W Polsce żyje 10 gatunków dzięciołów. Czy potrafisz je rozpoznać?
Dzięcioły to jedni z najważniejszych mieszkańców naszych lasów, parków i ogrodów. Jako architekci leśnego ekosystemu wykuwają dziuple, które dają schronienie nie tylko im samym, lecz także dziesiątkom innym gatunkom zwierząt. Poznaj historię, różnorodność oraz sekrety wszystkich dzięciołów występujących w Polsce.
Spis treści: 60 milionów lat historii dzięciołów Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły nieliczne i średnio liczne Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Najliczniejszy dzięcioł Polski Przegląd polskich dzięciołów wyraźnie pokazuje, że kluczem do ich przetrwania są stare, obumierające i martwe drzewa. Usuwanie takich drzew pozbawia te ptaki miejsc do gniazdowania oraz naturalnej spiżarni pełnej owadów. Dziuple wykute przez dzięcioły stają się schronieniem dla wielu innych gatunków zwierząt. Korzystają z nich m.in. szpaki, gągoły, sowy, kowaliki i sikory, a także nietoperze i gryzonie. Ochrona dzięciołów w Polsce nie wymaga skomplikowanych zabiegów – sprowadza się przede wszystkim do zostawiania sędziwych, martwych i zamierających drzew w naszym krajobrazie. Od gatunków związanych ze starymi lasami po dzięcioły świetnie przystosowane do życia w pobliżu człowieka – poznaj wszystkie gatunki występujące w Polsce. 60 milionów lat historii dzięciołów Na początku XXI wieku w Jaskini Komarowej koło Częstochowy w Polsce w pracach wykopaliskowych odkryto szczątki dzięcioła dużego. Pochodziły z okresu sprzed około 100–120 tys. lat, z przełomu interglacjału eemskiego i początku ostatniego zlodowacenia. Jak podkreślają badacze, w tej okolicy występowały siedliska leśne z dojrzałymi drzewami liściastymi, w których te ptaki wykuwały dziuple lęgowe. Z kolei w badaniach opublikowanych na łamach „Biological Conservation” z 2026 r. Szymon Czyżewski wraz z zespołem dokumentuje występowanie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w wyższym glacjale zlodowacenia Wisły (59–17 tys. lat temu). Także w jego najzimniejszej fazie – podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (ok. 27,5–19 tys. lat temu). Historia dzięciołów sięga ok. 60 milionów lat, kiedy ich przodkowie pojawili się we wczesnym paleogenie (erze kenozoicznej). Szacuje się, że ok. 50 mln lat temu wyodrębnili się jako odrębna linia ewolucyjna spośród pozostałych gatunków ptaków. Obecnie dzięcioły zamieszkują niemal wszystkie zalesione obszary świata. Wyjątek stanowią jedynie Madagaskar i Australazja (Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), gdzie naturalnie nie występują. Na świecie cała rodzina dzięciołowatych (Picidae) obejmuje 236 poszczególnych gatunków, które zostały pogrupowane i sklasyfikowane w 36 rodzajach. W Europie występuje tylko 11 z nich, z czego 10 w Polsce. Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły występują na terenie całego naszego kraju, zamieszkując zarówno rozległe kompleksy leśne (np. puszcze), jak i niewielkie, izolowane obszary z martwymi lub zamierającymi drzewami. Ptaki te zasiedlają również wiejskie sady oraz miejskie parki. Jednak ich populacja jest mocno zróżnicowana pod względem liczebności i rozmieszczenia. Do najrzadszych krajowych gatunków dzięciołów należą: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) oraz dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos). Dzięcioł trójpalczasty i dzięcioł białogrzbiety to specjaliści wymagający starych, naturalnych lasów z dużą liczbą martwych i zamierających drzew. Natomiast dzięcioł białoszyi jest silnie związany z zielenią wiejską (starymi sadami owocowymi) i miejską (zadrzewienia parków, cmentarze i aleje). Najliczniejsza populacja dzięcioła trójpalczastego występuje w Karpatach (550–890 par) oraz w Puszczy Białowieskiej (310–328 par). Jego całkowitą populację w Polsce szacuje się na zaledwie 1–1,4 tys. par. Dzięcioł białogrzbiety to największy przedstawiciel dzięciołów „pstrych” w naszym kraju, ale jest też jednym z najrzadszych krajowych i europejskich dzięciołów – obok trójpalczastego. Najliczniej gnieździ się w Karpatach i na Podlasiu, a jego krajowa populacja wynosi około 1,5–2 tys. par. Dzięcioł białoszyi (nazywany także dzięciołem syryjskim) wyróżnia się na ich tle – to jedyny w Europie synantropijny gatunek dzięcioła, który nauczył się żyć w bliskim sąsiedztwie człowieka. Ptak ten przywędrował do nas z Bliskiego Wschodu w drugiej połowie XX w. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go w 1978 r. pod Rzeszowem, a pierwszy udokumentowany lęg odnotowano w 1980 r. w Przemyślu. Pod względem biologii lęgowej dzięcioł białoszyi nie różni się zbytnio od dzięcioła dużego – co ciekawe, oba te gatunki potrafią się ze sobą krzyżować (hybrydyzować). Dzięcioł ten jest silnie związany z krajobrazem przekształconym przez człowieka: starymi sadami owocowymi, parkami miejskimi, cmentarzami oraz alejami drzew. Krajową populację tego gatunku ocenia się obecnie na około 1–2 tys. par. Nieliczne i średnio liczne dzięcioły w Polsce Nielicznym gatunkiem z rodziny dzięciołowatych jest dzięcioł zielonosiwy (Picus canus), którego populację w naszym kraju oceniano na 3–5 tys. par lęgowych. Zasiedla on lasy łęgowe nad rzekami i jeziorami, obfitujące w próchniejące drzewa liściaste. Wyglądem przypomina dzięcioła zielonego – wyróżnia się jednak szarą głową oraz charakterystycznym głosem w postaci stopniowo opadających gwizdów. Według autorów książki „Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły”, pierwotnie gatunek ten był związany z bukiem, a jego oliwkowozielone ubarwienie pomaga mu maskować się na pniach tych drzew. Do średnio licznych dzięciołów w naszym kraju zaliczają się: krętogłów (Jynx torquilla), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), dzięciołek (Dryobates minor), dzięcioł zielony (Picus viridis) oraz dzięcioł średni (Dendrocoptes medius). Krętogłów Krętogłów to jedyny dzięcioł w Polsce, który nie kuje własnych dziupli i jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje do Afryki. Badania pokazują, że populacje zachodnioeuropejskie migrują na okres pozalęgowy na południe od Sahary. Jest tzw. dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że gniazduje w dziuplach wykutych przez inne dzięcioły lub w budkach lęgowych. Doskonałe, maskujące upierzenie pozwala mu niemal całkowicie zniknąć na tle kory drzew. Stan jego krajowej populacji szacuje się na 38–64 tys. par. Dzięcioł czarny Dzięcioł czarny to największy przedstawiciel dzięciołów w Polsce – długością ciała dorównuje gawronowi (Corvus frugilegus) lub wronie siwej (Corvus cornix), choć jest od nich zauważalnie smuklejszy. Jego upierzenie jest całkowicie czarne, a płeć można łatwo rozpoznać po czerwonym akcencie na głowie: u samca czerwień pokrywa całą czapeczkę, natomiast u samicy ogranicza się do niewielkiej plamki na potylicy. Dzięcioł czarny występuje we wszystkich typach lasów, preferując jednak drzewa sędziwe (powyżej 100 lat). Dziuple wykuwa najchętniej w sośnie i buku. Jako „architektoniczny inżynier lasu” stwarza miejsca lęgowe dla wielu innych gatunków, takich jak gołąb siniak (Columba oenas), gągoł (Bucephala clangula) czy włochatka (Aegolius funereus). Krajową populację lęgową szacuje się na 31–42 tys. par. Dzięcioł zielony Dzięcioł zielony zamieszkuje lasy liściaste i mieszane, ale pojawia się też w starych zadrzewieniach wiejskich, parkach i ogrodach. Jego cechą charakterystyczną jest donośny głos przypominający złośliwy chichot lub szalony śmiech czarownicy z bajki. Na głowie ma czarną maskę oraz wąs, który definiuje płeć – u samicy jest całkowicie czarny, u samca czarno-czerwony. Żywi się mrówkami. Populację lęgową w Polsce ocenia się na ok. 15–26 tys. par. Dzięciołek i dzięcioł średni Dzięciołek i dzięcioł średni to mieszkańcy lasów liściastych. Dzięciołek zasiedla ponadto stare sady i nadrzeczne łęgi, natomiast dzięcioł średni preferuje stare dęby, graby i wiązy. Oba gatunki wykuwają dziuple w martwych lub zamierających drzewach liściastych – dzięciołek m.in. w wierzbach i osikach, a dzięcioł średni w dębach. Ich okres lęgowy przypada na kwiecień i maj, a po ok. 2 tygodniach wysiadywaniu jaj i 3 tygodniach opieki w gnieździe młode usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Wielkość populacji dzięciołka w naszym kraju szacuje się na 18–32 tys. par, a dzięcioła średniego na 18–23 tys. par. Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Dzięciołowe (Piciformes) to specyficzny rząd ptaków, który przez miliony lat wykształcił unikatowy sposób funkcjonowania w naturalnym środowisku. Charakterystyczny styl wspinania się po pniach, wykuwanie dziupli, specyficzny sposób zdobywania pokarmu, liczne przystosowania anatomiczne oraz wydawane odgłosy wyraźnie odróżniają je od innych gatunków ptaków, zwłaszcza śpiewających. Dzięciołek (Dryobates minor) to najmniejszy przedstawiciel dzięciołów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ptak ten to prawdziwy karzełek – wielkością dorównuje wróblowi (Passer domesticus). Ma czarno-białe, prążkowane na grzbiecie upierzenie oraz pulchną sylwetkę. W przeciwieństwie do większych krewnych, dzięciołek nie posiada czerwonych akcentów na brzuchu i podbrzuszu. Dzięcioł duży (Dendrocopos major) wyróżnia się intensywnie czerwoną plamą podogonową i czystym, białym lub lekko kremowym brzuchem bez kreskowania. Jego cechą charakterystyczną jest czarna pręga na policzku, która sięga aż do karku, tworząc zamkniętą „ramkę” pod białą plamą policzkową (pokrywami usznymi). Dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) różni się od dzięcioła dużego brakiem czarnej poprzecznej pręgi dochodzącej do karku. Dzięki temu biała plama na policzku łączy się z bielą na boku szyi. Na brzegach sterówek (piórach ogona) ma znacznie mniej bieli niż dzięcioł duży, a na bokach jego ciała widoczne jest delikatne, ciemne kreskowanie (wyraźniejsze u młodych ptaków). Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) natomiast wyróżnia się dużą, białą plamą na dolnej części grzbietu oraz wyraźnym, podłużnym kreskowaniem na piersi i brzuchu. Podbrzusze ma odcień bardziej różowy niż intensywnie czerwony. Dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) wyróżnia się na tle pozostałych dzięciołów czerwoną czapeczką na głowie, występującą u obu płci (u samicy jest ona mniej kontrastowa). Jego spód ciała jest żółtawy z ciemnym kreskowaniem na bokach piersi i brzucha, a podbrzusze ma odcień różowawoczerwony. Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych jest czarny pasek na policzku (tzw. wąs), który – w przeciwieństwie do dzięcioła dużego – jest wąski i nie dochodzi do nasady dzioba. Przedstawione gatunki określa się mianem „dzięciołów pstrych”, ponieważ łączą podobne zestawienie barw: czerni, bieli i czerwieni. Wykazują one również zauważalny dymorfizm płciowy. Z wyjątkiem dzięcioła średniego, u samców innych pstrych dzięciołów czerwień pojawia się na potylicy (np. u dzięcioła dużego) lub na całej powierzchni głowy (u dzięciołka), podczas gdy głowa samic jest pozbawiona czerwonych akcentów. Gatunki te różnią się również rozmiarem ciała, tempem i rytmem werblowania oraz wydawanymi głosami. Dzięcioł duży, białoszyi oraz białogrzbiety osiągają wielkość zbliżoną do kosa (Turdus merula). Natomiast dzięcioł średni jest od nich mniejszy – wielkością odpowiada szpakowi (Sturnus vulgaris). Najliczniejszy dzięcioł Polski Spośród wszystkich dzięciołów występujących w Polsce najliczniejszy (także w skali Europy) jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), którego krajową populację ocenia się na 600–900 tys. par. Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska – od lasów mieszanych (łączących drzewa iglaste i liściaste) oraz liściastych, po podmokłe i stricte iglaste. Badania pokazują, że ponad 80% jego dziupli powstaje w pniach martwych i obumierających drzew. Jego dziuple znajdowano również w parkach, sadach czy alejach. Dzięcioł duży na swoje gniazda najczęściej wybiera dęby, brzozy, olchy i sosny. Corocznie wykuwa nową dziuplę, choć zdarza się, że w tym samym drzewie. Dziuplę lęgową wykuwa samiec, a kucie rozpoczyna zazwyczaj już w lutym lub marcu. Głębokość takiej dziupli wewnątrz drzewa może sięgać nawet pół metra. Z jego starych i porzuconych dziupli później korzystają wiele innych gatunków zwierząt – m.in. pszczoły, nietoperze, drobne ssaki czy inne gatunki ptaków, takie jak szpaki czy pleszki. Dzięcioł duży należy do typowych oportunistów pokarmowych, co oznacza, że sprawnie dostosowuje dietę do pory roku i dostępności pożywienia. Zjada zarówno pokarm zwierzęcy, jak i roślinny. Żywi się owadami i ich larwami ukrytymi pod korą drzew, a w sezonie lęgowym sięga także po jaja i pisklęta innych ptaków (np. sikor bogatek czy rudzików). Aby się do nich dostać, potrafi rozkuć ściankę budki lęgowej lub powiększyć jej otwór wlotowy. Z kolei w skład jego diety roślinnej wchodzą owoce (np. jabłka) oraz nasiona drzew iglastych (sosny i świerka). Do ich zdobywania tworzy tzw. kuźnię – wciska szyszkę w szczelinę kory, pnia drzewa lub w załom gałęzi, po czym uderzeniami dzioba rozłupuje łuski, by sprawnie wydobyć nasiona. Zimą często zagląda do przydomowych lub parkowych karmników, gdzie delektuje się wysokoenergetycznym pokarmem, takim jak łuskany słonecznik, słonina lub kule tłuszczowe. Różnorodność dzięciołów pokazuje, jak fascynujący i bogaty jest świat ptaków – wystarczy wytężyć wzrok i słuch, by odkryć go w najbliższym otoczeniu. Dbając o ich siedliska w lasach i parkach, dajemy im przestrzeń do życia, a sobie – szansę na spotkanie z jednymi z najbardziej fascynujących ptaków naszej przyrody. Źródła: Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II; Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, 2015; Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, 2019; birdsoftheworld.org Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wygląda jak potwór z koszmarów, ale prawda o nim zaskakuje. Tawrosz piaskowy to niegroźny flegmatyk
Czy rekin o najstraszniejszym uzębieniu na świecie może być niegroźny? Tawrosz piaskowy udowadnia, że pozory mylą. Ten powolny rekin jest gatunkiem zagrożonym, o fascynującej biologii i zachowaniu.
