Moja wyprawa nad Biebrzę. Tu spotkasz łosia i rzadkie gatunki ptaków
Rozlewiska Biebrzy to jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków wędrownych w Europie. Każdego roku zatrzymują się tu tysiące osobników z różnych stron świata. Oto opowieść o miejscu, gdzie natura nieustannie zaskakuje i odsłania swoje najcenniejsze tajemnice.
Spis treści: Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy Spod PKiN w Warszawie ruszam autokarem nad Biebrzę. „Mamy łosia” – mówi przewodnik. Zwierzę spokojnie skubie roślinność, a nad nim krążą trzy bieliki. Nad łąkami nagle podnosi się poruszenie – tysiące batalionów, siewek złotych i gęsi zrywają się do lotu. Chwilę później obserwuję kopulację rycyków i polowanie rybitwy wielkodziobej. W Rutkowskiem dostrzegam w lunecie biały punkt – to bielaczek, rzadki gatunek ptaka z tajgi. Dolina Biebrzy to niekończąca się opowieść, gdzie czas mierzy się nie zegarkiem, lecz rytmem uderzeń tysięcy ptasich skrzydeł. Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Wysiadam we wsi Sieburczyn na Podlasiu, położonej w pobliżu doliny Biebrzy. Przewodnik, Rafał Bartosz, prowadzi nas na jedno ze wzgórz tej miejscowości. Rozciąga się stąd tak rozległy krajobraz podmokłych terenów, że trudno objąć go wzrokiem w całości. Grupa uczestników rozstawia lunety, niektórzy mają lornetki, a ja tylko aparat z teleobiektywem. Obserwujemy przemieszczające się z łąki na łąkę bataliony (Calidris pugnax). Obok nich przebywają czajki (Vanellus vanellus), świstuny (Mareca penelope), łabędzie nieme (Cygnus olor), a nawet płaskonosy (Spatula clypeata). To miejsce tętni życiem i wyraźnie pokazuje, jak ważnym przystankiem na migracyjnej mapie Europy jest dolina Biebrzy. Sieburczyn to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na ornitologicznej mapie Podlasia, szczególnie podczas wiosennych i jesiennych przelotów ptaków. Zachowały się tu także niezwykłe okazy starych wierzb, które z daleka przypominają rozłożyste krzewy. Według danych z 2021 r. miejscowość zamieszkuje ok. 78 osób, jednak jej znaczenie przyrodnicze jest nieproporcjonalnie większe – stanowi kluczowe miejsce odpoczynku i żerowania dla wielu gatunków ptaków, zwłaszcza wędrownych, które nie gniazdują w Polsce. W marcu 2026 r. stwierdzono tu niezwykłego gościa – gęś tybetańską (Anser indicus), której naturalny zasięg występowania obejmuje Azję. Zimuje ona głównie w Pakistanie, Indiach i Bangladeszu, natomiast lęgi odbywa w Mongolii, Chinach oraz Kirgistanie. Gatunek ten zasłynął niezwykłymi zdolnościami lotnymi – wcześniejsze badania sugerowały, że ptaki przelatują nad Himalajami na wysokości nawet 9–10 km, a obserwacje wskazywały możliwość przelotów nawet nad Mount Everestem. Najnowsze badania pokazują jednak, że w trakcie migracji ptaki te zazwyczaj nie przekraczają wysokości 6000 m n.p.m., co i tak czyni je jednymi z najwyżej latających ptaków świata. Do 2014 roku informacje o stwierdzeniach gęsi tybetańskiej w Polsce zbierała Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego (PTZool). W tym czasie odnotowano 99 obserwacji obejmujących ok. 119 osobników. Pochodzenie tych ptaków nie jest do końca jasne – większość z nich to prawdopodobnie uciekinierzy z hodowli lub osobniki pochodzące z populacji introdukowanych w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech i Holandii. Gęś tybetańska jest gatunkiem chętnie utrzymywanym przez prywatnych hodowców. W wielu krajach podejmowano również próby jej introdukcji, m.in. w Holandii, Hiszpanii czy Szwecji. Ptaki, które uciekły z niewoli lub zostały wsiedlone, z czasem utworzyły lokalne, rozmnażające się populacje, a ich lęgi odnotowano m.in. w Norwegii, Niemczech, Francji, Holandii oraz Wielkiej Brytanii. Pojawienie się gęsi tybetańskiej w Sieburczynie rodzi więc sporo pytań o jej pochodzenie. Czy był to dziki osobnik, który zboczył z naturalnej trasy migracji, czy raczej ptak pochodzący z europejskiej populacji? Niezależnie od odpowiedzi, takie obserwacje pokazują, jak dynamiczne i wciąż nie do końca poznane są procesy migracyjne ptaków – nawet w dobrze zbadanej części świata, jaką jest Europa. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Z Sieburczyna udaliśmy się w południe autokarem do Brzostowa, miejscowości położonej w gminie Jedwabne nad Biebrzą. – Mamy łosia – mówi przewodnik. Wszyscy natychmiast się ożywiają. Przez chwilę obserwujemy życie największego ssaka lądowego Polski. Zwierzę znajduje się kilkaset metrów od nas. Spokojnym, pewnym krokiem przechadza się wzdłuż podmokłych łąk, co jakiś czas skubiąc roślinność i podnosząc głowę. Wokół niego toczy się nieustanne życie, szczególnie ptaków, a przestrzeń wypełniają ich głosy. Brzostowo w świecie przyrodniczym uchodzi za „mekkę ptasiarzy” i ornitologów. Położone na granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego, znane było niegdyś także z tzw. „pływających krów”, wypasanych na podmokłych łąkach doliny Biebrzy. Dziś pozostały po nich już tylko wspomnienia. Nagle nad rozległymi łąkami rozpętuje się prawdziwy podniebny spektakl. Łoś najwyraźniej coś dostrzegł i przyspiesza kroku, galopując, a w powietrzu pojawiają się trzy bieliki (Haliaeetus albicilla) – jedne z największych ptaków szponiastych w Polsce. Rozpiętość skrzydeł dorosłego osobnika może sięgać nawet do 2,5 metra. Ich obecność wywołuje poruszenie wśród innych ptaków. W popłochu zrywają się nie tylko bataliony, ale także siewki złote (Pluvialis apricaria), gatunek ptaków z rzędu siewkowych (Charadriiformes), gniazdujący w Europie Północnej, na Syberii oraz na Grenlandii. Wielkością siewka złota przypomina kosa (Turdus merula) z miejskiego podwórka, natomiast jej cechy wyglądu są unikatowe: w upierzeniu godowym, czyli od wiosny do lata, jej policzki, gardło, przód szyi, pierś oraz brzuch są intensywnie czarne. Złocisty wierzch ciała oddziela od czerni szeroki, biały pas, biegnący od czoła aż po brzuch. Jeszcze w XIX w. gatunek ten gniazdował w niektórych częściach Polski – m.in. na Mazowszu i Pomorzu. Wiek później, odnotowywano pojedyncze próby lęgów, np. na Mazurach. Obecnie ptaki te pojawiają się u nas wyłącznie podczas przelotów, tworząc niekiedy koncentracje liczące po kilkaset, a nawet kilka tysięcy osobników. Podczas migracji zatrzymują się często na polach uprawnych, pastwiskach czy łąkach, towarzysząc innym siewkowcom, jak np. czajkom zwyczajnym. Po chwili zmieniamy miejsce obserwacji i ruszamy za przewodnikiem lokalnymi ścieżkami Brzostowa. Mijamy gospodarstwo, przy którym pasą się krowy. W tle słychać ćwierkanie wróbla domowego (Passer domesticus) oraz gwizdy kopciuszka (Phoenicurus ochruros). Przy kominie starej drewnianej chaty krążą kawki (Corvus monedula), najmniejsze ptaki z rodziny krukowatych (Corvidae). Wygląda na to, że szykują się do założenia gniazda, choć dziś taki widok w wiejskim krajobrazie odchodzi w zapomnienie. „Mamy kopulację rycyków” – zauważa przewodnik. Spoglądamy niecierpliwie w stronę łąk. Tuż po drugiej stronie Biebrzy para ptaków jest właśnie w miłosnym uścisku, który trwa zaskakująco długo, około minuty. Rycyk (Limosa limosa) w skali Polski to nieliczny, skrajnie zagrożony ptak lęgowy. Gniazduje na podmokłych łąkach i wypasanych pastwiskach w dolinach rzek. W okresie migracji można go spotkać w ujściach rzek, w pobliżu spuszczanych stawów rybnych oraz na mulistych wybrzeżach. To ptak o długich, ciemnych nogach i prostym pomarańczowym u nasady dziobie, osiągającym nawet 10 cm długości. W szacie godowej jego głowa, szyja i pierś przybierają intensywny, rdzawopomarańczowy kolor. Dziś populację krajową rycyka szacuje się na ok. 1,5–2 tysięcy par, choć jeszcze w latach 70. i 80. liczebność szacowano na 7–8 tysięcy par lęgowych. Ni stąd, ni zowąd pojawia się nad nami ptak przypominający mewę śmieszkę (Chroicocephalus ridibundus), jednak po chwili dostrzegamy różnice. To rybitwa wielkodzioba (Hydroprogne caspia) – gatunek ptaka wodnego z rodziny mewowatych (Laridae), spotykany w Polsce zwykle na przelotach. Ptak zawisa na moment w powietrzu, po czym gwałtownie uderza w nurt Biebrzy, próbując pochwycić zdobycz, zapewne rybę. Co ciekawe, pierwszy lęg tego gatunku po raz pierwszy w Polsce odnotowano w 2024 r. na Zalewie Szczecińskim. Lęg niestety nie zakończył się sukcesem. Zasięg występowania rybitwy wielkodziobej rozciąga się od Azji i Australii, przez Afrykę, po Amerykę Północną. Jest to ptak związany z piaszczystymi i kamienistymi siedliskami nadbrzeżnymi, gdzie odpoczywa i nocuje, a na miejsca rozrodu wybiera piaszczyste lub kamieniste wyspy. Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy W ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez polskie biuro podróży Horyzonty.pl udajemy się na nasz ostatni przystanek ornitologiczny, jakim jest Rutkowskie, wieś położona w województwie podlaskim, w powiecie łomżyńskim. Leży w Dolnym Basenie Biebrzy, przy granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego. To jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków podczas migracji, obok Sieburczyna i Brzostowa, teren o wybitnych walorach przyrodniczych. Odnotowywano tu bardzo rzadkie gatunki ptaków, takie jak bernikla rdzawoszyja (Branta ruficollis), kobczyk (Falco vespertinus) oraz wójcik (Seicercus trochiloides). Około godziny 16 stajemy przy ogrodzeniu pomiędzy domami mieszkańców wsi Rutkowskie, gdzie wyłania się wyjątkowy krajobraz terenów podmokłych. Przez lunety oglądamy duże stado gęsi tundrowych (Anser serrirostris). Obok nich dostrzegam mały biały punkcik. Ptak ten kojarzy mi się od razu z „lodówką”, nie tą domową, lecz nazwą morskiego ptaka (Clangula hyemalis), choć nic innego nie przychodzi mi do głowy. Pytam koleżankę obok, czy mogłaby spojrzeć w lunetę i sprawdzić, bo coś mi się tu nie zgadza. Już widzę, jak z tyłu uczestnicy przeglądają przewodnik Collinsa, jeden z najlepszych atlasów do rozpoznawania ptaków w Polsce. – Mamy bielaczka (Mergellus albellus) – zakomunikowali. Byłem zdumiony. To moja pierwsza obserwacja tego gatunku w ogóle. Bielaczek to kaczka nurkująca gniazdująca w tajdze, czyli na terenach północnej Eurazji bogatych w jeziora i rzeki otoczone gęstym lasem iglastym. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, pojawiającym się głównie podczas migracji oraz zimą. Liczebność osobników migrujących i zimujących w naszym kraju szacuje się na ok. 1600–5000. Populację europejską natomiast szacuje się na 21–34 tysiące dojrzałych osobników, w tym 10–17 tysięcy par lęgowych oraz 48–166 tysięcy osobników nielęgowych. Bielaczek to niezwykły ptak wodny. Samiec w szacie godowej jest niemal całkowicie biały, z wyraźnym czarnym obszarem wokół oka i kantarka. Samica natomiast przypomina nurogęś (Mergus merganser) – ma czekoladową głowę i brunatnoszare upierzenie, a jej cechą rozpoznawczą są białe policzki. W okresie pozalęgowym samiec przybiera szatę spoczynkową, upodabniając się do samicy (ma wtedy brązową głowę, choć zachowuje jasne policzki). Co ciekawe, bielaczki gniazdują w dziuplach starych drzew, często wykutych przez dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), największego dzięcioła w Polsce. Nie mija kwadrans, gdy robiąc zdjęcie krajobrazu z ptakami, dostrzegam w jego rogu kolejnego niezwykłego gościa. To bernikla białolica (Branta leucopsis), gatunek gęsi o biało-czarnym upierzeniu, który w ostatnich dekadach znacząco zwiększył swoją liczebność w Europie. Ptak ten gniazduje kolonijnie, głównie na arktycznych wyspach i wybrzeżach, między innymi na wyspie Kołgujew w Rosji. Wzrost jej populacji wiąże się m.in. z korzystnymi zmianami w użytkowaniu terenów zielonych na obszarach wykorzystywanych podczas migracji i zimowania, co poprawiło kondycję ptaków i zwiększyło sukces lęgowy. W efekcie gatunek stopniowo rozszerza swój zasięg lęgowy w kierunku południowo-zachodnim i zasiedla coraz większe obszary Europy, w tym północną część basenu Morza Bałtyckiego. Zostawiamy Rutkowskie za plecami, zabierając ze sobą nie tylko pełne karty pamięci, ale przede wszystkim wspomnienie spotkania z dziką, nieoczywistą przyrodą w samym sercu Podlasia. Dolina Biebrzy to fascynująca mozaika torfowisk i podmokłych łąk, która od pokoleń gości ptasich migrantów. To tutaj, w środku największego parku narodowego w Polsce, ptaki znajdują niezbędny spokój przed dalszą podróżą. Nic dziwnego, że Biebrza jest uznawana za jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w tej części Europy. Źródła: ornitofrenia.pl, otop.org.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Żbik w Polsce – skryty drapieżnik i jego walka o przetrwanie w zmieniającym się środowisku
Żbik w Polsce należy do najmniej poznanych dzikich drapieżników. To gatunek skrajnie skryty, rzadko obserwowany, a jednocześnie uznawany przez naukowców za ważny wskaźnik stanu środowiska naturalnego. Jego obecność świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk i stosunkowo niewielkiej presji człowieka. Choć formalnie objęty jest ochroną, wciąż pozostaje jednym z zagrożonych dzikich kotów w Europie Środkowej. Jego historia w Polsce to opowieść o stopniowym zaniku, ale też o próbach odbudowy populacji w zmieniającym się krajobrazie.
Spis treści: Tryb życia i środowisko Żbik w Polsce – obszar występowania Populacja żbika w Polsce Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w kontekście europejskim Możliwości odbudowy populacji Żbik europejski (Felis silvestris) jest, obok rysia, jednym z dwóch dzikich kotów żyjących w Polsce. Żbik w porównaniu z kotem domowym jest wyraźnie większy, masywniejszy i ma bardziej krępe ciało. Dorosłe osobniki mają ciało o długości do 65 cm, a gruby, krótki i zakończony tępo ogon mierzy nawet 30 cm. Sierść jest gęsta, szarobrązowa z charakterystycznymi ciemnymi pręgami, a grzbiet często ozdabia czarny pas. Tryb życia i środowisko Żbik prowadzi samotniczy tryb życia i jest aktywny głównie nocą, co sprawia, że jego obserwacja w naturze jest wyjątkowo trudna. W praktyce oznacza to, że obecność tego przedstawiciela kotowatych częściej potwierdzają badania terenowe niż bezpośrednie obserwacje. Poluje głównie na gryzonie, ale w razie potrzeby może sięgnąć po ptaki czy młode zające. W ekosystemie pełni funkcję drapieżnika regulującego populacje drobnych zwierząt. Ten dziki kot preferuje środowiska leśne, ale niekoniecznie najgęstsze lasy. Najczęściej występuje na obrzeżach kompleksów leśnych, w krajobrazach mozaikowych z polanami, łąkami i zadrzewieniami śródpolnymi. Dla żbika ważne jest poczucie bezpieczeństwa. Dlatego unika terenów intensywnie przekształconych przez człowieka, takich jak miasta czy drogi o dużym natężeniu ruchu. Jego areały osobnicze są stosunkowo duże i mogą obejmować od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy hektarów. Żbik w Polsce – obszar występowania Współcześnie występowanie żbika w Polsce jest ograniczone głównie do południowo-wschodniej części kraju. Najważniejsze populacje znajdują się w Karpatach – zwłaszcza w Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim. Sporadyczne obserwacje odnotowuje się w Małopolsce i województwie lubelskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-5211b12.jpeg" width="1236" height="745" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> W przeszłości zasięg gatunku był znacznie szerszy. Jeszcze na początku XX wieku żbik występował niemal w całej Polsce. Spadek liczebności był procesem stopniowym i wynikał z przekształceń środowiska – przede wszystkim wycinki lasów oraz rozwoju infrastruktury, które prowadziły do rozdrobnienia siedlisk. Populacja żbika w Polsce Szacuje się, że populacja żbika w Polsce liczy od 100 do 400 osobników. To niewiele, szczególnie biorąc pod uwagę ich rozproszenie. Dodatkowym wyzwaniem jest sposób monitorowania – obecność gatunku ustala się głównie na podstawie fotopułapek i analiz genetycznych, ponieważ tropy mogą być mylone z kotami domowymi. Obecna sytuacja kontrastuje z przeszłością. Dane historyczne wskazują, że żbik zamieszkiwał niemal cały obszar dzisiejszej Polski od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze. Jeszcze w XIX wieku był szeroko rozpowszechniony, a jego wyraźny zanik nastąpił dopiero w pierwszej połowie XX wieku, mimo wprowadzania kolejnych form ochrony. Niewielka liczebność i rozproszenie populacji przekładają się na jej wrażliwość na zmiany środowiskowe. Izolacja poszczególnych grup utrudnia wymianę genetyczną, co może prowadzić do osłabienia kondycji gatunku. Z tego względu kluczowe znaczenie ma utrzymanie łączności między siedliskami oraz ograniczenie barier utrudniających migrację. Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Największym zagrożeniem dla żbika w Polsce pozostaje fragmentacja siedlisk. Rozbudowa infrastruktury drogowej przecina naturalne korytarze migracyjne, co utrudnia przemieszczanie się zwierząt. Zmiany w strukturze lasów również wpływają na populację – monokultury leśne nie zapewniają odpowiedniej bazy pokarmowej ani schronienia. Istotnym problemem jest także hybrydyzacja, czyli krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, prowadzące do zacierania cech gatunkowych. Dodatkowo odnotowuje się przypadki śmiertelności w wyniku kolizji drogowych oraz sporadyczne odstrzały. Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową od 1952 roku. Oznacza to całkowity zakaz polowań, niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt. Gatunek znajduje się także w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz podlega ochronie na poziomie międzynarodowym, m.in. w ramach konwencji berneńskiej i dyrektywy siedliskowej UE. Same regulacje prawne nie gwarantują jednak odbudowy populacji. Kluczowe są działania praktyczne: monitoring, badania genetyczne oraz ochrona i odtwarzanie siedlisk. Żbik w kontekście europejskim Gatunek ten występuje w wielu krajach Europy, jednak jego populacje są rozproszone. W Niemczech podejmowane są działania mające na celu odbudowę liczebności osobników i łączenie fragmentów siedlisk. W Szkocji głównym problemem pozostaje hybrydyzacja i bardzo niska liczebność. Porównanie sytuacji w różnych krajach pokazuje, że skuteczna ochrona wymaga podejścia ponadlokalnego – obejmującego całe krajobrazy, a nie tylko pojedyncze obszary chronione. Możliwości odbudowy populacji Perspektywy dla żbika w Polsce są ściśle związane z jakością i spójnością jego siedlisk. Odbudowa populacji wymaga zachowania różnorodnych, dobrze połączonych lasów oraz tworzenia korytarzy ekologicznych. Równolegle konieczne jest prowadzenie systematycznego monitoringu i badań genetycznych, które pozwalają kontrolować stan populacji i ograniczać zjawisko hybrydyzacji. Istotnym elementem pozostaje także edukacja społeczeństwa i ograniczanie presji człowieka. Dzięki konsekwentnym działaniom populacja żbików w Polsce ma szansę stopniowo się stabilizować. Jednak jest to proces długotrwały i wymagający skoordynowanej ochrony. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nurogęsi uczciły Dzień Ziemi. Pierwsza ptasia rodzina zatrzymała ruch w Warszawie
Jak co roku, Warszawiacy wyczekują najbardziej optymistycznego przyrodniczego wydarzenia na wiosnę: lęgów nurogęsi. Ptaki, gniazdujące w Łazienkach Królewskich, przemieszczają się z pisklętami w kierunku Wisły. 22 kwietnia ruch w stolicy zatrzymała pierwsza nurogęsia mama z rodziną.
