczny dla japońskich wysp Ogasawara (Bonin). Ostatnie doniesienia o tym ptaku pochodzą z 1889 r., a jego wyginięcie prawdopodobnie wiąże się z ograniczonym zasięgiem geograficznym i presją środowiskową. Do rodzaju Nyctanassa zalicza się jeden współczesny gatunek – ślepowrona żółtoczelnego (Nyctanassa violacea), spotykanego na obszarach obu Ameryk. W obrębie tego gatunku wyróżnia się sześć podgatunków, z których aż pięć to formy typowo tropikalne, zamieszkujące krainę neotropikalną (Amerykę Środkową i Południową). Na szczególną uwagę zasługują dwa endemity wyspowe – jednym z nich jest unikatowa populacja zasiedlająca archipelag Galapagos. Do rodzaju Gorsachius należą bąkowron orientalny (Gorsachius melanolophus), występujący w Azji oraz bąkowron japoński (Gorsachius goisagi) – gatunek narażony na wyginięcie, zasiedlający głównie Japonię. Jak rozpoznać ślepowrona zwyczajnego? Ślepowron zwyczajny wyróżnia się czarną głową i grzbietem, które kontrastują z jasnopopielatą szyją oraz spodem ciała. Jego skrzydła i ogon są szare. Charakterystyczną cechą są długie, białe pióra zwisające z tyłu głowy – tzw. „wąsy”, które mogą osiągać nawet ponad 20 cm długości. Tęczówka oka jest intensywnie czerwona, dziób czarny, a nogi płowożółte. Gatunek ten nie wykazuje dymorfizmu płciowego – samce i samice wyglądają tak samo. U młodocianych osobników występuje znaczna różnica w wyglądzie: mają wierzch ciała ciemnobrązowy z białymi plamkami oraz spód kremowożółty z ciemnym nakrapianiem. Dopiero po ok. dwóch latach młode ptaki przybierają typowe, kontrastowe ubarwienie dorosłych ślepowronów zwyczajnych. Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Ślepowron zwyczajny gnieździ się w koloniach – jedno- lub wielogatunkowych. Na jednym drzewie może znajdować się ok. 20–30 par, choć niektóre kolonie mogą liczyć nawet kilka tysięcy par. Gatunek ten wybiera tereny z dostępem do wody i gęstej roślinności, w tym bambusów lub drzew (np. sosen, dębów czy namorzynów), które wykorzystuje do odpoczynku i budowy gniazda. W Polsce ślepowron jest nielicznym gatunkiem wędrownym (w 2025 r. liczebność krajowej populacji szacowano na 1276 par), przebywającym u nas od marca do października. Lęgi zakłada zaledwie w kilku miejscach, głównie w południowej części kraju. Według danych Monitoringu Ptaków Polski (MPP), większość stanowisk lęgowych zlokalizowana jest w Dolinie Górnej Wisły. Jest to regularny i wieloletni rejon gniazdowania tego gatunku, a sam ślepowron stał się tam nawet żywym symbolem Ziemi Oświęcimskiej. Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z gałęzi i roślinności. Ptaki umieszczają je na wysokości od 2 do nawet 50 m – najczęściej na drzewach i krzewach, ale także w trzcinowiskach, na półkach skalnych lub bezpośrednio na ziemi w osłoniętych miejscach. Od zalotów do wspólnego gniazda Przyjmuje się, że ślepowron zwyczajny jest gatunkiem monogamicznym, choć pary tworzy zazwyczaj tylko na jeden sezon lęgowy. Wybór partnerki poprzedzają charakterystyczne zachowania godowe samców. Początkowo samiec zachowuje się agresywnie: pilnuje swojego terenu, chodzi przygarbiony z opuszczoną głową, kłapie dziobem lub chwyta w niego gałązki. Gdy jednak chce przyciągnąć samicę, zaczyna swój taniec godowy. Wyciąga wtedy wysoko szyję, a następnie rytmicznie pochyla się aż do samych stóp, wydając przy tym dźwięk – syczące kłapnięcie. Pomiędzy tymi „pokazami” może potrząsać gałązkami i czyścić pióra. Uważa się, że takie zachowania pobudzają także inne osobniki w kolonii do aktywności godowej, co u gatunków kolonijnych może mieć kluczowe znaczenie dla powodzenia lęgów. Samice zbliżające się do samca są początkowo odpędzane, lecz ostatecznie jedna z nich zostaje zaakceptowana. W tym krótkim okresie godów nogi obu płci przybierają intensywne, różowe zabarwienie, a do kopulacji dochodzi zazwyczaj na gnieździe lub w jego pobliżu, już w pierwszym lub drugim dniu po dobraniu się w parę. Zaraz po utworzeniu pary samiec zaczyna znosić patyki, które uroczyście przekazuje samicy, a ta wplata je w konstrukcję gniazda. Opieka nad młodymi Ślepowrony zwyczajne w sezonie lęgowym wyprowadzają zazwyczaj tylko jeden lęg. Para wspólnie buduje nowe gniazdo lub odnawia stare. Niekiedy zdarza się im zajmować także gniazda innych gatunków czapli. Samica składa od 3 do 5 jaj w odstępach dwudniowych. Tuż po złożeniu jaja mają intensywny, szmaragdowy kolor, który z czasem blednie. Wysiadywanie trwa ok. 24–26 dni i odbywa się naprzemiennie przez oboje rodziców. W upalne dni dorosłe ptaki potrafią moczyć pióra w wodzie, aby schłodzić jaja. Po wykluciu rodzice wspólnie opiekują się pisklętami i karmią je zwracanym pokarmem (tzw. regurgiracja). Już po dwóch tygodniach młode opuszczają gniazdo, wciąż przebywając w jego pobliżu. W trzecim tygodniu życia, w razie zagrożenia, potrafią samodzielnie wspinać się na wierzchołki drzew i tworzyć tam skupiska. W pełni lotne i samodzielne stają się jednak dopiero między 6. a 7. tygodniem życia. W sytuacji zagrożenia pisklęta bronią się w charakterystyczny sposób – zwracają treść pokarmową w kierunku intruza. Co ciekawe, dorosłe ślepowrony często nie rozpoznają własnego potomstwa, akceptując oraz ogrzewając także młode pochodzące z innych gniazd. Co zjada ślepowron zwyczajny? Ślepowron zwyczajny jest drapieżnikiem oportunistycznym, co oznacza, że zjada to, co jest w danym momencie dostępne. Choć jego dieta opiera się głównie na rybach oraz organizmach słodkowodnych i morskich, jest niezwykle urozmaicona. Obejmuje owady wodne, dżdżownice, raki, małże, a nawet kałamarnice. Ptak nie gardzi też płazami, gadami, jajami oraz pisklętami innych gatunków ptaków. Uzupełnieniem jadłospisu bywają małe ssaki, padlina i materiał roślinny, a blisko siedzib ludzkich – nawet odpady na wysypiskach śmieci. Ślepowron zwyczajny zwykle żeruje samotnie i aktywnie broni swojego terytorium żerowiskowego. Preferuje płytkie wody, w których chwyta zdobycz dziobem, zamiast ją przebijać. Stosuje także technikę zwaną „wibrowaniem dziobem” – polegającą na szybkim otwieraniu i zamykaniu dzioba w wodzie, co powoduje zaburzenie powierzchni i może zwabić ofiarę. Najczęściej żeruje od wieczora do wczesnego rana. Jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania na pokarm, np. podczas sezonu lęgowego, może żerować także w ciągu dnia. Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny jest często wykorzystywany jako bioindykator środowiska, ponieważ zajmuje wysokie poziomy troficzne (znajduje się na szczycie łańcucha pokarmowego). Ponadto jego rybożerność, elastyczność w wyborze miejsc lęgowych oraz zdolność do przyzwyczajania się do miejskich zakłóceń (np. ruchu drogowego) czynią go idealnym gatunkiem do monitorowania skażenia środowiska zurbanizowanego. W literaturze naukowej na całym świecie liczne są odniesienia do wykorzystania ślepowrona jako wskaźnika szerokiego spektrum zanieczyszczeń. Jeszcze w latach 60. XX w. ślepowron był szczególnie narażony na DDT i inne pestycydy, które powodowały niepowodzenia reprodukcyjne i mogły przyczynić się do lokalnych spadków liczebności. Odnotowano również przypadki uszkodzeń genetycznych u piskląt w wyniku skażenia ropą naftową. Ponadto gatunek ten wykazuje dużą podatność na ptasią grypę oraz chorobę Newcastle, co może stanowić poważne zagrożenie w przypadku przyszłych epidemii. Największym wyzwaniem pozostaje jednak melioracja i niszczenie terenów podmokłych oraz susze w rejonach zimowisk. Przykładowo, osobniki z Europy migrujące do Afryki Subsaharyjskiej mogą napotykać na swojej trasie zniszczone siedliska. Badania wykazały, że ptaki te lecą wyłącznie nocą, a za dnia odpoczywają. Oznacza to, że np. każde osuszone mokradło na ich trasie może zmniejszyć szanse na regenerację sił i bezpieczne dotarcie do celu. Choć w Polsce ślepowrony są pod ścisłą ochroną, w niektórych regionach świata (np. na Madagaskarze czy w Nigerii) nadal padają ofiarą polowań dla mięsa lub celów medycyny tradycyjnej. Źródła: datazone.birdlife.org, birdsoftheworld.org, animaldiversity.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Szokujące okrucieństwo w Senegalu: ptaki otruto i pozbawiono głów. To tylko mała część „sępiego kryzysu” w Afryce
W Senegalu doszło do niepotykanego okrucieństwa wobec ptaków, a jego źródłem prawdopodobnie są przesądy. 24 sępy zostały zwabione do zatrutej padliny, a potem pozbawione głów.
Niestety, w skali kontynentu nie był to jednostkowy przypadek. W różnych krajach Afryki od lat dochodzi do tego typu aktów okrucieństwa. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”, a los wielu gatunków tych majestatycznych ptaków jest coraz bardziej zagrożony. Makabra w senegalskiej wiosce O okrutnym incydencie doniosła organizacja Vulture Conservation Foundation, zajmująca się ochroną sępów, głównie w Europie. 8 marca 2026 w wiosce Khaoul Godaguène w Senegalu zaalarmowano żandarmerię. Znaleziono martwego osła otoczonego martwymi sępami. Według wstępnego dochodzenia, osioł należał do lokalnego rolnika i wykazywał oznaki choroby na kilka dni przed makabrycznym odkryciem. Rolnik oświadczył, że gdy został zaalarmowany o śmierci swojego zwierzęcia, padlina zdążyła już przyciągnąć liczne sępy. Te same sępy lokalna policja znalazła martwe i pozbawione głów kilka dni później. Jeden z osobników był zaobrączkowany. Najprawdopodobniej to przypadek rytualnego otrucia i zabicia, praktyki popularnej w niektórych obszarach Afryki. Niektórzy wierzą, że używanie głów sępów w tradycyjnych rytuałach może przynieść szczęście. Praktyki te nasilają się w różnych ważnych społecznie momentach, takich jak wybory czy mecze piłki nożnej. I napędzają nielegalny handel, przez który co roku giną setki zwierząt, w tym sępy. Afrykański „sępi kryzys” przybiera na sile Zjawisko trucia sępów i pozyskiwania ich części ciała niestety przybiera w Afryce na sile. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”. Gwałtowne załamanie populacji sępów trwa od początku XXI wieku. Jego główną przyczyną jest trucie padliny pestycydami przez kłusowników oraz nielegalny handel częściami ciała ptaków, do celów tradycyjnej medycyny i rytuałów. W Afryce Północnej kryzys doprowadził do regionalnego wyginięcia sępa kasztanowatego i uszatego, oszczędzając jedynie nieliczne populacje sępa płowego, egipskiego oraz orłosępa. Afryka Zachodnia odnotowała drastyczne spadki liczebności sięgające 97% w niektórych populacjach, zwłaszcza sępów brunatnych i plamistych. Z kolei Afryka Południowa, charakteryzująca się największą bioróżnorodnością (9 gatunków, w tym endemiczny sęp przylądkowy), boryka się z incydentami masowych otruć, w których nieraz ginie ponad 500 osobników jednocześnie. Do gatunków najbardziej dotkniętych należą krytycznie zagrożone: sęp afrykański (średni spadek o 86%), sęp plamisty (spadek o 97%), sęp brunatny (spadek o 67%) oraz sęp białogłowy (spadek o 85–93%), a także zagrożone wyginięciem sępy uszate (spadek o 88–92%) i sępy egipskie (spadek o 91% na kontynencie). Brak tych ptaków w ekosystemie niesie ze sobą poważne konsekwencje sanitarne, takie jak wzrost ryzyka rozprzestrzeniania się chorób z rozkładającej się padliny oraz skażenie źródeł wody. Źródło: Vulture Conservation Foundation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Uroczy sukces gdańskiego ZOO. Ten maluch może pomóc uratować gatunek
W ZOO w Gdańsku przyszedł na świat hipopotamek karłowaty. Te narodziny to ważne wydarzenie dla ochrony jednego z najbardziej zagrożonych ssaków Afryki. Rodzicami malucha są Sapo i Malela – para uczestnicząca w międzynarodowym programie hodowli zachowawczej.