Spis treści: Kosmopolita z szelfu. Zasięg tawrosza piaskowego Paszcza pełna sztyletów. Anatomia i wygląd tawrosza piaskowego Kanibalizm w łonie matki. Szokująca biologia rozrodu Tawrosz piaskowy: połykacz powietrza i amator wraków Pozory mylą. Tawrosz piaskowy jest niegroźny dla człowieka Tawrosz piaskowy to drapieżnik o aparycji potwora, lecz zaskakująco spokojnym usposobieniu. Choć widok jego paszczy najeżonej rzędami ostrych zębów potrafi zmrozić krew w żyłach, bliższe poznanie tego rekina sprawia, że szybko zmieniamy o nim zdanie. To niegroźny dla człowieka drapieżnik, który odgrywa kluczową rolę w morskich ekosystemach i pilnie potrzebuje naszej ochrony przed całkowitym wyginięciem. Kosmopolita z szelfu. Zasięg tawrosza piaskowego Tawrosz piaskowy (łac. Carcharias taurus, ang. sand tiger shark, grey nurse shark w Australii lub spotted ragged-tooth shark w Afryce Południowej), to ryba chrzęstnoszkieletowa z rodziny tawroszowatych. Pomimo angielskich nazw, nie jest blisko spokrewniony z żarłaczem tygrysim. Zamieszkuje ciepłe, subtropikalne oraz umiarkowane wody Oceanu Atlantyckiego, Indyjskiego oraz Spokojnego. Przebywa najczęściej w strefie szelfu kontynentalnego, czyli przybrzeżnej części oceanów, do głębokości około 200m. Preferuje piaszczyste linie brzegowe, ujścia rzek, płytkie zatoki oraz podwodne rafy i skaliste formacje. Choć najchętniej pływa blisko dna, na głębokościach do 70 metrów, udokumentowano jego obecność nawet 191 metrów pod wodą. Niestety, w jednym ze swoich dawnych siedlisk – Morzu Śródziemnym – ten wyjątkowy rekin został uznany za gatunek prawdopodobnie wymarły. Po raz ostatni widziano go tam w 2003 roku. Międzynarodowa Unia Ochrony przyrody klasyfikuje ten gatunek jako globalnie narażony na wyginięcie. Tawrosz piaskowy jest trzymany w niewoli w wielu akwariach. Jeden osobnik mieszkał także w ZOO w Warszawie, dopóki nie przerósł swojego zbiornika. Został wtedy przeniesiony na Węgry. W 2024 roku w Sea Life Aquarium w Sydney doszło do niezwykle rzadkich w niewoli narodzin tawrosza. Paszcza pełna sztyletów. Anatomia i wygląd tawrosza piaskowego Przeciętna masa dorosłego tawrosza waha się od 91 do 159 kg, a największe okazy mogą osiągać wagę dochodzącą do 300 kg. Długość jego ciała wynosi 2,2-2,5 metra, choć niepotwierdzone doniesienia mówią o osobnikach mierzących nawet do 4 metrów. Należy więc do rekinów średniej wielkości. Daleko mu nie tylko do największej ryby świata – rekina wielorybiego – ale i innych drapieżnych pobratymców, w tym słynnego żarłacza białego. Grzbiet tawrosza jest ciemnoszary lub brązowawy, usiany rdzawobrązowymi plamami, które z wiekiem blakną. Brzuch pozostaje jasnoszary lub białawy, co stanowi klasyczny kamuflaż w toni wodnej. Najbardziej charakterystyczna, pozwalająca na bezbłędne rozpoznanie, jest spłaszczona głowa tawrosza, z małymi oczami bez migotki (tzw. trzeciej powieki) oraz stale rozchylony pysk. To właśnie z niego wysuwają się przerażające, długie i wąskie zęby, ułożone w trzy rzędy. Każdy ząb posiada dwa guzki po bokach, co ułatwia chwytanie śliskiej zdobyczy. Kanibalizm w łonie matki. Szokująca biologia rozrodu Tawrosz piaskowy wykazuje jedną z najbardziej ekstremalnych strategii w całym królestwie zwierząt. Jest to ryba żyworodna, o wyjątkowo niskim tempie reprodukcji – samice zachodzą w ciążę zaledwie raz na dwa lub trzy lata. Podczas rozwoju embrionów dochodzi kanibalizmu prenatalnego (adelfofagii). Wzajemne zjadanie się zarodków to zjawisko rzadkie w świecie zwierząt. Oprócz rekinów zdarza się m.in. u płazów i owadów. Podczas ciąży w drogach rodnych samicy znajduje się do 50 embrionów, czerpiących energię z woreczków żółtkowych. Gdy jeden z nich osiągnie długość około 10 cm, rozwija ostre zęby i pożera pozostałe rodzeństwo oraz niezapłodnione jaja (oofagia). W efekcie, po trwającej od 8-9 miesięcy ciąży, na świat przychodzi tylko jedno w pełni samodzielne młode. Noworodki mierzą 95-120 cm. Dojrzałość płciową samce osiągają w wieku 5–7 lat, natomiast samice między 7 a 10 rokiem życia. Podstawę ich diety stanowią ryby kostnoszkieletowe (blisko 60%), oraz głowonogi i skorupiaki. Tawrosz piaskowy. Połykacz powietrza i amator wraków Tawrosz piaskowy jest aktywny głównie nocą, a w ciągu dnia szuka schronienia w pobliżu jaskiń, raf lub zatopionych wraków statków, gdzie odpoczywa dryfując blisko dna. Może to robić dzięki jedynej w swoim rodzaju zdolności – potrafi podpływać do powierzchni wody i połykać powietrze, magazynując je w żołądku. Pozwala mu to na precyzyjne kontrolowanie pływalności, dzięki czemu potrafi zawisnąć w toni wodnej w całkowitym bezruchu. Zwierzęta te podejmują także imponujące migracje, pokonując od 1000 do nawet 3000 km w poszukiwaniu odpowiednich temperatur. Co ciekawe, najnowsze badania u wybrzeży Północnej Karoliny udowodniły niezwykły terytorializm samic tego gatunku. Dzięki analizom fotograficznym wykazano, że tawrosze wracają dokładnie w te same rejony do zatopionych wraków statków, co dowodzi, że stanowią dla nich kluczowe siedlisko. Pozory mylą. Tawrosz piaskowy jest niegroźny dla człowieka Mimo najbardziej przerażających zębów w świecie rekinów, tawrosz piaskowy stanowi minimalne zagrożenie dla człowieka. Jest to stworzenie z natury powolne i spokojne, które unika konfrontacji, o ile nie zostanie sprowokowane. Oficjalne statystyki prowadzone przez International Shark Attack File (ISAF) zarejestrowały zaledwie 36 niesprowokowanych ataków tego gatunku. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią człowieka. Do incydentów dochodzi sporadycznie, zwykle w rejonach gęsto uczęszczanych, jak np. u wybrzeży Long Island w Nowym Jorku w 2025 roku, kiedy to prawdopodobnie młody tawrosz niegroźnie ugryzł kobietę. Ataki wynikają najczęściej z pomyłek drapieżnika w mętnej wodzie lub obrony żerowisk. Badania zachowania tawroszy w obecności płetwonurków wykazują, że obecność ludzi wpływa na nie tylko w bliskiej odległości poniżej 3 metrów. Gdy odpłyną, natychmiast wracają do normalnego zachowania i są całkowicie obojętne wobec człowieka. Źródła: TVN24, Fishbase, DCCEEW Australia, Animalia.bio Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jest prześliczny. Płockie zoo świętuje narodziny pierwszego w Polsce tapira malajskiego
Ten malec jest tak śliczny, że trudno oderwać od niego wzrok. To zagrożony wyginięciem tapir malajski, a jego narodziny w płockim zoo to wielki sukces w ochronie tego gatunku. Miesięcznego samczyka można już oglądać na wybiegu, gdzie przebywa z mamą Krissy.
O radosnej nowinie ogród poinformował 15 lipca 2026. Kolejnego dnia malec był już prawdziwym celebrytą, a aby go podziwiać do zoo przybyli dziennikarze, szefostwo Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, a nawet prezydent miasta. Historyczne narodziny w Płocku Zoo podkreśla, że narodziny tapira malajskiego to historyczny sukces. W ogrodach na całym świecie żyje około 200 osobników. W ciągu ostatniego roku w niewoli urodziło się ich tylko 7, z czego 3 w Europie. Polski maluch jest czwarty na kontynencie i pierwszy w naszym kraju. Jego urocze ubarwienie w kropki zmieni się w inny wzór, gdy osiągnie dojrzałość. Dorosłe tapiry malajskie wyglądają jakby zanurzyły zad, nogi i głowę w czarnej farbie, podczas gdy reszta ciała pozostaje biała. Łaciate ubarwienie utrzyma się do wieku około pół roku. W polskich ogrodach zoologicznych przebywa jeszcze jedna para tapirów malajskich – w Łodzi. W czerwcu 2026 roku do samca o imieniu Willy dołączyła partnerka. A zatem są szanse na kolejne narodziny w nadchodzących latach. Tapir malajski. Zagrożony mieszkaniec tropikalnych lasów Tapir malajski (Tapirus indicus), zwany także tapirem czaprakowym lub czaprakowatym, zamieszkuje w naturze część Azji Południowo-Wschodniej. Dwie izolowane populacje występują w: Mjanmie, Malezji i Tajlandii, oraz na Sumatrze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje ten gatunek za zagrożony wyginięciem. Najnowsze, choć wymagające już aktualizacji dane z 2014 roku, mówią o około 2500 osobników żyjących na wolności. Rozmnażanie w niewoli jest więc kluczowe dla przetrwania tego gatunku. Ciąża tapira malajskiego trwa 11-13 miesięcy, a samica rodzi tylko jedno młode. Większość informacji o rozrodzie zebrano właśnie w niewoli, co tym bardziej podkreśla ogromną rolę współczesnych ogrodów zoologicznych w ochronie przyrody. Źródło: Zoo Płock Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Potężne drapieżniki nad Polską. Co sprowadza je do naszego kraju?
Sępy nad Polską? Choć brzmi to niewiarygodnie, te potężne ptaki padlinożerne regularnie sprawiają nam niespodzianki i sporadycznie pojawiają się nad naszym niebem. Ostatnie, sensacyjne wizyty rzadkich gości z południa Europy elektryzują nie tylko ornitologów. Które gatunki sępów można spotkać w Polsce i jak doszło do najciekawszych, wyjątkowych obserwacji? Sprawdzamy.
Spis treści Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce Orłosęp brodaty Sęp płowy Sęp kasztanowaty Ścierwnik biały W Europie występują cztery gatunki sępów, z których wszystkie są w Polsce obserwowane jedynie sporadycznie. Należą do nich: orłosęp brodaty, sęp płowy, sęp kasztanowaty oraz ścierwnik biały. Żaden z tych gatunków nie przystępuje do lęgów w naszym kraju – wszystkie mają status gatunków zalatujących, stwierdzanych jedynie okazjonalnie. Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce Ostatnie najnowsze stwierdzenie przedstawiciela sępów w Polsce miało miejsce niedawno na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Był to młody orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus), który wykluł się 12 lutego 2025 roku w ogrodzie zoologicznym w Ostrawie (w Czechach), a 17 maja został wypuszczony na wolność w górach Stara Płanina w Bułgarii w ramach programu reintrodukcji gatunku. Przed dotarciem nad Bałtyk ptak przebywał przez około dwa tygodnie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, a następnie przeleciał przez znaczną część Polski. W dalszej wędrówce wzdłuż wybrzeża dotarł na teren Słowińskiego Parku Narodowego, gdzie został odnotowany w czerwcu 2026 r. Według danych obowiązujących do połowy 2024 r. orłosęp brodaty był oficjalnie stwierdzony w naszym kraju zaledwie pięć razy w historii awifauny Polski. Orłosęp brodaty Orłosęp brodaty jest jedynym gatunkiem ptaka, którego dieta w zdecydowanej większości opiera się na kościach, stanowiących ok. 85% pożywienia. Kości pochodzą od takich zwierząt jak koziorożce, kozice, jelenie i zwierzęta domowe, np. owce. Energię czerpie głównie z organicznych składników kości: kolagenu oraz tłuszczów. Ptak ten niegdyś występował we wszystkich pasmach górskich Europy Południowej – od zachodniej Hiszpanii po Bałkany. Jest najrzadszym gatunkiem sępa w Europie – populację ocenia się na ok. 600–900 par lęgowych. W XIX i XX w. był intensywnie tępiony, a w połączeniu ze spadkiem liczebności dzikich roślinożerców górskich oraz zmianami w praktykach rolniczych doprowadziło to do jego wyginięcia na niemal całym europejskim obszarze występowania. Orłosęp brodaty zasiedla odległe obszary górskie o stromej rzeźbie terenu, zwykle powyżej 1 000 m n.p.m. Preferuje obszary, gdzie obecne są duże drapieżniki, takie jak wilki i orły przednie (Aquila chrysaetos), oraz stada dużych ssaków, m.in. kozic, koziorożców i owiec. Obecnie gatunek występuje w Pirenejach, pasmie górskim Sierra Nevada, Alpach oraz w niewielkich populacjach na Korsyce i Krecie. Sęp płowy Sęp płowy (Gyps fulvus) jest najczęściej zalatującym sępem do Polski. Corocznie notuje się od kilku do kilkunastu osobników, zwłaszcza w okresie wiosenno-letnim. Zakłada gniazda na skałach i urwiskach, rzadziej na drzewach. Wykazuje bardzo szeroki zasięg występowania, obejmujący Europę Południową (m.in. Półwysep Iberyjski), Afrykę Północną, a także część Azji – aż po Indie i Mongolię. W Europie populację szacuje się na ponad 30 tys. par lęgowych, co stanowi ok. 10% całkowitej liczebności gatunku. Wstępne szacunki populacji globalnej wynoszą ok. 700–900 tys. osobników. Ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 7–8 czerwca 2025 r. w Laskach, w województwie dolnośląskim. Sęp płowy jest gatunkiem długowiecznym – w warunkach niewoli odnotowano osobnika dożywającego aż 37 lat. Sęp kasztanowaty Sęp kasztanowaty (Aegypius monachus), nazywany również sępem czarnym, jest jednym z największych ptaków szybujących na świecie. Rozpiętość jego skrzydeł w locie wynosi od 2,5 do 3 m. Gatunek ten charakteryzuje się szerokim zasięgiem występowania, który obejmuje Europę Południową, Bliski Wschód oraz Azję Środkową, Południową i Wschodnią. Globalną liczebność gatunku szacuje się na 8–11 tys. par lęgowych, z czego ok. 3 tys. przypada na Europę. W obrębie swojego zasięgu sęp kasztanowaty zasiedla zróżnicowane siedliska – od lasów śródziemnomorskich, przez obszary górskie i stepy, po pustynie. Preferuje suche, półotwarte tereny, takie jak wysokogórskie łąki, a gniazda zakłada w luźnych koloniach. W warunkach naturalnych dożywa do 20 lat, natomiast w niewoli może osiągać wiek do 35 lat. Ostatnie stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 25 listopada 2023 r. na Bagnie Całowanie, w województwie mazowieckim. Ścierwnik biały Ścierwnik biały (Neophron percnopterus), nazywany również białosępem, należy do najmniejszych sępów występujących w Europie. Gatunek ten ma rozległy zasięg występowania, obejmujący Europę Południową, Afrykę Północną, Bliski Wschód oraz niektóre części Azji. Izolowane populacje występują także na Wyspach Zielonego Przylądka oraz Wyspach Kanaryjskich. Szacunki globalnej liczebności są niepewne – w Europie populację ocenia się na ok. 3–4,5 tys. par lęgowych, natomiast liczebność światową na 12–36 tys. osobników, przy czym dane te wymagają dalszej weryfikacji. Ścierwnik biały prowadzi zazwyczaj samotny tryb życia, choć gromadzi się w miejscach żerowania, takich jak wysypiska śmieci, oraz na wspólnych noclegowiskach. Gniazda zakłada na półkach skalnych, sporadycznie także na dużych drzewach, budynkach (głównie w Indiach), słupach energetycznych, a wyjątkowo również na ziemi. Populacja ścierwnika białego w Europie znajduje się w stanie kryzysowym, notując dramatyczny spadek liczebności o ok. 50% w ciągu ostatnich 40 lat w całym zasięgu występowania, a na Półwyspie Bałkańskim – nawet o 80%. Do głównych zagrożeń, które znacząco wpłynęły na spadek liczebności należą: utrata siedlisk, zmniejszenie dostępności pokarmu, kolizje z infrastrukturą elektroenergetyczną oraz zatrucia wynikające ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin. Migracja stanowi dodatkowe ryzyko – ponad 50% młodych osobników nie przeżywa pierwszej wędrówki na zimowiska. Ścierwnik biały (nazywany również „kurczakiem faraona”) był niegdyś uważany przez starożytnych Egipcjan za ptaka świętego i przedstawiany w piramidach – na których jeszcze w XIX w. zakładał gniazda. W Polsce ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku odnotowano 19 maja 2024 r. w Gołańczu, w województwie wielkopolskim. Wcześniejsza obserwacja krajowa pochodzi dopiero z 2015 r. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Gdzie podział się drop? Opowieść o znikającym gatunku
Drop to jeden z największych i najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Eurazji. Jego liczebność w ostatnich dekadach gwałtownie spadła na skutek zmian w rolnictwie, polowań i przekształceń środowiska. W Polsce gatunek ten wyginął, a jego powrót pozostaje mało prawdopodobny.