Uroczy widok matki z pięcioma pisklętami w środę przed południem zatrzymał kierowców na ruchliwej warszawskiej arterii. To pierwsza wędrówka nurogęsi z terenów lęgowych nad Wisłę w tym roku. Zwykle takich wędrówek jest kilka. Nad bezpieczeństwem ptasiej rodziny zawsze czuwają wolontariusze. Warszawska tradycja pomocy nurogęsiom W Warszawie nurogęsi upodobały sobie dziuple w starych drzewach parku Łazienki Królewskie, gdzie gniazdują i z sukcesem wyprowadzają lęgi od wielu lat. Po wykluciu się piskląt matki prowadzą je w kierunku Wisły. To droga pełna zagrożeń, wiodąca m.in. przez Kanał Piaseczyński, ulicę Czerniakowską i Port Czerniakowski. Bez ludzkiej pomocy nurogęsi nie przetrwałyby przejścia przez sześciopasmową Czerniakowską, z pędzącymi samochodami. Zarząd Zieleni Warszawy organizuje więc wolontariat – w tym roku bierze w nim udział aż 30 osób. Patrole w ramach Zielonego Wolontariatu rozpoczęły się 1 kwietnia, odbywają się trzy razy dziennie i potrwają do końca maja. W tym czasie zaplanowano blisko 190 spacerów monitoringowych. Wolontariusze mają uprawnienia do kierowania ruchem i wsparcie Straży Miejsckiej. Nie tylko wolontariat: działania Zarządu Zieleni Warszawy Znaczącą rolę w ochronie nurogęsi odgrywa infrastruktura przygotowana przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. W 2025 roku powstał tzw. Zakątek Nurogęsi – przestrzeń ułatwiająca ptakom przemieszczanie się między Kanałem Piaseczyńskim a Wisłą. To miejsce, zrealizowane w ramach projektu budżetu obywatelskiego, służy nie tylko nurogęsiom. Można tam zobaczyć rzeźby autorstwa Jana Sajdaka, które przedstawiają nurogęsi i przybliżają mieszkańcom ich zwyczaje oraz znaczenie dla miejskiego ekosystemu. Zarząd Zieleni informuje, że w tym roku będzie obserwować także teren Parku Fosa oraz Stoki Cytadeli, skąd nurogęsi z młodymi mogą także wyruszać w kierunku Wisły. Tracz nurogęś: podwodny pogromca ryb Tracz nurogęś (Mergus merganser) to duży ptak wodny z rodziny kaczkowatych. Jak sama nazwa wskazuje, jest doskonałym nurkiem. Potrafi spędzić pod wodą sporo czasu i puścić się w podwodny pościg za zdobyczą, machając skrzydłami, niczym w czasie lotu. Poluje bardzo skutecznie, a jej pokarm to drobne ryby. W warszawskich stawach i kanałach, pełnych inwazyjnego gatunku obcego ryb – czebaczka amurskiego – nurogęsi pełnią bardzo pożyteczną rolę. Samice nurogęsi są troskliwymi matkami, a pisklęta potrafią nurkować już w wieku kilku dni. Zmęczone, często odpoczywają na grzbiecie matki. Co robić, gdy spotkamy nurogęś z młodymi? Zarząd Zieleni Warszawy przygotował klarowny poradnik, jak się zachować gdy spotkamy matkę prowadzącą pisklęta. Oto on: zatrzymaj się i nie zbliżaj się do nich (na odległość ok. 5 m), jeśli jesteś z psem, trzymaj go na smyczy, zachowaj ciszę i spokój, nie próbuj zaganiać samicy z małymi z powrotem, nie przeganiaj ich od jezdni – właśnie tędy chcą przejść, nie dokarmiaj nurogęsi, postaraj się powstrzymać idących w tym momencie przechodniów, osoby biegnące, jadące na rowerze czy deskorolce. Źródła: Zarząd Zieleni Warszawy, Urząd m.st. Warszawy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jak sztuczne światło nocne zmienia życie ptaków? Najnowsze badania
Sztuczne światło nocne stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów współczesnego krajobrazu. W wielu miejscach świata noc przestaje być naprawdę ciemna przez latarnie, iluminacje i oświetlenie infrastruktury. Badania pokazują, że to zjawisko wywiera istotny wpływ na organizmy żywe, zwłaszcza na ptaki. Oto najnowsze badania.
Spis treści: Biologiczny zegar ptaków pod presją światła Sztuczne światło zaburza życie ptasich rodzin Jak chronić ptaki wędrowne przed światłem? Kolejne odkrycia są przed nami Najnowsze badania międzynarodowych zespołów naukowców, w tym badaczek z Uniwersytetu Jagiellońskiego, pokazują, że sztuczne światło nocne (ALAN – artificial light at night) oddziałuje na ptaki na wielu poziomach – od fizjologii, przez zachowanie, aż po funkcjonowanie całych rodzin. Mechanizmy obserwowane u ptaków okazują się przy tym zaskakująco podobne do tych zachodzących u ludzi, którzy również są istotami dziennymi, zależnymi od zegara biologicznego i naturalnego cyklu światła. Biologiczny zegar ptaków pod presją światła Zarówno ludzie, jak i ptaki, funkcjonują zgodnie z wewnętrznym zegarem biologicznym, który synchronizowany jest głównie przez naturalny cykl dnia i nocy. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa melatonina – hormon wydzielany w ciemności, regulujący sen, aktywność i wiele procesów metabolicznych. Sztuczne światło nocne zaburza ten mechanizm, tłumiąc wydzielanie melatoniny i dezorganizując rytmy dobowe. Potwierdza to globalna analiza w „Ecology Letters” – jednym z najwyżej punktowanych międzynarodowych czasopism naukowych, zajmujących się ekologią. Wykazano, że ekspozycja na światło nocne prowadzi do wyraźnych zmian behawioralnych i fizjologicznych u ptaków. Należą do nich zaburzenia aktywności dobowej i regulacji snu, zwiększenie tempa metabolizmu czy przyspieszenie cyklu rozrodczego. Co ciekawe, badania te nie wykazały jednoznacznego, krótkoterminowego wpływu tych zmian na sukces rozrodczy lub kondycję ciała ptaków. Sugeruje to, że wiele gatunków potrafi kompensować negatywne skutki światła, wykorzystując swoją plastyczność – zdolność dostosowania się do zmiennych warunków środowiska. Badacze podkreślają jednak, że koszty takiej kompensacji mogą ujawniać się dopiero w dłuższej perspektywie czasowej. Wyniki pokazały także, że silniejsze efekty światła obserwuje się u osobników dorosłych, w tym samic. Szczególnie wrażliwe na ALAN, czyli sztuczne światło nocne – są ptaki wędrowne. Sztuczne światło zaburza życie ptasich rodzin Skutki światła nocnego pokazuje eksperyment terenowy na szwedzkiej wyspie Gotlandii, przeprowadzony na muchołówce białoszyjej (Ficedula albicollis) – gatunku małego ptaka o czarno-białym upierzeniu, zamieszkującego Europę i i wielkością zbliżonego do wróbla domowego (Passer domesticus). Eksperyment opublikowano w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B”, wydawanym przez brytyjskie The Royal Society (Londyńskie Towarzystwo Królewskie). W naturalnych warunkach, wybrane skrzynki lęgowe zostały wyposażone w nocne oświetlenie LED, odpowiadające poziomowi światła spotykanemu w środowiskach przekształconych przez człowieka. Dzięki całodobowemu monitoringowi za pomocą kamer naukowcy mogli szczegółowo prześledzić interakcje między pisklętami a ich rodzicami. Okazało się, że sztuczne światło silnie zaburza rytm aktywności młodych ptaków, a noc dla piskląt to okres niemal całkowitego spokoju. W oświetlonych gniazdach nocą sytuacja wyglądała inaczej – pisklęta często żebrały o pokarm. Dla ich organizmów noc przestawała być nocą, a granica między dniem a nocą ulegała zatarciu. Zmiana zachowania piskląt uruchamiała reakcję rodziców – dorosłe ptaki wydłużały swój czas aktywności średnio o ok. 40 minut dziennie. Paradoksalnie jednak większy wysiłek nie przekładał się na lepsze efekty, ponieważ liczba karmień w przeliczeniu na godzinę malała. W rezultacie dochodziło do rozregulowania zsynchronizowanego systemu, w którym potrzeby piskląt i reakcje rodziców zwykle idealnie wpisują się w rytm dnia. Pisklęta z oświetlonych gniazd, gdy już nadszedł czas samodzielności, opuszczały je później, co wskazuje na wolniejsze tempo ich rozwoju i dłuższą zależność od rodziców. Zaobserwowano również spadek przeżywalności młodych ptaków w późniejszym etapie rozwoju, choć całkowita liczba odchowanych młodych nie różniła się istotnie od tej w gniazdach bez sztucznego światła. Jak chronić ptaki wędrowne przed światłem? Dla ptaków wędrownych, takich jak muchołówka białoszyja, nawet niewielkie opóźnienia rozwojowe mogą mieć dalekosiężne konsekwencje. Ich cykl życiowy jest ściśle zsynchronizowany z porami roku – rozwój, pierzenie i migracja muszą następować w odpowiednim czasie. Zakłócenia jednego etapu mogą obniżać szanse przeżycia i sukces rozrodczy w kolejnych sezonach. Oba badania pokazują, że sztuczne światło nocne oddziałuje systemowo – na fizjologię, rytmy dobowe, relacje społeczne i rozwój młodych ptaków. Jednocześnie jest to czynnik środowiskowy, którego negatywne skutki stosunkowo łatwo ograniczyć. Natężenie światła szybko maleje wraz z odległością od źródła, a samo oświetlenie można projektować mądrzej – ograniczając jego intensywność i zasięg tam, gdzie jest to możliwe lub wygaszając je nocą. Takie zmiany mogą znacząco zmniejszyć wpływ na przyrodę, nie odbierając ludziom poczucia bezpieczeństwa. W obliczu postępującej urbanizacji badania te podkreślają potrzebę traktowania zanieczyszczenia świetlnego na równi z hałasem czy zanieczyszczeniami chemicznymi. Choć jego skutki bywają subtelne, mogą z czasem prowadzić do głębokich zmian w funkcjonowaniu populacji nie tylko ptaków, ale i całych ekosystemów. Kolejne odkrycia są przed nami Obecnie zespół dr hab. Joanny Sudyki z Instytutu Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego finalizuje analizy ekspresji genów zegara biologicznego i układu odpornościowego z eksperymentu na muchołówkach. Jest to jeden z największych zestawów danych tego typu, obejmujący również analizy hormonów, w tym kortykosteronu, melatoniny i greliny. Ta ostatnia, tzw. „hormon głodu”, jest szczególnie obiecująca, ponieważ po raz pierwszy w badaniach terenowych pokazane zostaną jej zmiany w odpowiedzi na ALAN. W przeciwieństwie do laboratoriów, gdzie warunki są sztucznie kontrolowane, eksperyment w naturalnym środowisku pozwala ustalić bezpośrednią przyczynę – realne działanie nocnego światła w życiu dzikich ptaków. Szczegóły zostaną przedstawione w nadchodzących publikacjach. Źródła: Publikacje o wpływie sztucznego światła ukazały się w czasopismach naukowych – „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences” i „Ecology Letters”. Powstały w ramach prac dyplomowych doktorantki Sayuri Diaz-Palmy i magistrantki Juliette Champenois z Instytutu Nauk o Środowisku UJ. Badania realizowane są pod kierunkiem dr hab. Joanny Sudyki w ramach projektu NCN we współpracy z badaczami z INoŚ, Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodków w Szwecji (Uniwersytet w Uppsali), Szwajcarii (Swiss Ornithological Institute), Hiszpanii (Stacja Biologiczna Doñana) i Szkocji (University of Glasgow). Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Czaple w Polsce są coraz rzadsze. Co zagraża tym pięknym ptakom?
Czaplowate to grupa ptaków silnie związanych ze środowiskami wodno-błotnymi, takimi jak jeziora, rzeki, stawy i trzcinowiska. W Polsce odnotowano aż dziewięć gatunków czapli, z czego część to gatunki lęgowe, a część pojawia się sporadycznie. Poznaj je bliżej.
Spis treści: Występowanie i populacja czapli Wygląd i cechy charakterystyczne Siedlisko i gniazdowanie czapli w Polsce Czym żywią się czaple? Zagrożenia i ochrona czaplowatych Czaple to jedni z najskuteczniejszych łowców polskich wód – od pospolitej czapli siwej, po skryte bąki i rzadkie ślepowrony. Choć różnią się wyglądem i trybem życia, wszystkie są wybitnymi drapieżnikami, których los zależy od stanu środowiska. Dawniej były zabijane dla modnych piór i jako konkurencja dla rybaków. Dziś, w obliczu osuszania bagien i ingerencji człowieka, tracą szansę na przetrwanie, a ochrona ich siedlisk staje się jedyną drogą do zachowania tych ptaków. Oto fascynujący i kruchy świat czapli. Występowanie i populacja czapli W Polsce występuje 9 gatunków czapli, z czego tylko 5 to gatunki lęgowe. Należą do nich czapla siwa (Ardea cinerea), czapla biała (Ardea alba), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobrychus minutus) oraz ślepowron (Nycticorax nycticorax). Pozostałe 4 to gatunki to ptaki zalatujące: czapla purpurowa (Ardea purpurea), czapla nadobna (Egretta garzetta), czapla złotawa (Bubulcus ibis) i czapla modronosa (Ardeola ralloides). Czapla siwa to gatunek o bardzo szerokim zasięgu, obejmującym większość Starego Świata. Występuje na niemal całym obszarze Europy, w dużej części Azji oraz w Afryce. W Europie jej liczebność szacuje się na ponad 200–390 tys. par. W Polsce jest gatunkiem nielicznym – ponad 10 tys. par. Czapla biała z kolei ma zasięg kosmopolityczny, zamieszkując obszary tropikalne i umiarkowane. Występuje w Afryce, obu Amerykach, Azji, Australii oraz Europie. W naszym kraju jest dużo rzadszym gatunkiem lęgowym niż inne czaple, a jej populację krajową szacuje się na ponad 1 tys. par. Występowanie bąka zwyczajnego obejmuje szeroki pas strefy umiarkowanej Eurazji oraz części Afryki. Jest najliczniejszy w Rosji, na Ukrainie, Białorusi oraz w Polsce, a także w krajach bałtyckich oraz na Węgrzech. Wielkość krajowej populacji to ok. 4 tysiące terytorialnych samców, a dane monitoringowe w ostatnich latach wskazują na spadek jego liczebności. Zasięg bączka natomiast obejmuje rozległe obszary Europy, Afryki oraz Azji. Europa obejmuje ok. 20% światowego zasięgu występowania tego gatunku, którą ocenia się na 63–111 tys. par. W naszym kraju bączek jest nielicznym ptakiem lęgowym – populację szacuje się na 700–1000 par. Zasięg ślepowrona zwyczajnego obejmuje Europę, Azję, Afrykę oraz obie Ameryki. W Polsce jest to gatunek rzadki. W roku 2025 liczebność krajowej populacji ślepowrona wyniosła 1276 par, a w całym okresie badań (2009–2025) krajowa populacja ślepowrona wykazuje umiarkowany wzrost. Wygląd i cechy charakterystyczne Czaple wyróżniają się na tle innych ptaków tym, że podczas lotu nie tworzą charakterystycznej formacji klucza (w kształcie litery V). Lecący ptak ma wyraźnie wygiętą szyję – w przeciwieństwie do bocianów czy żurawi, które wyciągają ją prosto przed siebie. Z daleka sprawia to wrażenie, jakby ptak miał krótką i grubą szyję, z której wystaje jedynie dziób. Ta budowa anatomiczna pozwala czaplom utrzymać równowagę, ponieważ głowa na długiej, wyprostowanej szyi (jak u bocianów) zbytnio obciążałaby przód ich ciała. Zdolność uginania szyi odgrywa także kluczową rolę podczas polowania. Gdy ptak dostrzeże zdobycz, gwałtownie prostuje szyję i wyrzuca dziób do przodu niczym harpun. Czaple mają wydłużone nogi i palce, przystosowane zarówno do stania na gałęziach, jak i do brodzenia w płytkiej wodzie oraz na terenach podmokłych. W locie wysuwają nogi do tyłu, wzdłuż osi ciała. Czapla siwa ma szare upierzenie na grzbiecie oraz szarobiałe na spodzie ciała. Dorosłe osobniki wyróżniają się kontrastowo żółtym dziobem, szarożółtymi nogami, białym czołem oraz czarnymi smugami nad oczami, które przechodzą w czarny czub z tyłu głowy. Czapla purpurowa jest wyraźnie mniejsza od czapli siwej. Ma rdzawobrązowe boki głowy i szyi, natomiast jej grzbiet pozostaje popielaty, a pokrywy skrzydeł mają purpurowo-brązowy odcień. U czapli białej, zgodnie z nazwą, dominuje białe upierzenie na całym ciele. Od czapli nadobnej różni się jasnożółtym dziobem oraz długimi, ciemnymi nogami (u czapli nadobnej czarne są jedynie skoki, a palce są jaskrawożółte). Z kolei czapla złotawa jest najmniejsza z tej grupy, a w okresie godowym jej wierzch ciała, pierś, ciemię, dziób i nogi przybierają charakterystyczny żółtopomarańczowy odcień. Bąk jest mniejszy od czapli siwej, lecz ma znacznie bardziej krępą sylwetkę oraz płowobrązowe, maskujące upierzenie. Bączek natomiast, nieco mniejszy od sroki (Pica pica), charakteryzuje się czarnym grzbietem i skrzydłami, na których widoczne są płowobiałe plamy. Ślepowron jest mniejszy od bąka, lecz większy od bączka. Wyróżnia się czarnym ubarwieniem głowy i grzbietu, a także jasnoszarymi skrzydłami oraz spodem ciała. Siedlisko i gniazdowanie czapli w Polsce W Polsce czaple siwe gniazdują w koloniach, które mogą liczyć od kilku do nawet kilkuset gniazd, tworząc tzw. czaplińce. Gniazda te budują w drzewostanach nad jeziorami, rzekami czy stawami – wszędzie tam, gdzie występuje duża dostępność ryb. Badania wskazują, że najliczniejsze stanowiska lęgowe tego gatunku znajdują się w Wielkopolsce, gdzie stwierdzono nawet ponad 300 gniazd. Czasami czaple siwe tworzą kolonie mieszane z innymi gatunkami ptaków, m.in. z kormoranami oraz czaplami białymi. Czapla biała również gniazduje kolonijnie, najchętniej w szuwarach z udziałem niskich drzew i krzewów. W 2025 roku najliczniejszą kolonię tych ptaków odnotowano na jeziorze Gaładuś na Suwalszczyźnie, gdzie stwierdzono 151 gniazd. Czaplińce znajdowały się na terenach silnie podmokłych, a ptaki gniazdowały na krzewach, w trzcinowiskach, a nawet w młodym drzewostanie sosnowym. Ślepowron zwyczajny zasiedla bagienne doliny rzeczne oraz gęsto zarośnięte brzegi rzek i jezior. Jest ptakiem wędrownym. W Polsce pojawia się najwcześniej w marcu i przebywa do października. Najliczniejsze stanowiska lęgowe zlokalizowano w dolinie górnej Wisły oraz w dolinie Nidy na Ziemi Świętokrzyskiej, a także w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Bąk występuje w naszym kraju na nizinach, w regionach obfitujących w zbiorniki wodne z rozległymi trzcinowiskami. Jego najważniejsze siedliska to stawy rybne, jeziora oraz zalewowe doliny rzeczne. Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z suchych liści i pędów trzcin, umieszczonej tuż nad powierzchnią wody. System rozrodczy bąka różni się od innych czapli, ponieważ to samica samodzielnie buduje konstrukcję, wysiaduje jaja i opiekuje się pisklętami. W Polsce jest to gatunek nielicznie lęgowy, występujący najliczniej w dolinach Biebrzy i Baryczy. Bączek w Polsce buduje gniazda w trzcinowiskach bezpośrednio przy wodzie. Badania w kompleksie stawów rybnych w Lasach Janowskich (sezony 2010–2012) wykazały, że konstrukcje te znajdowały się w przybrzeżnym pasie wieloletniej trzciny pospolitej (Phragmites australis). Wszystkie badane gniazda były zlokalizowane w miejscach, gdzie głębokość wody wynosiła od 11 do 101 cm. Bączek to ptak wędrowny – zimuje w Afryce, a w naszym kraju jest obecny od kwietnia do października. Czym żywią się czaple? Czapla siwa jest drapieżnym ptakiem wodno-błotnym oraz oportunistą pokarmowym. Podstawę jej diety stanowią ryby, uzupełniane przez płazy, gady, bezkręgowce oraz drobne ssaki. Badania przeprowadzone w północnej Polsce w 2005 roku wykazały, że wypluwki (zbite grudki niestrawionych części pokarmu) w badanych koloniach zawierały głównie szczątki ssaków, w tym kości i sierść karczownika ziemnowodnego (Arvicola amphibius) oraz norników (Microtus). Z kolei w sezonie lęgowym 2016 roku, na podstawie materiału z 21 kolonii, potwierdzono, że najliczniejszą zdobyczą we wszystkich lokalizacjach były właśnie karczowniki. Wyniki te wskazują, że obok ryb drobne ssaki stanowią istotny składnik pokarmu tego gatunku. Czapla biała również jest oportunistą pokarmowym, a jej dieta w dużej mierze pokrywa się z dietą czapli siwej. Oprócz ryb zjada inne drobne kręgowce, a także skorupiaki, mięczaki i owady. W jej jadłospisie pojawiają się również niewielkie zwierzęta lądowe, takie jak ślimaki. Badania nad dietą bączka w Lasach Janowskich wykazały, że głównymi składnikami jego pokarmu były płazy i ryby. Wśród płazów dominowały żaba trawna (Rana temporaria) oraz żaby zielone (Pelophylax spp.), natomiast najczęściej spożywaną rybą był karp (Cyprinus carpio), co wiąże się z jego dużym udziałem w hodowli stawowej. W pokarmie stwierdzono także obecność okonia (Perca fluviatilis), płoci (Rutilus rutilus) oraz szczupaka (Esox lucius). Bąk żywi się głównie rybami, płazami oraz bezkręgowcami wodnymi, które chwyta przede wszystkim nocą. Podobną dietę ma ślepowron – jego pokarm stanowią głównie drobne ryby, ale zjada także żaby, kijanki, pijawki, skorupiaki oraz różne owady. Owady chwyta często na powierzchni wody, czatując nieruchomo na niskich gałęziach nad wodą lub stojąc na obrzeżach trzcinowisk. Zagrożenia i ochrona czaplowatych Bąk i bączek Głównym wyzwaniem w ochronie czaplowatych jest zachowanie trwałości ich siedlisk lęgowych i żerowiskowych w obliczu postępującej antropopresji. Dla gatunków skrytych, takich jak bąk i bączek, szczególnie istotnym zagrożeniem jest degradacja siedlisk, zwłaszcza szuwarów trzcinowych, wynikająca z osuszania terenów podmokłych. Negatywny wpływ ma również niepokojenie ptaków przez człowieka w okresie lęgowym, m.in. podczas koszenia trzcin, rekreacji i sportów wodnych, ruchu pojazdów czy polowań. Aby skutecznie chronić bąki i bączki, kluczowe znaczenie ma ochrona i utrzymanie ich siedlisk. Najważniejsze jest utrzymanie rozległych, gęstych szuwarów z odpowiednim poziomem wody, który umożliwia zarówno gniazdowanie, jak i żerowanie tych ptaków. Istotne jest ograniczenie wypalania oraz intensywnego koszenia trzcin, szczególnie w okresie lęgowym. Ochrona tych gatunków wiąże się również z zachowaniem dobrej jakości wód oraz odpowiedniej bazy pokarmowej, przede wszystkim ryb. Tereny podmokłe pełnią ważną funkcję ekologiczną jako siedliska wielu gatunków oraz naturalne rezerwuary wody, dlatego ich ochrona ma znaczenie nie tylko dla ptaków, ale dla całych ekosystemów. Czapla biała Historia czapli białej jest przykładem silnej presji człowieka związanej z modą przełomu XIX i XX w. W tym okresie jej pióra osiągały bardzo wysoką wartość rynkową – w 1900 r. ich cena była nawet dwukrotnie wyższa niż cena złota. Najbardziej cenione były pióra ozdobne, wyrastające wyłącznie w okresie godowym, co prowadziło do masowych polowań w trakcie sezonu lęgowego. Zabijanie dorosłych osobników skutkowało śmiercią piskląt pozostawionych w gniazdach, co doprowadziło do gwałtownego spadku liczebności populacji. Skala handlu była ogromna – przykładowo na pokładzie Titanica przewożono ponad 40 skrzyń z piórami, których dzisiejszą wartość szacuje się na ponad 2 miliony dolarów. Nadmierna eksploatacja ptaków przyczyniła się do rozwoju ruchów ochrony przyrody oraz wprowadzenia pierwszych regulacji prawnych ograniczających handel dzikimi ptakami. Dziś największym wyzwaniem nie są już polowania, lecz ochrona ich siedlisk – przede wszystkim zabezpieczanie miejsc lęgowych oraz ograniczanie płoszenia ptaków. Ważne jest także utrzymanie roślinności w ich środowisku życia. Należy chronić miejsca żerowania poprzez dbanie o czystość wód, unikanie ich zasalania i zanieczyszczania oraz ograniczanie działalności człowieka na tych obszarach. Skuteczną metodą ochrony jest tworzenie sztucznych miejsc lęgowych, np. wysp, które mogą przyciągać ptaki. Czapla siwa Czapla siwa była w Europie intensywnie prześladowana w XIX w. z powodu konfliktu z rybakami i hodowcami ryb. Obecnie zabijanie tych ptaków na stawach hodowlanych nadal występuje, choć nie ma istotnego wpływu na populację globalną – w latach 1984–1987 na szkockich farmach rybnych ginęło ok. 800 ptaków rocznie. Dodatkowym zagrożeniem jest wycinka drzew, prowadząca do utraty miejsc lęgowych. Gatunek ten pełni ważną rolę w ekosystemie jako naturalny selekcjoner, eliminując chore ryby oraz gatunki niepożądane w hodowli. Badania wskazują, że obecność czapli może poprawiać nawet kondycję populacji ryb. Dlatego zamiast eliminacji ptaków zaleca się stosowanie metod ograniczających ich dostęp do stawów, takich jak siatki. Ochrona tego gatunku wymaga przede wszystkim wstrzymania wycinki drzew w pobliżu kolonii lęgowych. Ważne jest także wyznaczanie stref ochronnych, do których dostęp ludzi jest ograniczony, aby nie niepokoić ptaków, szczególnie w okresie gniazdowania. Istotną rolę odgrywa również utrzymanie czystości rzek i jezior oraz zachowanie drzew, które stanowią miejsca lęgowe czapli. Źródła: monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najdziwniejszy ptak świata. Hoacyn z pazurami i „krowim” żołądkiem
Hoacyn to najbardziej zagadkowy ptak świata. Ma pazury na skrzydłach niczym dinozaur, trawi liście jak krowa i pachnie jak obornik. Poznaj historię „śmierdzącego ptaka” z dorzecza Amazonki, który zdaje się przeczyć wszystkim zasadom natury.