Uroczy noworodek to samiczka. Urodziła się w ramach międzynarodowej współpracy różnych ogrodów zoologicznych, koniecznej dla zachowania tego zagrożonego gatunku. Każde narodziny hipopotamka karłowatego zwiększają szanse na utrzymanie ich populacji. Nowy mieszkaniec gdańskiego ZOO O narodzinach hipopotamka karłowatego gdańskie ZOO oraz prezydentka miasta Aleksandra Dulkiewicz poinformowali 14 marca 2026. Rodzice malucha to 15-letni Sapo oraz 9-letnia Malela. Sapo mieszka w Gdańsku od 2012 roku. Malela przyjechała z Teneryfy pod koniec 2024 roku, aby zasilić program hodowli tego gatunku w niewoli. Udało się. „Rośnie jak na drożdżach i przy odrobinie szczęścia uda się Wam ją zobaczyć. Przebywa razem ze swoją mamą w pawilonie hipopotamów i można podejrzeć ją przez małe okienka. Gdy tylko zrobi się cieplej, będzie można zobaczyć ją także na zewnętrznym wybiegu” – pisze ZOO w mediach społecznościowych. Hipopotamek karłowaty. Mały i krytycznie zagrożony Hipopotamek karłowaty (Choeropsis liberiensis) występuje tylko w lasach deszczowych zachodniej Afryki. Zadecydowana większość populacji żyje w Liberii, pozostała część w Gwinei, Sierra Leone oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jest jednym z zaledwie dwóch współcześnie żyjących gatunków w rodzinie hipopotamowatych. Tym drugim jest znacznie większy i liczniejszy, również afrykański, hipopotam nilowy. W przeciwieństwie do swojego większego kuzyna, który może ważyć nawet 1800 kilogramów, hipopotamek karłowaty osiąga „zaledwie” niecałe 300 kilogramów. Jego badanie jest trudne – nie dość, że prowadzi ziemnowodny, nocny tryb życia, żyje w gęstych lasach, to jeszcze regiony jego występowania od lat są targane wewnętrznymi konfliktami i bardzo niestabilne. Populację hipopotamka trudno oszacować. Według danych w końca XX wieku było to nie więcej niż 3000 osobników. Obecnie według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych na wolności żyje ich 2000-2500. Ogrody zoologiczne kluczem do przetrwania hipopotamka Hodowla hipopotamka karłowatego w niewoli jest więc kluczowa dla zachowania gatunku. Sukces gdańskiego ZOO dobrze wpisuje się we współczesną rolę ogrodów zoologicznych – dziś są one bardziej „arką Noego” niż rozrywką dla mieszczuchów. Ich rola jest kluczowa w utrzymaniu przy życiu wielu zagrożonych gatunków. Ważną rolę w ratowaniu hipopotamka karłowatego pełni ZOO w Bazylei w Szwajcarii. Prowadzi międzynarodową księgę rodowodową i koordynuje światową populację żyjącą w niewoli. Między 1970 a 1991 rokiem ilość hipopotamków urodzonych w niewoli wzrosła ponad dwukrotnie. Przetrwanie tego gatunku w ogrodach zoologicznych jest pewniejsze niż jego przetrwanie na wolności. Warto przypomnieć historię najsłynniejszego hipopotamka karłowatego na świecie – Moo Deng. To samiczka urodzona w lipcu 2024 roku, w ZOO Khao Kheow w Tajlandii. Jej imię, oznaczające „skaczącą wieprzowinę”, wybrali internauci. Stała się globalnym fenomenem, a jej viralowa popularność niemal przerosła możliwości ZOO. Moo Deng stała się bohaterką setek internetowych memów oraz gadżetów. Źródła: Gdański Ogród Zoologiczny, Trójmiasto.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ten brązowy ptak to najlepszy wokalista Polski. Kiedyś był cenionym przysmakiem
Dwanaście tysięcy lat temu drozd śpiewak był przysmakiem kulinarnym, później cenionym ptakiem klatkowym. Dziś, choć jest pod ochroną, wciąż mierzy się z zagrożeniami w środowisku. Oto historia jednego z najbardziej utalentowanych wokalistów świata ptaków.