Spis treści: Drop – skąd się wzięła nazwa? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Wygląd i zachowanie Dieta i biologia lęgowa dropia Przez stulecia dropie współistniały z tradycyjnym rolnictwem, wpisując się w mozaikowy krajobraz pól i łąk. Dziś należą do najbardziej zagrożonych gatunków ptaków otwartych krajobrazów. Ich dawne siedliska w dużej mierze zniknęły pod wpływem intensywnego rolnictwa i polowań. Te ogromne ptaki zadziwiają nie tylko widowiskowymi tokami godowymi, ale także imponującą masą ciała i silnym dymorfizmem płciowym. To opowieść o gatunku, który zniknął z krajobrazu, w którym przez wieki był czymś powszechnym. Drop – skąd się wzięła nazwa? Drop to jeden z największych przedstawicieli rodziny dropi (Otididae), która globalnie liczy 26 gatunków, występujących w 102 państwach. To średniej wielkości lub bardzo duże ptaki lądowe, zasiedlające trawiaste tereny i sawanny Starego Świata. Dropie obejmują dwa najcięższe gatunki ptaków latających na Ziemi: dropia zwyczajnego (Otis tarda) z Europy oraz dropia olbrzymiego (Ardeotis kori) z Afryki Subsaharyjskiej. Najcięższy potwierdzony osobnik dropia, schwytany w Mandżurii, ważył około 21 kg, co czyni go jednym z rekordzistów wśród latających ptaków. Uważa się, że naukowa nazwa dropia (zwyczajnego) „Otis” pochodzi ze starożytnego języka greckiego, gdzie nawiązywała do słowa „kłos” (w znaczeniu kłosa pszenicy lub jęczmienia), ponieważ przypomina „wąsy” wyrastające samcom na wiosnę. Człon „tarda” z kolei to po łacinie „powolny” lub „nieśpieszny”, co według badaczy opisuje styl chodzenia dropia. Drop od wieków był obecny także w Polsce. Już w XVII wieku Gabriel Rzączyński, jezuita i przyrodnik, opisywał go w swoich pracach jako ptaka ciężkiego, niechętnego do lotu i prowadzącego naziemny tryb życia. Zwracał uwagę także na to, że żywi się głównie pokarmem roślinnym i gnieździ się bezpośrednio na ziemi. W jego czasach drop był ptakiem licznym w Polsce, m.in. na Podlasiu, w okolicach Narwi, a zimą można było go spotkać nawet wśród śniegów. Dwa wieki później drop nadal występował jako gatunek lęgowy na większości obszaru Polski – w tym na Mazurach, Śląsku, w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Jednak pod koniec XIX stulecia Władysław Taczanowski w swojej monografii „Ptaki krajowe” wspominał o jego nielicznym występowaniu. Ostateczny cios przyszedł w XX wieku. W latach 60. krajowa liczebność dropia drastycznie spadła do ok. 300 osobników, a w 1986 r. na Pomorzu Zachodnim po raz ostatni odnotowano jego lęg w Polsce. Dziś, mimo upływu wielu dekad od tamtych wydarzeń, drop nie powrócił na dawne tereny lęgowe. W „Czerwonej liście ptaków Polski” został uznany za gatunek „wymarły regionalnie” (RE), co oznacza jego całkowite zniknięcie z mapy ornitologicznej Polski. Dlaczego zniknął z naszych krajobrazów? Czy kiedyś wróci? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Historycznie zasięg lęgowy dropia rozciągał się wzdłuż eurazjatyckich stepów – od Portugalii aż po pacyficzne wybrzeże Rosji i Półwysep Koreański. Obecnie jego zasięg jest coraz bardziej poszatkowany. W Europie Środkowej i Wschodniej (w tym w Polsce, Czechach, Mołdawii i Bułgarii) doszło do gwałtownego spadku liczebności i wymarcia lokalnych populacji. Ptak ten zniknął już prawie całkowicie z terenów między Turcją a Chinami. Choć Azja Środkowa to ogromny obszar, tamtejsza populacja ucierpiała tak bardzo, że stanowi dziś zaledwie około 1% światowej liczebności tego gatunku. Obecnie drop gnieździ się w co najmniej 15 krajach, w większości europejskich, a światową liczebność tego gatunku szacuje się na ok. 30 tys. ptaków. W wyniku działań ochronnych populacje lęgowe wykazują wyraźny wzrost m.in. w Rumunii oraz na pograniczu Austrii, Węgier i Słowacji. Przykładowo w Niemczech w 2022 r. odnotowano 315 osobników, natomiast w Hiszpanii – 22–24 tys. osobników, co stanowi 74% światowej liczebności (dane z 2019 r.). Mimo wzrostu liczebności populacji w krajach ościennych Polski, np. w Niemczech, perspektywy powrotu dropia jako gatunku lęgowego do Polski, ze względu na brak odpowiednich siedlisk, wydają się znikome. Na Wyspach Brytyjskich obecnie prowadzony jest program jego reintrodukcji – w 2022 r. odnotowano tam ok. 100 ptaków. Widok dropia w locie był stałym elementem brytyjskiego krajobrazu aż do połowy XIX w. Wtedy ptak ten stał się celem dla wiktoriańskich łowców trofeów, a jego naturalne siedliska zostały zniszczone przez rolników. Do głównych zagrożeń dla dropia należą intensyfikacja rolnictwa, m.in. zaorywanie obszarów trawiastych, zbyt intensywny wypas, budowa infrastruktury i dróg, melioracje, odrutowanie krajobrazu (płoty, ogrodzenia, linie energetyczne) oraz mechanizacja rolnictwa. W czasach historycznych do redukcji populacji (a w niektórych częściach zasięgu również obecnie) przyczyniały się także polowania. Mimo częściowych sukcesów ochrony, drop wciąż pozostaje gatunkiem silnie przetrzebionym i zależnym od aktywnej ochrony człowieka. Jego przyszłość w dużej mierze zależy od tego, czy współczesne krajobrazy rolnicze będą w stanie ponownie stać się dla niego odpowiednim siedliskiem. Wygląd i zachowanie dropia Drop to ptak o imponującej, dostojnej sylwetce. Charakteryzuje się szarym upierzeniem głowy, masywną szyją z kasztanowym nalotem, białą piersią oraz rdzawobrązowym grzbietem pokrytym czarnymi, poprzecznymi prążkami. Pod względem sylwetki drop przypomina niezwykle potężną gęś na wysokich nogach lub ogromnego indyka. Występuje u niego także wyraźny dymorfizm płciowy – samiec waży przeciętnie 10–14 kg, podczas gdy samica jest znacznie lżejsza – osiąga masę od 5 do 7 kg. Samice uzyskują dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat, natomiast samce znacznie później, bo dopiero w wieku 4–5 lat. Dropie są ptakami silnie stadnymi, co oznacza, że chętnie przebywają w grupach. Poza okresem lęgowym, szczególnie zimą tworzą zorganizowane, luźne stada, które wspólnie koczują w poszukiwaniu pokarmu. We wschodniej Austrii zaobserwowano zimą stado liczące ponad 380 ptaków. Co ciekawe, samce i samice tego gatunku żyją w oddzielnych grupach jednopłciowych. Podczas tokowania, które przypada na wiosnę (kwiecień, maj), samce rywalizują o względy samic głównie za pomocą skomplikowanych popisów wizualnych, ale też wykorzystując sygnały głosowe. W ciągu kilku sekund zmieniają się z ptaków o stepowym ubarwieniu w niemal całkowicie białe „kłęby piór”. Stroszą je wówczas, wywracają skrzydła na drugą stronę i mocno zadzierają ogony, przy jednoczesnym nadmuchiwaniu dużej, balonowatej struktury na szyi, zwanej workiem gardłowym. Dzięki niej powstaje charakterystyczne buczenie – samce nadmuchują worki, po czym wypuszczają powietrze z charakterystycznym odgłosem. Spektakularne pokazy godowe odbywają się na określonych, niewielkich obszarach – zwanych tokowiskami – gdzie samce gromadzą się, by zaimponować samicom. Przed kopulacją samica podchodzi do samca i krąży wokół niego. Co ciekawe, sam akt godowy jest właściwie jedynym momentem, w którym para ptaków wykazuje wzajemne zainteresowanie. Dropie charakteryzują się poligynią – jeden samiec w trakcie jednego sezonu może kopulować z nawet pięcioma samicami. Ptaki te nie tworzą żadnych trwałych więzi partnerskich, a po kopulacji samica opuszcza tokowisko, by samotnie podjąć trud gniazdowania oraz wychowania młodych. Dieta i biologia lęgowa dropia Dropie są ptakami wszystkożernymi – żywią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym. Ich preferencje zmieniają się w zależności od środowiska, wieku, płci, pory roku oraz dostępności pożywienia. Latem konsumują przede wszystkim owady, natomiast zimą ich dieta przestawia się głównie na pokarm roślinny. Niegdyś w Polsce dropie gniazdowały w uprawach zbóż, grochu lub na łąkach, a samo gniazdo miało formę płytkiego dołka wygrzebanego w ziemi. Obecnie, choć gatunek ten wyginął w naszym kraju, badania prowadzone w sąsiedniej Austrii potwierdzają, że ptaki te wciąż wybierają podobne siedliska. Współczesne lęgi w Austrii lokalizowane są najczęściej na polach zbóż lub ugorach. Zniesienie obejmuje zazwyczaj dwa, rzadko trzy jaja. Samice wysiadują je przez 25–27 dni. Są one wówczas niezwykle wrażliwe na niepokojenie, zwłaszcza na początku inkubacji, i w przypadku zagrożenia mogą porzucić lęg. Pisklęta po wykluciu ważą ok. 90 g i są zagniazdownikami – szybko opuszczają gniazdo i podążają za matką. Przez pierwsze 2–3 tygodnie nie zdobywają jednak pokarmu samodzielnie – są karmione przez samicę. W tym okresie ich dieta składa się głównie z owadów, zwłaszcza pasikoników. Młode dropie zaczynają latać w wieku 4–5 tygodni. Po 10–12 tygodniach osiągają już rozmiary dorosłych osobników, mimo to pozostają pod opieką matki aż do kolejnego sezonu lęgowego. Długość życia dorosłych dropi jest imponująca i wynosi od 20 do nawet 25 lat. Wprowadzenie intensywnego rolnictwa od XIX w. doprowadziło do drastycznej degradacji siedlisk tego gatunku. Obecnie odpowiednie warunki do rozrodu dropiów istnieją głównie na terenach objętych ochroną oraz specjalnymi programami rolno-środowiskowymi. Tereny bogate w roślinność i bezkręgowce są kluczowe dla ich lęgów, a pola zbóż, na których w okresie lęgowym nie stosuje się nawozów ani pestycydów, mogą zapewnić im odpowiednie warunki do wychowania młodych. Wysoka wrażliwość lęgów dropia na zmiany w środowisku sprawia, że przyszłość tego gatunku w większości zależy od sposobu gospodarowania krajobrazem rolniczym. Źródła: www.cms.int, otop.org.pl, greatbustard.org, www.grosstrappe.at Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ciasny pokój dziecinny pięć kilometrów od wrocławskiego Rynku. Jak wygląda życie rodziny dzięciołów?
Przez trzy miesiące dokumentowałem rodzinę dzięciołów czarnych w parku we Wrocławiu. Od pierwszego uderzenia dziobem przy budowie nowej dziupli, po wylot młodych. To opowieść o wytrwałości, terytorium i pustce, która zostaje.