Spis treści: Sztuka bycia ptakiem Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Symbol narodowy Gujany Biologia lęgowa hoacynów Dlaczego hoacyn śmierdzi? Zagrożenia i ochrona gatunkowa Wyobraź sobie ptaka, który zamiast latać, woli trawić liście i wspinać się po drzewach za pomocą pazurów na skrzydłach. Hoacyn, narodowy symbol Gujany, to jeden z najdziwniejszych i fascynujących gatunków na świecie. Jego genom pokazuje, że oddzielił się od reszty ptaków około 65 milionów lat temu i jest jedynym żyjącym przedstawicielem własnej linii ewolucyjnej. Choć lokalnie jest powszechny, stoi w obliczu zagrożeń związanych z utratą siedlisk, zmianą klimatu oraz drapieżnictwem. Sztuka bycia ptakiem Hoacyn (Opisthocomus hoazin), południowoamerykański ptak zamieszkujący lasy deszczowe, wyglądem przypomina mieszankę kilku różnych gatunków. Na głowie ma rozczochrany czubek jak kukułka guira (Guira guira), niebieską twarz jak kazuar (Casuariinae), ciało przypominające kurę i długie pióra ogonowe jak jastrząb (Astur gentilis). Przez to mówi się, że nigdy nie opanował sztuki „bycia ptakiem”. Hoacyn jest wielkości indyka. Potrafi latać, choć robi to niechętnie, a jego unikatowe cechy są najwyraźniej nieptasie, przez co zdaje się przeczyć zasadom natury. David Attenborough, słynny przyrodnik, biolog i podróżnik, podczas wyprawy zoologicznej do Gujany Brytyjskiej w 1955 r. opisywał tego ptaka następująco: wyposażony w pazury u przednich kończyn hoacyn jest jedynym żyjącym ptakiem, który zachował tę cechę, a jedyne miejsce na świecie, gdzie można go znaleźć znajduje się na wybrzeżu w tej części Ameryki Południowej. Skamieniałości wskazują, że hoacyny rozwinęły się z gadzich protoplastów (przodków gadów). Naukowcy od lat przyglądają się wyjątkowej cesze hoacyna – obecności pazurów na skrzydłach. Zanikają one wraz z dorastaniem ptaka, przez co dorosłe osobniki mogą uchodzić za względnie normalne, przynajmniej z zewnątrz. U młodych natomiast są one wyraźnie widoczne i wyrastają z ich małych skrzydeł. Ewolucyjne wyjaśnienie tej cechy jest takie, że hoacyny budują gniazda na gałęziach zwisających nad wodą, co nie daje pisklętom wielu możliwości ucieczki przed drapieżnikami, jak węże czy małpy. Gdy pisklęta czują zagrożenie, opuszczają gniazdo i wskakują do wody, aby się ukryć lub ratować. Kiedy zagrożenie mija, młody ptak używa swoich pazurów, by chwytać nisko zwisające gałęzie. Następnie mocno się ich trzyma, pomagając sobie nogami, i wyciąga się z wody – podobnie jak dziecko wychodzące z basenu. Pazury u młodego hoacyna są obecne i funkcjonalne przez co najmniej 100 dni życia. Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Anatomia hoacyna od dawna czyniła go fascynującym obiektem badań dla naukowców, którzy próbowali rozwiązać jedną wielką zagadkę: skąd, u licha, to stworzenie się wzięło? Żadne inne ptaki w Ameryce Południowej nie mają pazurów jak hoacyn, nie jedzą liści jak on, ani nawet nie wyglądają podobnie, więc próby ustalenia jego pochodzenia wydawały się skazane na niepowodzenie. Dzięki odkryciu DNA i rozwojowi metod mapowania genetycznego naukowcy zaczęli analizować geny hoacyna, aby ustalić, z którymi gatunkami jest najbliżej spokrewniony. Jednak przez pewien czas nawet to nie przynosiło jednoznacznej odpowiedzi. Jedna grupa badaczy twierdziła, że hoacyny są spokrewnione z afrykańskimi ptakami zwanymi turakami (Musophagidae). Miało to sens: niektóre pisklęta turaków mają pazury na skrzydłach, a część z nich zjada liście jako uzupełnienie diety. Do tego dochodzą skamieniałości sugerujące, że hoacyny mogły wyewoluować w Afryce lub Europie, a następnie przedostać się do Ameryki Południowej na „tratwach” z roślinności. Inni naukowcy wątpili jednak w powiązanie z turakami, używając dłuższych sekwencji DNA, by postawić tezę, że hoacyny wykazują powiązania z gołębiami. W 2014 roku rozpoczęto sekwencjonowanie genomu (czyli odczytywanie pełnego zapisu genetycznego) hoacyna w ramach dużego projektu badającego ewolucję ptaków. Wyniki pokazały, że jego najbliższymi krewnymi są żurawie (Gruidae) i sieweczki (Charadriinae). Jednak najnowsze badania z 2024 r., opublikowane w czasopiśmie „Nature”, znów wywróciły wszystko do góry nogami. Naukowcy stworzyli największe i najbardziej szczegółowe drzewo genealogiczne ptaków w historii, pokazujące, jak poszczególne gatunki są ze sobą spokrewnione i jak ewoluowały na przestrzeni ostatnich 93 milionów lat. Mimo ogromnej ilości danych jedno zagadnienie pozostało nierozwiązane: naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie określić, jak hoacyn jest spokrewniony z innymi ptakami. Jest on „jedynym ocalałym ze swojej linii rodowej” – powiedziała Nguyen, australijska naukowczyni, badająca ewolucję ptaków. „Nawet przy ogromnych ilościach danych genomowych jego pozycja w drzewie rodowym ptaków pozostaje trudna do ustalenia i wciąż jest zagadką.” Symbol narodowy Gujany Hoacyn występuje powszechnie w dorzeczach Amazonki i Orinoko – na terenie Brazylii i Kolumbii, a także na wschód od Andów w Wenezueli, Ekwadorze, Peru i Boliwii oraz wzdłuż wybrzeża Atlantyku w Gujanie, Surinamie i Gujanie Francuskiej. Jest również symbolem narodowym Gujany i znany jest pod nazwą „Canje pheasant”, czyli „bażant Canje”. Określenie bażant jest jednak mylące. Przypuszcza się, że pierwsi europejscy osadnicy w Ameryce Południowej, widząc dużego nadrzewnego ptaka z długim ogonem i czubem na głowie, skojarzyli go z bażantem (Phasianus colchicus), znanym im z Europy. W rzeczywistości hoacyn nie ma z bażantami nic wspólnego – jest jedynym przedstawicielem własnego rzędu hoacynowych (Opisthocomiformes). „Canje” z kolei to nazwa rzeki w Gujanie (Canje Creek). To właśnie nad jej brzegami hoacyny występują szczególnie licznie, dlatego stały się symbolem tego regionu, a z czasem – całego kraju. Hoacyn został po raz pierwszy opisany w 1776 r. przez niemieckiego zoologa i teologa, Statiusa Müllera, który nadał mu nazwę Phasianus hoazin („bażant hoacyn”). Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (International Ornithologists’ Union) stosuje nazwę Opisthocomus hoazin, z czego pierwszy człon oznacza „noszący długie włosy z tyłu”, w nawiązaniu do charakterystycznego czuba ptaka. Biologia lęgowa hoacynów Hoacyny mają niezwykły system rozrodczy oraz wykazują wyspecjalizowane zachowania związane z budową gniazd i opieką nad potomstwem. Gniazda budują nad wodą, na zwisających gałęziach – najczęściej wzdłuż brzegów jezior i wolno płynących rzek, a także nad strumieniami. Szczególnie upodobały sobie gęstą, splątaną roślinność, w tym namorzyny i „pływające wyspy” roślinne, które zapewniają zarówno pokarm, jak i miejsca do gniazdowania. Hoacyny są ptakami monogamicznymi, a pary często pozostają razem przez kilka sezonów lęgowych. Badania w latach 1995–2000 nad aktywnością lęgową hoacynów w pierwotnym lesie deszczowym w ekwadorskiej Amazonii wykazały, że składanie jaj odbywało się od lutego do lipca oraz od września do listopada, przy czym szczyt przypadał zawsze na kwiecień, maj i czerwiec. W okresie lęgowym hoacyny stosują niezwykły system rodzinnej pomocy (tzw. lęgi kooperatywne). Oznacza to, że oprócz rodziców w opiece nad potomstwem uczestniczy nawet do sześciu pomocników. Są to zazwyczaj starsze dzieci tej samej pary z poprzednich lat, które wspólnie z rodzicami bronią terenu, wysiadują jaja i karmią młodsze rodzeństwo. Rozród hoacynów jest ściśle powiązany z porą deszczową, która sprzyja obfitemu pojawianiu się młodych, miękkich pędów i liści – głównego składnika ich diety. Samica składa 2–4 jaja w prostym gnieździe zbudowanym z patyków, a wysiadywanie trwa ok. 30 dni. Po wykluciu wszyscy członkowie grupy karmią młode zwróconym, częściowo przetrawionym pokarmem roślinnym. Pisklęta rosną powoli ze względu na niską wartość odżywczą diety. Opuszczają gniazdo w wieku 2–3 tygodni, ale pozostają zależne od dorosłych, którzy dokarmiają je przez kolejne 2–3 miesiące. Młode zyskują zdolność lotu dopiero ok. 60. dnia życia. Sukces lęgowy i zachowanie Sukces lęgowy jest stosunkowo niski — niektórzy badacze wskazują, że zaledwie 27% jaj doczekuje wyklucia. Jednak gdy w opiece nad gniazdem uczestniczy większa liczba ptaków, co u hoacynów zdarza się często, skuteczność rozrodu wzrasta, a młode szybciej się usamodzielniają. Hoacyny są ptakami towarzyskimi i poza sezonem lęgowym przebywają w grupach liczących nawet do 100 osobników. Choć chętnie siadają na otwartej przestrzeni, w razie zagrożenia wycofują się w gęstą roślinność. Poruszają się przy tym dość niezgrabnie, wydając głośne dźwięki i łamiąc gałęzie, co łatwo zdradza ich obecność i naraża na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników. Dlaczego hoacyn śmierdzi? W przeciwieństwie do większości ptaków, hoacyn jest ściśle roślinożerny i żywi się liśćmi drzew oraz krzewów. Jego jadłospis składa się głównie z młodych liści i pąków – stanowią one ok. 80% diety, podczas gdy kwiaty to 10%, a owoce 8%. Układ pokarmowy hoacyna bardziej przypomina ten u krowy niż u jakiegokolwiek innego gatunku ptaka. Występuje u niego tzw. fermentacja przedżołądkowa – pokarm ulega rozkładowi w ogromnym, silnie umięśnionym wolu i przełyku, zanim trafi do właściwego żołądka. Konsekwencją takiej anatomii i diety jest osiadły tryb życia. Upodobanie do liści i konieczność ich trawienia sprawia, że hoacyn pozostaje mało aktywny przez większą część dnia, siedząc na gałęziach i zajmując się właściwie tylko trawieniem. Unikatowy proces trawienny hoacyna ma swoją cenę – intensywny, nieprzyjemny zapach, który przyniósł mu mało pochlebny przydomek „stinkbird”, czyli śmierdzący ptak. Podczas gdy bakterie w wolu ptaka rozkładają celulozę z liści, produktem ubocznym tej fermentacji jest metan. Ptak pozbywa się nadmiaru gazów poprzez odbijanie (bekanie), co uwalnia charakterystyczną woń przypominającą świeży krowi obornik. Co ciekawe, ten odrzucający zapach pełni funkcję obronną – sprawia, że hoacyny są uważane za niejadalne, co skutecznie zniechęca wielu drapieżników, a nawet ludzi. Zagrożenia i ochrona gatunkowa Hoacyn jest obecnie klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) według IUCN, co oznacza, że jego populacja uznawana jest za stosunkowo stabilną. Mimo to gatunek ten stoi w obliczu wielu zagrożeń. Najważniejszym z nich jest utrata siedlisk spowodowana wylesianiem, wynikającym głównie z ekspansji rolnictwa oraz działalności związanej z pozyskiwaniem drewna. Szczególnie istotnym problemem jest przekształcanie terenów pod uprawy rolne, zwłaszcza ryżu w Gujanie, Surinamie i Wenezueli, a także realizacja projektów hydrotechnicznych. Dodatkowymi zagrożeniami są zanieczyszczenie wód oraz zmiany klimatu. Hoacyn jest gatunkiem silnie uzależnionym od siedlisk leśnych, a pokrywa drzewna na obszarze jego występowania zmniejszyła się o ok. 11% w ciągu ostatnich trzech pokoleń. Na liczebność populacji wpływa także niski sukces lęgowy – spadek może być związany z zakłóceniami powodowanymi przez turystykę. Istotną rolę odgrywa również drapieżnictwo, będące główną przyczyną niepowodzeń lęgowych, najczęściej ze strony ptaków i węży. Dodatkowym zagrożeniem jest też prześladowanie gatunku przez człowieka. Działania ochronne koncentrują się przede wszystkim na ochronie i odtwarzaniu naturalnych siedlisk hoacyna. Obszary chronione oraz rezerwaty przyrody w dorzeczach Amazonki i Orinoko odgrywają kluczową rolę w zabezpieczaniu jego środowiska życia. Istotne znaczenie mają również programy oparte na współpracy z lokalnymi społecznościami, promujące zrównoważone użytkowanie ziemi. Stały monitoring populacji oraz dalsze badania są niezbędne, aby zapobiec ewentualnemu pogorszeniu statusu ochronnego tego ptaka w przyszłości. Źródła: answersingenesis.org, audubon.org, worldlandtrust.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dolina Przysowy i Słudwi – ptasi raj na wyciągnięcie ręki. Dlaczego warto ją odwiedzić?
Wiosenne poranki potrafią odsłonić świat, którego na co dzień nie dostrzegamy. Wystarczy zatrzymać się na chwilę, spojrzeć w górę albo wsłuchać się w dźwięki. Wyprawa do Doliny Przysowy i Słudwi prowadzi do jednego z najbardziej spektakularnych ptasich przystanków w centralnej Polsce. Oto ptasi raj, który warto poznać bliżej.