Spis treści: Skąd się wziął drozd? Zasięg występowania drozda śpiewaka Wygląd i cechy rozpoznawcze W gnieździe śpiewaka Śpiewak pod ochroną Niekiedy woła „Zosia!”, innym razem „Filip!”, a jego turkusowe jaja wyglądają jak klejnoty ukryte w mchu. Drozd śpiewak to najbardziej utalentowany, a zarazem najbardziej doświadczony przez historię ptak. Gatunek ten wykazuje imponującą zdolność adaptacji, zakładając gniazda w lasach, parkach i ogrodach. Część jego populacji przemieszcza się na zimowiska w Europie Południowej i Afryce Północnej. Odkryj tajemnice życia wielkiego solisty. Skąd się wziął drozd? Drozd śpiewak, czyli łaciński Turdus philomelos, to przedstawiciel rodzaju Turdus z rodziny drozdowatych (Turdidae). Rodzina ta należy do rzędu wróblowych (Passeriformes), który jest najliczniejszą grupą ptaków na świecie, obejmującą ponad 6 tysięcy gatunków. Samo słowo drozd, jak zauważa prof. Jerzy Bralczyk w „Zwierzyńcu”, ma korzenie sięgające języka praindoeuropejskiego (rekonstruowana forma „trozdos”). Prawdopodobnie miało ono charakter dźwiękonaśladowczy, oddający specyficzne odgłosy tych ptaków. Drugi człon philomelos, określający już gatunek ptaka, wziął się prawdopodobnie z mitu o zmienionej w ptaka dziewczynie imieniem Filomela. Po grecku Philomela oznaczało „kochającą muzykę” – od słów philos (miłośnik) oraz melos (melodia, śpiew). W wolnym przekładzie nawiązuje to do wybitnych zdolności wokalnych, jakimi wyróżnia się dziś drozd śpiewak. Zasięg występowania drozda śpiewaka Na świecie występuje dziś ok. 194 gatunków drozdów i gatunków pokrewnych należących do 17 rodzajów. Gatunki te to prawdziwi obywatele świata o zasięgu kosmopolitycznym, co oznacza, że można je spotkać niemal na każdym kontynencie, z wyjątkiem Antarktydy i niektórych wysp oceanicznych. Zasięg występowania drozda śpiewaka rozciąga się od zachodu Palearktyki po jezioro Bajkał w Rosji. Jako gatunek introdukowany pod koniec XIX w. zadomowił się również w krainie australijskiej (Australia, Nowa Zelandia). Drozd śpiewak jest gatunkiem częściowo wędrownym – wiele osobników zimuje w Europie Południowej, Afryce Północnej oraz na Bliskim Wschodzie. Według BirdLife International nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym i ma status LC (gatunek najmniejszej troski). W połowie lat 90. XX w. populację europejską tego ptaka szacowano na 14–16 mln par, a dziś 24–38 mln par, co stanowi ok. 65% światowego zasięgu tego gatunku. Globalna populacja drozda śpiewaka szacowana jest na ok. 75–118 mln osobników, choć oszacowanie to wymaga dalszej weryfikacji. W Polsce krajowa populacja wynosi 1,1–1,3 mln par. Pierwotnie śpiewak zasiedlał stare lasy, zarówno liściaste, jak i iglaste, co potwierdzają m.in. badania w krajobrazach rolniczych wschodniej Wielkiej Brytanii. W południowej Polsce w XIX w. śpiewak był gatunkiem powszechnym, szczególnie w lasach iglastych, i należał do liczniejszych przedstawicieli drozdów w byłym Królestwie Polskim. Proces synantropizacji w miastach Europy Środkowej rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., a w Polsce pierwsze lęgowe populacje miejskie odnotowano w latach 30. i 40. XX w. Wygląd i cechy rozpoznawcze W Polsce gniazduje sześć gatunków drozdów z rodzaju Turdus: kos (Turdus merula), paszkot (Turdus viscivorus), kwiczoł (Turdus pilaris), droździk (Turdus iliacus), drozd obrożny (Turdus torquatus) oraz drozd śpiewak. Ten ostatni na tle kuzynów wyróżnia się brązowym upierzeniem na grzbiecie, żółto-płowym spodem ciała oraz gęsto usianymi czarnymi plamkami w kształcie grotów. Śpiewaka można pomylić z paszkotem, droździkiem, a nawet kwiczołem. Paszkot jest jednak większy i ma na policzku jasną plamę. Droździk posiada grubą białą brew nad okiem oraz rdzawoczerwone boki ciała, a kwiczoła najłatwiej rozpoznać po szarym kapturze na głowie i karku. U drozda śpiewaka obie płci wyglądają podobnie. Wiosną i latem ptaki te najczęściej można spotkać na ziemi, gdzie poszukują bezkręgowców – najchętniej dżdżownic. Jednak jednym z najlepszych dowodów jego obecności w parku czy ogrodzie są skupiska rozbitych skorup ślimaków. Takie miejsca nazywane są kuźniami – podobnie określa się stanowiska, w których dzięcioły rozbijają szyszki. Drozdy chwytają muszlę ślimaka w dziób i uderzają nią o kamień, zwany kowadłem, aby dostać się do środka. Jesienią natomiast śpiewaki spędzają większość czasu na drzewach, ponieważ odżywiają się wtedy głównie jagodami i owocami. Nieziemski wokalista Jak pisał w „Ptakach ziem polskich” Jan Sokołowski, ikona polskiej ornitologii XX w., niewiele jest ptaków, które mogłyby dorównać głosowi śpiewaka, a jego poszczególne fanfary można oddać słowami. Do najbardziej charakterystycznych należą frazy: „dawid filip trati