Spis treści: Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Kucie dziupli Walka o terytorium Wychowywanie młodych Ostatni dzień w dziupli Dzięcioł czarny od dłuższego czasu był przedmiotem moich obserwacji w jednym z miejskich parków we Wrocławiu. Wczesną wiosną ptaki rozpoczęły prace nad nową dziuplą, którą systematycznie odwiedzałem, śledząc kolejne etapy jej powstawania i późniejszego zasiedlenia. Przez wiele tygodni dokumentowałem ich zachowania, od intensywnego kucia drzewa, przez okres wysiadywania jaj, aż po wylot młodych. Obserwacje te pozwoliły mi prześledzić pełny cykl lęgowy tego gatunku w warunkach miejskich. Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Mieszkam we Wrocławiu od 66 lat. Dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w mieście po raz pierwszy zaobserwowałem dopiero pięć lat temu. Wcześniej bywały to zaledwie kilkusekundowe, ulotne spotkania gdzieś w lesie. Niewiele wiedziałem o tych ptakach. Z roku na rok uczyłem się jednak ich zwyczajów, a już z czasem potrafiłem bezbłędnie rozpoznać ich głos: kiedy nadlatują, jak się nawołują, a także wtedy, gdy sygnalizują niepokój. Zawsze zachwycała mnie ich niesamowita elegancja. Głęboki, matowy czarny frak kontrastujący z jaskrawą, czerwoną czapeczką sprawia, że ten gatunek ptaka jest dla mnie nie mniej spektakularny niż bajecznie kolorowe zimorodki (Alcedo atthis) czy żołny (Merops apiaster). Na początku roku, po pięciu latach od pierwszego spotkania z dzięciołem czarnym, zauważyłem samca pracującego nad wykuciem dziupli. Wtedy podjąłem decyzję: spróbuję udokumentować fotograficznie cały ich rodzinny cykl – od pierwszego uderzenia dziobem w drzewo, aż po wyprowadzenie lęgu. Od początku marca do połowy maja spędziłem w parku dziesiątki godzin, podpatrując życie dzięciołów czarnych. Bywały dni, kiedy meldowałem się pod bukiem na trzy godziny przed rozpoczęciem pracy i wracałem tam na kolejne trzy po jej zakończeniu. W pewnym momencie okazało się, że para tych cudownych ptaków wykuła dziuplę lęgową zaledwie kilometr od mojego mieszkania – w miejskim parku. Kiedy ją odkryłem, zacząłem odwiedzać dzięcioły tak często, jak tylko mogłem. Czy wcześniej we Wrocławiu ich nie było? Zapewne były, lecz to ja nie potrafiłem ich dostrzec. Choć jako ptaki żyjące w miejskim parku były przyzwyczajone do obecności ludzi, odnosiłem wrażenie, że z czasem nabrały do mnie szczególnego zaufania. Przestały zwracać na mnie uwagę, a ja korzystałem z tej chwili bliskości – robiłem zdjęcia i nagrywałem filmy. Kucie dziupli Po raz pierwszy zaobserwowałem samca kującego nową dziuplę w pniu buka na początku marca. Rok wcześniej dzięcioły czarne zasiedliły starą dziuplę. Tym razem samiec postanowił stworzyć coś od zera. Odwiedzałem go przez kilka dni z rzędu i niemal zawsze zastawałem go przy pracy, która zajmowała mu wiele godzin każdego dnia. Pracował z niesłychaną wytrwałością. Aż trudno uwierzyć, że ptak ten jest w stanie wykuć komorę lęgową o głębokości sięgającej nawet pół metra w tak twardym drewnie. Dowiedziałem się także, że para dzięciołów czarnych kuje dziuplę na zmianę. Przyłapywałem na tym jednak wyłącznie samca, samica zaś przylatywała rzadko, jakby tylko wpadała skontrolować postępy prac. To wtedy nagrałem film w zwolnionym tempie, dokumentujący tę dzięciołową harówkę. Kiedy pokazałem go przyjacielowi, powiedział: „Ładne, Jan, ale nie wrzucaj tego na Facebooka. Nikt nie będzie przez minutę oglądał dzięcioła”. Mylił się. Film obejrzało prawie 400 tysięcy osób, a zareagowało ponad 11 tysięcy użytkowników. To był dla mnie ostateczny dowód na to, że tę historię trzeba opowiedzieć do końca. Walka o terytorium Jest niedziela po południu. Dużo ludzi. Znajoma, zafascynowana również dzięciołami, poinformowała mnie, że ganiają się po parku. Dwa samce, zupełnie nie zwracając uwagi na nikogo, latały od drzewa do drzewa i siadały na pniach. Z jednej strony wydawało się, że podążały za sobą, z drugiej zaś unikały się, przemieszczając się po przeciwległych stronach pni. Nie dochodziło do kontaktu fizycznego, ale ptaki wyraźnie próbowały się wzajemnie nastraszyć. Podczas gdy jeden odlatywał, drugi natychmiast ruszał za nim. Taka wojna nerwów trwała kilka godzin. Nie wiem, jak wyznaczony został zwycięzca, ale później już nigdy nie widziałem w parku dwóch samców jednocześnie. Jeden z nich musiał ustąpić rywalowi i opuścić jego terytorium. Wychowywanie młodych W kolejnych dniach nadal trwały prace nad dziuplą, a po ich zakończeniu dzięcioły zniknęły. Nie obserwowałem ich przez wiele dni. Czy ostatecznie samica postanowiła złożyć jaja w nowej dziupli? Odwiedzałem ją niemal codziennie. Dzięciołów wciąż nie spotykałem. Wreszcie któregoś dnia je zobaczyłem – jeden wyleciał, a drugi zajął jego miejsce, co oznaczało, że w dziupli były jaja wysiadywane na zmianę. W majowy dzień wokół dziupli zrobił się duży ruch. Mogło to oznaczać jedno – w środku wykluły się młode. Po pewnym czasie dorosłe ptaki przestały wchodzić do wnętrza dziupli, gdyż pisklęta urosły na tyle, że nie było miejsca dla wszystkich. Rodzice lądowali na skraju otworu i sięgali do wnętrza, podając pokarm pisklętom. 18 maja po raz pierwszy zobaczyłem dzioby młodych ptaków. Były trzy. Rodzice przylatywali co 30–60 minut, by je nakarmić, a posiłkom towarzyszył harmider i przepychanie się młodych o dostęp do pokarmu. Dwa dni później młode były już tak duże, że ledwie mieściły się w otworze dziupli. Wtedy zrobiłem swoje ulubione zdjęcie. Nazwałem je „Ciasny pokój dziecinny 5 km od wrocławskiego Rynku”. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że to ich ostatni wspólny wieczór. Ostatni dzień w dziupli Aby zamknąć tę historię, potrzebowałem zdjęcia wylotu młodych dzięciołów czarnych z dziupli. Kłopot w tym, że nie wiedziałem, kiedy to nastąpi. W parku pojawiłem się około szóstej rano, ale było już za późno. Pierwszy z młodych latał nieporadnie po parku, zaczepiany przez wrony siwe (Corvus corone) broniące swojego terytorium. Do końca dnia nic więcej się nie wydarzyło. 22 maja pojawiłem się pod bukiem przed godziną 5. Na początku nic się nie działo. Rodzice nie przylatywali z jedzeniem, co – jak czytałem – miało oznaczać, że chcą głodem skłonić dzieci do opuszczenia dziupli. Jednak po dwóch godzinach przyleciał samiec i nakarmił młode. Uznałem, że chyba jeszcze nie będą wylatywać i pomyślałem, że czeka mnie kolejna pobudka o 4:30. Wtedy drugi młody wyleciał z dziupli, i oczywiście nie zdążyłem zrobić zdjęcia. Została mi ostatnia szansa, bo w dziupli pozostał jeden młody osobnik. W pewnej chwili przyleciała samica i podała mu pokarm. Tym razem byłem przygotowany. Minutę po karmieniu zobaczyłem jego głowę, potem wysunięty tułów i pierwszy raz rozłożone skrzydła. Gdy rozwinął je całkowicie, aż trudno było uwierzyć, że nigdy wcześniej tego nie robił. Odleciał w głąb parku i zniknął mi z oczu. Pewnie jeszcze się spotkamy. Spakowałem sprzęt fotograficzny i wróciłem do domu. Tylko raz w życiu czułem się podobnie – po zdaniu egzaminu magisterskiego. Z jednej strony radość, z drugiej dziwne uczucie pustki. Następnego dnia o poranku wybrałem się na spacer do parku. Nie dowierzałem, lecz znów spotkałem dzięcioła czarnego, prawdopodobnie jednego z tych, które dokumentowałem wcześniej. Dzięciołowe życie toczy się dalej. Ciekawe, co będzie w przyszłym roku. Czy wykują nową dziuplę? A może zasiedlą którąś ze starych? Jedno wiem – będę z niecierpliwością ich wypatrywał. Nigdy mi się to nie znudzi.
Od powojennych ruin do światowej czołówki – niezwykła historia berlińskiego zoo
Ogród Zoologiczny w Berlinie to nie tylko jedna z najstarszych instytucji tego typu w Europie, ale także miejsce, które w wyjątkowy sposób łączy historię, naukę i współczesne podejście do ochrony przyrody. Położony w samym centrum niemieckiej stolicy, od ponad 180 lat przyciąga miliony odwiedzających. Dziś uchodzi za jeden z najbardziej różnorodnych ogrodów na świecie – zarówno pod względem liczby gatunków, jak i skali działań związanych z ochroną zwierząt.
Spis treści: Zoo w Berlinie dziś – skala, różnorodność i znaczenie Najciekawsze strefy i atrakcje zoo w Berlinie Ochrona gatunków i działalność naukowa Czy warto odwiedzić zoo w Berlinie? Otwarty 1 sierpnia 1844 roku Ogród Zoologiczny w Berlinie był pierwszym zoo w Niemczech. Jego początki wiążą się z królewską menażerią Fryderyka Wilhelma IV, który przekazał pierwsze zwierzęta. W XIX wieku miejsce to wpisywało się w szerszy trend łączenia nauki, edukacji i fascynacji egzotyką. Nie można jednak pominąć również trudniejszych kart historii. Od połowy lat 70 XIX wieku organizowano wystawy zwane „Völkerschauen”, podczas których prezentowano ludność rdzennych kultur jako „eksponaty”. Dziś są one jednoznacznie oceniane jako praktyki nieetyczne i stanowią ważny kontekst w refleksji nad przeszłością tej instytucji. Na początku XX wieku zoo dynamicznie się rozwijało – ważnym krokiem było otwarcie akwarium w 1913 roku, które do dziś pozostaje integralną częścią kompleksu. Jednak podczas II wojny światowej ogród został niemal całkowicie zniszczony, a z ponad 4 tysięcy zwierząt przeżyło jedynie 91. Powojenna odbudowa oznaczała coś więcej niż rekonstrukcję infrastruktury. Zmieniło się podejście do samej idei zoo – zaczęto projektować wybiegi tak, aby możliwie wiernie odtwarzały naturalne środowiska zwierząt. To właśnie wtedy ukształtowały się fundamenty współczesnego zoo w Berlinie. Zoo w Berlinie dziś – skala, różnorodność i znaczenie Współczesne zoo w Berlinie zajmuje około 35 hektarów i należy do najbogatszych pod względem liczby gatunków ogrodów zoologicznych na świecie. Żyje tu około 20 tysięcy zwierząt reprezentujących blisko 1200 gatunków. Jednak o jego wyjątkowości nie decydują wyłącznie liczby. Kluczowe znaczenie ma sposób prezentacji zwierząt. Wiele wybiegów projektowanych jest jako złożone, wieloelementowe środowiska – od tropikalnych krajobrazów, po chłodne przestrzenie dla gatunków polarnych. Dzięki temu zwiedzający nie ogląda już zwierząt „w klatkach”, lecz raczej obserwuje ich funkcjonowanie w warunkach zbliżonych do naturalnych. Wśród najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców znajdują się pandy wielkie, goryle, słonie azjatyckie czy duże koty. Istotną częścią kompleksu pozostaje również akwarium, w którym prezentowane są liczne gatunki organizmów wodnych oraz gadów i płazów. Najciekawsze strefy i atrakcje zoo w Berlinie Ogród Zoologiczny w Berlinie nie jest jednorodną przestrzenią – to raczej zbiór tematycznych stref, które pozwalają zwiedzać go w sposób uporządkowany i angażujący. Panda Garden – symbol współczesnego zoo Od 2017 roku Berlin jest jedynym miejscem w Niemczech, gdzie można zobaczyć pandy wielkie. Nowoczesny wybieg inspirowany chińskimi krajobrazami oferuje zwierzętom przestrzeń do wspinaczki, odpoczynku i zabawy, a odwiedzającym – wgląd w ich codzienne zachowania. Hippo Bay – życie pod wodą Jedną z najbardziej spektakularnych atrakcji jest możliwość obserwowania hipopotamów pod wodą przez ogromne szklane ściany. To doświadczenie pokazuje, jak bardzo zmieniło się podejście do projektowania wybiegów – dziś liczy się nie tylko ekspozycja, ale także edukacja. Świat ptaków i wolne woliery Rozległe przestrzenie dla ptaków pozwalają na niemal bezpośredni kontakt z naturą. Zwiedzający mogą przechodzić przez hale, w których ptaki poruszają się swobodnie, co daje wrażenie uczestnictwa w ich środowisku. Ochrona gatunków i działalność naukowa Ogród Zoologiczny w Berlinie pełni istotną rolę w globalnym systemie ochrony przyrody. To już nie tylko miejsce ekspozycji zwierząt, ale także aktywny uczestnik międzynarodowych programów badawczych i hodowlanych. Zoo prowadzi europejskie księgi rodowodowe wybranych gatunków oraz współpracuje z instytucjami naukowymi i organizacjami ochrony przyrody. Angażuje się w projekty ochrony zagrożonych gatunków, wspiera działania w ich naturalnych siedliskach oraz uczestniczy w programach reintrodukcji. Istotnym elementem działalności jest także edukacja – zarówno poprzez wystawy, jak i działania informacyjne, które mają zwiększać świadomość dotyczącą bioróżnorodności i zagrożeń środowiskowych. Czy warto odwiedzić zoo w Berlinie? Pytanie o sens odwiedzania ogrodów zoologicznych pojawia się coraz częściej – i słusznie. Współczesne zoo musi bowiem mierzyć się nie tylko z oczekiwaniami turystów, ale także z rosnącą świadomością etyczną dotyczącą dobrostanu zwierząt. W przypadku Berlina odpowiedź wymaga uwzględnienia kilku perspektyw. Z jednej strony mamy do czynienia z miejscem o ogromnym znaczeniu historycznym i edukacyjnym. Z drugiej – z instytucją, która aktywnie uczestniczy w ochronie zagrożonych gatunków. Zoo w Berlinie nie jest więc wyłącznie atrakcją turystyczną. Jego misją jest skłonienie do refleksji nad relacją człowieka z naturą. Dla wielu odwiedzających istotna jest właśnie ta podwójna rola – możliwość zobaczenia zwierząt, ale również zrozumienia kontekstu ich ochrony. Ile czasu zajmuje zwiedzanie zoo w Berlinie? Zwiedzanie zoo w Berlinie trudno zamknąć w jednym sztywnym przedziale czasowym, jednak w praktyce większość wizyt trwa od 3 do 6 godzin. Na długość wizyty wpływa przede wszystkim rozległość terenu, liczba pawilonów oraz indywidualne tempo zwiedzania. Krótka, selektywna wizyta pozwalająca zobaczyć najważniejsze strefy zajmuje około trzech godzin. Jeśli jednak plan obejmuje także akwarium, pokazy karmienia oraz spokojne zwiedzanie bez pośpiechu, warto zarezerwować nawet cały dzień. Informacje praktyczne dla odwiedzających Ogród Zoologiczny w Berlinie znajduje się w dzielnicy Tiergarten, w bezpośrednim sąsiedztwie jednego z najważniejszych węzłów komunikacyjnych miasta. Dzięki temu dojazd jest wygodny zarówno komunikacją miejską, jak i koleją. Zoo jest otwarte przez cały rok i należy do najczęściej odwiedzanych ogrodów zoologicznych w Europie. Wejście możliwe jest między innymi przez charakterystyczną Bramę Słonia przy Budapester Straße lub Bramę Lwa przy Hardenbergplatz. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Koją czy wywołują irytację? Oto jak ptasie głosy manipulują naszym mózgiem
Przez wieki ptasie głosy interpretowano jako zapowiedź wiosny, szczęścia, a czasem nawet śmierci. Dziś wiemy, że za tymi dźwiękami kryje się coś więcej niż ludowa wyobraźnia – to złożony system komunikacji, który wpływa także na nas.