Spis treści: Sokoły wędrowne nad Warszawą Złaków Kościelny: nieoczywiste spotkanie z ptakami Walewice – kiedy przyroda nie pozwala się nudzić Dolina Przysowy i Słudwi – w sercu ptasiego raju Spod PKiN w Warszawie, gdzie na wysokościach budzą się już sokoły wędrowne, ruszam w stronę Ziemi Łódzkiej. Wraz z grupą zostawiamy za plecami betonowe wieżowce, by znaleźć się w zupełnie innej rzeczywistości. Wśród wież kościoła i starych zabudowań spotykam uszatkę – niewielką sowę o przenikliwym spojrzeniu. Potem kieruję się w stronę podmokłych łąk oraz stawów – nad rozlewiskami pojawiają się bataliony, gęsi i łabędzie, a wysoko nad nimi szybują bieliki. Przede mną Dolina Przysowy i Słudwi – miejsce, gdzie krajobraz nieustannie pulsuje ruchem skrzydeł. Sokoły wędrowne nad Warszawą Zbiórka o 7:30 pod Pałacem Kultury i Nauki. Jestem na miejscu przed czasem, a poranne miasto dopiero budzi się do życia. Po chwili pojawia się nasz przewodnik, Rafał Bartosz. Sprawnie rozstawia lunetę ornitologiczną – specjalistyczne, jednooczne urządzenie o dużym powiększeniu, stworzone do precyzyjnej obserwacji przyrody. Wszyscy z zaciekawieniem spoglądamy w stronę iglicy PKiN. Oto sokół o imieniu Hrabia, rezydent tutejszego gniazda – mówi przewodnik, wskazując na niewielki punkt na wysokościach. Jest wiosna, a para sokołów wędrownych (Falco peregrinus) intensywnie wysiaduje jaja. Każdy ruch tych ptaków jest dokumentowany przez Stowarzyszenie Na Rzecz Dzikich Zwierząt „SOKÓŁ”. Obecna partnerka Hrabiego nie ma jeszcze imienia. To samica bez obrączek, która przyleciała prawdopodobnie z Niemiec. Pojawiła się w Warszawie niedługo po śmierci poprzedniej sokolicy, słynnej Gigi, która odeszła w lutym 2026 r. Mimo krótkiego stażu, nowa para błyskawicznie przystąpiła do lęgów. Już na początku kwietnia w gnieździe pojawiły się cztery jaja, którymi ptaki opiekują się na zmianę z ogromnym zaangażowaniem. Sokół wędrowny to prawdziwy obywatel świata – występuje na każdym kontynencie z wyjątkiem Antarktydy, mając najszerszy naturalny zasięg lęgowy spośród wszystkich ptaków lądowych. Jeszcze do lat 40. XX w. gatunek ten gniazdował we wszystkich regionach Polski. Przykładowo w 1935 r. w samym regionie olsztyńskim znanych było ok. 100 gniazd. Niewiele rzadziej ptaki te spotykano na Pomorzu, Śląsku, w Wielkopolsce czy na Ziemi Lubuskiej. W latach 50. nastąpił tragiczny zwrot akcji. Masowe stosowanie DDT oraz innych pestycydów i insektycydów doprowadziło gatunek na skraj przepaści. Silne środki owadobójcze wykorzystywano wówczas bez opamiętania – zarówno w rolnictwie, jak i w walce z malarią. Paul Müller, który odkrył owadobójcze właściwości DDT, został za to uhonorowany Nagrodą Nobla w 1948 r. Naukowcy wierzyli wówczas, że znaleźli antidotum na problem głodu i chorób zakaźnych. Byli dumni z preparatu, który bezwzględnie niszczył szkodniki, a wczesne badania sugerowały, że środek ten nie pozostawia po sobie szkodliwych śladów w środowisku. Prawdziwy dramat ujawnił się dopiero lata później. Jako pierwsi alarm podnieśli ornitolodzy, obserwując katastrofalny spadek liczebności sokołów wędrownych. Toksyczne substancje zaburzały gospodarkę wapniową ptaków, co sprawiało, że skorupki jaj stawały się niezwykle kruche i pękały pod ciężarem wysiadującego rodzica. Trucizna przenikała też do wnętrza, zabijając zarodki. W efekcie sokoły niemal całkowicie zniknęły z mapy Polski – ostatni potwierdzony lęg odnotowano w 1964 r. Dzisiejsza obecność sokołów to efekt tytanicznej pracy przyrodników i sokolników. Program restytucji, czyli odbudowy gatunku, ruszył wiele lat po katastrofie. Do 1998 r. na wolność wypuszczono 97 młodych ptaków: 80 trafiło do lasów Wielkopolski, Pomorza i Mazowsza, 11 w Pieniny, a 6 do Warszawy. Szacuje się, że dzięki tym staraniom dzisiejsza populacja sokoła wędrownego w Polsce liczy od 100 do 120 par, a Hrabia, spoglądający na stolicę ze szczytu PKiN, stał się dla wielu żywym symbolem tego wielkiego powrotu. Złaków Kościelny: nieoczywiste spotkanie z ptakami Wysiadam z autokaru w Złakowie Kościelnym, wsi o korzeniach sięgających XIV w., głęboko osadzonej w tradycji Księstwa Łowickiego. Wraz z przewodnikiem ruszamy w kierunku kościoła. Nad głowami słyszymy niezwykłą kakofonię dźwięków – od „kia, kia” po „kii-kii-kii-kii”. W zakamarkach kościelnych wież mieszkają tu kawki (Coloeus monedula), niezwykle wygadane i towarzyskie szaro-czarne ptaki z rodziny krukowatych. Tworzą pary na całe życie i chętnie zasiedlają wysokie budowle. W ich sąsiedztwie lęgną się także pustułki (Falco tinnunculus) – ptaki szponiaste z rodziny sokołowatych. To jedne z najbardziej rozpoznawalnych sokołów, znane z unikatowej umiejętności „zawisania” w powietrzu podczas polowania, co sprawia wrażenie, jakby były zawieszone na niewidzialnej nici. Niektóre z tutejszych pustułek są zaobrączkowane – jedna z nich miała białą obrączkę na prawej nodze. W zeszłym roku, dokładnie w tym samym miejscu, udało mi się odczytać numer takiej obrączki. Dane wprowadziłem do systemu Polring, prowadzonego przez Krajową Centralę Obrączkowania Ptaków w Polsce. W odpowiedzi otrzymałem fascynującą historię: ptak został zaobrączkowany jako pisklę w maju 2022 r. Mój odczyt był dopiero drugą informacją zwrotną o tym osobniku w systemie, choć minęło niecałe 4 lata. Takie dane są bezcenne dla naukowców, zwłaszcza ornitologów – pozwalają potwierdzić, że ptak żyje, sprawdzić, jak daleko się przemieszcza, oraz pomagają ustalić długość życia gatunku. Nagle, nie wierząc własnym oczom, spotykam znajomą fotografkę przyrody, którą poznałem podczas fotografowania dzików w Warszawie. Nie była uczestniczką tej wycieczki. – Widziałeś pójdźkę? – zapytała. Odpowiedziałem, że niestety nie udało mi się jej wypatrzeć, choć niektórym uczestnikom wycieczki ornitologicznej dopisało szczęście. – A uszatkę? – dodała, wskazując kierunek, gdzie ją widziała. Bez pośpiechu udałem się we wskazane miejsce i rzeczywiście – była tam. Olśniło mnie, gdy ją zobaczyłem. Wydawała się zaskakująco mała, choć na zdjęciach sprawiała wrażenie znacznie większej sowy. To było pierwsze tak bliskie spotkanie z uszatką (Asio otus), nazywaną tak z powodu charakterystycznych, długich „pseudouszu”. W rzeczywistości to tylko pęczki piór, a nie prawdziwe uszy – te ukryte są głęboko pod upierzeniem. Nigdy nie zapomnę chwili, gdy podczas fotografowania tego gatunku spojrzała na mnie tak przenikliwie, że trudno było oderwać wzrok. Spacerując dalej w stronę okolicznych łąk, trudno nie ulec wrażeniu, że w Złakowie Kościelnym historia i przyroda przenikają się na każdym kroku. Jednym z obrazów, które najczęściej definiują te podmokłe tereny i pola są stada batalionów (Calidris pugnax), które co jakiś czas zrywają się do lotu, kreśląc na niebie figury w niemal idealnej, budzącej podziw synchronizacji. To jeden z najliczniejszych tu gatunków siewkowych w okresie wiosennych przelotów, pojawiający się w Dolinie Przysowy i Słudwi głównie podczas wędrówek na północ. Batalion gnieździ się w północnej Europie i Azji, zasiedlając strefę tundry i lasotundry. Jeszcze w XIX w. gatunek ten był rozpowszechniony w wielu częściach Polski. Po II wojnie światowej jego liczebność zaczęła jednak gwałtownie spadać, a dziś krajowa populacja lęgowa znajduje się na krawędzi wymarcia. W naszym kraju ptak ten pozostawał gatunkiem łownym aż do 1995 r. – objęcie go ochroną nastąpiło niestety w czasie, gdy był już skrajnie nieliczny. Patrząc na bataliony, trudno nie pomyśleć o tym, jak szybko może zniknąć coś, co kiedyś wydawało się powszechne. Choć zmiany w środowisku wydają się nieodwracalne, właśnie takie chwile budują najtrwalsze wspomnienia, które pozostaną we mnie na zawsze. Tak niepozorne krajobrazy nadal mają wielką wartość przyrodniczą, a ich tajemnice wciąż odkrywam na nowo. Walewice – kiedy przyroda nie pozwala się nudzić Po południu lądujemy w Walewicach, małej wsi znanej z okazałego pałacu – klasycystycznej rezydencji wzniesionej pod koniec XVIII w. przez szambelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. Znana jest tu także największa w Polsce stadnina koni rasy półkrwi angloarabskiej, z doskonałym zapleczem jeździeckim. Udajemy się na stawy rybne, których jest aż 8 o łącznej powierzchni ponad 200 ha. Raptem słyszę hasło „bielik” (Haliaeetus albicilla). Widzę go, jak stoi na płytkiej wodzie jednego ze zbiorników, kilkadziesiąt metrów ode mnie. Po chwili wzbija się w powietrze, a ja trzymam aparat w pogotowiu i robię serię zdjęć. Ptak szponiasty zaczyna nad nami szybować, wypatrując z wysokości prawdopodobnie zdobyczy, na którą mógł by zapolować. Odwracam się, a na zbiorniku obok pływają jedne z największych ptaków krajowych – łabędzie nieme (Cygnus olor), łabędzie krzykliwe (Cygnus cygnus) oraz łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus). Przez lunetę dostrzegam w ich pobliżu mniejsze ptaki wodne – płaskonosy (Spatula clypeata), cyranki (Spatula querquedula), a także nurkujące perkozy dwuczube (Podiceps cristatus). Niedaleko mnie słychać donośne echa klangoru żurawi (Grus grus), a nad głową co chwilę, z różnych kierunków, docierają nietypowe świsty. Dźwięki te należą do łabędzi niemych i powstają w locie najprawdopodobniej dzięki pracy skrzydeł oraz silnym oddziaływaniom aerodynamicznym towarzyszącym utrzymaniu tak dużej masy ciała w powietrzu. Jest to efekt reakcji na siłę nośną i opór powietrza – przy każdym uderzeniu sztywne pióra przecinają powietrze, generując niskie, rytmiczne buczenie, które może nieść się nad wodą nawet na kilka kilometrów. Pomyślałem wtedy, że to niemal cud, ile dzieje się tu jednocześnie, ze wszystkich stron. W gęstwinie drzew cicho śpiewa rudzik (Erithacus rubecula), a nad polami niesie się chrapliwe krakanie kruków (Corvus corax). Trudno się tu nudzić – przyroda po prostu na to nie pozwala. Dolina Przysowy i Słudwi – w sercu ptasiego raju Dolina Przysowy i Słudwi to prawdziwy raj dla miłośników ptaków – ostoja obejmująca rozległe, podmokłe łąki wzdłuż dolin obu rzek, położona na pograniczu województw łódzkiego i mazowieckiego. Jest to jeden z najważniejszych w Polsce punktów koncentracji ptaków wodno-błotnych podczas wiosennej migracji, których stada mogą liczyć nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników. Według dostępnych danych w tym regionie obserwowano m.in.: gęsi (Anserinae) – do 22 tys. osobników, siewki złote (Pluvialis apricaria) – ok. 11 tys. os., czajki (Vanellus vanellus) – 10 tys. os., krzyżówki (Anas platyrhynchos) – 5 tys. os., bataliony (Calidris pugnax) – 3,5 tys. os., świstuny (Mareca penelope) – 2,5 tys. os., żurawie (Grus grus) – 2 tys. os. Teren ten obfituje w stwierdzenia także wyjątkowo rzadkich gatunków ptaków, obserwowano tu m.in.: gęś tybetańską (Anser indicus), gęś krótkodziobą (Anser brachyrhynchus), berniklę rdzawoszyją (Branta ruficollis), berniklę białolicą (Branta leucopsis), gęś śnieżną (Anser caerulescens), bociana czarnego (Ciconia nigra), błotniaka stepowego (Circus macrourus), kurhannika (Buteo rufinus), sokoła wędrownego, orła przedniego (Aquila chrysaetos), kanię rudą (Milvus milvus), kulika mniejszego (Numenius phaeopus), orzechówkę (Nucifraga caryocatactes), dzięcioła zielonosiwego (Picus canus), czajkę towarzyską (Vanellus gregarius), biegusa zmiennego (Calidris alpina), rzepołucha (Linaria flavirostris), edredona (Somateria mollissima), rybołowa (Pandion haliaetus) czy szablodzioba (Recurvirostra avosetta). Mój udział w terenowym kursie rozpoznawania ptaków, zorganizowanym przez polskie biuro podróży Horyzonty.pl, był czymś więcej niż tylko wycieczką. To intensywna lekcja uważności spędzona na podmokłych łąkach Doliny Przysowy i Słudwi. Pod okiem doświadczonego ornitologa uczyłem się, jak w chaosie tysięcy skrzydeł dostrzec rzadkiego bekasa kszyka (Gallinago gallinago) czy odróżnić cyraneczkę (Anas crecca) od krakwy (Mareca strepera). Wyjazd ten uważam za wyjątkowo udany – nie tylko ze względu na listę zaobserwowanych gatunków, ale przede wszystkim dzięki nauce szacunku do ptasiego spokoju, który w takich miejscach jest wartością najwyższą. Pamiętajmy, że każda nasza wizyta na tych terenach powinna być aktem pokory, a nie podboju. Ptaki z roku na rok tracą swoje siedliska, dlatego nasza obecność nie może być dla nich kolejnym ciężarem. Niech podziw nad ich pięknem idzie w parze z odpowiedzialnością – bo tylko w ciszy i z dystansu możemy naprawdę dostrzec duszę tych dzikich miejsc. Źródła: peregrinus.pl, sosknbul.ptaki.org.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Historyczny rekord kākāpō. Sezon 2026 to przełom w ratowaniu najrzadszej papugi świata
Tegoroczny sezon lęgowy zapisze się w historii ochrony przyrody w Nowej Zelandii. Przyrodnicy mają powód do świętowania: wykluło się najwięcej piskląt kākāpō od 30 lat. To milowy krok dla ochrony gatunku, który w latach 90. XX wieku znajdował się na krawędzi całkowitego wyginięcia.
Nowozelandzki Departament Ochrony Przyrody ogłosił, że obecny rok przyniósł największą aktywność lęgową papug kākāpō od momentu rozpoczęcia monitoringu. To spektakularny sukces trwającego od 30 lat programu ratunkowego, który na początku wydawał się walką skazaną na niepowodzenie. Pod koniec ubiegłego wieku ptaków tych było tak mało, że strata pojedynczego osobnika groziła wyginięciem całego gatunku. A w tym roku przyszła na świat ponad setka piskląt. Kākāpō: krytycznie zagrożony unikat w świecie papug Kākāpō (Strigops habroptilus) to jedyna na świecie papuga nielotna i jednocześnie najcięższy przedstawiciel swojego rzędu – samce mogą ważyć nawet 4 kilogramy. Ich biologia jest niezwykle skomplikowana: ptaki te przystępują do rozrodu rzadko, zazwyczaj raz na dwa do czterech lat, co ściśle zależy od cykli owocowania lokalnej flory. Poza tym większość samic jest w stanie skutecznie wyprowadzić tylko jedno pisklę w sezonie. Zatem ratowanie kākāpō to proces delikatny, a przy tym niezwykle powolny. Ptak ten od dekad jest krytycznie zagrożony wyginięciem. Wielki sukces programu ochrony kākāpō 3 kwietnia 2026 Departament Ochrony Przyrody Nowej Zelandii ogłosił raport z tegorocznego sezonu lęgowego. Ptaki złożyły bezprecedensową liczbę 256 jaj. Wykluło się aż 105 piskląt, co jest wynikiem oszałamiającym, jeśli weźmiemy pod uwagę, że cała populacja żyjąca na wolności liczyła do tej pory jedynie 235 osobników! Obecnie przy życiu pozostaje 98 zdrowych piskląt, a jedno jajo wciąż znajduje się w inkubatorze. Takie zagęszczenie sukcesów lęgowych w jednym czasie to efekt dekad ciężkiej pracy przyrodników oraz innowacyjnych metod monitoringu. Naukowcy spodziewali się w tym sezonie sukcesu, choć nie aż takiego. Pod koniec 2025 roku rekordowa liczba samic przystąpiła do godów. Gniazdo jednej z samic, nazwanej Rakiura, można podglądać na żywo na Youtube: View oEmbed on the source website Czy można już odetchnąć z ulgą? Mimo ogromnego entuzjazmu, zespół zaangażowany w program ratunkowy podkreśla, że droga do pełnej odnowy gatunku jest jeszcze daleka. Sarah Manktelow z Kākāpō Recovery poinformowała o śmierci siedmiu piskląt w pierwszych tygodniach życia. Cztery inne osobniki trafiły do Dunedin Wildlife Hospital pod specjalistyczną opiekę weterynaryjną. Kluczowy moment nastąpi w połowie lipca 2026. To wtedy młode ptaki skończą 150 dni i zostaną oficjalnie uznane za dorosłe. Jak podkreśla Deidre Vercoe, menedżerka projektu, każde nowe pisklę oddala ten niezwykły gatunek od widma zagłady. Źródła: Live Science, DOC, Kakapo Recovery Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy uda się uratować największe rozgwiazdy świata? Olbrzymy z 24 ramionami są na skraju wyginięcia
Choć mają tysiące nóżek i wielkość koła od traktora, rozgwiazdy gigantyczne nie zdołały uciec przed tajemniczą chorobą. Zespół wyniszczenia rozgwiazd doprowadził do zagłady miliardów osobników, od Alaski po Meksyk. Czy sukcesy w sztucznej hodowli zdołają odwrócić ten tragiczny proces?
Rozgwiazdy gigantyczne (Pycnopodia helianthoides) są duże i piękne. Mogą być żółte, pomarańczowe, fioletowe i czerwone. Ich 24 ramiona mogą rozciągać się na metr, osiągając wielkość koła ciągnika, co czyni je jednymi z największych rozgwiazd na świecie. Wraz ze strzykwami, jeżowcami, wężowidłami i liliowcami, rozgwiazdy należą do grupy pokrytych kolcami zwierząt zwanych szkarłupniami. Ciekawskie olbrzymy na tysiącach nóżek Są to zwierzęta bentosowe, czyli takie, które spędzają życie na dnie morskim. Jednak rozgwiazdy nie są wcale tak ospałe, jak mogłoby się wydawać. Przemieszczają się szybko na swych tysiącach maleńkich nóżek ambulakralnych, poruszając się w imponującym tempie jednego metra na minutę. Żywią się małżami, ślimakami morskimi i martwymi kałamarnicami, a także innymi szkarłupniami, zwłaszcza jeżowcami, co jest jednym z powodów, dla których ich brak jest dotkliwie odczuwalny. Plaga wśród rozgwiazd: zniknęło 6 miliardów osobników W 2013 roku zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej nawiedziła straszliwa plaga, która zdziesiątkowała wiele gatunków rozgwiazd. Był to makabryczny widok. Na skórze rozgwiazd pojawiały się zmiany chorobowe, ich ramiona odpadały, a w ciągu kilku dni dotknięte chorobą zwierzęta rozpływały się w bezkształtną masę śluzu. Rozgwiazdy gigantyczne kiedyś powszechnie występowały od Alaski aż po Meksyk, ale obecnie zniknęły z większości terenów, na których dawniej egzystowały. Naukowcy szacują, że zginęło prawie 6 miliardów osobników. To katastrofa nie tylko dla tych zwierząt, ale także dla całych ekosystemów. Zagłada zbiegła się w czasie z zanikiem wielu lasów wodorostowych, które zostały zniszczone przez fale upałów, oraz z gwałtownym wzrostem populacji jeżowców purpurowych (Strongylocentrotus purpuratus). Bez rozgwiazd, które utrzymywały ich liczebność w ryzach, jeżowce rozmnożyły się w ogromnych ilościach, a ich intensywne żerowanie uniemożliwia osiadanie i wzrost młodych wodorostów. Czy rozgwiazdy gigantyczne przetrwają? Biolodzy morscy wciąż nie są do końca pewni, co stało się z tymi rozgwiazdami. Przyczyna schorzenia, które nazwano zespołem wyniszczenia rozgwiazd, okazała się trudna do ustalenia. Początkowo sądzono, że mogła ją wywołać infekcja wirusowa. Późniejsze badania sugerowały, że w proces zaangażowane były również inne drobnoustroje, które wyciągają tlen z wody, zasadniczo dusząc rozgwiazdy. Kryzys klimatyczny i fale upałów również odgrywają rolę w tej skomplikowanej zmianie ekosystemu oceanicznego. Jest jednak iskierka nadziei. Niewielkie skupiska rozgwiazd przetrwały w chłodniejszych wodach i dzięki temu mogą pomóc w odbudowie populacji. Z kolei w 2021 roku naukowcom po raz pierwszy udało się rozmnożyć rozgwiazdy gigantyczne w warunkach hodowlanych. Nie wszyscy sądzą, że będzie to konieczne, ale może pewnego dnia uda się wypuścić je z powrotem na wolność. To jest przedruk z książki autorstwa Helen Scales pt. „Dookoła świata. 80 ryb i innych stworzeń morskich” która ukazała się nakładem wydawnictwa PWN. Tytuł i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Przybierają na wadze 2,5 kg dziennie i są tak tłuste, że ledwo się ruszają. W Bałtyku pojawiły się młode foczki szare
Marzec to dla Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry Uniwersytetu Gdańskiego w Helu pracowity czas. Bałtyk to w tym miesiącu prawdziwe „focze przedszkole”. Niektóre młode foczki szare jednak za szybko tracą matki. O życiu fok i ratowaniu maluchów opowiada biolożka, dr Iwona Pawliczka vel Pawlik.
Narodziny i pierwsze tygodni życia fok szarych w Bałtyku przypadają w marcu. Do Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry w Helu trafiają focze maluchy, które z różnych przyczyn – od sztormów po działalność człowieka – zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. Dr Iwona Pawliczka opowiedziała PAP o niezwykłej biologii tych zwierząt i ich kluczowej roli jako bioindykatorów stanu Bałtyku. W tym roku pierwszym uratowanym foczątkiem jest samczyk Irek z Ustki. Mali biali rekordziści Życie nowonarodzonej foki szarej u boku mamy trwa zaledwie trzy tygodnie. Przez ten krótki czas maluch żywi się wyłącznie jej mlekiem. Nie jest to jednak zwykły pokarm – zawiera on nawet 50% tłuszczu, co czyni go jedną z najbardziej kalorycznych substancji w świecie przyrody. Dzięki takiej diecie foczki mogą przybierać na wadze nawet 2,5 kg dziennie, zmieniając się z kilkunastokilogramowych maluchów w ważące 60 kg tłuste kulki. W tym czasie ich ciało pokryte jest białym, gęstym futrem zwanym lanugo. Jest bardzo ciepłe, ale pełni też rolę kamuflażu na lodzie. Ma jednak istotną wadę: nie jest wodoodporne. Dopiero po zrzuceniu białej sierści i wykształceniu właściwej, krótkiej okrywy włosowej, młoda foka jest gotowa na wejście do zimnej wody. To równocześnie moment separacji od matki. Pozbawiony jej pokarmu maluch stopniowo zużywa zapasy tłuszczu, co dopinguje go do nauki samodzielnego polowania. Ratowanie młodych fok szarych w Helu – To moment w roku, kiedy do naszego „foczego szpitalika” trafiają pierwsze młode foki szare, które zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. (…) Pierwszym tegorocznym pacjentem jest samiec Irek, przywieziony z Ustki. To maleństwo. Ważył około 17 kg i był odwodniony – opowiada dr Pawliczka. W pierwszych dniach pobytu w Stacji Morskiej foczątka dostają tzw. owsiankę rybną – specjalnie przygotowaną mieszankę ryb, tranu, witamin i mikroelementów. Stopniowo wprowadzana jest dieta oparta na rybach, a foki są uczone samodzielnego pobierania pokarmu. Cała rehabilitacja ma jeden cel – przygotować zwierzę do życia w naturze. Największy wróg foki szarej Foki szare prawie nie mają naturalnych wrogów. Poza bielikami polującymi na szczenięta, największym zagrożeniem pozostaje dla nich działalność człowieka. Rozwój turystyki, rybołówstwo oraz budowa infrastruktury na morzu zabierają im naturalne siedliska. Dr Pawliczka podkreśla, że plaże nie należą wyłącznie do ludzi – są domem dla wielu gatunków, które potrzebują spokoju do rozrodu i odpoczynku. Na plażach foki szare odpoczywają, rodzą młode i przechodzą okres linienia. Najczęstszym błędem turystów jest zbyt bliskie podchodzenie do odpoczywających fok. Zasada jest prosta: należy zachować dystans co najmniej 30 metrów. Spłoszenie foki to dla niej ogromny wydatek energetyczny, a w przypadku szczeniąt może prowadzić do odłączenia od matki. Pamiętajmy, że foka, mimo swojego łagodnego wyglądu, jest dzikim zwierzęciem, które w poczuciu zagrożenia może się bronić. Foka szara strażnikiem ekosystemu Foki szare to wyspecjalizowane drapieżniki, znajdujące się na szczycie łańcucha pokarmowego. Z perspektywy naukowej pełnią rolę tzw. bioindykatorów – gatunków skupiających jak w soczewce zdrowie całego ekosystemu. Badanie ich stanu zdrowia, kondycji oraz liczebności pozwala naukowcom ocenić ogólną kondycję Morza Bałtyckiego. Choć obecnie populacja fok w Bałtyku wynosi około 60 tysięcy osobników – co jest ogromnym sukcesem w porównaniu z kryzysem z lat 80. – badacze wciąż monitorują sytuację. Wykorzystują nowoczesne technologie, takie jak drony, do liczenia zwierząt podczas okresu linienia. – Chciałabym, aby ludzie zrozumieli, że plaże nie należą wyłącznie do nas. Są domem wielu gatunków – fok, ptaków, bezkręgowców – i wszystkie tworzą harmonijnie funkcjonujący ekosystem. Jeśli nauczymy się z nimi współistnieć, Bałtyk będzie zdrowszy także dla nas – podsumowuje dr Pawliczka. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zwiastuny wiosny i żywe „zegary” pól. Co kryją skowronki?
Skowronek to jeden z najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Europy. Od wieków towarzyszy ludziom na polach i łąkach, a jego śpiewny lot stał się symbolem nadchodzącej wiosny. Choć wydaje się dziś dobrze poznany, kryje wiele ciekawych historii.