kupi” czy „kita lis, kita lis, kurę zjadł, kurę zjadł, mam pieska burego, poszczuję go, huź go, huź go, huź go”. Śpiew drozda śpiewaka od wieków fascynuje ludzi, a jego kanonadę pełnych słodyczy pieśni słychać niekiedy już o czwartej nad ranem. Śpiew jest głośny, dźwięczny i zdecydowany. Składa się z wyraźnych, powtarzających się motywów – serii pogwizdywań, szczebiotów i kwileń, zwykle powtarzanych kilkukrotnie w tej samej sekwencji. Samce najczęściej zajmują eksponowane miejsca na wierzchołkach drzew (w Polsce głównie drzew iglastych: świerków, jodeł i sosen), skąd prezentują swój bogaty repertuar. Niekiedy ich śpiew może przypominać wyraźne nawoływanie: „Zosia, Zosia” lub „Filip, Filip, Filip”. W gnieździe śpiewaka Drozd śpiewak w żargonie naukowym określany jest jako synantrop fakultatywny. Oznacza to, że gatunek wykazuje tendencję do życia w pobliżu człowieka i korzystania z zasobów stworzonych przez ludzi, choć nie jest od nich całkowicie zależny. Dobrze przystosował się do krajobrazu rolniczego i miejskiego – lęgnie się w niewielkich gajach, parkach, sadach, żywopłotach, na porośniętych krzewami nasypach kolejowych, przydrożach, cmentarzach oraz w podmiejskich ogrodach z pojedynczymi wysokimi drzewami. Wielkość terytorium lęgowego zależy od typu siedliska. Przykładowo, w lasach Finlandii czy Francji wynosi ono ok. 1,5–6 ha, natomiast w dojrzałych ogrodach podmiejskich zwykle mieści się w granicach 0,4–0,6 ha. Sezon lęgowy w Europie rozpoczyna się w połowie marca i trwa do połowy sierpnia. W tym czasie pary zwykle wyprowadzają 2–3 lęgi. Samica buduje starannie uformowane gniazdo w kształcie czarki z traw, drobnych gałązek i mchów, którego wnętrze wyścieła i wygładza gliną. Gniazdo umieszczane jest w krzewach, zaroślach lub na drzewach, często przy pniu. W Szwajcarii na przykład typowe gniazdo znajdowało się na świerku pospolitym (Picea abies), przeciętnie na wysokości 2,9 m w drzewie mierzącym 7,4 m. W Polsce natomiast średnia wysokość 196 badanych gniazd wynosiła 2,5 m. Zniesienie liczy od 3 do 5 turkusowo nakrapianych jaj. Inkubacja trwa ok. dwóch tygodni, podobnie jak czas spędzany przez pisklęta w gnieździe (średnio 13 dni). Po wylocie z gniazda młode pozostają przy rodzicach jeszcze przez 1–3 tygodnie, w zależności od tego, czy para podejmuje kolejny lęg. Co ciekawe, w Nowej Zelandii, gdzie śpiewaków introdukowano przez anglosaskich pionierów, stwierdzono mniejszy rozmiar jaj i krótszy okres rozwoju piskląt, ale dłuższy czas inkubacji. Śpiewak pod ochroną Ptaki drozdowate były przysmakiem kulinarnym już dwanaście tysięcy lat temu. Do dziś w niektórych krajach, szczególnie w Hiszpanii, są łapane i jedzone. Ludzie często korzystają z lepów – gałązek pokrytych kleistą substancją, których używanie, choć zakazane przez Unię Europejską, jest jeszcze tolerowane w regionach Walencji. Choć metodę uzasadniano lokalną tradycją, została uznana za niezgodną z przepisami Dyrektywy Ptasiej. W 2004 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że Hiszpania naruszyła prawo, dopuszczając tę praktykę wskazując, że tradycja nie może uzasadniać odstępstw od ochrony gatunków. Jednak mimo wyroku praktyka nie została całkowicie wstrzymana. Ze względu na piękny głos drozd śpiewak jeszcze do końca XIX w. był bardzo ceniony jako ptak klatkowy. Według dawnych opisów, choć na wolności bywał nieco płochliwy, w niewoli mógł stać się bardzo oswojony, szczególnie jeśli został zabrany z gniazda jako młody, co pokazuje, jak bardzo gatunek ten był eksploatowany. W krajach śródziemnomorskich presja łowiecka utrzymuje się od dziesięcioleci, a spadki liczebności drozdów wiążą się przede wszystkim ze zmianami w praktykach rolniczych. Usuwanie żywopłotów i zadrzewień śródpolnych, zanik trwałych użytków zielonych z wypasem oraz powszechne stosowanie systemów odwadniających, powodujących szybsze przesychanie gleby i spadek liczby dżdżownic uznawane są za główne czynniki wpływające na populacje śpiewaków. Do innych potencjalnych zagrożeń należą także pestycydy i presja drapieżników. W Polsce drozd śpiewak jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Choć w skali Europy chroni go Dyrektywa Ptasia, jego przyszłość zależy od ochrony lokalnych siedlisk. Aby cieszyć się jego obecnością, musimy chronić przede wszystkim gęste zadrzewienia, w których zakłada lęgi, oraz wilgotne tereny zielone, gdzie znajduje główny pokarm. Źródła: jestemnaptak.pl, birdsoftheworld.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów
Pelikany są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata. Kryją w sobie tajemnice dawnych wierzeń, zagrożeń i niezwykłej roli w ekosystemach, które zamieszkują. Oto opowieść o największych gigantach wód – majestatycznych pelikanach.