Spis treści: Ptasie głosy w tradycji i współczesności Tajemnice ptasiej komunikacji Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Ptasie trele od wieków towarzyszą człowiekowi. Dziś wiemy, że mają one korzystny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Aby usłyszeć ptaki, wystarczy udać się na łono natury, wyciszyć się i zacząć dostrzegać otaczające nas ptaki. Dawniej jednak przypisywano tym dźwiękom różne znaczenia – od zapowiedzi wiosny i szczęścia, aż po przestrogę, niepokój, a nawet zwiastowanie śmierci. Ptasie głosy w tradycji i współczesności Jeszcze w XX wieku ptasi świergot próbowano interpretować na różne sposoby. Choć dziś może się to wydawać zabawne, śpiew ptaków w zależności od gatunku bywał uznawany zarówno za zapowiedź nadejścia wiosny, jak i – w skrajnych przypadkach – za zwiastun nadchodzącej śmierci. Już na przedwiośniu z obrzeży lasów i zadrzewień śródpolnych dobiega charakterystyczny głos trznadla (Emberiza citrinella). Dawniej w krajobrazie rolniczym, gdzie ludzie mieli bliższy kontakt z przyrodą, jego wokalne popisy interpretowano żartobliwie słowami: „Nie będzie suchej kobyle niiiiic”. Jak podkreśla Jan Sokołowski w „Ptakach ziem polskich”: „tym samym lud uważa trznadla za zwiastuna wiosny przynoszącego pociechę, bo jeśli kobyła dotąd nie zdechła, to na pastwisku z pewnością przyjdzie do siebie”. W tradycyjnym odbiorze ludowym śpiew trznadla uznawano za zapowiedź nadchodzącej wiosny i poprawy warunków w gospodarstwie, wiążąc jego aktywność z końcem najtrudniejszego okresu zimowego oraz oczekiwaniem na odnowienie pastwisk i zapasów paszy. „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek” – tak interpretowano niegdyś u nas głos sowy pójdźki (Athene noctua), jednego z 10 gatunków sów regularnie gniazdujących w Polsce. Ta ludowa, onomatopeiczna interpretacja jej nawoływania przyczyniła się do powstania wielu negatywnych skojarzeń. W polskiej tradycji ptak ten uchodził niegdyś za zwiastuna śmierci i nieszczęścia, podczas gdy w starożytnej Grecji stanowił symbol mądrości i atrybut bogini Ateny. Pójdźka od wieków związana była z wiejskimi zagrodami i starymi i dziuplastymi drzewami. Współcześnie coraz częściej wybiera ruiny opuszczonych obiektów oraz budki lęgowe. W przeszłości szczególnie chętnie gniazdowała w wierzbach i lipach. Jak opisuje Jacek Karczewski w książce „Noc sów”, ludzie mawiali, że w wierzbach ukrywały się diabły, co dodatkowo wzmacniało negatywny wizerunek tego gatunku. Sezon lęgowy rozpoczyna w kwietniu, a już od marca samce zaczynają intensywnie nawoływać głosem terytorialnym „guig”. Dawniej dźwięk ten interpretowano jako „póóójdź”, co prawdopodobnie utrwaliło negatywne skojarzenia z ptakiem. W XIX w. na Lubelszczyźnie w okolicach Hrubieszowa wierzono, że pójdźka zapowiada nieszczęścia, a według niektórych przekazów, by „odwrócić nieszczęście” należało zabić ptaka. Dawniej pójdźka była nieodłącznym elementem wiejskiego folkloru, a jej charakterystyczny głos głęboko zakorzenił się w lokalnej kulturze. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu pójdźka występowała w Polsce powszechnie, jednak z czasem stała się coraz rzadsza. Dziś trudno nie zastanawiać się nad jej aktualną sytuacją i zmianami, jakie zaszły w populacji. Dzisiejsze milczenie pójdźki w wielu regionach kraju to sygnał, że najwyższy czas zastąpić dawne przesądy aktywną ochroną. Ocalenie tego ptaka zależy w dużej mierze od naszej świadomości i zmiany sposobu patrzenia na otaczającą nas przyrodę. Tajemnice ptasiej komunikacji Ptasi śpiew to nie tylko piękna melodia dla naszych uszu, ale przede wszystkim złożony system komunikacji, który ma kluczowe znaczenie dla przetrwania. Wiosną, po powrocie do Polski z Afryki Subsaharyjskiej, samiec kukułki (Cuculus canorus) rozpoczyna charakterystyczne „ku-ku”, będące jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tej pory roku. Głównym zadaniem tego nawoływania jest obrona terytorium i wabienie partnerek. Kukułka nie zakłada własnego gniazda, lecz prowadzi pasożytnictwo lęgowe – swoje jaja podrzuca innym ptakom, np. europejskim rudzikom (Erithacus rubecula) lub pliszkom siwym (Motacilla alba). Co ciekawe, w tym duecie to samica wykazuje się niezwykłym sprytem. Podczas gdy samiec swoim wyglądem przypominającym drapieżnego krogulca (Accipiter nisus) odciąga uwagę drobnych ptaków, samica potrafi wydać szybki, chichoczący głos alarmowy. Dźwięk ten dezorientuje gospodarzy gniazda i paraliżuje ich strachem. W tym czasie kukułka niezauważenie ląduje w opuszczonym na chwilę gnieździe, chwyta dziobem jedno z jaj gospodarza i w zamian podrzuca własne. Jest ono idealnie dopasowane ubarwieniem i – co fascynujące – wyjątkowo małe jak na ptaka tych gabarytów, dzięki czemu ofiara nie dostrzega podstępu. O ile kukułki komunikują się głównie we własnym interesie, o tyle w ptasim świecie istnieją sygnały, z których korzystają całe ekosystemy. Nagły harmider srok (Pica pica) i wron siwych (Corvus cornix) to jasny znak dla całej okolicy, że dzieje się coś niepokojącego. Ptaki te głośno obwieszczają obecność zagrożenia, krążąc nad intruzem, a z ich ostrzeżeń chętnie korzystają inne gatunki, a nawet ssaki, takie jak wiewiórki (Sciurus vulgaris). Zazwyczaj ptaki nie wywołują fałszywych alarmów, ale od tej reguły bywają bezczelne wyjątki. Badania europejskich ornitologów nad bogatkami (Parus major) – jednymi z największych i najbardziej pospolitych sikor na naszym kontynencie – pokazują, że potrafią one celowo wydawać fałszywe alarmy. Takie sytuacje najczęściej obserwuje się zimą przy karmnikach. Bogatka, chcąc pozbyć się konkurencji przy pokarmie, sprytnie wydaje sygnał sugerujący obecność drapieżnika. Gdy przestraszone ptaki w popłochu uciekają w zarośla, mała oszustka bez przeszkód, w zupełnej samotności przystępuje do jedzenia. Czyż nie jest to sprytne? Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Współczesna nauka potwierdza to, co intuicyjnie czujemy od dawna – ptasie głosy to nie tylko tło naszej codzienności, ale też potężne narzędzie, które koi nasz umysł, redukuje stres i zmniejsza zmęczenie psychiczne. Fascynujące dowody na to przynoszą badania zespołu dr Eleanor Ratcliffe z Uniwersytetu Surrey w Anglii, która szczegółowo przeanalizowała, jak odgłosy natury wpływają na ludzkie samopoczucie. W eksperymencie wzięło udział 174 ochotników, którzy oceniali kilkadziesiąt odgłosów ptaków występujących na Wyspach Brytyjskich oraz w Australii. Wyniki pokazały, że naturalna regeneracja psychiczna zależy w ogromnym stopniu od indywidualnych skojarzeń słuchacza. Dla jednej z uczestniczek kojący okazał się cichy i monotonny dźwięk gdakania kur, ponieważ przypominał jej beztroskie chwile spędzone podczas pracy w ogrodzie. Inny badany reagował natychmiastowym relaksem na gruchanie grzywaczy (Columba palumbus), które automatycznie przywoływało w jego pamięci wspomnienia długich, ciepłych wakacji z dzieciństwa. Okazuje się jednak, że nie każdy ptasi głos działa na nas jak balsam. Miejski hałas generowany przez gołębie domowe potrafi wywołać irytację, a odgłosy sów (Strigiformes) u niektórych osób wciąż budzą niepokój ze względu na zakorzenione w kulturze przesądy o śmierci. Kluczowy dla naszego mózgu jest również sam charakter dźwięku. Dr Ratcliffe zauważa, że najbardziej lubimy odgłosy ciche, o wysokiej częstotliwości lub o dużej melodyjności i złożoności. Z tego powodu delikatny trel mniejszych ptaków odbieramy jako bezpieczny i relaksujący. Z kolei głośne, szorstkie i chropowate zawołanie sroki podświadomie kojarzy nam się z agresją, przez co może wręcz potęgować poziom stresu. Ostateczny wpływ natury na nasze zdrowie zależy więc od profilu samego słuchacza – najwięcej korzyści z ptasiej terapii czerpią osoby, które wysoko cenią bliskość przyrody. Oznacza to, że wykorzystanie soundscape'u (pejzażu dźwiękowego) w psychoterapii powinno być zawsze dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Źródła: adonai.pl, salamandra.pl, www.nhm.ac.uk Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ochrona bioróżnorodności i znaczenie zoo w Pradze
Zoo w Pradze należy do tych ogrodów zoologicznych, które wyraźnie pokazują, jak bardzo zmieniła się rola takich instytucji w ostatnich dekadach. To nie tylko przestrzeń udostępniona zwiedzającym, ale również zaplecze dla badań, hodowli zachowawczej i projektów ochrony gatunków prowadzonych na różnych kontynentach.
Spis treści: Krótka historia Zoo w Pradze Położenie i charakterystyka ogrodu zoologicznego Jakie zwierzęta można zobaczyć w praskim zoo? Ochrona ex situ oraz in situ Kolej linowa w praskim zoo – nietypowy sposób zwiedzania terenu Ogród zoologiczny w Pradze to instytucja o wyjątkowym znaczeniu – łączy funkcję edukacyjną i naukową z ochroną przyrody. Dzięki wieloletniej działalności i międzynarodowym projektom praskie zoo stało się jednym z najważniejszych punktów na mapie europejskich ogrodów zoologicznych. Krótka historia Zoo w Pradze Historia Zoo w Pradze sięga 1881 roku, kiedy hrabia Sweerts-Spork zaproponował utworzenie ogrodu zoologicznego. Przez kolejne dekady inicjatywa pozostawała jednak niezrealizowana, mimo powoływania komitetów i wskazywania potencjalnych lokalizacji. Przełom nastąpił po I wojnie światowej. W 1919 roku rozpoczęto realne przygotowania, a dzięki wsparciu władz oraz zaangażowaniu zoologa Jiříego Jandy projekt nabrał tempa. Ostatecznie zoo w Pradze otwarto 28 września 1931 roku na terenie dzielnicy Troja. Już w pierwszych latach działalności ogród dynamicznie się rozwijał i stopniowo powiększał kolekcję zwierząt. Wkrótce zdobył międzynarodowe uznanie dzięki sukcesom hodowlanym, w tym m.in. wychowaniu kondora andyjskiego (1937) oraz pierwszemu na świecie sztucznemu odchowowi niedźwiedzia polarnego (1942). Po II wojnie światowej ogród zoologiczny w Pradze umocnił swoją pozycję jako ośrodek naukowy i hodowlany. Szczególne znaczenie miało objęcie w 1960 roku prowadzenia międzynarodowej księgi stadnej koni Przewalskiego. Współczesną historię ogrodu wyznaczają zarówno intensywna rozbudowa, jak i trudne doświadczenia – zwłaszcza powódź z 2002 roku, która objęła niemal połowę jego terytorium. Mimo tego zoo konsekwentnie rozwija działalność i pozostaje jednym z ważniejszych ośrodków ochrony gatunków w Europie. Położenie i charakterystyka ogrodu zoologicznego Ogród zoologiczny w Pradze zajmuje około 58 hektarów w północnej części miasta. Teren jest zróżnicowany, co pozwala na tworzenie ekspozycji zbliżonych do naturalnych środowisk zwierząt. Zwiedzanie praskiego zoo może być całodzienną wyprawą. Obecnie ogród obejmuje ponad 150 ekspozycji i kilkanaście pawilonów tematycznych. Znajdują się tu zarówno duże kompleksy dla ssaków afrykańskich, jak i nowoczesne przestrzenie dla gadów, ptaków czy zwierząt wodnych. Warto podkreślić, że zwierzęta w zoo w Pradze pokazywane są w warunkach możliwie najbardziej zbliżonych do naturalnych, przy jednoczesnej próbie ułatwienia zwiedzającym obserwacji. Takie rozwiązania zwiększają komfort zwierząt, a jednocześnie pozwalają odwiedzającym lepiej zrozumieć ich zachowania i środowisko życia. Jakie zwierzęta można zobaczyć w praskim zoo? Oferta fauny w praskim zoo należy do najbardziej zróżnicowanych w Europie. W grudniu 2025 roku żyło tu ponad 6,5 tys. zwierząt reprezentujących 692 gatunki z całego świata. Wśród najbardziej charakterystycznych mieszkańców znajdują się: słonie indyjskie, goryle nizinne, orangutany sumatrzańskie, warany z Komodo, hipopotamy nilowe, pingwiny peruwiańskie, liczne gatunki ptaków tropikalnych i drapieżnych. Szczególne miejsce zajmują gatunki rzadkie i zagrożone, które w wielu przypadkach są hodowane w ramach międzynarodowych programów ochronnych. Zoo w Pradze jest również znane z hodowli koni Przewalskiego oraz z osiągnięć w rozmnażaniu gatunków trudnych, takich jak łuskowce czy wybrane gatunki płazów i gadów. Ochrona ex situ oraz in situ Jednym z fundamentów działalności praskiego ogrodu zoologicznego jest połączenie dwóch uzupełniających się strategii ochrony przyrody: ex situ i in situ. Ochrona ex situ polega na utrzymywaniu i rozmnażaniu gatunków w warunkach kontrolowanych. Dzięki temu możliwe jest zabezpieczenie populacji zagrożonych zwierząt oraz prowadzenie badań nad ich biologią i zachowaniem. W historii placówki odnotowano wiele światowych „pierwszych razów”, które miały znaczenie dla nauki i ochrony gatunków. Do najważniejszych należą: pierwsze sztuczne wychowanie niedźwiedzia polarnego, pierwsza udana hodowla kondora andyjskiego, kluczowa rola w odbudowie populacji konia Przewalskiego, pierwsze w Europie rozmnożenie wybranych gatunków gadów i ptaków egzotycznych, sukcesy w hodowli waranów z Komodo. Z kolei działania in situ koncentrują się na ochronie gatunków w ich naturalnym środowisku. Zoo w Pradze angażuje się w liczne projekty realizowane w Afryce, Azji i Europie, wspierając m.in.: ochronę goryli w Afryce Środkowej, ratowanie gawiala indyjskiego, programy ochrony sępów w Europie Południowej, reintrodukcję koni Przewalskiego do stepów Azji. Osiągnięcia te potwierdzają, że ogród pełni funkcję nie tylko ekspozycyjną, lecz także naukową i hodowlaną, mając realny wpływ na ochronę bioróżnorodności. Edukacja i znaczenie społeczne Praskie zoo odgrywa również istotną rolę edukacyjną. Organizuje programy dla dzieci i dorosłych, warsztaty ekologiczne oraz działania informacyjne dotyczące ochrony środowiska. Szczególnym przykładem jest projekt „Wędrujący Autobus”, który edukuje dzieci w Afryce Środkowej w zakresie ochrony lasów tropikalnych i goryli. Dzięki takim inicjatywom ogród zoologiczny w Pradze wpływa nie tylko na lokalną, ale również globalną świadomość ekologiczną. W międzynarodowych rankingach zoo w Pradze regularnie zajmuje wysokie pozycje i bywa zaliczane do najlepszych ogrodów zoologicznych na świecie. Na tę ocenę składają się zarówno jakość ekspozycji, jak i osiągnięcia hodowlane oraz aktywne zaangażowanie w projekty ochrony przyrody. Dzięki temu praski ogród zoologiczny jest często wskazywany jako przykład nowoczesnego, odpowiedzialnego podejścia do zarządzania tego typu instytucją. Kolej linowa w praskim zoo – nietypowy sposób zwiedzania terenu Jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji ogrodu jest kolej linowa. Łączy ona dwie części terenu o zróżnicowanej wysokości (50,1 m przewyższenia), ułatwiając zwiedzanie rozległego obszaru. Trasa liczy niespełna 106 metrów i jest pokonywana w 136 sekund, lecz oferuje szeroką panoramę na dolinę Wełtawy i porządkuje układ przestrzenny całego ogrodu. Dla zwiedzających istotna jest również zmiana punktu widzenia – przejazd pozwala dostrzec schemat wybiegów i ścieżek w szerszej perspektywie, niedostępnej podczas tradycyjnego, pieszego zwiedzania. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Współpraca w środku Zimnej Wojny – jak USA i Związek Radziecki ratowały tygrysa amurskiego
W latach 80 XX wieku w ochronie przyrody wydarzyło się coś bez precedensu. Do upadającego Związku Radzieckiego przybyła grupa amerykańskich biologów, by pomóc uratować zagrożony podgatunek tygrysa amurskiego. Na przekór wielkiej polityce, projekt trwał przez 30 lat i okazał się spektakularnym sukcesem.