Spis treści: Skąd wziął się skowronek? Pochodzenie i systematyka skowronków Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Środowisko życia i biologia lęgowa Zagrożenia i ochrona skowronków Skowronki od dawna zajmują szczególne miejsce zarówno w przyrodzie, jak i w kulturze człowieka. Ich charakterystyczny śpiew rozbrzmiewający wysoko nad polami był dla dawnych rolników sygnałem zmiany pór roku i rozpoczęcia prac w gospodarstwie. Z czasem ptaki te stały się nie tylko symbolem wiosny w tradycji ludowej, lecz także przedmiotem badań przyrodników i ornitologów. Dziś wiemy, że skowronki należą do jednej z najbardziej rozpowszechnionych rodzin ptaków śpiewających, a ich historia zaczęła się miliony lat temu w afrykańskich krajobrazach. Skąd wziął się skowronek? Od dawna ludzie obserwowali wędrówki ptaków i dostosowywali do nich swoje prace, zwłaszcza w rolnictwie. Dużą rolę odgrywały w tym skowronki – nieduże ptaki, nieco większe od wróbla. W tradycji ludowej należały do pierwszych posłańców wiosny. W 1925 r. w publikacji książkowej „Nasze ptaki wędrowne” autor wspominał, że skowronki w Polsce pojawiają się zwykle między 10 a 24 lutego, najczęściej ok. 14. dnia miesiąca. Potwierdzają to także wcześniejsze obserwacje innych przyrodników z XIX w., takich jak Władysław Taczanowski. Powstało wiele staropolskich powiedzeń, wskazujących, że dawniej początek prac polowych wyznaczano według przylotu skowronków, żurawi czy bocianów. Na przykład mówiono: „Jak skowronek zaświergoli, myślą chłopi o roli” albo „Św. Agnieszka wypuszcza skowronka z mieszka”. Prof. Jerzy Bralczyk w książce „Zwierzyniec” podkreśla, że nazwa skowronek wywodzi się od prasłowiańskiego czasownika skverti, oznaczającego „wrzeszczeć, trzeszczeć lub piszczeć”. Inne źródła podają, że rdzeń wyrazu pochodzi od prasłowiańskiej formy „skovornъ(kъ)”. Przypuszcza się również, że pierwszy człon „skov” może mieć związek z dźwiękonaśladowczym charakterem śpiewu skowronka. W języku potocznym słowo skowronek oznacza także osobę, która lubi wcześnie wstawać i jest rano szczególnie aktywna. W „Słowniku gwar Lubelszczyzny” odnotowano również różne regionalne formy tej nazwy. Mieszkańcy niektórych wsi nazywali kiedyś tego ptaka skuvronek, skuwrunek lub żyworonek, zgodnie z lokalną gwarą. W innych językach nazwa ptaka również ma ciekawą historię. W języku angielskim używa się nazwy skylark, która poprzez francuskie alouette wywodzi się z łacińskiego alauda. W języku hiszpańskim skowronek to alondra, a po włosku allodola. Co ciekawe, w Polsce słowo skowronek funkcjonuje nie tylko w ornitologii, ale także jako popularne nazwisko – nosi je ponad 6,8 tysiąca osób. Pokazuje to, jak bliski był ten ptak naszym przodkom. Pochodzenie i systematyka skowronków Skowronkowate (Alaudidae) to rodzina ptaków należących do rzędu wróblowych (Passeriformes) oraz podrzędu śpiewających (Oscines). Obejmuje ona obecnie 93–100 gatunków na całym świecie w 21 rodzajach. Jeszcze w 1960 r. liczba uznawanych gatunków skowronków wynosiła 76 gatunków. Wzrost ten wynika głównie z badań genetycznych oraz analiz śpiewu, które doprowadziły do podniesienia wielu taksonów (jednostek klasyfikacji biologicznej) z rangi podgatunku do rangi gatunku. Skowronki są szeroko rozpowszechnione w Starym Świecie, szczególnie w Afryce i Eurazji z pojedynczymi przedstawicielami w Oceanii i obu Amerykach. Afryka jest domem dla 80% gatunków skowronków, z czego ok. 60% jest endemicznych dla Afryki Subsaharyjskiej. Choć kontynent ten skupia znaczną część światowej różnorodności skowronków, wiele gatunków, podgatunków oraz odrębnych populacji pozostaje nadal słabo poznanych pod względem genetycznym i częściowo także morfologicznym. Rząd Passeriformes jest obecnie najbogatszym gatunkowo wśród ptaków na świecie. Historia ewolucyjna wielu rodzin tego rzędu pozostaje jednak słabo poznana, co dotyczy także rodziny Alaudidae – jednych z najbardziej typowych mieszkańców otwartych siedlisk. Skowronki mają afrykańskie pochodzenie, ale niektóre linie ewolucyjne tej rodziny już od środkowego miocenu (ok. 16–11 mln lat temu) rozwijały się w Azji Środkowej, gdzie w różnych okresach neogenu powstawały rozległe, suche i otwarte krajobrazy. Szczególne znaczenie dla ewolucji skowronków ma pliocen (ok. 5–2,5 mln lat temu), ostatnia epoka neogenu poprzedzająca plejstocen (2,5 mln – 11,7 tys. lat temu), ponieważ wiele współczesnych gatunków i rodzajów wróblowatych ukształtowało się właśnie w tym okresie. Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Choć wszystkie polskie skowronki mają maskujące, brązowo-szare upierzenie, różnią się sylwetką i szczegółami. Skowronek zwyczajny wyróżnia się małym, chowanym czubkiem na głowie oraz wyraźnymi, białymi brzegami ogona i białą tylną krawędzią skrzydeł, najlepiej widocznymi w locie. Lerka (skowronek borowy) jest mniejsza i ma wyraźnie krótszy ogon. W przeciwieństwie do skowronka zwyczajnego, na jej skrzydłach nie znajdziemy charakterystycznych białych linii na tylnej krawędzi lotek. Cechami rozpoznawczymi natomiast są jasne brwi łączące się z tyłu głowy w kształt litery „V” oraz charakterystyczny jasny pasek na skrzydłach, szczególnie widoczny podczas lotu. Z kolei dzierlatka posiada najdłuższy, spiczasty czubek na głowie, który pozostaje widoczny nawet po złożeniu. W odróżnieniu od skowronka zwyczajnego, dzierlatka nie ma bieli na sterówkach ani na krawędziach skrzydeł, a jej sylwetka jest bardziej szara i nieco masywniejsza. Środowisko życia i biologia lęgowa W Polsce występują trzy gatunki skowronków: skowronek zwyczajny, lerka (Lullula arborea) inaczej nazywana skowronkiem borowym oraz dzierlatka (Galerida cristata), zwana dawniej pośmieciuszką. Najliczniejszym i najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem, choćby w naszym kraju jest skowronek zwyczajny, inaczej nazywany skowronkiem polnym, ze względu na otwarte siedliska – pola i łąki, które zasiedla. Siedlisko Badania sprzed trzech dekad nad biologią lęgową skowronka zwyczajnego w zachodniej Bułgarii wykazały, że ptaki te zakładają gniazda w niewielkich zagłębieniach terenu, na pastwiskach i polach pszenicy, często wśród niskiej roślinności lub w zagłębieniach utworzonych przez kopyta krów. Gniazdo i jaja Gniazdo buduje samica w 2–3 dni z suchych liści, źdźbeł traw i czasami mchu. Zniesienie liczy zazwyczaj 3–6 jaj, składanych w odstępach jednodniowych, a inkubacja trwa ok. 11 dni. Pisklęta pozostają w gnieździe 8–10 dni, otwierają oczy czwartego dnia życia i po tygodniu ukrywają się w trawie w pobliżu gniazda. Pierwsze próby lotu podejmują w wieku 15–17 dni. Zachowania lęgowe Podczas badań w pobliżu największego miasta i stolicy Bułgarii w Sofii zaobserwowano także zaskakujące zachowania skowronków zwyczajnych. Na widok zbliżającego się człowieka samica udawała rannego ptaka, lecąc powoli i spadając w trawę. Zachowanie to obserwowano zarówno podczas inkubacji, jak i w gnieździe z wyklutymi pisklętami. Co ciekawe, nie odnotowano karmienia samicy przez samca w pobliżu gniazda w okresie lęgowym. Zagrożenia i ochrona skowronków W południowej Europie do dziś poluje się na skowronki – we Francji i we Włoszech oficjalne roczne pozyskanie tych ptaków przekracza 1 mln osobników, a jeszcze na początku XX w. były odławiane i jadane również w Polsce. Szacuje się, że od 1980 r. liczebność skowronka w Europie zmniejszyła się o połowę. Główną przyczyną jest intensyfikacja rolnictwa: wzrost liczby zabiegów agrotechnicznych, spadek areału zbóż jarych oraz ekspansja upraw kukurydzy i rzepaku. Drapieżnictwo Skowronki mierzą się z presją wielu drapieżników. Polują na nie ptaki sokołowe (Falconiformes), sowy (Strigiformes) oraz dzierzby (Laniidae). Gniazda, pisklęta i jaja są także atakowane przez ssaki: łasicowate (Mustelinae), wiewiórkowate (Sciuridae), a także gatunki inwazyjne, jak szop pracz (Procyon lotor). Dużym zagrożeniem są także koty domowe (Felis domesticus). Lęgi mogą być niszczone również przez gryzonie, ryjówki oraz ptaki krukowate. W odpowiedzi na zagrożenie samice wypracowały skuteczne strategie. Cicho opuszczają gniazdo, gdy drapieżnik jest jeszcze daleko, a jeśli podejdzie blisko – udają rannego ptaka, by odciągnąć go od młodych. Ich upierzenie sprawia, że na ziemi stają się niemal niewidoczne. Rola w ekosystemie Skowronki pełnią ważną rolę w rolnictwie, będąc naturalnymi sprzymierzeńcami rolników. Jako ptaki owadożerne skutecznie ograniczają populacje szkodników, np. oprzędzika pręgowanego (Sitona lineatus) niszczącego m.in. uprawy grochu – w żołądku jednego ptaka znaleziono aż 48 tych chrząszczy. Z drugiej strony, w niektórych regionach (np. w USA) skowronki są uznawane za szkodniki – sporadycznie widywane w stadach mogą niszczyć uprawy warzyw (m.in. buraków, sałaty, pomidorów) oraz zbóż. Status ochronny W Polsce trzy główne gatunki lęgowe (skowronek zwyczajny, lerka i dzierlatka) podlegają ścisłej ochronie gatunkowej. Według „Czerwonej listy ptaków Polski” mają status LC (gatunki najmniejszej troski). W skali globalnej Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje niektóre gatunki skowronków jako skrajnie zagrożone. Przykładem jest skowronek wyspowy (Alauda razae) – status krytycznie zagrożony (CR) lub skowronek somalijski (Mirafra sharpii, obecnie Corypha sharpii) – zagrożony (EN). Działania ochronne Ochrona skowronków wymaga działań na dużą skalę: Dla skowronka zwyczajnego: utrzymanie różnorodności upraw, pozostawianie ściernisk na zimę oraz ograniczanie chemii rolnej. Skuteczną metodą są tzw. „okienka dla skowronków” (niesiane fragmenty pola o pow. ok. 20 m²). Dla lerki (skowronka borowego): niezbędne jest promowanie ekstensywnego wypasu zwierząt na otwartych przestrzeniach śródleśnych oraz zaniechanie ich zalesiania, aby zachować mozaikę siedlisk niezbędną do gniazdowania tego ptaka. Dla dzierlatki: ochrona śródpolnych piaszczystych łach, muraw napiaskowych lub ubogiej roślinności ruderalnej na terenach zabudowanych, gdzie ptaki te mogłyby uwić gniazdo, znaleźć schronienie i pożywienie. Źródła: www.sciencedirect.com, animaldiversity.org, www.researchgate.net Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Uroczy sukces gdańskiego ZOO. Ten maluch może pomóc uratować gatunek
W ZOO w Gdańsku przyszedł na świat hipopotamek karłowaty. Te narodziny to ważne wydarzenie dla ochrony jednego z najbardziej zagrożonych ssaków Afryki. Rodzicami malucha są Sapo i Malela – para uczestnicząca w międzynarodowym programie hodowli zachowawczej.
Uroczy noworodek to samiczka. Urodziła się w ramach międzynarodowej współpracy różnych ogrodów zoologicznych, koniecznej dla zachowania tego zagrożonego gatunku. Każde narodziny hipopotamka karłowatego zwiększają szanse na utrzymanie ich populacji. Nowy mieszkaniec gdańskiego ZOO O narodzinach hipopotamka karłowatego gdańskie ZOO oraz prezydentka miasta Aleksandra Dulkiewicz poinformowali 14 marca 2026. Rodzice malucha to 15-letni Sapo oraz 9-letnia Malela. Sapo mieszka w Gdańsku od 2012 roku. Malela przyjechała z Teneryfy pod koniec 2024 roku, aby zasilić program hodowli tego gatunku w niewoli. Udało się. „Rośnie jak na drożdżach i przy odrobinie szczęścia uda się Wam ją zobaczyć. Przebywa razem ze swoją mamą w pawilonie hipopotamów i można podejrzeć ją przez małe okienka. Gdy tylko zrobi się cieplej, będzie można zobaczyć ją także na zewnętrznym wybiegu” – pisze ZOO w mediach społecznościowych. Hipopotamek karłowaty. Mały i krytycznie zagrożony Hipopotamek karłowaty (Choeropsis liberiensis) występuje tylko w lasach deszczowych zachodniej Afryki. Zadecydowana większość populacji żyje w Liberii, pozostała część w Gwinei, Sierra Leone oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jest jednym z zaledwie dwóch współcześnie żyjących gatunków w rodzinie hipopotamowatych. Tym drugim jest znacznie większy i liczniejszy, również afrykański, hipopotam nilowy. W przeciwieństwie do swojego większego kuzyna, który może ważyć nawet 1800 kilogramów, hipopotamek karłowaty osiąga „zaledwie” niecałe 300 kilogramów. Jego badanie jest trudne – nie dość, że prowadzi ziemnowodny, nocny tryb życia, żyje w gęstych lasach, to jeszcze regiony jego występowania od lat są targane wewnętrznymi konfliktami i bardzo niestabilne. Populację hipopotamka trudno oszacować. Według danych w końca XX wieku było to nie więcej niż 3000 osobników. Obecnie według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych na wolności żyje ich 2000-2500. Ogrody zoologiczne kluczem do przetrwania hipopotamka Hodowla hipopotamka karłowatego w niewoli jest więc kluczowa dla zachowania gatunku. Sukces gdańskiego ZOO dobrze wpisuje się we współczesną rolę ogrodów zoologicznych – dziś są one bardziej „arką Noego” niż rozrywką dla mieszczuchów. Ich rola jest kluczowa w utrzymaniu przy życiu wielu zagrożonych gatunków. Ważną rolę w ratowaniu hipopotamka karłowatego pełni ZOO w Bazylei w Szwajcarii. Prowadzi międzynarodową księgę rodowodową i koordynuje światową populację żyjącą w niewoli. Między 1970 a 1991 rokiem ilość hipopotamków urodzonych w niewoli wzrosła ponad dwukrotnie. Przetrwanie tego gatunku w ogrodach zoologicznych jest pewniejsze niż jego przetrwanie na wolności. Warto przypomnieć historię najsłynniejszego hipopotamka karłowatego na świecie – Moo Deng. To samiczka urodzona w lipcu 2024 roku, w ZOO Khao Kheow w Tajlandii. Jej imię, oznaczające „skaczącą wieprzowinę”, wybrali internauci. Stała się globalnym fenomenem, a jej viralowa popularność niemal przerosła możliwości ZOO. Moo Deng stała się bohaterką setek internetowych memów oraz gadżetów. Źródła: Gdański Ogród Zoologiczny, Trójmiasto.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ultradźwięki pomogą przetrwać jeżom. Naukowcy znaleźli sposób na to, by nie ginęły na ulicy
Nocna ulica w podmiejskiej dzielnicy Warszawy. To tam, ukryty w cieniu i nie niepokojony przez nikogo, wyrusza na żer sympatyczny ssak – jeż europejski, który przez następne godziny do wschodu Słońca będzie wybawiał nas od problemu ogrodowych szkodników czy uciążliwych owadów. Niestety, 1/3 z jego pobratymców nie przeżyje tej nocnej eskapady… i zginie pod kołami samochodów. Naukowcy wpadli jednak na prosty do zastosowania sposób, który pozwoli je uratować.
Przez ostatnią dekadę populacja jeża europejskiego (Erinaceus europaeus) – zamieszkującego od Skandynawii, przez Europę Zachodnią, Polskę, po zachodnią Rosję – skurczyła się aż o 30%. Został on wpisany jako gatunek bliski zagrożenia na czerwoną listę IUCN. Teraz naukowcy chcą chronić jeże ultradźwiękami. Co się dzieje z jeżami? Przez lata próbowano wielu rozwiązań ochrony jeży. Powstawały specjalne mosty dla zwierząt, kampanie edukacyjne, stosowano nawet ograniczenia prędkości. Jeż jednak nie rozumie znaków drogowych, a jego strategia – czyli zawinięcie się w kulkę i przeczekanie niebezpieczeństwa – nie zatrzyma rozpędzonego auta. Przełom nastąpił dopiero w 2024 roku, kiedy naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego odkryli, że jeże słyszą ultradźwięki. Dzięki temu wpadli na nowy sposób chronienia gatunku. Jak ultradźwięki mogą chronić jeże na drogach? Według badaczy wystarczy wyposażyć samochód w niewielkie, niegroźne urządzenie. Kiedy pojazd zbliża się do potencjalnego przejścia dla zwierząt, emituje on niesłyszalne dla człowieka dźwięki – ultradźwięki. Jeż, słysząc sygnał ostrzegawczy, rezygnuje z wejścia na jezdnię. To nie science-fiction, ale wynik najnowszych badań biologów, którzy testowali zdolności słuchowe jeży na 20 osobnikach z duńskich ośrodków rehabilitacji. Co wiemy o słuchu jeży europejskich? Słyszą jak nietoperze Okazało się, że te sympatyczne ssaki słyszą dźwięki nawet do 85 kHz, z największą czułością w okolicach 40 kHz. To znacznie więcej niż ludzie – my słyszymy dźwięki do ok. 20 kHz. Zaawansowana diagnostyka obrazowa (mikro-CT) wykazała również, że uszy jeży zbudowane są podobnie do uszu nietoperzy, które słyną z echolokacji – ich kości wibrują wyjątkowo szybko i sprawnie przekazują drgania o wysokiej częstotliwości. Jeż więc nie tylko rejestruje wysokie dźwięki, ale także szybko na nie reaguje, co można wykorzystać w prewencji wypadków. Urządzenia chroniące jeże już powstają Prototypy urządzeń już powstają – niewielkie repellery mogą być montowane zarówno w samochodach, jak i w maszynach ogrodowych, np. robotach koszących programowanych na nocne koszenie (te także stanowią śmiercionośne zagrożenie dla jeży, a tnące noże łatwo przebijają się przez ich skórę). Emitowane dźwięki są nieszkodliwe dla ludzi i większości zwierząt domowych, ale dla jeża to jasny sygnał: nie zbliżaj się, tu grozi niebezpieczeństwo! Dlaczego śmiertelność jeży na ulicach jest tak wysoka? Jeże, szczególnie młode, często przemieszczają się nocą i nie potrafią uciec przed pojazdem. Ostre światła i hałas ich nie odstrasza: wręcz przeciwnie, zostają na drodze i zwijają się w kolczastą kulkę. Statystyki są bezlitosne – jeże zginęłyby bez pomocy człowieka, a na wielu terenach grozi im całkowite wyginięcie. Co możesz zrobić, by pomóc jeżom w swojej okolicy? Nie trzeba jednak czekać, by nowa technologia została wprowadzona, a kierowcy przestali na nią narzekać. Co możesz zrobić już dzisiaj? Nie programuj koszenia na noc – to śmiertelne zagrożenie dla jeży. Zostaw kupkę liści w ogrodzie (w niej jeże na pewno znajdą coś dla siebie), zabezpiecz ogrodzenie i informuj innych o trudach, które muszą znosić te sympatyczne ssaki. Każdy jeż, który uniknie śmierci na drodze (lub w ogrodzie), to wygrana dla całego ekosystemu. Są nie tylko słodkie, ale także bardzo pożyteczne! Źródła: University of Oxford, Biological Conservation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Po 175 latach wracają na Galapagos. Historyczny powrót żółwi słoniowych
Po 175 latach żółwie słoniowe oficjalnie powróciły na wyspę Floreana w archipelagu Galapagos. Strażnicy parku narodowego własnoręcznie wnieśli młode osobniki na strome wzgórza. To historyczny moment i finał trwającego dekady projektu.