Spis treści: Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Pelikany i ich pokrewne gatunki Przegląd gatunków pelikanów świata O zagrożeniach i ochronie pelikanów Rola pelikanów w ekosystemie Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające. We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków. Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”. Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń. Pelikany i ich pokrewne gatunki Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała. Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej. Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości. Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy. Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka. Przegląd gatunków pelikanów świata Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą: pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), pelikan chilijski (Pelecanus thagus), pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus), pelikan mały (Pelecanus rufescens), pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus), pelikan indyjski (Pelecanus philippensis), pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus). Pelikany Ameryki Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym. Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby. Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach. Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody. Pelikany Eurazji i Afryki Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami. Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym. Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa. Pelikany Azji Południowej i Australii Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii. Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu. Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki. O zagrożeniach i ochronie pelikanów Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków. Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom? Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus). Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli. Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki. Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo. Rola pelikanów w ekosystemie Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej. Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki. Pelikany jako barometr stanu środowiska Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych. Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wdzydzki Park Krajobrazowy to miejsce, gdzie błękitne jeziora przecinają zielone bory. Dzika przyroda spotyka się tam z regionalną tradycją
Wdzydzki Park Krajobrazowy, esencja panoramy Kaszub Południowych, to coś więcej niż „tylko” obszar chroniony. Ten skarb natury, będący mozaiką błękitu jezior i zieleni niekończących się borów, jest krainą gdzie krajobraz wyrzeźbiony przez ostatnie zlodowacenie spotyka się z ciągle żywą tradycją ludową.
Spis treści: Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Krajobraz wyrzeźbiony lodem Kaszubskie Morze Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Atrakcje parku Rozległe bory, wspaniałe jeziora i wznosząca się na ich tle tradycyjna zabudowa – Wdzydzki Park Krajobrazowy to idealne miejsce na ucieczkę od miejskiego zgiełku. Wśród spektakularnej przyrody, można przemieszczać się tam nie tylko pieszo, ale także rowerem lub kajakiem. Rozbudowana sieć szlaków zapewnia dostęp do najbardziej spektakularnych zakątków tego niezwykłego obszaru. Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Wdzydzki Park Krajobrazowy jest zlokalizowany w województwie pomorskim, w centralnej części Pojezierza Kaszubskiego. Obszar o powierzchni 17 832 ha w całości rozciąga się na terenie powiatu kościerskiego i obejmuje fragmenty pięciu gmin: Kościerzyna, Dziemiany, Karsin, Lipusz, Stara Kiszewa. Krajobraz wyrzeźbiony lodem Krajobraz Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest podręcznikowym przykładem rzeźby młodoglacjalnej. Ukształtował się podczas zlodowacenia północnopolskiego (w fazie pomorskiej), co oznacza, że jego formy są geologicznie świeże i wyraźne. Nadrzędnym czynnikiem sprawczym były wody roztopowe lądolodu skandynawskiego oraz sam lądolód, który wycofując się, pozostawił po sobie skomplikowany system rynien i równin. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu są sandry – rozległe, piaszczyste równiny, powstałe w wyniku akumulacji piasku i żwiru niesionego przez wody wypływające z czoła topniejącego lodowca. To właśnie na ubogich, przepuszczalnych glebach sandrowych wyrosły potężne Bory Tucholskie. W opozycji do płaskich sandrów stoją głębokie wcięcia terenu – rynny polodowcowe. Powstały one w wyniku erozyjnej działalności wód płynących pod wysokim ciśnieniem pod lądolodem lub w jego szczelinach. W przypadku Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego mamy do czynienia z unikatowym układem krzyżujących się rynien, co jest zjawiskiem rzadkim. Wypełnienie tych rynien wodą dało początek kompleksowi Jezior Wdzydzkich. Kaszubskie Morze Jeziora zajmują ponad 11% powierzchni parku. Osią hydrologiczną tego obszaru jest rzeka Wda. To właśnie woda determinuje tamtejszy mikroklimat i szatę roślinną Krzyż Jezior Wdzydzkich Centralnym punktem Parku jest zespół jezior potocznie zwany Kaszubskim Morzem. Nie jest to jeden akwen, a system pięciu połączonych jezior, które, widziane z lotu ptaka, tworzą ogromny krzyż. Łączna powierzchnia lustra wody tego kompleksu waha się – w zależności od poziomu wód i metodologii pomiaru – od 1417 do 1455,6 ha. W skład kompleksu wdzydzkiego wchodzą następujące akweny: jezioro Wdzydze – to jego południowa i centralna część. Jest to najgłębszy obszar, z licznymi półwyspami i wyspami. To tam, w rejonie głęboczka, woda jest najzimniejsza i najczystsza; Jezioro Radolne – stanowi zachodnie ramię