Spis treści: Lidija: wyjątkowa tygrysica Badanie tygrysów amurskich w niedostępnej tajdze „Wariacki” pomysł: amerykańscy biolodzy jadą do Związku Radzieckiego Sukces Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w rosyjskim Kraju Nadmorskim rozpoczęto wyjątkowe, badania nad tygrysem amurskim, ponad politycznymi podziałami. Biolodzy z USA wdrażali pionierskie techniki telemetryczne, by poznać życie tych zagrożonych drapieżników. Pierwsza schwytana samica, Olga, przez 13 lat dostarczała bezcennej wiedzy o gatunku. Kolejne dekady przyniosły nowe wyzwania: kłusownictwo, rabunkową wycinkę lasów oraz epidemię wirusa nosówki. Choć w 2022 roku napięcia polityczne zmusiły amerykańskich badaczy do wyjazdu, trzydziestoletnie wysiłki doprowadziły do odrodzenia gatunku i powstania sieci parków narodowych po obu stronach rosyjsko-chińskiej granicy. Lidija: wyjątkowa tygrysica Na szczycie przybrzeżnego urwiska leżała tygrysica Lidija wygrzewająca się w promieniach słońca wschodzącego nad morzem, rozciągnięta jak domowy kot na okiennym parapecie, zadowolona i zrelaksowana. Imię nadane jej przez pracowników Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego, było trzydziestym trzecim, tyle bowiem tygrysów rosyjsko-amerykański zespół Projektu do tej pory schwytał, zbadał i oznakował. W dniu pierwszego schwytania w październiku 1999 roku Lidija była już dojrzałą samicą, której wiek szacowano na sześć lat, była więc w kwiecie wieku, zważywszy że w warunkach naturalnych samice tego gatunku dożywają piętnastu lat. Owego dnia, leżąc na szczycie urwiska w roku 2002, nosiła na szyi beżową obrożę, wyposażoną w nadajnik radiowy. Urządzenie to emitowało sygnał VHF: powtarzający się monotonnie dźwięk, który badacze mogli słyszeć używając specjalnego odbiornika. W ten sposób studiowali ruchy Lidiji z dużej odległości. Kiedy siedziała obserwując spokojnie swoje otoczenie, dwóch biologów spoglądało na nią z pokładu dwupłatowca krążącego jak orzeł wykorzystujący przybrzeżne wstępujące prądy powietrza. Tygrysica z pewnością słyszała warkot silnika samolotu, lecz nie zwracała na niego najmniejszej uwagi. Lidija wyglądała wspaniale; wygrzewała się na słońcu ponad skałami zwilżanymi przez morskie mgły; dla obserwujących ją ludzi była naturalnym elementem krajobrazu. Niestety, w minionych dziesięcioleciach nie wszyscy tak postrzegali przedstawicieli jej gatunku. Badanie tygrysów amurskich w niedostępnej tajdze Tygrys jest drapieżnikiem usytuowanym na szczycie łańcucha pokarmowego; od tysięcy lat tygrysy amurskie, niemające naturalnych wrogów, penetrowały obszar północno-wschodniej Azji o powierzchni prawie 3 mln km². Później, po 70 latach polowań i utraty siedlisk, tygrysy w Rosji wyginęły niemal do cna. Do roku 1916 wybrzeże, na którym Lidija wypoczywała w roku 2002, było już dla nich stracone, a te które się ostały przemieszczały się w głąb lądu, gdzie siedzib ludzkich było bardzo niewiele. Dopiero w czasach najnowszych, pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku, podjęto wysiłki ochrony tygrysów amurskich, które wróciły na brzegi Morza Japońskiego. Naukowcy odbierający w samolocie sygnały z nadajnika Lidiji przekazywali kolegom na ziemi drogą radiową informacje o miejscu jej pobytu. Po 2–3 dniach, gdy przeniosła się gdzie indziej, zespół terenowy docierał pieszo do tego miejsca, by sprawdzić, co było przyczyną jej przebywania w nim. Czasami znajdowano w takich miejscach szczątki upolowanego zwierzęcia, niekiedy dowody kontaktów seksualnych, a często nic szczególnego: może więc tego dnia Lidija cieszyła się po prostu pięknym widokiem. Dane takie powiększały zasób wiedzy o ekologii tygrysów, pozwalając biologom formułować rekomendacje dotyczące ich ochrony. Po przekazaniu informacji samolot pozostawił Lidiję nad morzem i poleciał na zachód w kierunku gór, by szukać kolejnych oznakowanych tygrysów. „Wariacki” pomysł: amerykańscy biolodzy jadą do Związku Radzieckiego Kiedy przyjaciel zapytał Dale’a Miquelle’a, czy chciałby pojechać do Związku Radzieckiego, by chwytać tam tygrysy i śledzić ich ruchy, pomysł ten wydał mu się wariacki. Ale było to również coś, czego szukał. Był wykwalifikowanym biologiem terenowym z zawodowym doświadczeniem w egzotycznych miejscach, takich jak Isle Royale na Jeziorze Górnym, Park Narodowy Denali na Alasce i Park Narodowy Chitwan w Nepalu. Tygrysy amurskie nigdy nie przychodziły mu do głowy, pragnął jednak powrotu do dzikiej przyrody, gdzie mógłby zrobić coś konkretnego dla jej ochrony. Tygrysy mogły dać mu tę szansę. Dale był w stałym kontakcie z Howardem Quigleyem, przyjacielem ze studiów na Uniwersytecie Idaho. Od ponad roku Howard wspominał o projekcie badania tygrysów, który jego mentor, znany badacz kuguarów, biolog Maurice Hornocker próbować uruchomić wspólnie z radzieckimi kolegami ze wschodniej Rosji. Koncepcja polegała na połączeniu ogromnej wiedzy i praktyki terenowej Rosjan z doświadczeniem Amerykanów. W styczniu 1992 roku grupa amerykańskich biologów – Dale, Maurice, Howard i weterynarka Kathy – przyleciała do Primorja, by spotkać się z rosyjskimi partnerami. Amerykanie byli pełni entuzjazmu, zaniepokoił ich jednak społeczny chaos panujący wówczas w Rosji: zaledwie kilka tygodni wcześniej nastąpił upadek Związku Radzieckiego. Wielki sukces Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego Mimo niepewnych początków, Projekt Ochrony Tygrysa Amurskiego rozwijał się aktywnie przez 30 lat, stając się w skali światowej najdłuższym przedsięwzięciem badawczym poświęconym tygrysom. Wysiłki wywarły wpływ na stosunek społeczności i władz do przyrody nie tylko w Rosji i Chinach, lecz także we wszystkich innych krajach Azji. Biolodzy zebrali informacje o ekologii tygrysów, stworzyli plany zarządzania dziką przyrodą oraz nawiązali współpracę z władzami państwowymi. Bez tych zasadniczych interwencji tygrysy amurskie mogłyby podzielić los podgatunków balijskiego czy kaspijskiego. Od kiedy w połowie XIX wieku rosyjscy i chińscy osadnicy zaczęli masowo przenikać w głąb lasów dorzecza Amuru, losy tych zwierząt zależały od ludzkich kaprysów. Zostały zepchnięte do osobliwej przestrzeni między dwoma imperiami, okraczającej linię podziału biegnącą wśród gór i lasów. W ciągu 170 lat populacje tygrysa amurskiego spadały i wzrastały, w ścisłym powiązaniu z ewolucją ludzkich postaw: od lęku, przez łowiectwo, po ochronę. Historia początków tego przedsięwzięcia i jego rozwoju wzdłuż chińsko-rosyjskiej granicy jest opowieścią zawierającą elementy przygody, koleżeństwa, innowacji i inspirującego sukcesu To jest przedruk z książki autorstwa Jonathana C. Slaghta pt. „Tygrysy między mocarstwami” która ukazała się nakładem wydawnictwa PWN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Łosie zostały całkowicie wytępione w Niemczech. Dzięki Polsce wracają
Zwierzęta nie znają granic. Polskie łosie coraz śmielej przechodzą do Niemiec, które je całkowicie wytępiły. Choć to tylko kilkanaście osobników rocznie, pojawiła się nadzieja na odbudowę populacji.
W średniowieczu łosie były w Niemczech powszechne. Stopniowo, w wyniku nieuregulowanych polowań, zostały całkowicie wytępione. Gdyby nie ochrona, podobny los mógłby je czekać w Polsce. Nasz kraj jednak w porę się opamiętał i dziś mamy pokaźną populację. Niektóre z naszych łosi przekraczają granicę i zapuszczają się do Niemiec. Choć nie można jeszcze mówić o odradzającej się w tym kraju populacji, być może kiedyś polskie łosie zasiedlą lasy i mokradła naszych zachodnich sąsiadów. Każdy łoś w Niemczech to sensacja W Niemczech łosi nie ma, więc każdy osobnik przekraczający granicę staje się niemal sensacją. Pojedyncze osobniki wchodzą do Niemiec także od strony Czech, gdzie populacja łosi jest jednak znacznie mniejsza niż w Polsce. W 2008 i 2009 roku Niemcy żyły wędrówką łosia nazwanego Knutschi. Łosie nic sobie nie robią z państwowych granic i przemieszczają się też do innych krajów. Pod koniec 2025 roku sensacją stała się wędrówka łosia Emila, który prawdopodobnie opuścił Polskę i przemierzał Czechy, Słowację, Austrię i niemiecką Bawarię. Nic dziwnego, że każdy łoś budzi tam sensację – widok tego ogromnego zwierzęcia to dla Niemców ogromna rzadkość. Organizacja WWF szacuje, że kraj ten rocznie odwiedza maksymalnie 15 łosi. Większość z nich wraca z powrotem do Polski. Nawet pomimo tych coraz śmielszych migracji na stałe żyje w Niemczech około 20 łosi. W porównaniu z Polską to liczba mikroskopijna. Czy polskie łosie odbudują niemiecką populację? Jeżeli łosie kiedykolwiek odbudują swoja populację w Niemczech, stanie się to tylko dzięki Polsce. Nasz kraj to zachodni kraniec występowania tego gatunku. Mamy największą populację łosi w tym rejonie Europy – około 30 tysięcy. Łosie pokonują dziennie około 30 kilometrów i są gatunkiem bardzo plastycznym, dobrze się czującym w wielu środowiskach. Szanse na to, że wrócą do Niemiec na stałe, są całkiem spore – jeśli tylko człowiek im w tym nie przeszkodzi. Duża populacja łosi w Polsce to efekt całkowitego moratorium na odstrzał wprowadzonego w 2001 roku i póki co konsekwentnie utrzymanego. Obecnie łosie zasiedlają większość obszaru Polski, choć w zachodniej i południowej części kraju wciąż są nieliczne. Mimo sukcesów w ochronie gatunku w porównaniu ze Szwecją, gdzie żyje ok. 400 tysięcy łosi, nie jesteśmy potęgą. Niemcy obawiają się kolizji Łoś euroazjatycki to największy przedstawiciel jeleniowatych na świecie. Waga dorosłego samca może przekroczyć 600 kilogramów. Nawet mimo mikroskopijnej populacji w Niemczech już mówi się o niebezpieczeństwie kolizji drogowych z łosiami. Faktycznie, jest to stały problem w miejscach, gdzie łosie występują. W Polsce to także jedna z czołowych przyczyn śmiertelności tych zwierząt. Statystyki z lat 2003-2019 mówią o co najmniej 467 udokumentowanych kolizjach z łosiami. To nie tylko efekt wzrostu ich liczebności, ale też rozbudowy dróg i fragmentacji siedlisk – powiedział PAP dr hab. Jakub Gryz z Instytutu Badawczego Leśnictwa. Choć Niemcom jeszcze bardzo daleko do regularnego spotykania łosi na drogach, będą musiały sobie z tym problemem radzić. Podstawą powinna być edukacja kierowców i unikanie fragmentacji siedlisk. Dzikie zwierzęta, w tym łosie, są najbardziej aktywne o zmierzchu. Należy wtedy zachować wyjątkową ostrożność, zmniejszyć prędkość i zwracać uwagę na odblaski, które mogą być światłem odbitym od oczu zwierząt. Źródło: Euronews, PAP Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Moja wyprawa nad Biebrzę. Tu spotkasz łosia i rzadkie gatunki ptaków
Rozlewiska Biebrzy to jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków wędrownych w Europie. Każdego roku zatrzymują się tu tysiące osobników z różnych stron świata. Oto opowieść o miejscu, gdzie natura nieustannie zaskakuje i odsłania swoje najcenniejsze tajemnice.