Spis treści: Historyczny powrót żółwi słoniowych na Floreanę Wyspa piratów i wielorybników Kosztowna walka o odbudowę przyrody Czy młode żółwie przetrwają? Odkrycie „obcych” żółwi i genetyczna zagadka Nowe zagrożenia: przemyt i czarny rynek żółwi słoniowych Wyspa Floreana, Ekwador: Dziewięciu mężczyzn niczym oddział wojska maszeruje pod górę w palącym, równikowym słońcu. Na plecach niosą czterdziestopięciokilogramowe plastikowe skrzynie. Gdy w końcu docierają na grzbiet wzniesienia – ścieżkę usianą ostrymi jak brzytwa skałami lawowymi i aktywnymi geologicznie stożkami wulkanicznymi – ociekają potem. Nie zatrzymują się jednak ani na chwilę. Ostrożnie stawiają skrzynie na ziemi – teraz zaczyna się właściwa praca. Historyczny powrót żółwi słoniowych na Floreanę – Postawcie je w cieniu! – krzyczy mężczyzna w kominiarce i okularach osłaniających twarz przed słońcem. – Tutaj! – wskazuje kolejny, przedzierając się przez suchą trawę w stronę kępy drzew palo santo. Oddział podnosi ładunek i rusza za nim. Można byłoby pomylić ich z żołnierzami lub przemytnikami. W pewnym sensie są jednymi i drugimi, a do tego tragarzami, odkrywcami, a nawet opiekunami. To strażnicy Parku Narodowego Galápagos – obrońcy przyrody stojący na pierwszej linii frontu w jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na Ziemi. A tym, co kołacze się w skrzyniach, są potomkowie gatunku, którego nie widziano na tej wyspie od 175 lat – żółwie słoniowe. – To historyczna chwila – ogłasza lider zespołu, Christian Sevilla, dyrektor ds. ekosystemów w Dyrekcji Parku Narodowego Galápagos. Dziś do domu wraca 50 olbrzymów; w nadchodzących dniach będzie ich łącznie 158. Setki kolejnych czekają już na wypuszczenie, a jeszcze więcej znajduje się w ośrodku hodowlanym parku na wyspie Santa Cruz. Co prawda, żółwie znajdujące się w skrzyniach nie są jeszcze prawdziwymi olbrzymami – ich wiek waha się od 7 do 15 lat, a waga wynosi od 5 do 20 kilogramów. Są również mieszańcami wymarłego gatunku żółwia z wyspy Floreana. Noszą w sobie zarówno geny żółwi z Floreany, jak i populacji z wulkanu Wolf. Część z nich ma także domieszkę genów gatunków występujących na wyspach Santiago i Española. Przez ostatnie 15 lat w ramach programu hodowlanego odchowano 720 młodych żółwi – hybryd z Floreany. Ich ostatni krok ku wolności zależy teraz od wytrzymałości pleców Christiana Sevilli i jego zespołu. – Vamos! – rzuca Christian Sevilla gdy kropla potu spływa mu po twarzy. Pracuje bez przerwy od czterdziestu ośmiu godzin, transportując zwierzęta statkiem, ciężarówką, a w końcu przenosząc je na własnych plecach. Gdy skrzynie zostają otwarte, para młodych żółwi wypełza na zewnątrz i natychmiast zaczyna podgryzać pnącza. James Gibbs składa parasol i chwyta za aparat. – To dobry znak – mówi. James Gibbs, biolog zajmujący się ochroną przyrody oraz Eksplorator National Geographic jest pod wieloma względami osobą najbardziej odpowiedzialną za tę chwilę. Obserwując żółwie powoli oddalające się w głąb lądu, promienieje dumą niczym ojciec i przyznaje: „Nie sądziłem, że to się uda”. I faktycznie, niewiele brakowało, by tak właśnie było. Dzięki przypadkowemu odkryciu armia strażników i naukowców stoi dziś u progu przedsięwzięcia, które może okazać się najbardziej ambitnym projektem odtworzenia ekosystemu wyspy w historii. To trwająca dekady rekultywacja, mająca na celu wyeliminowanie gatunków inwazyjnych, takich jak szczury i koty – żmudny i krwawy proces, który opóźnił wypuszczenie żółwi o kilka lat. To także projekt wart 15 milionów dolarów, obejmujący szczegółowe mapowanie regeneracji roślinności, planowanie zarządzania terenem oraz rozwiązywanie konfliktów między ludźmi a przyrodą. Wszystko po to, by stworzyć warunki do powrotu słynnych żółwi słoniowych z Floreany. Wyspa piratów i wielorybników Floreana, niegdyś baza wielorybników i piratów, była pierwszą zasiedloną wyspą archipelagu Galápagos. Ludzie sprowadzili tu nie tylko szczury i koty, ale także konie, krowy, świnie, psy, osły i kozy – zwierzęta, które wyparły lub wybiły rodzime gatunki. Według Birgit Fessl, głównej badaczki ochrony ptaków lądowych w Fundacji Karola Darwina, od przybycia ludzi na Floreanie wyginęło 10 z 22 gatunków ptaków. Wyspa ta od zawsze miała mroczną historię: pierwsza kolonia spłynęła krwią, a w latach 30. XIX wieku wyspa służyła za więzienie. Sto lat później garstka Niemców próbowała stworzyć tu sielankowy i naiwny „Eden” – historia ta zakończyła się morderstwem i stała się kanwą filmu w reżyserii Rona Howarda. – Ludzie stworzyli te problemy i na ludziach spoczywa odpowiedzialność za ich naprawienie – mówi Jonathan Miles, którego nowa powieść „Eradication” (Wytępienie) skupia się właśnie na wyzwaniu, jakim są gatunki inwazyjne, i opiera się częściowo na jego reporterskich ustaleniach z tego miejsca. Dzisiejszy plan jest trudny – przyznają jego autorzy – ale znacznie mniej naiwny niż dawne niepowodzenia na Floreanie. Kosztowna walka o odbudowę przyrody Na wyspach występuje ponad 1600 gatunków wprowadzonych przez człowieka, ale pod wieloma względami to właśnie kozy okazały się najgorsze. Mnożąc się bez opamiętania, przez lata pustoszyły Floreanę, pożerając wszystko na swojej drodze i wyjaławiając ziemię. W 2007 roku usunięto ostatnią kozę z Floreany, a dziś eliminacja szczurów i kotów oznacza realną szansę na odwrócenie skutków wielopokoleniowej degradacji. Dlatego tak kluczową rolę odgrywają żółwie. Kształtują one ekosystem od podstaw – rozsiewają nasiona i wydeptują ścieżki, działając niczym naturalni architekci. – To ma ogromne znaczenie dla wzrostu roślin oraz dla innych gatunków, w tym ptaków zakładających gniazda – podkreśla Rakan Zahawi, dyrektor wykonawczy Fundacji im. Karola Darwina, która od lat wspiera działania na rzecz odbudowy przyrody. – W innych częściach świata nie dałoby się tego zrobić – dodaje, zwracając uwagę na skalę i zainteresowanie, jakim cieszą się te słynne wyspy. – Czy powinniśmy przywracać dawny stan, czy nie – oto odwieczne pytanie. Uśmiercanie zwierząt zawsze budzi kontrowersje, ale ograniczenie populacji szczurów i kotów już przyniosło widoczne efekty: liczba ptaków rośnie, a nielotna kokoszka galapagoska wróciła po blisko dwóch stuleciach. – Żartujemy, że cofamy szkody wyrządzone przez piratów, ale w istocie to właśnie robimy – dodaje Penny Becker, dyrektor generalna Island Conservation, organizacji non-profit, która od 15 lat pomaga współtworzyć plan dla Floreany. Plan pomaga także mieszkańcom wyspy, którzy podkreślają, że dzięki eliminacji szczurów mają więcej pożywienia, a zbiory wzrosły nawet o 80 procent. – To wszystko budzi we mnie ogromne emocje – przyznaje Claudio Cruz, 66-letni rolnik. Cruz nazywa Floreanę „stolicą Galápagos” i twierdzi, że powrót żółwi słoniowych sprawi, że wyspa w końcu stanie się kompletna – choć zrobi się na niej nieco tłoczniej. Na wyspie, będącej domem dla około 125 rolników uprawiających kukurydzę i gujawę, wkrótce będzie więcej żółwi niż ludzi. Choć w innych miejscach dochodziło do konfliktów między rolnikami a żółwiami, Claudio Cruz – ósmy z dwanaściorga rodzeństwa — opisuje więź z dziką przyrodą jako „kluczową” dla kultury Floreany. – Kiedy patrzysz żółwiowi prosto w oczy, widzisz, że on cię rozpoznaje. Żółwie są inteligentne. Chcą się komunikować. Teraz w końcu mamy na to szansę. Dzisiejsza populacja to zaledwie cień dawnej potęgi. Floreana była niegdyś pokryta żółwiami – tysiące osobników ciągnęły się jak okiem sięgnąć, „rozproszone we wszystkich kierunkach po równinach i nizinach blisko morza” – jak pisał komandor John Downes, kapitan statku wielorybniczego, który polował na żółwie dla mięsa i tłuszczu. Zwierzęta te miały kluczowe znaczenie podczas długich rejsów, w trakcie których marynarze często głodowali – stanowiły łatwe do transportowania źródło świeżego pożywienia. Szacuje się, że w całym archipelagu żyło niegdyś nawet 350 tysięcy tych olbrzymów. Gdy jednak Karol Darwin przybył na wyspy w 1835 roku, gatunek był już w odwrocie. Do 1850 roku żółwie z Floreany całkowicie wyginęły. Aż do dziś. Obecnie przy życiu pozostało od 30 000 do 35 000 żółwi słoniowych – to zaledwie około 10 procent pierwotnej populacji. Czy młode żółwie przetrwają? Poza żółwiami w nadchodzących latach planowany jest także powrót dwunastu lokalnie wymarłych gatunków, w tym przedrzeźniacza jasnolicego, węża z gatunku Floreana racer oraz niewielkiej muchołówki cynobrowej. Wszystko zależy jednak od tego, czy najbliższy etap przebiegnie zgodnie z planem. Czy zwierzęta urodzone w niewoli instynktownie poradzą sobie z przetrwaniem na tej skalistej i suchej wyspie? Co się stanie, gdy młode żółwie słoniowe zostaną wreszcie uwolnione ze skrzyń? Nikt nie wie, czego się spodziewać. Gdy temperatura przekracza 32 stopnie, skrzynie zostają otwarte, a pałeczkę przejmuje kolejny zespół. Badacze zakładają rękawice i szorują skorupy, by za pomocą kleju epoksydowego przymocować miniaturowe czujniki – urządzenia do śledzenia GPS, w które wyposażono wszystkie 50 żółwi. – Czujniki powinny działać przez dziesięć lat – wyjaśnia Martin Wikelski, ekspert w dziedzinie migracji i pionier technologii sensorów zwierzęcych z Instytutu Zachowań Zwierząt im. Maksa Plancka. Połączone z systemem Starlink urządzenia będą śledzić i monitorować młode osobniki w miarę ich rozpraszania się. Gdy „maluchy” stawiają pierwsze kroki, wielu ludzi odpowiedzialnych za ten moment z wyraźną ulgą wzdycha. Nawet zwykle poważny Christian Sevilla pozwala sobie na uśmiech. James Gibbs również się uśmiecha, patrząc, jak młode żółwie powoli oddalają się w nowy świat. Na tę chwilę czekał od dziesięcioleci. Dwadzieścia sześć lat temu kierował ekspedycją, która przemierzyła wszystkie wyspy Galapagos, aby ustalić, ile olbrzymów przetrwało. Po wejściu na wulkan na zachodnim krańcu archipelagu jego zespół zupełnie niespodziewanie natrafił na to, co określił mianem „obcego gatunku”. Odkrycie „obcych” żółwi i genetyczna zagadka Żółwie, które znaleźli na wyspie Isabela, w ogóle nie powinny się tam znajdować. Na zboczach wulkanu Wolf spodziewano się zastać gatunek Chelonoidis becki, znany jako żółwie z wulkanu Wolf. Tymczasem w jego cieniu John Gibbs natknął się na zupełnie inny typ olbrzyma. Żółwie z Floreany były znane z charakterystycznych, siodłowatych pancerzy, podczas gdy żółwie z wulkanu Wolf mają pancerze kopulaste. Dlaczego więc na wulkanie znajdowały się osobniki o siodłowatych skorupach? I co właściwie tam robiły? James Gibbs bada te wyspy od lat 80. XX wieku. Zaczynał jako 18-letni asystent terenowy, spędzając tam sześciomiesięczne zmiany, tropiąc zięby Darwina i „obserwując ewolucję w działaniu”. Namiot, plandeka i jedno krzesło – to często wszystko, co miał wtedy do dyspozycji. W latach 90. jego placówki badawcze znajdowały się w tak odległych miejscach, że zdobycie kolacji oznaczało konieczność upolowania kozy ze starego karabinu. Dziś, w wieku 63 lat, czasy bycia „Robinsonem Crusoe” ma już w dużej mierze za sobą. Planuje właśnie wypuszczenie kolejnych żółwi z helikoptera na innej wyspie. Mimochodem wspomina burzliwy życiorys, w którym znalazło się miejsce na trzydniowe przesłuchanie przez policję po tropieniu kłusowników irbisów śnieżnych na granicy rosyjsko-chińskiej. Jednak bez tej nieustraszoności nie byłoby nas tutaj dzisiaj. – To legenda – mówi Hugo Mogollón, prezes i dyrektor generalny organizacji Galápagos Conservancy, w której Gibbs pełni funkcję wiceprezesa ds. nauki i ochrony przyrody. Po odkryciu „obcych” żółwi o siodłowatych pancerzach John Gibbs zorganizował jeszcze trzy ekspedycje powrotne. Zebrano próbki krwi, które następnie poddano sekwencjonowaniu. Wyniki wykazały, że „obcy” byli hybrydami żółwi z Floreany. Minęły lata, zanim wszystkie elementy tej układanki zaczęły do siebie pasować – lata poświęcone chwytaniu, przenoszeniu i rozmnażaniu mieszańców. Ta praca utwierdziła jednak Gibbsa w przekonaniu, że ludzie odpowiedzialni za wytępienie żółwi z Floreany przyczynili się jednocześnie do rozprzestrzenienia ich genów. Pierwszy przełomowy moment nastąpił w 1813 roku i wiązał się z jednym z dwóch statków o nazwie Essex. Z dziennika Davida Portera, kapitana fregaty amerykańskiej marynarki wojennej stacjonującej na Galapagos w celu zwalczania brytyjskich wielorybników podczas wojny z 1812 roku (która trwała do 1815 roku), wynika, że w zatoce Banks – przystani wielorybniczej u podnóża wulkanu Wolf – doszło do bitwy. – W zatoce znajdowały się dwa brytyjskie statki wielorybnicze – odkrył Gibbs – a kiedy uprzątnięto pokłady, przygotowując działa do strzału, żółwie wyrzucono za burtę. Wiadomo, że żółwie potrafią unosić się na wodzie, a Porter opisywał, że widział je dryfujące jeszcze 10 dni po bitwie. John Gibbs uważa, że część żółwi zabranych z Floreany mogła dopłynąć do zboczy wulkanu, dając początek „obcym” osobnikom, które odnalazł w 2000 roku. Badacz uważa również, że kilka lat później jeszcze więcej żółwi z Floreany mogło trafić na wyspę Isabela. Statek wielorybniczy z Nantucket, również noszący nazwę Essex, płynął na Galapagos dziewięć miesięcy, a gdy w 1820 roku, po opłynięciu krańca Ameryki Południowej, dotarł na miejsce, załoga była skrajnie wycieńczona głodem. Przez trzy tygodnie marynarze zbierali żywicę i chwytali setki olbrzymich żółwi z Floreany. W pewnym momencie jeden z członków załogi rozpalił ogień dla żartu, a wkrótce wyspa stanęła w płomieniach – pożar trawił ją przez wiele miesięcy. Zanim jednak do tego doszło, sprawcy odpłynęli na połowy wielorybów, mając na pokładzie setki żółwi ułożonych jeden na drugim. Około stu mil na zachód od archipelagu — niedaleko wulkanu Wolf na wyspie Isabela – kaszalot staranował statek. A potem uderzył ponownie. – Sądzę, że był to samiec, który w końcu rozpoznał zagrożenie ze strony wielorybników – mówi Gibbs. – Nie ma innego powodu, dla którego kaszalot miałby zaatakować. Gdy statek tonął, załoga w pośpiechu przesiadła się do szalup ratunkowych, zabierając ze sobą żółwie. Łodzie rozdzieliły się i ostatecznie przeżyło tylko pięciu mężczyzn. Kiedy ich odnaleziono, jak mówi Gibbs, „dno łodzi było usłane szczątkami marynarzy i kośćmi żółwi”. Ta historia stała się inspiracją dla „Moby Dicka” i wsparła hipotezę, którą później potwierdziły analizy DNA: „obce” żółwie były rozbitkami, które rozmnażały się między sobą i przetrwały. Nowe zagrożenia: przemyt i czarny rynek żółwi słoniowych Dzisiejsze żółwie mierzą się z nową odsłoną starego zagrożenia: są warte ogromne pieniądze w kraju znanym z korupcji, a przemyt i kłusownictwo tych olbrzymów mają długą – także współczesną – historię. – Dochodziło nawet do kradzieży z ośrodków hodowlanych – mówi Karen Noboa, biolog środowiskowa z organizacji TRAFFIC. Jak ujawnia, duże żółwie mogą osiągać cenę nawet 60 tysięcy dolarów za sztukę jako egzotyczne zwierzęta domowe. Istnieje również lokalny rynek mięsa żółwi, ponieważ niektórzy wierzą, że ma ono właściwości zwiększające potencję. – Osoby przemycające żółwie z Galapagos są często powiązane z innymi formami przestępczości – mówi Andrea Crosta, stojący na czele organizacji Earth League International – zarówno na Galapagos, jak i na świecie. John Gibbs przyznaje, że są to poważne wyzwania. Jak mówi, odwiedzający Galapagos zachwycają się przyrodą, która wydaje się kwitnąć, oraz skutecznością ochrony środowiska – i na wielu wyspach rzeczywiście tak jest. Paradoks polega jednak na tym, że to, co dziś można zobaczyć, stanowi jedynie ułamek dawnego bogactwa przyrody. To właśnie dlatego odbudowa ekosystemu ma kluczowe znaczenie. – To długofalowe zobowiązanie – podkreśla. – W ciągu najbliższych pięćdziesięciu lat, dzięki hodowli i kolejnym wypuszczeniom, na Floreanie znów będą żyły tysiące olbrzymich żółwi. O to właśnie walczymy. Źródło: National Geographic
Warszawskie ZOO szuka imienia dla nowego, uroczego mieszkańca. Musi zaczynać się na konkretną literę
W ZOO w Warszawie urodził się samczyk wikunii andyjskiej. Ten pochodzący w Ameryki Południowej gatunek to krewny lamy i alpaki. Malec rośnie szybko i jest zdrowy, a ogród właśnie ogłosił plebiscyt na imię dla niego. Jest tylko jeden warunek: musi zaczynać się na literę „R”.
Według informacji udostępnionych przez ZOO, maluch urodził się pod koniec zeszłego roku i już przebywa na wybiegu, gdzie mogą go obejrzeć odwiedzający. Wikunia andyjska to dziki przodek udomowionej alpaki. Stołeczne ZOO posiada oba gatunki. Słodziak z Warszawy szuka imienia „ Poznajcie samczyka, który podbija serca zwiedzających na wybiegu. Chłopiec rośnie zdrowo i dobrze dogaduje się ze swoim starszym rodzeństwem i resztą stada. Póki co wciąż trzyma się blisko swojej mamusi, ale z czasem będzie stawał się coraz bardziej samodzielny” – pisze ZOO w mediach społecznościowych. Propozycje imion dla samczyka, wedle wskazówek ogrodu, powinny zaczynać się na literę „R”. Można je zgłaszać do 8 marca, pod postem ZOO na Facebooku. Spośród nich opiekunowie wybiorą najciekawsze, a potem odbędzie się ostateczne głosowanie. Wśród nadesłanych propozycji są już m.in.: Romeo, Rafael, Raptus i Rysiek. Wełniany skarb Ameryki Południowej Wikunia andyjska (Lama vicugna) to najmniejszy ssak z rodziny wielbłądowatych, zamieszkujący suche i zimne płaskowyże Andów, na wysokościach od 3500 do 5750 m n.p.m.. Zamieszkuje m.in. tereny Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Jednym z jej niezwykłych przystosowań życia wysoko w górach jest serce o masie o połowę większej niż u innych ssaków podobnej wielkości. Wikunie są aktywne w dzień i żyją w stadach rodzinnych, zwanych haremami, składających się z samca, kilku samic oraz młodych. Wikunie słyną z wyjątkowo gęstej, puszystej i miękkiej wełny. Ich podszerstek prawie nie różni się od włosów okrywowych, co sprawia, że runo jest niezwykle jednolite. Wełna stała się przyczyną masowych polowań na wikunie – po przybyciu konkwistadorów do Ameryki Południowej w wyniku polowań ginęły dziesiątki tysięcy osobników rocznie. Gatunek był bliski wyginięcia. Dzięki wprowadzeniu ścisłej ochrony, konwencji CITES oraz tworzeniu parków narodowych, dziś populacja wzrosła do ok. 350 tysięcy osobników (dane z 2009 roku). Źródła: Warszawskie ZOO, Urząd M.St. Warszawy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Triumfuje w plebiscycie, ale znika z natury. Czy Zwierzę Roku 2026 przetrwa na polskich łąkach i polach?
Chomik europejski zdobył tytuł Zwierzęcia Roku 2026, zgarniając 10621 z 33379 głosów w plebiscycie Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Przez cały rok będzie bohaterem ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej. Czy pomoże ona ocalić ten krytycznie zagrożony w Polsce gatunek?
Wyniki ogólnopolskiego plebiscytu Ministerstwa Klimatu i Środowiska na Zwierzę Roku są tym razem bardzo ciekawe – chomik europejski zdeklasował rywali, zdobywając 10621 z 33379 głosów. To 32% wszystkich oddanych głosów. Wyniki ogłoszono 13 lutego 2026 roku, a bohater plebiscytu zostanie wkrótce główną postacią ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej. Chomik europejski, uważany dotąd za niemal zapomnianego mieszkańca polskich pól, teraz trafia „na świecznik", jako symbol walki o bioróżnorodność i alarm dla polskiej przyrody. Spadek liczebności i dramatyczne prognozy dla chomika europejskiego Chomik europejski, (Cricetus cricetus), jest dziś krytycznie zagrożony wyginięciem. Jeszcze w latach 70. XX wieku jego zasięg obejmował niemal całą centralną i południową Polskę. Weryfikacja z lat 2000-2007 wykazała jednak, że w ciągu 30 lat obszar ten zmniejszył się do zaledwie 25% pierwotnej powierzchni. Aktualnie chomik najliczniej występuje w województwach lubelskim, podkarpackim, świętokrzyskim i małopolskim. Izolowane populacje utrzymały się w kilku miastach – m.in. w Lublinie. Eksperci alarmują, że chomik europejski może wyginąć w ciągu najbliższych 10 lat, mimo objęcia ścisłą ochroną gatunkową i koniecznością prowadzenia czynnej ochrony. Ginący klejnot pól: fakty i liczby, które zasmucają Do dramatycznego zaniku chomika przyczynia się wiele zjawisk. Najważniejsze to: wciąż traktowanie tego barwnego gryzonia jako szkodnika, stosowanie pestycydów i rodentycydów, zalewanie nor, mechanizacja rolnictwa, masowe zalesianie i zanikanie miedz. Monokulturowe uprawy, rozbudowa dróg, fragmentacja siedlisk, presja drapieżników (także domowych psów i kotów) oraz urbanizacja i sztuczne oświetlenie także mają niszczycielski wpływ na populację. Zmiany klimatyczne pogarszają sprawę, skracając okresy hibernacji. Kluczowa rola chomika europejskiego Chomik europejski to nie tylko jedno z najbardziej barwnych zwierząt Europy. Jego obecność decyduje o równowadze w ekosystemie rolniczym – mieszając glebę podczas budowy nor, zwiększa ilość próchnicy i napowietrza ziemię, zjada szkodliwe dla upraw chrząszcze i ślimaki, a także jest cennym pokarmem dla drapieżnych ptaków i ssaków. Brak chomika może uruchomić efekt domina – spadek liczebności drapieżników, zubożenie fauny pól i załamanie bioróżnorodności. Chomik uznany jest za gatunek parasolowy, a jego ochrona oznacza wsparcie dla całego szeregu innych zagrożonych organizmów zamieszkujących te same siedliska. Jak wybierano Zwierzę Roku 2026? Ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska ogłosiła start Plebiscytu na początku grudnia 2025. Głosować można było do końca stycznia 2026, na 12 gatunków zwierzą, wyłonionych spośród propozycji zgłoszonych przez parki narodowe, Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska oraz Departament Edukacji i Komunikacji w MKiŚ. A były to: żółw błotny, żuraw, ryś euroazajtycki, wilk szary, bóbr europejski, chomik europejski, łoś euroazjatycki, zimorodek, niedźwiedź brunatny, nadobnica alpejska, węgorz europejski czy wodniczka – najrzadszy ptak śpiewający Europy Źródło: >Ministerstwo Klimatu i Środowiska Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Romeo nie żyje, ale nadzieja wciąż jest. Historia najbardziej samotnej żaby świata
Samiec Romeo, niegdyś uznawany za ostatniego przedstawiciela swojego gatunku, odszedł. Jednak ta opowieść nie kończy się tragicznie. Choć słynny płaz i jego partnerka Julia nigdy nie doczekali się potomstwa, nowe odkrycie daje nadzieję na przetrwanie ich gatunku.