krzyża. Jest to akwen wydłużony, typowo rynnowy; jezioro Gołuń – to wschodnie ramię krzyża. Znane z piaszczystych brzegów i bazy turystycznej w miejscowości o tej samej nazwie; Jezioro Jelenie – to północne ramię krzyża. Wąskie i głębokie, otoczone stromymi brzegami porośniętymi lasem; jezioro Słupinko – często wliczane do systemu, choć mniejsze, połączone z resztą akwenu. Archipelag wdzydzki Jeziora Wdzydzkie wyróżniają się obecnością dużych, naturalnych wysp. Ich łączna powierzchnia to 150,7 ha. Najważniejsze z nich to: Ostrów Wielki – prawdziwy gigant. Mówimy tu o jednej z największych wysp jeziornych w Polsce. Jej powierzchnia to 90,66 ha, długość wynosi 2,8 km, a szerokość dochodzi do 560 m. Najwyższy punkt wyspy wznosi się prawie 15 metrów nad poziom tafli jeziora; Ostrów Mały – druga co do wielkości (około 26 ha). Jest to rezerwat ścisły, porośnięty unikatowym w skali parku lasem łęgowym wiązowo-jesionowym i grądem gwiazdnicowym. Stanowi ostoję dla ptaków i jest odizolowanym fragmentem pierwotnej przyrody; Glonek – niewielka wyspa na południe od Ostrowa Wielkiego. Ma tam powstać rezerwat przyrody, co świadczy o jej wybitnych walorach ekologicznych; Sorka, Sidły, Ceronek – mniejsze wysepki, stanowiące miejsca lęgowe ptactwa wodnego i urozmaicające krajobraz jeziora. Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Szata roślinna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest bezpośrednim odzwierciedleniem warunków glebowych i wodnych. Dominacja gleb piaszczystych zadecydowała o przewadze lasów iglastych, jednak mozaika siedlisk wilgotnych wprowadza niezwykłe bogactwo gatunkowe. Zbiorowiska leśne Lasy zajmują większość powierzchni lądowej parku. Możemy wyróżnić kilka głównych typów siedliskowych, które tworzą charakterystyczny krajobraz WPK: bór świeży (najpowszechniejszy), bór chrobotkowy (występuje na najuboższych, suchych piaskach), bór bagienny (rośnie w bezodpływowych zagłębieniach terenu na podłożu torfowym), lasy liściaste (rzadsze grądy, olsy i łęgi). Gatunki chronione i rzadkie Flora WPK obfituje w gatunki objęte ochroną gatunkową i relikty, które przetrwały tam od czasów ustąpienia lodowca. Są to: widłaki (w tym widłak spłaszczony, torfowy, Zeillera, goździsty i jałowcowaty), rośliny torfowiskowe (w tym rosiczka okrągłolistna, wełnianka wąskolistna i przygiełka biała), relikty polodowcowe (w tym skalnica torfowiskowa i zimoziół północny). Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Świat zwierzęcy Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest równie fascynujący co jego flora. Ichtiofauna Największym skarbem wód WPK jest troć jeziorowa. Ryba ta, będąca reliktem polodowcowym, wyewoluowała w izolacji. W przeciwieństwie do troci wędrownej, nie spływa ona do morza, a cały cykl życiowy spędza w jeziorze i wpływających do niego rzekach. Awifauna Jeziora i lasy WPK są domem dla wielu gatunków ptaków, w tym rzadkich ptaków wodno-błotnych. Wśród najcharakterystyczniejszych mieszkańców parku należy wymienić gatunki takie jak: tracz długodzioby, gągoł, bielik, kania ruda, zimorodek. Ssaki Lasy WPK są ostoją dla dużej zwierzyny łownej: jeleni, saren i dzików. Coraz częściej widuje się tam łosie, które wędrują podmokłymi dolinami. Drapieżniki reprezentowane są przez lisy, jenoty, borsuki, wydry i kuny. Atrakcje parku Wdzydzki Park Krajobrazowy jest sercem regionu o niezwykle silnej tożsamości kulturowej. Co się z tym wiąże, atrakcji jest tam pod dostatkiem. Kaszubski Park Etnograficzny We Wdzydzach Kiszewskich znajduje się najstarszy skansen w Polsce – Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich. Muzeum założone w 1906 roku przez małżeństwo pasjonatów stało się kolebką odrodzenia sztuki kaszubskiej. To tam Teodora Gulgowska reaktywowała zapomniane techniki hafciarstwa kaszubskiego. Muzeum zajmuje 22 hektary i prezentuje ponad 50 obiektów architektury ludowej z terenu Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich. Wieża widokowa W tej samej miejscowości, na wschodnim krańcu, wznosi się 36-metrowa wieża widokowa. Z najwyższego tarasu rozpościera się malownicza panorama Krzyża Jezior Wdzydzkich. Kościół św. Judy Tadeusza Zlokalizowany pośrodku lasu kościół św. Judy Tadeusza w Lizakach to wspaniały przykład kaszubskiej architektury. Najcharakterystyczniejszą częścią tego obiektu są drewniane drzwi, na których wyrzeźbiono cztery symbole apostołów. Obok kościoła stoi 150-letni drewniany krzyż. Juszki To jedna z najpiękniejszych kaszubskich wsi. Osada nad Jeziorem Mielistym zachwyca drewnianymi domami z XIX i XX wieku, krytymi dachem z trzciny. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bakterie zamiast elektrowni. Czy rewolucja energetyczna drzemie w naszych toaletach?
Codziennie spłukujemy w toaletach fortunę, której kompletnie nie zauważamy. Ścieki to nie tylko uciążliwy odpad, ale gigantyczny, niewykorzystany magazyn energii i cennych minerałów. Naukowcy wskazują, że dzięki pomocy specjalnych bakterii możemy zamienić „brudny” problem w czysty zysk dla całej planety. Jak to zrobić?