Spis treści: Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy Spod PKiN w Warszawie ruszam autokarem nad Biebrzę. „Mamy łosia” – mówi przewodnik. Zwierzę spokojnie skubie roślinność, a nad nim krążą trzy bieliki. Nad łąkami nagle podnosi się poruszenie – tysiące batalionów, siewek złotych i gęsi zrywają się do lotu. Chwilę później obserwuję kopulację rycyków i polowanie rybitwy wielkodziobej. W Rutkowskiem dostrzegam w lunecie biały punkt – to bielaczek, rzadki gatunek ptaka z tajgi. Dolina Biebrzy to niekończąca się opowieść, gdzie czas mierzy się nie zegarkiem, lecz rytmem uderzeń tysięcy ptasich skrzydeł. Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Wysiadam we wsi Sieburczyn na Podlasiu, położonej w pobliżu doliny Biebrzy. Przewodnik, Rafał Bartosz, prowadzi nas na jedno ze wzgórz tej miejscowości. Rozciąga się stąd tak rozległy krajobraz podmokłych terenów, że trudno objąć go wzrokiem w całości. Grupa uczestników rozstawia lunety, niektórzy mają lornetki, a ja tylko aparat z teleobiektywem. Obserwujemy przemieszczające się z łąki na łąkę bataliony (Calidris pugnax). Obok nich przebywają czajki (Vanellus vanellus), świstuny (Mareca penelope), łabędzie nieme (Cygnus olor), a nawet płaskonosy (Spatula clypeata). To miejsce tętni życiem i wyraźnie pokazuje, jak ważnym przystankiem na migracyjnej mapie Europy jest dolina Biebrzy. Sieburczyn to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na ornitologicznej mapie Podlasia, szczególnie podczas wiosennych i jesiennych przelotów ptaków. Zachowały się tu także niezwykłe okazy starych wierzb, które z daleka przypominają rozłożyste krzewy. Według danych z 2021 r. miejscowość zamieszkuje ok. 78 osób, jednak jej znaczenie przyrodnicze jest nieproporcjonalnie większe – stanowi kluczowe miejsce odpoczynku i żerowania dla wielu gatunków ptaków, zwłaszcza wędrownych, które nie gniazdują w Polsce. W marcu 2026 r. stwierdzono tu niezwykłego gościa – gęś tybetańską (Anser indicus), której naturalny zasięg występowania obejmuje Azję. Zimuje ona głównie w Pakistanie, Indiach i Bangladeszu, natomiast lęgi odbywa w Mongolii, Chinach oraz Kirgistanie. Gatunek ten zasłynął niezwykłymi zdolnościami lotnymi – wcześniejsze badania sugerowały, że ptaki przelatują nad Himalajami na wysokości nawet 9–10 km, a obserwacje wskazywały możliwość przelotów nawet nad Mount Everestem. Najnowsze badania pokazują jednak, że w trakcie migracji ptaki te zazwyczaj nie przekraczają wysokości 6000 m n.p.m., co i tak czyni je jednymi z najwyżej latających ptaków świata. Do 2014 roku informacje o stwierdzeniach gęsi tybetańskiej w Polsce zbierała Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego (PTZool). W tym czasie odnotowano 99 obserwacji obejmujących ok. 119 osobników. Pochodzenie tych ptaków nie jest do końca jasne – większość z nich to prawdopodobnie uciekinierzy z hodowli lub osobniki pochodzące z populacji introdukowanych w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech i Holandii. Gęś tybetańska jest gatunkiem chętnie utrzymywanym przez prywatnych hodowców. W wielu krajach podejmowano również próby jej introdukcji, m.in. w Holandii, Hiszpanii czy Szwecji. Ptaki, które uciekły z niewoli lub zostały wsiedlone, z czasem utworzyły lokalne, rozmnażające się populacje, a ich lęgi odnotowano m.in. w Norwegii, Niemczech, Francji, Holandii oraz Wielkiej Brytanii. Pojawienie się gęsi tybetańskiej w Sieburczynie rodzi więc sporo pytań o jej pochodzenie. Czy był to dziki osobnik, który zboczył z naturalnej trasy migracji, czy raczej ptak pochodzący z europejskiej populacji? Niezależnie od odpowiedzi, takie obserwacje pokazują, jak dynamiczne i wciąż nie do końca poznane są procesy migracyjne ptaków – nawet w dobrze zbadanej części świata, jaką jest Europa. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Z Sieburczyna udaliśmy się w południe autokarem do Brzostowa, miejscowości położonej w gminie Jedwabne nad Biebrzą. – Mamy łosia – mówi przewodnik. Wszyscy natychmiast się ożywiają. Przez chwilę obserwujemy życie największego ssaka lądowego Polski. Zwierzę znajduje się kilkaset metrów od nas. Spokojnym, pewnym krokiem przechadza się wzdłuż podmokłych łąk, co jakiś czas skubiąc roślinność i podnosząc głowę. Wokół niego toczy się nieustanne życie, szczególnie ptaków, a przestrzeń wypełniają ich głosy. Brzostowo w świecie przyrodniczym uchodzi za „mekkę ptasiarzy” i ornitologów. Położone na granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego, znane było niegdyś także z tzw. „pływających krów”, wypasanych na podmokłych łąkach doliny Biebrzy. Dziś pozostały po nich już tylko wspomnienia. Nagle nad rozległymi łąkami rozpętuje się prawdziwy podniebny spektakl. Łoś najwyraźniej coś dostrzegł i przyspiesza kroku, galopując, a w powietrzu pojawiają się trzy bieliki (Haliaeetus albicilla) – jedne z największych ptaków szponiastych w Polsce. Rozpiętość skrzydeł dorosłego osobnika może sięgać nawet do 2,5 metra. Ich obecność wywołuje poruszenie wśród innych ptaków. W popłochu zrywają się nie tylko bataliony, ale także siewki złote (Pluvialis apricaria), gatunek ptaków z rzędu siewkowych (Charadriiformes), gniazdujący w Europie Północnej, na Syberii oraz na Grenlandii. Wielkością siewka złota przypomina kosa (Turdus merula) z miejskiego podwórka, natomiast jej cechy wyglądu są unikatowe: w upierzeniu godowym, czyli od wiosny do lata, jej policzki, gardło, przód szyi, pierś oraz brzuch są intensywnie czarne. Złocisty wierzch ciała oddziela od czerni szeroki, biały pas, biegnący od czoła aż po brzuch. Jeszcze w XIX w. gatunek ten gniazdował w niektórych częściach Polski – m.in. na Mazowszu i Pomorzu. Wiek później, odnotowywano pojedyncze próby lęgów, np. na Mazurach. Obecnie ptaki te pojawiają się u nas wyłącznie podczas przelotów, tworząc niekiedy koncentracje liczące po kilkaset, a nawet kilka tysięcy osobników. Podczas migracji zatrzymują się często na polach uprawnych, pastwiskach czy łąkach, towarzysząc innym siewkowcom, jak np. czajkom zwyczajnym. Po chwili zmieniamy miejsce obserwacji i ruszamy za przewodnikiem lokalnymi ścieżkami Brzostowa. Mijamy gospodarstwo, przy którym pasą się krowy. W tle słychać ćwierkanie wróbla domowego (Passer domesticus) oraz gwizdy kopciuszka (Phoenicurus ochruros). Przy kominie starej drewnianej chaty krążą kawki (Corvus monedula), najmniejsze ptaki z rodziny krukowatych (Corvidae). Wygląda na to, że szykują się do założenia gniazda, choć dziś taki widok w wiejskim krajobrazie odchodzi w zapomnienie. „Mamy kopulację rycyków” – zauważa przewodnik. Spoglądamy niecierpliwie w stronę łąk. Tuż po drugiej stronie Biebrzy para ptaków jest właśnie w miłosnym uścisku, który trwa zaskakująco długo, około minuty. Rycyk (Limosa limosa) w skali Polski to nieliczny, skrajnie zagrożony ptak lęgowy. Gniazduje na podmokłych łąkach i wypasanych pastwiskach w dolinach rzek. W okresie migracji można go spotkać w ujściach rzek, w pobliżu spuszczanych stawów rybnych oraz na mulistych wybrzeżach. To ptak o długich, ciemnych nogach i prostym pomarańczowym u nasady dziobie, osiągającym nawet 10 cm długości. W szacie godowej jego głowa, szyja i pierś przybierają intensywny, rdzawopomarańczowy kolor. Dziś populację krajową rycyka szacuje się na ok. 1,5–2 tysięcy par, choć jeszcze w latach 70. i 80. liczebność szacowano na 7–8 tysięcy par lęgowych. Ni stąd, ni zowąd pojawia się nad nami ptak przypominający mewę śmieszkę (Chroicocephalus ridibundus), jednak po chwili dostrzegamy różnice. To rybitwa wielkodzioba (Hydroprogne caspia) – gatunek ptaka wodnego z rodziny mewowatych (Laridae), spotykany w Polsce zwykle na przelotach. Ptak zawisa na moment w powietrzu, po czym gwałtownie uderza w nurt Biebrzy, próbując pochwycić zdobycz, zapewne rybę. Co ciekawe, pierwszy lęg tego gatunku po raz pierwszy w Polsce odnotowano w 2024 r. na Zalewie Szczecińskim. Lęg niestety nie zakończył się sukcesem. Zasięg występowania rybitwy wielkodziobej rozciąga się od Azji i Australii, przez Afrykę, po Amerykę Północną. Jest to ptak związany z piaszczystymi i kamienistymi siedliskami nadbrzeżnymi, gdzie odpoczywa i nocuje, a na miejsca rozrodu wybiera piaszczyste lub kamieniste wyspy. Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy W ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez polskie biuro podróży Horyzonty.pl udajemy się na nasz ostatni przystanek ornitologiczny, jakim jest Rutkowskie, wieś położona w województwie podlaskim, w powiecie łomżyńskim. Leży w Dolnym Basenie Biebrzy, przy granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego. To jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków podczas migracji, obok Sieburczyna i Brzostowa, teren o wybitnych walorach przyrodniczych. Odnotowywano tu bardzo rzadkie gatunki ptaków, takie jak bernikla rdzawoszyja (Branta ruficollis), kobczyk (Falco vespertinus) oraz wójcik (Seicercus trochiloides). Około godziny 16 stajemy przy ogrodzeniu pomiędzy domami mieszkańców wsi Rutkowskie, gdzie wyłania się wyjątkowy krajobraz terenów podmokłych. Przez lunety oglądamy duże stado gęsi tundrowych (Anser serrirostris). Obok nich dostrzegam mały biały punkcik. Ptak ten kojarzy mi się od razu z „lodówką”, nie tą domową, lecz nazwą morskiego ptaka (Clangula hyemalis), choć nic innego nie przychodzi mi do głowy. Pytam koleżankę obok, czy mogłaby spojrzeć w lunetę i sprawdzić, bo coś mi się tu nie zgadza. Już widzę, jak z tyłu uczestnicy przeglądają przewodnik Collinsa, jeden z najlepszych atlasów do rozpoznawania ptaków w Polsce. – Mamy bielaczka (Mergellus albellus) – zakomunikowali. Byłem zdumiony. To moja pierwsza obserwacja tego gatunku w ogóle. Bielaczek to kaczka nurkująca gniazdująca w tajdze, czyli na terenach północnej Eurazji bogatych w jeziora i rzeki otoczone gęstym lasem iglastym. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, pojawiającym się głównie podczas migracji oraz zimą. Liczebność osobników migrujących i zimujących w naszym kraju szacuje się na ok. 1600–5000. Populację europejską natomiast szacuje się na 21–34 tysiące dojrzałych osobników, w tym 10–17 tysięcy par lęgowych oraz 48–166 tysięcy osobników nielęgowych. Bielaczek to niezwykły ptak wodny. Samiec w szacie godowej jest niemal całkowicie biały, z wyraźnym czarnym obszarem wokół oka i kantarka. Samica natomiast przypomina nurogęś (Mergus merganser) – ma czekoladową głowę i brunatnoszare upierzenie, a jej cechą rozpoznawczą są białe policzki. W okresie pozalęgowym samiec przybiera szatę spoczynkową, upodabniając się do samicy (ma wtedy brązową głowę, choć zachowuje jasne policzki). Co ciekawe, bielaczki gniazdują w dziuplach starych drzew, często wykutych przez dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), największego dzięcioła w Polsce. Nie mija kwadrans, gdy robiąc zdjęcie krajobrazu z ptakami, dostrzegam w jego rogu kolejnego niezwykłego gościa. To bernikla białolica (Branta leucopsis), gatunek gęsi o biało-czarnym upierzeniu, który w ostatnich dekadach znacząco zwiększył swoją liczebność w Europie. Ptak ten gniazduje kolonijnie, głównie na arktycznych wyspach i wybrzeżach, między innymi na wyspie Kołgujew w Rosji. Wzrost jej populacji wiąże się m.in. z korzystnymi zmianami w użytkowaniu terenów zielonych na obszarach wykorzystywanych podczas migracji i zimowania, co poprawiło kondycję ptaków i zwiększyło sukces lęgowy. W efekcie gatunek stopniowo rozszerza swój zasięg lęgowy w kierunku południowo-zachodnim i zasiedla coraz większe obszary Europy, w tym północną część basenu Morza Bałtyckiego. Zostawiamy Rutkowskie za plecami, zabierając ze sobą nie tylko pełne karty pamięci, ale przede wszystkim wspomnienie spotkania z dziką, nieoczywistą przyrodą w samym sercu Podlasia. Dolina Biebrzy to fascynująca mozaika torfowisk i podmokłych łąk, która od pokoleń gości ptasich migrantów. To tutaj, w środku największego parku narodowego w Polsce, ptaki znajdują niezbędny spokój przed dalszą podróżą. Nic dziwnego, że Biebrza jest uznawana za jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w tej części Europy. Źródła: ornitofrenia.pl, otop.org.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Żbik w Polsce – skryty drapieżnik i jego walka o przetrwanie w zmieniającym się środowisku
Żbik w Polsce należy do najmniej poznanych dzikich drapieżników. To gatunek skrajnie skryty, rzadko obserwowany, a jednocześnie uznawany przez naukowców za ważny wskaźnik stanu środowiska naturalnego. Jego obecność świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk i stosunkowo niewielkiej presji człowieka. Choć formalnie objęty jest ochroną, wciąż pozostaje jednym z zagrożonych dzikich kotów w Europie Środkowej. Jego historia w Polsce to opowieść o stopniowym zaniku, ale też o próbach odbudowy populacji w zmieniającym się krajobrazie.