Naukowcy przez lata wierzyli, że samiec nazwany Romeo, jest ostatnim żyjącym osobnikiem gatunku Telmatobius yuracare – endemicznej żaby z Boliwii. Kiedy w 2018 roku znaleziono kolejne osobniki, liczono, że Romeo dorobi się potomstwa z samicą, którą nazwano Julią. Niestety, ich historia miłosna dobiegła końca – Romeo zmarł bezpotomnie. Dla samego gatunku pojawiły się jednak dobre wieści: biolodzy odkryli kolejną populację. – To koniec pewnego rozdziału, ale jednocześnie otwarcie kolejnego – mówi Teresa Camacho Badani, herpetolożka z Muzeum Zoologicznego Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego Ekwadoru w Quito. Historia niespełnionej miłości żab z Boliwii Badacze schwytali Romeo w 2009 roku, na terenie Parku Narodowego Carrasco w Boliwii – obszarze dotkniętym zabójczym grzybem, który niszczy gatunki płazów na całym świecie. Zapobiegawczo przewieziono go do Muzeum Historii Naturalnej Alcide d’Orbigny w Cochabambie. – Nikt nie przypuszczał, że Romeo będzie ostatnim przedstawicielem swojego gatunku przez kolejne dziewięć lat – wspomina Camacho Badani. W 2018 roku podjęto kolejne poszukiwania żab tego gatunku. Organizacja Global Wildlife Conservation (obecnie Re:wild) nawiązała nawet współpracę z serwisem randkowym Match.com, aby nagłośnić trudną sytuację Romeo. W serwisie stworzono mu nawet profil randkowy. Choć samica Julia raczej nie korzystała z aplikacji, pojawiła się w tym samym regionie, w którym znaleziono Romeo. Teresa Camacho Badani i jej zespół odkryli pięć kolejnych osobników w innym strumieniu Parku Narodowego Carrasco. Romeo wydawał się już wtedy tracić nadzieję – przestał wydawać odgłosy godowe. Jednak gdy badacze przedstawili mu Julię, nagle odzyskał wigor i ponownie zaczął śpiewać. Podczas pierwszej randki Julia nie wykazywała zainteresowania. – Romeo był nieco zbyt intensywny, zaczął irytować Julię – mówi Camacho Badani. Samica przestała jeść i chowała się, dopóki ich nie rozdzielono. Drugie spotkanie poszło nieco lepiej i od tej pory żyli razem w zgodzie. Joel Sartore, założyciel Photo Ark National Geographic, uwiecznił nawet tę parę na portretach. Mimo że nad ich rodami nie wisiała żadna klątwa, Romeo i Julia nigdy nie doczekali się potomstwa. Romeo zmarł w styczniu 2025 roku, 16 lat po trafieniu do niewoli, z przyczyn naturalnych. Na szczęście Julia nie poszła w ślady szekspirowskiej bohaterki po stracie ukochanego i wciąż żyje w muzeum. Nowy akt dramatu, nowa nadzieja Postawa Romeo, który „nigdy nie przestał wierzyć w szczęśliwe zakończenie”, zainspirowała Camacho Badani. Jej zespół nie złożył broni i - za wskazówką botanika Saula Altamirano – podjął poszukiwania w innej części parku narodowego. I miał szczęście: odkrył małą, ale stabilną populację. Naukowcy monitorują ją teraz za pomocą podwodnych urządzeń rejestrujących, śledząc głosy żab na wolności, bez zakłócania ich spokoju. Mimo nowej nadziei, wyzwania pozostają ogromne. Gatunek jest uznawany za krytycznie zagrożony. Muzeum wciąż nie zdołało skłonić Julii ani pozostałych dziewięciu osobników, do rozmnażania. Ricardo Céspedes, dyrektor muzeum, podkreśla, że kluczowe dla ratowania gatunku są fundusze i personel. Nadzieja jednak nie umarła. Muzeum ma na koncie sukcesy w rozmnażaniu innych rzadkich żab wodnych, m.in. z gatunku Telmatobius culeus. Teraz, po odkryciu nowej dzikiej populacji, wysiłki skupiają się na ochronie siedlisk. Organizacja Re:wild pracuje nad skoordynowanym planem ochrony wszystkich 63 gatunków żab wodnych w Ekwadorze, Boliwii i Peru. Poszukiwania żab nie zawsze są jednak tak romantyczne, jak historia Romea i Julii. Camacho Badani przyznaje, że technika ich wyłapywania często polega na wkładaniu rąk „na ślepo” do mętnej wody. Czasami pod palcami czuje żabę lub kijankę, a innym razem ma mniej szczęścia i wyciąga... trzydziestocentymetrowego ślimaka. Źródło: National Geographic
Cud w cieniu klimatyzatora: gatunek, który miał nie istnieć, opanowuje Bermudy
Czy można cofnąć czas w świecie przyrody? Historia małego ślimaka z Bermudów dowodzi, że niemożliwe nie istnieje. Gatunek, który oficjalnie uznawano za wymarły, nie tylko został odnaleziony w najmniej spodziewanym miejscu. Dzięki bezprecedensowej akcji naukowców, rządu i ogrodu zoologicznego, wrócił do środowiska w liczbie ponad 100 tysięcy osobników. Takie sukcesy w ochronie przyrody zdarzają się bardzo rzadko.
Przez lata naukowcy z niepokojem obserwowali drastyczny spadek populacji bermudzkiego ślimaka Poecilozonites bermudensis. W końcu zupełnie zniknął ze swojego naturalnego środowiska i wydawało się, że jego los jest przesądzony. A jednak iskierka nadziei pojawiła się tam, gdzie nikt nie jej nie szukał: w brudnym zaułku, tuż obok…klimatyzatora. To tam odkryto ostatnie osobniki, które przetrwały tylko dzięki kroplom wody spadającym z urządzenia. A potem było jeszcze ciekawiej: rozpoczęła się jedna z najbardziej ambitnych operacji ratunkowych w historii współczesnej zoologii. Od kilku sztuk do setek tysięcy Gdy tylko odkryto ocalałą populację ślimaka, rząd Bermudów podjął błyskawiczną decyzję o współpracy z ekspertami z brytyjskiego Chester Zoo. Kilka cennych osobników wysłano do Wielkiej Brytanii, gdzie stały się zaczątkiem programu hodowlanego. Wyzwanie było ogromne – naukowcy musieli sztucznie odtworzyć idealne warunki do życia i rozrodu. Zaprojektowano specjalne pojemniki, w których monitorowano każdy parametr, od wilgotności po temperaturę. Wysiłek się opłacił: ślimaki zaczęły rozmnażać się w tempie, które przerosło najśmielsze oczekiwania. Z garstki „ocalenców z klimatyzatora” narodziła się armia ponad stu tysięcy ślimaków. Wielki powrót i inwazyjny wróg Proces reintrodukcji, czyli ponownego wprowadzania gatunku do naturalnego środowiska, był operacją zaplanowaną z chirurgiczną precyzją. Zanim ślimaki trafiły na Bermudy, każdy z nich przeszedł badania pod kątem obecności pasożytów, które mogłyby zagrozić lokalnemu ekosystemowi. Kluczowym problemem był jednak inny, inwazyjny ślimak Euglandina rosea, który wcześniej niemal doszczętnie wytępił swoich bermudzkich kuzynów. Naukowcy mozolnie szukali bezpiecznych enklaw dla „ocalonych”. Każdy wypuszczony osobnik został oznaczony. Ślimaki na bieżąco monitorowano, by upewnić się, że zaczęły samodzielnie żerować. Symbol zwycięstwa nad kryzysem bioróżnorodności W końcu świat nauki mógł oficjalni potwierdzić: ślimak bermudzki wrócił do środowiska i jest bezpieczny! Monitoring wykazał, że gatunek na stałe zadomowił się w sześciu kluczowych obszarach Bermudów. Znaczenie tego sukcesu jest ogromne. Jak podkreślają specjaliści z Chester Zoo, to rzadki dowód na to, że międzynarodowa współpraca może realnie zatrzymać, a nawet odwrócić proces wymierania. Źródło: Live Science, Chester Zoo Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Powiedzenie „spać jak suseł” nie wzięło się znikąd. Ten gryzoń przesypia połowę swojego życia
To urocze zwierzątko znane jest przede wszystkim z popularnego powiedzenia. Choć wiele osób o nim słyszało, w naturze pozostaje niemal nieuchwytne. Suseł perełkowany w Polsce jest prawdziwą rzadkością i niewykluczone, że wkrótce całkiem zniknie z naszego krajobrazu.
Spis treści: Krewny „Baśki” Mieszkaniec Europy Wschodniej Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Zagrożenia dla susła perełkowanego Wraz z nadejściem wiosny, otaczający nas świat zmienia się o 180 stopni. Roślinność rozkwita, „eksplodując” przy tym soczystą zielenią i innymi imponującymi kolorami. Do uszu zaczyna docierać melodyjny śpiew ptaków. Zwierzęta stają się aktywniejsze, a niektóre budzą się ze snu zimowego, by przystąpić do godów i uzupełnić zapasy energii. Suseł perełkowany należy właśnie do tej ostatniej grupy. „Spać jak suseł” – chyba każdy słyszał to powiedzenie. Nie wzięło się znikąd. Ten sympatycznie wyglądający gryzoń przesypia połowę swojego życia. Krewny „Baśki” Patrzysz na susła, myślisz – dziwna wiewiórka? To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne. Oba gryzonie należą do tej samej rodziny (wiewiórkowatych). Są podobnej wielkości i zbliżone pod względem pokroju. Nie trzeba być jednak wybitnym znawcą przyrody, by już na pierwszy rzut oka dostrzec różnice, występujące między oboma gatunkami. Wymiary i umaszczenie Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) osiąga od ok. 17 do ok. 25 cm długości ciała i masę od 170 do 490 g. Jest trochę większy od wiewiórki pospolitej, ale na pierwszy rzut oka trudno to dostrzec. Ma od niej znacznie krótszy ogon (2,5–5,6 cm vs 17–20 cm), który nie jest porośnięty puszystym futrem, a sztywną, przypominającą szczecinę sierścią. W porównaniu z powszechną w Polsce „Baśką”, suseł perełkowany różni się umaszczeniem. Okrywa tego gryzonia jest żółtawo-szaro-brązowa w części grzbietowej, żółtawo-szara po bokach, szaro-żółta lub szaro-ruda w części brzusznej. Na grzbiecie i po bokach wyraźnie widoczne jest białe nakrapianie, któremu zwierzę zawdzięcza drugi człon polskiej nazwy gatunkowej. Cechy charakterystyczne Wyróżnikiem susła są jego oczy – czarne i znacznie większe niż u wielu innych gryzoni. Przyglądając się im z bliska, można dostrzec żółtawe zabarwienie źrenicy. Charakterystyczne są także uszy. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że zwierzę jest ich pozbawione. To tylko pozory. Suseł ma uszy, ale te są niewielkie i niemal całkowicie ukryte w sierści. Przednie łapy, zaopatrzone w cztery palce z długimi, płaskimi pazurami, są chwytne. Tylne – silniej zbudowane od przednich – mają po pięć palców. Mieszkaniec Europy Wschodniej Suseł perełkowany jest wschodnioeuropejskim endemitem. Zasięg występowania tego gatunku ogranicza się przede wszystkim do Rosji, Ukrainy i Mołdawii. W niewielkim zakresie występuje też na Białorusi i w południowo-wschodniej Polsce. Suseł w Polsce W granicach naszego kraju przedstawicieli tego gatunku można spotkać wyłącznie na Lubelszczyźnie. W drugiej połowie XIX stulecia stanowiska tych zwierząt znajdowały się w okolicach miast: Zamość, Chełm, Hrubieszów i Szczebrzeszyn. Współcześnie susły zasiedlają obszar między Zamościem, Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim. Są też obecne w Świdniku. Tamtejsza populacja jest najliczniejsza w Polsce. Obecnie polska populacja tych zwierząt jest całkowicie izolowana. Nie zawsze tak było. Z danych historycznych wynika, że lubelskie susły nie były całkowicie izolowane od głównego zasięgu występowania gatunku. Istniały kolonie na Wołyniu i Podolu, w okolicach Lwowa, Włodzimierza, Sokala, Bełza i Rawy Ruskiej. Siedlisko susłów perełkowanych Suseł perełkowany najlepiej czuje się na terenach otwartych, porośniętych niską roślinnością. Wybiera stepy, pastwiska, miedze, ugory i suche łąki. Takie środowisko – pozbawione naturalnych przeszkód – umożliwia sprawną komunikację między koloniami i ułatwia obserwację okolicy, w celu wypatrzenia potencjalnego niebezpieczeństwa. Jedynie populacje z Besarabii mają odmienne zwyczaje. Tamtejsze susły upodobały sobie kamieniste zbocza jarów i dolin rzecznych. Duże znaczenie dla susłów ma jakość gleby. Wynika to z faktu, że zwierzęta te żyją w kopanych przez siebie norach. Z tego względu, najczęściej wybierają miejsca, gdzie ryzyko zalania jest niewielkie, a ziemia jest sucha i przewiewna. Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Susły perełkowane są zwierzętami stadnymi. Żyją w rodzinnych grupach, które na obszarze wspólnie zamieszkiwanego siedliska łączą się w kolonie. Co warte podkreślenia, nie zamieszkują we wspólnych norach. Każdy suseł kopie indywidualne schronienie. Aktywność susłów Przedstawiciele tego gatunku przejawiają dzienną aktywność. Nocą, zwierząt tych praktycznie nie spotyka się poza norami. Podobnie zresztą jak w deszczowe dni. Gdy świeci słońce, susły opuszczają schronienie o poranku. Po południu zmniejszają swoją aktywność, by ponownie wyjść ze swoich nor po 16.00. Na otwartej przestrzeni pozostają do zmroku. Zwyczaje żywieniowe Jak susły spędzają dzień? Na żerowaniu. Susły to zasadniczo zwierzęta roślinożerne. Zasadniczo, bo lwią część ich diety stanowią zielone części roślin, kłącza, nasiona i bulwy. Susły zajadają się koniczyną białą i łąkową, babką lancetowatą i zwyczajną, mniszkiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym i różnymi roślinami pastewnymi. Jednak gdy ich organizm przedstawia większe zapotrzebowanie na białko, do jadłospisu włączają pokarm zwierzęcy. Zdobyczą tych gryzoni padają przede wszystkim bezkręgowce – owady i dżdżownice. Zjadają także małe jaszczurki, jaja ptaków, a czasami nawet padlinę. Rozród susłów perełkowanych Przedstawiciele tego gatunku są zwierzętami jednorujowymi, co oznacza, że rozmnażają się tylko raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu. Gody trwają do 2 dni, a ciąża – do 26 dni. Samica rodzi od 3 do 8 młodych. Te są karmione przez matkę przez 4–5 tygodni. Mniej więcej w trzeciej dekadzie maja opuszczają norę i zaczynają przyjmować stały pokarm. Samodzielne życie rozpoczynają po ok. 10 dniach od pierwszego wyjścia. Roczny cykl życiowy Należy podkreślić, że jak wszyscy przedstawiciele rodzaju Spermophilus, susły perełkowane zapadają w sen zimowy. To pozwala im przetrwać czas ubogi w zasoby pokarmu. Większość populacji już na początku października przestaje opuszczać legowisko. Sen zimowy rozpoczyna się, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 stopni Celsjusza i trwa do 7 miesięcy. Okres budzenia nie jest stały. Większość osobników opuszcza norę, gdy temperatura wzrasta powyżej 10 stopni. Przygotowania do hibernacji Przygotowania do hibernacji zaczynają się już na przełomie lipca i sierpnia. Wówczas zwierzęta zaczynają odżywiać się nasionami traw, które zawierają dużo węglowodanów. To pozwala im rozbudować tkankę tłuszczową brunatną, która stanowi rezerwę energetyczną na czas snu. W tym czasie susły przystępują też do budowy zimowych nor i gromadzenia niewielkich zapasów pożywienia w bocznych korytarzach. Sen zimowy susła perełkowanego Susły zimują samotnie, zwijając się w kłębek i chowając głowę i łapy pod tułów. Gdy temperatura otoczenia spada poniżej wartości granicznej, zapadają w stan hibernacji. Dochodzi wówczas do spowolnienia procesów metabolicznych, co skutkuje spadkiem temperatury ciała do 2,8 stopnia Celsjusza. Spadkowi ulega także częstotliwość pracy serca, z 300 do nawet 4 skurczów na minutę. Aktywność płuc zmniejsza się do jednego oddechu na minutę. Stan hibernacji niekiedy jest przerywany krótkimi okresami aktywacji procesów metabolicznych. Należy jednak podkreślić, że w takiej sytuacji, najczęściej nie dochodzi do zwiększenia aktywności ruchowej, a stan ten nie trwa dłużej niż 24 godziny. Wrodzona ostrożność susła perełkowanego O przetrwaniu gatunku decyduje nie tylko dostępność pożywienia. W naturze suseł zajmuje pozycję ofiary. Na te średniej wielkości gryzonie poluje wiele drapieżników. Z natury łagodne zwierzęta są łatwym celem dla ptaków, m.in. dla pustułek, jastrzębi i myszołowów. Także drapieżne ssaki, jak łasica, lis czy gronostaj, ostrzą sobie na nie zęby. Żeby przetrwać, suseł musiał wykształcić szereg mechanizmów obronnych. Wyostrzone zmysły Przed zagrożeniem suseł może ratować się jedynie ucieczką. Ważne jest więc, by odpowiednio wcześnie dostrzegał nadciągające niebezpieczeństwo. Tutaj przydają się wielkie oczy. W pozycji „słupka”, umożliwiającej prowadzenie obserwacji otoczenia, zwierzęta te dostrzegają drapieżnika nawet oddalonego o 150 m. Niewielkie uszy zdają się sugerować kiepski słuch. To pozory. Susły słyszą bardzo dobrze, ale nie reagują gwałtownie na wszystkie dźwięki. Tylko te, które świadczą o obecności naturalnego wroga, są sygnałem do ucieczki. Dźwięki ostrzegawcze Spłoszony, suseł błyskawicznie czmycha do nory. Nie zaniedbuje jednak reszty kolonii. Tak jak świstak tatrzański, suseł perełkowany wydaje alarmujące dźwięki, którymi oznajmia współplemieńcom, że trzeba uciekać, by ratować skórę. W bogatej gamie dźwięków funkcję ostrzegawczą pełni przenikliwy gwizd. Natomiast schwytany suseł wydaje dźwięk przypominający miauczenie. Co ciekawe, osobniki dojrzałe i młode wydają dźwięki o tej samej częstotliwości. U większości gatunków ssaków zachodzi korelacja między masą ciała a częstotliwością i formantem wokalizy, ale nie w tym przypadku. To także mechanizm obronny. W ten sposób zwierzęta maskują obecność młodych w stadzie, które dla drapieżników są znacznie łatwiejszym celem. Zagrożenia dla susła perełkowanego Liczebność susłów w Polsce zaczęła znacząco zmniejszać się już pod koniec XX wieku, ale nie w związku z aktywnością drapieżników. Wymieniając główne przyczyny spadku populacji tych zwierząt, należy wskazać przede wszystkim na utraty siedlisk i zmiany klimatyczne. Tereny obejmujące siedliska susła już od dłuższego czasu są zalesiane lub przeznaczane na cele rolnicze. Z kolei coraz cieplejsze zimy doprowadzają do okresowych wybudzeń tych zwierząt ze snu zimowego. Każdy taki przypadek wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym, co w wielu przypadkach skutkuje śmiercią z wycieńczenia. W Polsce suseł ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem wysokiego ryzyka. Od 1984 roku podlega ochronie gatunkowej, a jego stanowiska w większości są objęte ochroną rezerwatową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najgroźniejszy ptak świata: czy zasłużył na swoją złą sławę? Nowe fakty o gigancie z lasów deszczowych
Czy kazuar to naprawdę najniebezpieczniejszy ptak na świecie? Jego ataki są niezwykle rzadkie, ale przyczyniły się do nadania mu etykiety zabójcy. Jednak dziś to on jest w opałach. Największym zagrożeniem dla przetrwania kazuarów jest utrata siedlisk i działalność człowieka.