Ścieki, jak nazwa wskazuje, traktowane są jako kłopotliwy i śmierdzący odpad. Każdego roku produkowana jest ich niewyobrażalna ilość: około 359 miliardów metrów sześciennych. To wystarczająco dużo, aby czterokrotnie wypełnić Jezioro Genewskie. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Uwe Schrödera z Uniwersytetu w Greifswaldzie postanowił bliżej przyjrzeć się potencjałowi drzemiącemu w ściekach. Wnioski opublikował na łamach „Frontiers in Science”. Energia w ściekach Ścieki są prawdziwą kopalnią wartościowych składników – to jeden z wniosków badaczy. Zawierają materię organiczną oraz cenne pierwiastki, takie jak fosfor i azot. Profesor Uwe Schröder wyliczył, że energia chemiczna uwięziona w globalnych ściekach to ponad 800 000 GWh. To tyle, ile rocznie produkuje 100 elektrowni jądrowych. Dodatkowo, odzyskując z nich substancje, moglibyśmy zaspokoić 11% światowego zapotrzebowania na amoniak i 7% na fosforany. Zamiast niszczyć ekosystemy, nasze odpady mogłyby zasilać rolnictwo. Ale jak to zrobić? Mikroby z elektryczną supermocą Jak wydobyć to potencjał płynący wraz z nieczystościami? Kluczem są technologie mikrobowych ogniw elektrochemicznych (MET). Wykorzystują one niezwykłe mikroorganizmy zwane bakteriami elektrogenicznymi. Podczas rozkładania nieczystości potrafią przekazywać elektrony na zewnątrz swojego ciała. Jeśli połączymy je z odpowiednimi elektrodami, stworzą przepływ prądu elektrycznego. To rozwiązanie jest znacznie sprawniejsze niż obecnie stosowane metody. Tradycyjne procesy odzyskują zaledwie 28% energii chemicznej ze ścieków. Nowoczesne systemy MET w laboratorium osiągają już wynik na poziomie 35%. Co to oznacza w praktyce? Cały sektor wodny zużywa obecnie około 4% światowej energii. Wprowadzenie „bakteryjnych elektrowni” mogłoby sprawić, że oczyszczalnie staną się samowystarczalne energetycznie. Technologia MET już działa, ale obecnie znajduje się na etapie przechodzenia z laboratoriów do testów w rzeczywistym świecie. Choć systemy te są technicznie wykonalne, ich powszechne wdrożenie napotyka na liczne bariery, w tym formalne. Od nawozów po światło w toalecie Odzyskiwanie energii ze ścieków to tylko początek korzyści. Mikroby mogą pomóc również z pozyskiwaniem z nich cennych składników nawozów. Normalnie ich produkcja jest bardzo energochłonna i szkodliwa dla klimatu. Dzięki bakteriom proces ten staje się naturalny i tani. Dodatkowo usuwanie tych związków ze ścieków chroni rzeki przed zakwitami alg, które duszą ryby. Po takim procesie woda może służyć do podlewania roślin lub chłodzenia maszyn w fabrykach. Technologia ta została już sprawdzona w ekstremalnych warunkach. Podczas słynnego festiwalu Glastonbury w Wielkiej Brytanii testowano system „Pee Power”. To toalety zasilane energią z moczu. System ten nie tylko przetwarzał ścieki, ale generował prąd do oświetlenia kabin. Podobne rozwiązania działają już w Ugandzie, Kenii i RPA. Przeszkody na drodze do rewolucji Skoro jest tak dobrze, to dlaczego bakteryjne ogniwa nie są jeszcze w każdym domu? Naukowcy wskazują na dwa główne hamulce: prawo i inżynierię. Obecne przepisy często blokują gospodarkę obiegu zamkniętego. – Obecnie jesteśmy na etapie, w którym technologie te są technicznie wykonalne. Kolejnym krokiem jest zapewnienie ich konkurencyjności ekonomicznej w stosunku do tradycyjnych metod oczyszczania – powiedział dr Deepak Pant z Flamandzkiego Instytutu Badań Technologicznych (VITO) w Belgii. Przykładowo, w wielu krajach prawo zabrania używania nawozów pochodzących z ludzkiego moczu do uprawy roślin jadalnych. Drugim wyzwaniem jest trwałość materiałów. Bakterie muszą pracować stabilnie przez lata, a urządzenia muszą być tanie w budowie. Mimo to badacze są optymistami. Twierdzą, że jesteśmy już na etapie budowania odpowiednich systemów. Źródło: Frontiers in Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Anglia chce strzelać do jeleni. Rząd szykuje radykalne zmiany w przepisach
Rząd Anglii chce zmian w kontroli populacji jeleniowatych. Planuje znaczące ułatwienie ich odstrzału. Celem nowego prawa, zapowiedzianego przez sekretarz d.s. środowiska Emmę Reynolds, jest ochrona lasów, upraw oraz mienia przed rosnącymi szkodami wyrządzanymi przez jelenie.
Głównym problemem ekologicznym Anglii jest brak naturalnych mechanizmów kontroli populacji. W tym kraju nie ma już drapieżników szczytowych, takich jak wilki, niedźwiedzie czy rysie. Jelenie rozmnażają się więc bez ograniczeń. Sytuację pogarsza też kryzys klimatyczny – łagodniejsze zimy pozwalają zwierzętom przetrwać dobrej kondycji, co jeszcze bardziej napędza wzrost liczebności. W Anglii występują tylko dwa rodzime gatunki jeleniowatych: jeleń szlachetny i sarna. Więcej jest, niestety, gatunków introdukowanych przez człowieka, bo aż cztery. Są to: mundżak, jelonek czubaty, daniel i sika (jeleń wschodni). Doskonale zaadaptowały się do lokalnych warunków. Jeleniowate niszczą lasy Zbyt duża ilość jeleniowatych ma katastrofalny wpływ na stan angielskich lasów, których także pozostało niewiele. Zwierzęta zjadają liście, pąki i pędy młodych drzew, a ze starszych drzew obdzierają korę. Niektóre gatunki (głównie sika) zawzięcie wycierają poroże o drzewa, co powoduje kolejne uszkodzenia. Dane rządowe wskazują, że aż 33% angielskich lasów jest w złym stanie z powodu aktywności jeleni. Co się zmieni w przepisach? Rząd odchodzi od dotychczasowej polityki opartej głównie na grodzeniu upraw i stosowaniu osłon na drzewa. Nowe prawo przyzna właścicielom i dzierżawcom ziemi uprawnienia do odstrzału w celu ochrony upraw. W ciągu 10 lat wszystkie grunty należące do skarbu państwa lub przez państwo zarządzane zostaną objęte planami kontroli populacji jeleni. W regionach o największym zagęszczeniu zwierząt prowadzone będą odstrzały. Nowy mechanizm finansowy pozwoli płacić właścicielom ziemskim za odstrzał jeleni również wtedy, gdy zwierzęta przebywają poza lasami. Ma to umożliwić szybszą interwencję tam, gdzie szkody są największe. Walka z gatunkami inwazyjnymi i korzyści gospodarcze Szczególny nacisk zostanie położony na redukcję populacji mundżaka, który jest już uznany za gatunek inwazyjny. DEFRA (Departament Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich) analizuje obecnie możliwość dopisania do tej listy jeleni sika oraz jelonków czubatych. Parlamentarzystka Mary Creagh podkreśla, że działania te nie tylko przywrócą równowagę przyrodniczą, ale także wesprą krajowy przemysł drzewny. Rząd planuje też wsparcie dla przemysłu mięsnego: obrót dziczyzną pochodzącą z odstrzelonych zwierząt ma pomóc obniżyć koszty i wzbogacić rynek. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.