Spis treści: Współczesny dinozaur z lasów deszczowych Jak kazuary zyskały złą sławę? Kazuar: troskliwy ojciec Bohaterowie mitów i ekosystemów Kazuary znikają. Jak je chronić? Kazuary mierzą ponad półtora metra wysokości, potrafią biec z prędkością do 50 km/godz. i skakać na wysokość dwóch metrów. Ważą do 80 kg i posiadają ostre jak brzytwa szpony o długości 12 centymetrów, a ich potężne kopnięcie może łamać kości, uszkadzać narządy wewnętrzne, a nawet być śmiertelne. Dwa odnotowane w historii przypadki śmierci ludzi sprawiły, że ptak ten trafił do Księgi Rekordów Guinnessa jako „najniebezpieczniejszy na świecie”. Współczesny dinozaur z lasów deszczowych Naukowcy twierdzą jednak, że skupianie się na ich potencjalnej agresji przysłania fakt, jak ważne są one dla nauki, historii i równowagi ekosystemów. Kazuary, podobnie jak większość współczesnych ptaków, są bezpośrednimi potomkami teropodów (dwunożnych dinozaurów), a ich hełmiasta narośl na głowie wybitnie przypomina prehistorycznych przodków. Jak mówi Todd Green, paleontolog z New York Institute of Technology, badanie tych ptaków działa niczym wehikuł czasu, pomagając paleontologom wyobrazić sobie, jak mogły zachowywać się wymarłe dinozaury. Jak kazuary zyskały złą sławę? Allen Sheather z Cassowary Recovery Team uważa, że przez ponad 30 lat pracy z tymi ptakami błędnie je ocenialiśmy. Twierdzi on, że kazuary to ptaki bardzo ciekawskie, co bywa mylnie interpretowane jako agresja. Już podczas II wojny światowej ostrzegano żołnierzy stacjonujących w Nowej Gwinei, aby trzymali się od nich z daleka. Sheather wspomina jedno ze swoich spotkań z kazuarem: ptak podszedł do niego, gdy pracował przy domu – jedynie go obserwował, podniósł kilka owoców i odszedł. W historii odnotowano tylko dwa śmiertelne ataki kazuarów na ludzi: w 1926 roku w Australii (nastolatek zaatakował ptaka kijem) oraz w 2019 roku na Florydzie (właściciel ptaka w niewoli). Badanie 150 ataków w Queensland wykazało, że w większości przypadków ptaki broniły jedzenia, młodych, jaj lub czuły się osaczone. Co kluczowe, w 75% przypadków ludzie wcześniej dokarmiali te ptaki, co zmienia ich naturalnie płochliwe zachowanie i sprawia, że zaczynają kojarzyć ludzi z pokarmem, podchodząc do domów i samochodów. Kazuar: troskliwy ojciec W porównaniu do krokodyli (zabijających tysiąc osób rocznie) czy hipopotamów (500 osób), kazuary z dwoma odnotowanymi zgonami od 1926 roku stanowią minimalne zagrożenie. Co ciekawe, ptaki te mają unikatową dynamikę rodzinną. To ojcowie zajmują się wychowywaniem potomstwa, wysiadują jaja i opiekują się młodymi przez nawet 18 miesięcy. Troskliwość samców zainspirowała Beverly McWilliams, autorkę książki dla dzieci „Cassowary Dad” (Tata kazuar). – Kazuary są opiekuńczymi i zaangażowanymi ojcami. Można wręcz uznać, że są najbardziej oddanymi ojcami w naturze. – mówi McWilliams. Bohaterowie mitów i ekosystemów W mitologii rdzennych ludów Nowej Gwinei dwunogie i rzadko latające kazuary są często postrzegane jako istoty łączące świat ludzi i zwierząt, a nawet jako bohaterowie opowieści o stworzeniu świata. Jeden z mitów opowiada o tym, że kazuary przekształciły się w pierwszych ludzi. Ptaki te są tematem tradycyjnych pieśni i ceremonii. Stanowiły też cenne źródło mięsa, kości i piór wykorzystywanych do tworzenia rytualnych ozdób. Według niektórych badań kazuary prawdopodobnie także udomowiono. W lasach deszczowych Oceanii kazuary odgrywają kluczową rolę jako tzw. gatunek zwornikowy. Roznoszą nasiona roślin w swoich odchodach na duże odległości, co sprzyja wzrostowi nowej roślinności. Niektóre rośliny, jak rzadkie drzewo Ryparosa kurrangii, są wręcz uzależnione od tych ptaków. Nasiona, które przeszły przez układ pokarmowy kazuara, kiełkują w 92% przypadków, podczas gdy bez jego pomocy wskaźnik ten wynosi zaledwie 4%. Kazuary służą również paleontologom jako „żywe modele” do badania zmysłów i mobilności dinozaurów z ery mezozoicznej. Kazuary znikają. Jak je chronić? Mimo groźnego wizerunku, to ludzie są większym zagrożeniem dla kazuarów niż one dla nas. W Australii kazuary południowe są zagrożone wyginięciem – na wolności pozostało ich mniej niż 5000 sztuk. Głównymi zagrożeniami są utrata siedlisk, kolizje z samochodami oraz ataki psów. Ze względu na to, że ptaki te żyją do 50 lat i późno osiągają dojrzałość płciową, każda strata osobnika ma ogromny wpływ na całą populację. Rząd stanu Queensland wprowadził lepsze oznakowanie dróg, aby zapobiegać kolizjom z kazuarami, oraz programy edukacyjne dla właścicieli psów. Tymczasem organizacje non profit, takie jak Rainforest Rescue, pracują nad odtwarzaniem i ponownym łączeniem fragmentów lasów deszczowych, aby poprawić warunki siedliskowe. – Jedną z rzeczy, z których jestem szczególnie dumny, jest to, że udało nam się ustabilizować istniejącą populację – mówi Allen Sheather. Inne australijskie organizacje ekologiczne, takie jak Community for Coastal and Cassowary Conservation oraz Kuranda Conservation, koncentrują się na edukacji lokalnej społeczności, rekultywacji terenów (np. sadzeniu drzew) oraz rehabilitacji rannych kazuarów. – Te ptaki są po prostu absolutnie wspaniałe – podsumowuje Todd Green. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dwa razy uznawano go za wymarłego. Jeden z najrzadszych kotów świata ponownie odkryty w Tajlandii
Kotek kusy, jeden z najrzadszych drapieżników świata, został zauważony w Tajlandii po 30 latach od ostatniej obserwacji. Unikatowe nagrania z fotopułapek zaskoczyły naukowców i dały nową nadzieję na przetrwanie gatunku.
Kotek kusy (Prionailurus planiceps) należy do najrzadszych i najbardziej zagrożonych dzikich kotowatych na świecie. O niezwykłej obserwacji po długiej przerwie poinformowały władze rezerwatu Princess Sirindhorn Wildlife Sanctuary w Tajlandii oraz krajowy departament d.s. parków narodowych i ochrony dzikich zwierząt i roślin. Kotek kusy: rzadki, zagadkowy i skryty Zasięg występowania tego rzadkiego kota ogranicza się do Azji Południowo-Wschodniej: Tajlandii, Malezji, Sumatry i Borneo. Kotek kusy jest nieduży – ma wielkość kota domowego oraz charakterystyczne duże i blisko osadzone oczy, przystosowane do widzenia po zmroku. Ostatnia udokumentowana obserwacja miała miejsce także w Tajlandii, w 1995 roku. Od tego czasu był uważany za wymarłego w tym kraju. Wcześniej sądzono tak w roku 1985. Generalnie obserwacje tego gatunku to wielka rzadkość. Żyje w gęstwinie wilgotnych lasów deszczowych i namorzynowych, zawsze w pobliżu wody. To środowisko niezwykle trudne do badania dla naukowców. O jego trybie życia i rozmnażaniu tak naprawdę niewiele wiadomo. W niewoli odnotowano zaledwie trzy mioty w historii. Fotopułapki zmieniają naukę W obserwacjach tak rzadkich gatunków w tak trudnym terenie nieocenione są fotopułapki. Tak było i w tym przypadku. W Princess Sirindhorn Wildlife Sanctuary badanie z ich użyciem rozpoczęto w 2024 roku. Od tej pory kotka kusego udało się zarejestrować aż 29 razy. – Ponowne odkrycie jest ekscytujące, ale jednocześnie niepokojące – powiedział agencji AFP weterynarz i badacz Kaset Sutasha z Uniwersytetu Kasetsart. Podkreślił, że fragmentacja siedlisk sprawia, iż populacje kotka kusego stają się coraz bardziej izolowane. Póki co naukowcy nie wiedzą, ile osobników nagrały kamery. Kotek kusy nie ma charakterystycznych osobniczych wzorów na futrze, co utrudnia liczenie. Zaskakujące cechy kotka kusego – tego nie potrafi większość kotów Rattapan Pattanarangsan, kierownik programu ochrony w organizacji pozarządowej Panthera uważa, że osobników może być całkiem sporo. Na nagraniach widać między innymi samicę z młodym. Kotek kusy, według dzisiejszej wiedzy biologicznej, wydaje na świat od jednego do czterech młodych. Samice posiadają tylko cztery sutki. Ciekawostka jest także to, że kotek kusy to jeden z czterech gatunków kotowatych, który nie potrafi schować pazurów. Pozostałe to: gepard, kotek wyspowy i kotek cętkowany. Zagrożenia i przyszłość kotka kusego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) szacuje, że na wolności pozostało około 2 500 kotków kusych i klasyfikuje ten gatunek jako zagrożony. W Tajlandii od dawna figurował on na liście gatunków „prawdopodobnie wymarłych”. Lasy torfowiskowe Tajlandii zostały silnie pofragmentowane, głównie z powodu ekspansji rolnictwa. Kotki kuse są również coraz bardziej zagrożone chorobami przenoszonymi przez zwierzęta domowe, a rozmnażanie się na odizolowanych obszarach sprawia im coraz większe trudności. Choć ponowne odkrycie daje nadzieję, jest ono jedynie punktem wyjścia dla przyszłych działań ochronnych – podkreślają naukowcy. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ta ryba-krokodyl to żywa skamieniałość. Może ważyć 130 kilogramów, połyka ofiary w całości i składa trujące jaja. Nowe odkrycie może ją ocalić
Niszczuka krokodyla przetrwała 157 milionów lat, ale może nie przetrwać najbliższych dekad – przynajmniej w USA. Naukowcy szukają sposobów, by zbadać i ocalić tego olbrzymiego drapieżnika. Są na dobrej drodze.
Spis treści: Gigant sprzed milionów lat Zła sława niszczuki krokodylej Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Niszczuka krokodyla (Atractosteus spatula) to prawdziwy postrach słodkowodnych wód i druga co do wielkości ryba Ameryki Północnej. Pokrywające jej ciało kostne łuski sprawiają, że wygląda jak opancerzony dinozaur. I nie jest to dalekie od prawdy – rządzi w rzekach już od późnej jury, czyli od 157 milionów lat. Ale jej „rządy” mają się ku końcowi – jej populacja w amerykańskich rzekach dramatycznie zmalała. Gigant sprzed milionów lat – Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że ten 3-metrowy gigant wciąż istnieje, a kiedy się o nim dowiadują, ich pierwszą reakcją często jest strach – mówi Solomon David, ichtiolog z Nicholls State University w Luizjanie. – Niszczuka, choć z wyglądu faktycznie podobna do krokodyla, nie poluje tak jak aligatory, lwy czy inne zwierzęta, które odgryzają kawałki mięsa – mówi David. – Ona po prostu połyka zdobycz w całości, więc dla ludzi jest zupełnie nieszkodliwa – dodaje. Niszczuki krokodyle, które mogą ważyć ponad 130 kilogramów, są podobne do swoich imienników tylko pod jednym względem: to drapieżniki szczytowe. Pełnią kluczową rolę w swoich siedliskach, głównie w środkowej i dolnej części dorzecza Missisipi w USA. – Utrzymują w ryzach populacje wielu gatunków, polując na mniejsze ryby, płazy, gady, ssaki i ptaki – wyjaśnia David. Zła sława niszczuki krokodylej Jednak ich drapieżny tryb życia przyniósł im złą sławę wśród wędkarzy i urzędników odpowiedzialnych za dziką przyrodę. Próbowano je wytępić, uznając za konkurentów wobec ryb, które łowi się częściej. W latach 30. XX wieku Komisja ds. Rybołówstwa w Teksasie zbudowała nawet łódź, która raziła prądem. Nazwano ją „Elektrycznym niszczycielem niszczuk” (Electrical Gar Destroyer). Do tego doszła utrata siedlisk spowodowana budową zapór i osuszaniem terenów zalewowych. Konsekwencje są takie, że niszczuka krokodyla jest dziś niezwykle rzadka w górnych odcinkach amerykańskich rzek, gdzie kiedyś występowała powszechnie. W niektórych stanach, takich jak Ohio i Illinois, gatunek ten zniknął całkowicie i uznawany jest za lokalnie wymarły. Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Częściej niszczuki występują w południowej części swojego zasięgu, zwłaszcza w Teksasie i Luizjanie. Dlatego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje je globalnie jako gatunek najmniejszej troski. – To kwestia skali. To, co może być „najmniejszej troski” w ujęciu globalnym, zdecydowanie nie musi tak wyglądać lokalnie – tłumaczy David. Dlatego on i jego współpracownicy próbują zahamować spadek liczebności tych ryb, między innymi rozmnażając je w niewoli oraz opracowując sposoby badania ich bez wyrządzania im szkody. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the American Fisheries Society” w styczniu 2025, David i współautorzy pokazali, że zamiast nacinać ciało ryby, by pobrać próbki, można uzyskać te same informacje przeprowadzając znacznie łagodniejszy zabieg – pobranie wycinka płetwy. Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Aby chronić niszczuki, naukowcy najpierw zbierają podstawowe informacje: gdzie te kolosy wędrują i czym się żywią. Do tego zwykle potrzebna jest próbka tkanki wielkości małej monety, która zawiera ślady pierwiastków pozwalających śledzić historię wędrówek ryby. – Ponieważ niszczuki mają łuski niczym średniowieczna kolczuga, czasochłonny i traumatyczny zabieg pobierania takiej próbki może powodować u zwierzęcia silny stres – mówi Thea Fredrickson, biolog z Lower Colorado River Authority w Teksasie. – Ten zabieg może być nawet śmiertelny – mówi Fredrickson. Na szczęście w swoim nowym badaniu obaj naukowcy wykazali, że przycinanie płetw ryby znoszą znacznie lepiej. Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Nowy sposób pozwala wielokrotnie pobierać próbki od tych samych osobników, a płetwy szybko im odrastają. – Uważam wyniki tej pracy za bardzo obiecujące. Niektóre niszczuki krokodyle dożywają 95 lat lub więcej, co czyni każdego osobnika niezwykle cennym. Musimy zrozumieć ich biologię i ekologię, ale nie chcemy ich poświęcać – komentuje badanie Zeb Hogan, biolog z University of Nevada w Reno. Choć technikę przycinania płetw stosowano już u innych gatunków ryb, nikt wcześniej nie wypróbował jej na niszczukach. Teraz, gdy skuteczność metody została potwierdzona, naukowcy zaczęli używać jej w rezerwacie St. Catherine Creek National Wildlife Refuge w stanie Mississippi. W lutym 2025 roku David oraz pracownicy U.S. Fish and Wildlife Service, wraz ze specjalistką od niszczuk Kaylą Kimmel, schwytali na terenie rezerwatu liczne ryby, w tym jedną dłuższą niż wzrost samego Davida. Oznakowali je i wytypowali 10 osobników do programu rozrodczego w niewoli w ośrodku hodowlanym Private John Allen National Fish Hatchery. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, ich potomstwo zostanie wypuszczone tam, gdzie niszczuki już zniknęły. Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Na świecie występuje siedem gatunków niszczuk, a wszystkie w toku ewolucji zmieniły się bardzo nieznacznie, dlatego nazywa się je „żywymi skamieniałościami”. – Znalazły plan budowy ciała, który działa – i się go trzymają – mówi David, wyjaśniając przy okazji że długie, wąskie ciało pozwala im błyskawicznie doskakiwać do ofiary. Niszczuki krokodyle potrafią też oddychać powietrzem atmosferycznym, co umożliwia im przeżycie w gorących, ubogich w tlen środowiskach, w tym w słonawych estuariach, a nawet w wodzie morskiej. To nie koniec ich niezwykłych „wynalazków” – składają też trujące jaja. Ich ikra nie jest śmiertelna dla innych ryb – jest toksyczna tylko dla ssaków, ptaków, gadów, płazów i w szczególności stawonogów, takich jak skorupiaki. Może to oznaczać, że toksyna wyewoluowała specjalnie po to, by chronić jaja przed krabami i rakami. – Kawior z niszczuki? Nie polecam - śmieje się Solomon David. Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Słodkowodna megafauna, luźno definiowana jako gatunki, które średnio ważą ponad 30 kilogramów, należy do najbardziej zagrożonych zwierząt na Ziemi. Globalne populacje takich organizmów spadły od 1970 roku o prawie 90 procent – to dwukrotnie większa utrata niż w przypadku kręgowców żyjących na lądzie lub w oceanach, jak wykazało badanie z 2019 roku opublikowane w „Global Change Biology”. Duże ryby, takie jak jesiotry, łososie czy olbrzymie sumy, szczególnie na półkuli północnej, doświadczyły jeszcze większych spadków, głównie z powodu przełowienia, zanieczyszczeń i budowy zapór. Dlatego Solomon David stara się zmieniać postrzeganie tych zwierząt na wszelkie możliwe sposoby. Czasem robi to, żartując na temat niszczuk w mediach społecznościowych, a innym razem – składając zeznania przed legislaturą stanu Minnesota na rzecz nowego projektu ustawy, który wprowadziłby ochronę niszczuk i innych „mało wartościowych ryb”, zamiast pozwalać na ich nieograniczone zabijanie. Źródła: iScience, National Geographic
Król polskich gór powraca i poluje na świstaki. Ornitolodzy policzyli gniazda
Majestatyczny drapieżnik wraca na południe Polski. W ostatnich latach jego liczebność wzrosła, a nowe pary pojawiły się nawet w Tatrzańskim Parku Narodowym. Co stoi za sukcesem orła przedniego?
Komitet Ochrony Orłów zakomunikował dobrą nowinę. W polskich górach wzrasta liczebność naszego najsilniejszego i najbardziej majestatycznego ptaka drapieżnego – orła przedniego. To wynik dłuższego trendu, który trwa w Karpatach Zachodnich już od dekady. Choć to ptak w Polsce nadal bardzo rzadki, jego liczebność stopniowo wzrasta. Nowe pary i spektakularne obserwacje „Dobre wiadomości. Sytuacja orła przedniego w Polsce powoli się poprawia. W ostatniej dekadzie nastąpił duży wzrost liczebności w Karpatach Zachodnich, z 7 do kilkunastu par lęgowych. Od tego roku także w Tatrzańskim Parku Narodowym gnieżdżą się aż trzy pary. To niekwestionowany skrzydlaty "król naszych gór". Ale powstają też pojedyncze stanowiska na północy kraju.” – pisze Komitet Ochrony Orłów w mediach społecznościowych. Jedna z par gniazdujących w Tatrzańskim Parku Narodowym została ostatnio zaobserwowana podczas polowania. To niezwykła obserwacja, bo ptaki polowały w tandemie. Grażyna Kościelna i Katarzyna Szałas, 12 września 2025 sfotografowały, jak para orłów zasadza się na świstaki. Ptaki z sukcesem upolowały jednego z nich. Orzeł przedni – ile par żyje dziś w Polsce? Choć nie jest największy (ten tytuł dzierży bielik), jest bez wątpienia najbardziej majestatyczny. Orzeł przedni w Polsce jest pod ścisłą ochroną, choć na świecie nie grozi mu wyginięcie. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje go za „gatunek najmniejszej troski”. Jego światowa liczebność szacowana jest nawet na 200 tysięcy par. W Polsce jednak to ptak bardzo rzadki. Według Monitoringu Ptaków Polski „w roku 2024 obecność orłów przednich stwierdzono na 33 stanowiskach, z czego w 24 rewirach wykryto zasiedlone gniazda. Populacja lęgowa gatunku w latach 2000–2024 wahała się w przedziale liczebności od 20 do 34 par, wykazując tendencję wzrostową, a na przestrzeni ostatniej dekady – stabilną na poziomie około 30 par. Większość populacji zasiedlała Karpaty; poza tym obszarem dwie pary orła przedniego występowały na Pomorzu. Wskaźnik rozpowszechnienia orła przedniego wzrastał (z niewielkimi wahaniami), co oznacza, że polska populacja była w ekspansji.” Jak obserwować orła przedniego i nie naruszyć prawa? Należy pamiętać, że przepisy o ochronie orła przedniego mówią, że wokół ich gniazd obowiązuje strefa ochronna. Przez cały rok nie wolno zbliżyć się bardziej niż na 200 m, a okresowo (od 1.01 do 15.08) ochrona obowiązuje w promieniu 500 m. Orły uwielbiają otwarte tereny, nad którymi krążą w oczekiwaniu na potencjalną ofiarę. A może to być nawet młoda kozica, choć zwykle wybierają mniejsze ofiary (zające, susły, kuny, lisy, gryzonie, a nawet inne ptaki). Źródło: Komitet Ochrony Orłów, Monitoring Ptaków Polski, Orzeł przedni - Aquila chrysaetos Golden Eagle Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dwa procent nadziei. Atlantyckie olbrzymy wracają z krawędzi wyginięcia
Wieloryb biskajski to jeden z najbardziej zagrożonych gatunków na Ziemi. Najnowsze dane z 2025 roku przynoszą jednak promyk nadziei – populacja tych olbrzymów nieznacznie wzrosła. Czy to wystarczy, by odwrócić los gatunku?
Dobre wiadomości napłynęły z północnego Atlantyku. Populacja krytycznie zagrożonego wieloryba biskajskiego (Eubalaena glacialis) po raz kolejny nieznacznie wzrosła. Według najnowszych szacunków z 2024 roku, na świecie żyją teraz 384 osobniki. To wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem. Dane opracowali naukowcy z Anderson Cabot Center for Ocean Life przy New England Aquarium we współpracy z amerykańską NOAA. Uwzględniono w nich także nowonarodzone cielęta. Ostrożny optymizm badaczy Liczba wielorybów biskajskich wzrosła dokładnie o 2,1% w porównaniu z rokiem 2023 (376 osobników). Heather Pettis, kierująca programem badań i przewodnicząca North Atlantic Right Whale Consortium podkreśla, że choć wzrost jest niewielki, to pozwala na „ostrożny optymizm”. Jednak wobec tak małej liczby osobników wciąż konieczne są zdecydowane działania ochronne. Dla wieloryba biskajskiego każdy rok może okazać się kluczowy. Życie z liną w pysku: największe zagrożenia Największymi zagrożeniami dla tych zwierząt są sieci rybackie, w które regularnie wpadają. Poza tym są ofiarami kolizji ze statkami. W 2024 roku odnotowano: 5 zgonów, 16 przypadków zaplątania i 8 kolizji. Rok 2025 przyniósł wyraźną poprawę – póki co nie stwierdzono żadnej śmierci, tylko jedno zaplątanie i jedną kolizję. Naukowcy zaznaczają jednak, że niektóre osobniki wciąż pływają z resztkami lin i sieci z poprzednich lat, a do końca roku pozostało jeszcze kilka miesięcy. Ciekawym przykładem jest samiec oznaczony jako „Catalog #5110”, zauważony z linami oplątanymi wokół pyska w grudniu 2024 r., a potem ponownie w kwietniu 2025 r. w zatoce Cape Cod (USA). Mimo prób odplątania i ogromnego zaangażowaniu kilku organizacji, nie udało się usunąć wszystkiego i zwierzę nadal żyje z liną w pysku. Późne narodziny w nietypowych miejscach W sezonie 2025 urodziło się 11 cieląt, w tym cztery od samic rodzących po raz pierwszy. To wynik niższy od oczekiwań, ale ważny sygnał, że starsze samice też rodzą. Część porodów nastąpiła w nietypowych miejscach, m.in. u wybrzeży Nowego Jorku i w zatoce Cape Cod. Według naukowca Philipa Hamiltona dłuższe dojrzewanie samic i późne pierwsze porody to zjawisko coraz częstsze. Powrót znad krawędzi i pomysły na ochronę Od początku XXI wieku liczebność wielorybów biskajskich dramatycznie się wahała. Po stuleciach intensywnych polowań, które niemal doprowadziły do ich wyginięcia, w ostatniej dekadzie XX wieku populacja powoli rosła, by w latach 2010–2020 drastycznie spaść (o ok. 25%). Dopiero od 2020 r. widać trend wzrostowy – o ponad 7% w ciągu pięciu lat. Mimo to gatunek wciąż jest na krawędzi wymarcia. Obecna ochrona skupia się na ograniczaniu kolizji ze statkami, m.in. poprzez wyznaczanie tymczasowych stref bez połowów i ograniczenia prędkości. Kolejny pomysł to wdrażanie rybołówstwa bez lin. Organizacje ekologiczne, m.in. Oceana, szacują że co roku zaplątaniu ulega około 25% populacji w USA i Kanadzie, a aż 85% osobników miało z linami kontakt przynajmniej raz w życiu. Pettis podkreśla, że droga do pełnej odbudowy gatunku będzie długa, a sukces zależy zarówno od skutecznego monitoringu, jak i współpracy władz, rybaków oraz organizacji pozarządowych. Źródła: Phys.org, NOAA Fisheries Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.