Spis treści: Tryb życia i środowisko Żbik w Polsce – obszar występowania Populacja żbika w Polsce Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w kontekście europejskim Możliwości odbudowy populacji Żbik europejski (Felis silvestris) jest, obok rysia, jednym z dwóch dzikich kotów żyjących w Polsce. Żbik w porównaniu z kotem domowym jest wyraźnie większy, masywniejszy i ma bardziej krępe ciało. Dorosłe osobniki mają ciało o długości do 65 cm, a gruby, krótki i zakończony tępo ogon mierzy nawet 30 cm. Sierść jest gęsta, szarobrązowa z charakterystycznymi ciemnymi pręgami, a grzbiet często ozdabia czarny pas. Tryb życia i środowisko Żbik prowadzi samotniczy tryb życia i jest aktywny głównie nocą, co sprawia, że jego obserwacja w naturze jest wyjątkowo trudna. W praktyce oznacza to, że obecność tego przedstawiciela kotowatych częściej potwierdzają badania terenowe niż bezpośrednie obserwacje. Poluje głównie na gryzonie, ale w razie potrzeby może sięgnąć po ptaki czy młode zające. W ekosystemie pełni funkcję drapieżnika regulującego populacje drobnych zwierząt. Ten dziki kot preferuje środowiska leśne, ale niekoniecznie najgęstsze lasy. Najczęściej występuje na obrzeżach kompleksów leśnych, w krajobrazach mozaikowych z polanami, łąkami i zadrzewieniami śródpolnymi. Dla żbika ważne jest poczucie bezpieczeństwa. Dlatego unika terenów intensywnie przekształconych przez człowieka, takich jak miasta czy drogi o dużym natężeniu ruchu. Jego areały osobnicze są stosunkowo duże i mogą obejmować od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy hektarów. Żbik w Polsce – obszar występowania Współcześnie występowanie żbika w Polsce jest ograniczone głównie do południowo-wschodniej części kraju. Najważniejsze populacje znajdują się w Karpatach – zwłaszcza w Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim. Sporadyczne obserwacje odnotowuje się w Małopolsce i województwie lubelskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-5211b12.jpeg" width="1236" height="745" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> W przeszłości zasięg gatunku był znacznie szerszy. Jeszcze na początku XX wieku żbik występował niemal w całej Polsce. Spadek liczebności był procesem stopniowym i wynikał z przekształceń środowiska – przede wszystkim wycinki lasów oraz rozwoju infrastruktury, które prowadziły do rozdrobnienia siedlisk. Populacja żbika w Polsce Szacuje się, że populacja żbika w Polsce liczy od 100 do 400 osobników. To niewiele, szczególnie biorąc pod uwagę ich rozproszenie. Dodatkowym wyzwaniem jest sposób monitorowania – obecność gatunku ustala się głównie na podstawie fotopułapek i analiz genetycznych, ponieważ tropy mogą być mylone z kotami domowymi. Obecna sytuacja kontrastuje z przeszłością. Dane historyczne wskazują, że żbik zamieszkiwał niemal cały obszar dzisiejszej Polski od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze. Jeszcze w XIX wieku był szeroko rozpowszechniony, a jego wyraźny zanik nastąpił dopiero w pierwszej połowie XX wieku, mimo wprowadzania kolejnych form ochrony. Niewielka liczebność i rozproszenie populacji przekładają się na jej wrażliwość na zmiany środowiskowe. Izolacja poszczególnych grup utrudnia wymianę genetyczną, co może prowadzić do osłabienia kondycji gatunku. Z tego względu kluczowe znaczenie ma utrzymanie łączności między siedliskami oraz ograniczenie barier utrudniających migrację. Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Największym zagrożeniem dla żbika w Polsce pozostaje fragmentacja siedlisk. Rozbudowa infrastruktury drogowej przecina naturalne korytarze migracyjne, co utrudnia przemieszczanie się zwierząt. Zmiany w strukturze lasów również wpływają na populację – monokultury leśne nie zapewniają odpowiedniej bazy pokarmowej ani schronienia. Istotnym problemem jest także hybrydyzacja, czyli krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, prowadzące do zacierania cech gatunkowych. Dodatkowo odnotowuje się przypadki śmiertelności w wyniku kolizji drogowych oraz sporadyczne odstrzały. Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową od 1952 roku. Oznacza to całkowity zakaz polowań, niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt. Gatunek znajduje się także w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz podlega ochronie na poziomie międzynarodowym, m.in. w ramach konwencji berneńskiej i dyrektywy siedliskowej UE. Same regulacje prawne nie gwarantują jednak odbudowy populacji. Kluczowe są działania praktyczne: monitoring, badania genetyczne oraz ochrona i odtwarzanie siedlisk. Żbik w kontekście europejskim Gatunek ten występuje w wielu krajach Europy, jednak jego populacje są rozproszone. W Niemczech podejmowane są działania mające na celu odbudowę liczebności osobników i łączenie fragmentów siedlisk. W Szkocji głównym problemem pozostaje hybrydyzacja i bardzo niska liczebność. Porównanie sytuacji w różnych krajach pokazuje, że skuteczna ochrona wymaga podejścia ponadlokalnego – obejmującego całe krajobrazy, a nie tylko pojedyncze obszary chronione. Możliwości odbudowy populacji Perspektywy dla żbika w Polsce są ściśle związane z jakością i spójnością jego siedlisk. Odbudowa populacji wymaga zachowania różnorodnych, dobrze połączonych lasów oraz tworzenia korytarzy ekologicznych. Równolegle konieczne jest prowadzenie systematycznego monitoringu i badań genetycznych, które pozwalają kontrolować stan populacji i ograniczać zjawisko hybrydyzacji. Istotnym elementem pozostaje także edukacja społeczeństwa i ograniczanie presji człowieka. Dzięki konsekwentnym działaniom populacja żbików w Polsce ma szansę stopniowo się stabilizować. Jednak jest to proces długotrwały i wymagający skoordynowanej ochrony. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nurogęsi uczciły Dzień Ziemi. Pierwsza ptasia rodzina zatrzymała ruch w Warszawie
Jak co roku, Warszawiacy wyczekują najbardziej optymistycznego przyrodniczego wydarzenia na wiosnę: lęgów nurogęsi. Ptaki, gniazdujące w Łazienkach Królewskich, przemieszczają się z pisklętami w kierunku Wisły. 22 kwietnia ruch w stolicy zatrzymała pierwsza nurogęsia mama z rodziną.
Uroczy widok matki z pięcioma pisklętami w środę przed południem zatrzymał kierowców na ruchliwej warszawskiej arterii. To pierwsza wędrówka nurogęsi z terenów lęgowych nad Wisłę w tym roku. Zwykle takich wędrówek jest kilka. Nad bezpieczeństwem ptasiej rodziny zawsze czuwają wolontariusze. Warszawska tradycja pomocy nurogęsiom W Warszawie nurogęsi upodobały sobie dziuple w starych drzewach parku Łazienki Królewskie, gdzie gniazdują i z sukcesem wyprowadzają lęgi od wielu lat. Po wykluciu się piskląt matki prowadzą je w kierunku Wisły. To droga pełna zagrożeń, wiodąca m.in. przez Kanał Piaseczyński, ulicę Czerniakowską i Port Czerniakowski. Bez ludzkiej pomocy nurogęsi nie przetrwałyby przejścia przez sześciopasmową Czerniakowską, z pędzącymi samochodami. Zarząd Zieleni Warszawy organizuje więc wolontariat – w tym roku bierze w nim udział aż 30 osób. Patrole w ramach Zielonego Wolontariatu rozpoczęły się 1 kwietnia, odbywają się trzy razy dziennie i potrwają do końca maja. W tym czasie zaplanowano blisko 190 spacerów monitoringowych. Wolontariusze mają uprawnienia do kierowania ruchem i wsparcie Straży Miejsckiej. Nie tylko wolontariat: działania Zarządu Zieleni Warszawy Znaczącą rolę w ochronie nurogęsi odgrywa infrastruktura przygotowana przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. W 2025 roku powstał tzw. Zakątek Nurogęsi – przestrzeń ułatwiająca ptakom przemieszczanie się między Kanałem Piaseczyńskim a Wisłą. To miejsce, zrealizowane w ramach projektu budżetu obywatelskiego, służy nie tylko nurogęsiom. Można tam zobaczyć rzeźby autorstwa Jana Sajdaka, które przedstawiają nurogęsi i przybliżają mieszkańcom ich zwyczaje oraz znaczenie dla miejskiego ekosystemu. Zarząd Zieleni informuje, że w tym roku będzie obserwować także teren Parku Fosa oraz Stoki Cytadeli, skąd nurogęsi z młodymi mogą także wyruszać w kierunku Wisły. Tracz nurogęś: podwodny pogromca ryb Tracz nurogęś (Mergus merganser) to duży ptak wodny z rodziny kaczkowatych. Jak sama nazwa wskazuje, jest doskonałym nurkiem. Potrafi spędzić pod wodą sporo czasu i puścić się w podwodny pościg za zdobyczą, machając skrzydłami, niczym w czasie lotu. Poluje bardzo skutecznie, a jej pokarm to drobne ryby. W warszawskich stawach i kanałach, pełnych inwazyjnego gatunku obcego ryb – czebaczka amurskiego – nurogęsi pełnią bardzo pożyteczną rolę. Samice nurogęsi są troskliwymi matkami, a pisklęta potrafią nurkować już w wieku kilku dni. Zmęczone, często odpoczywają na grzbiecie matki. Co robić, gdy spotkamy nurogęś z młodymi? Zarząd Zieleni Warszawy przygotował klarowny poradnik, jak się zachować gdy spotkamy matkę prowadzącą pisklęta. Oto on: zatrzymaj się i nie zbliżaj się do nich (na odległość ok. 5 m), jeśli jesteś z psem, trzymaj go na smyczy, zachowaj ciszę i spokój, nie próbuj zaganiać samicy z małymi z powrotem, nie przeganiaj ich od jezdni – właśnie tędy chcą przejść, nie dokarmiaj nurogęsi, postaraj się powstrzymać idących w tym momencie przechodniów, osoby biegnące, jadące na rowerze czy deskorolce. Źródła: Zarząd Zieleni Warszawy, Urząd m.st. Warszawy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jak sztuczne światło nocne zmienia życie ptaków? Najnowsze badania
Sztuczne światło nocne stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów współczesnego krajobrazu. W wielu miejscach świata noc przestaje być naprawdę ciemna przez latarnie, iluminacje i oświetlenie infrastruktury. Badania pokazują, że to zjawisko wywiera istotny wpływ na organizmy żywe, zwłaszcza na ptaki. Oto najnowsze badania.
Spis treści: Biologiczny zegar ptaków pod presją światła Sztuczne światło zaburza życie ptasich rodzin Jak chronić ptaki wędrowne przed światłem? Kolejne odkrycia są przed nami Najnowsze badania międzynarodowych zespołów naukowców, w tym badaczek z Uniwersytetu Jagiellońskiego, pokazują, że sztuczne światło nocne (ALAN – artificial light at night) oddziałuje na ptaki na wielu poziomach – od fizjologii, przez zachowanie, aż po funkcjonowanie całych rodzin. Mechanizmy obserwowane u ptaków okazują się przy tym zaskakująco podobne do tych zachodzących u ludzi, którzy również są istotami dziennymi, zależnymi od zegara biologicznego i naturalnego cyklu światła. Biologiczny zegar ptaków pod presją światła Zarówno ludzie, jak i ptaki, funkcjonują zgodnie z wewnętrznym zegarem biologicznym, który synchronizowany jest głównie przez naturalny cykl dnia i nocy. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa melatonina – hormon wydzielany w ciemności, regulujący sen, aktywność i wiele procesów metabolicznych. Sztuczne światło nocne zaburza ten mechanizm, tłumiąc wydzielanie melatoniny i dezorganizując rytmy dobowe. Potwierdza to globalna analiza w „Ecology Letters” – jednym z najwyżej punktowanych międzynarodowych czasopism naukowych, zajmujących się ekologią. Wykazano, że ekspozycja na światło nocne prowadzi do wyraźnych zmian behawioralnych i fizjologicznych u ptaków. Należą do nich zaburzenia aktywności dobowej i regulacji snu, zwiększenie tempa metabolizmu czy przyspieszenie cyklu rozrodczego. Co ciekawe, badania te nie wykazały jednoznacznego, krótkoterminowego wpływu tych zmian na sukces rozrodczy lub kondycję ciała ptaków. Sugeruje to, że wiele gatunków potrafi kompensować negatywne skutki światła, wykorzystując swoją plastyczność – zdolność dostosowania się do zmiennych warunków środowiska. Badacze podkreślają jednak, że koszty takiej kompensacji mogą ujawniać się dopiero w dłuższej perspektywie czasowej. Wyniki pokazały także, że silniejsze efekty światła obserwuje się u osobników dorosłych, w tym samic. Szczególnie wrażliwe na ALAN, czyli sztuczne światło nocne – są ptaki wędrowne. Sztuczne światło zaburza życie ptasich rodzin Skutki światła nocnego pokazuje eksperyment terenowy na szwedzkiej wyspie Gotlandii, przeprowadzony na muchołówce białoszyjej (Ficedula albicollis) – gatunku małego ptaka o czarno-białym upierzeniu, zamieszkującego Europę i i wielkością zbliżonego do wróbla domowego (Passer domesticus). Eksperyment opublikowano w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B”, wydawanym przez brytyjskie The Royal Society (Londyńskie Towarzystwo Królewskie). W naturalnych warunkach, wybrane skrzynki lęgowe zostały wyposażone w nocne oświetlenie LED, odpowiadające poziomowi światła spotykanemu w środowiskach przekształconych przez człowieka. Dzięki całodobowemu monitoringowi za pomocą kamer naukowcy mogli szczegółowo prześledzić interakcje między pisklętami a ich rodzicami. Okazało się, że sztuczne światło silnie zaburza rytm aktywności młodych ptaków, a noc dla piskląt to okres niemal całkowitego spokoju. W oświetlonych gniazdach nocą sytuacja wyglądała inaczej – pisklęta często żebrały o pokarm. Dla ich organizmów noc przestawała być nocą, a granica między dniem a nocą ulegała zatarciu. Zmiana zachowania piskląt uruchamiała reakcję rodziców – dorosłe ptaki wydłużały swój czas aktywności średnio o ok. 40 minut dziennie. Paradoksalnie jednak większy wysiłek nie przekładał się na lepsze efekty, ponieważ liczba karmień w przeliczeniu na godzinę malała. W rezultacie dochodziło do rozregulowania zsynchronizowanego systemu, w którym potrzeby piskląt i reakcje rodziców zwykle idealnie wpisują się w rytm dnia. Pisklęta z oświetlonych gniazd, gdy już nadszedł czas samodzielności, opuszczały je później, co wskazuje na wolniejsze tempo ich rozwoju i dłuższą zależność od rodziców. Zaobserwowano również spadek przeżywalności młodych ptaków w późniejszym etapie rozwoju, choć całkowita liczba odchowanych młodych nie różniła się istotnie od tej w gniazdach bez sztucznego światła. Jak chronić ptaki wędrowne przed światłem? Dla ptaków wędrownych, takich jak muchołówka białoszyja, nawet niewielkie opóźnienia rozwojowe mogą mieć dalekosiężne konsekwencje. Ich cykl życiowy jest ściśle zsynchronizowany z porami roku – rozwój, pierzenie i migracja muszą następować w odpowiednim czasie. Zakłócenia jednego etapu mogą obniżać szanse przeżycia i sukces rozrodczy w kolejnych sezonach. Oba badania pokazują, że sztuczne światło nocne oddziałuje systemowo – na fizjologię, rytmy dobowe, relacje społeczne i rozwój młodych ptaków. Jednocześnie jest to czynnik środowiskowy, którego negatywne skutki stosunkowo łatwo ograniczyć. Natężenie światła szybko maleje wraz z odległością od źródła, a samo oświetlenie można projektować mądrzej – ograniczając jego intensywność i zasięg tam, gdzie jest to możliwe lub wygaszając je nocą. Takie zmiany mogą znacząco zmniejszyć wpływ na przyrodę, nie odbierając ludziom poczucia bezpieczeństwa. W obliczu postępującej urbanizacji badania te podkreślają potrzebę traktowania zanieczyszczenia świetlnego na równi z hałasem czy zanieczyszczeniami chemicznymi. Choć jego skutki bywają subtelne, mogą z czasem prowadzić do głębokich zmian w funkcjonowaniu populacji nie tylko ptaków, ale i całych ekosystemów. Kolejne odkrycia są przed nami Obecnie zespół dr hab. Joanny Sudyki z Instytutu Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego finalizuje analizy ekspresji genów zegara biologicznego i układu odpornościowego z eksperymentu na muchołówkach. Jest to jeden z największych zestawów danych tego typu, obejmujący również analizy hormonów, w tym kortykosteronu, melatoniny i greliny. Ta ostatnia, tzw. „hormon głodu”, jest szczególnie obiecująca, ponieważ po raz pierwszy w badaniach terenowych pokazane zostaną jej zmiany w odpowiedzi na ALAN. W przeciwieństwie do laboratoriów, gdzie warunki są sztucznie kontrolowane, eksperyment w naturalnym środowisku pozwala ustalić bezpośrednią przyczynę – realne działanie nocnego światła w życiu dzikich ptaków. Szczegóły zostaną przedstawione w nadchodzących publikacjach. Źródła: Publikacje o wpływie sztucznego światła ukazały się w czasopismach naukowych – „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences” i „Ecology Letters”. Powstały w ramach prac dyplomowych doktorantki Sayuri Diaz-Palmy i magistrantki Juliette Champenois z Instytutu Nauk o Środowisku UJ. Badania realizowane są pod kierunkiem dr hab. Joanny Sudyki w ramach projektu NCN we współpracy z badaczami z INoŚ, Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodków w Szwecji (Uniwersytet w Uppsali), Szwajcarii (Swiss Ornithological Institute), Hiszpanii (Stacja Biologiczna Doñana) i Szkocji (University of Glasgow). Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Czaple w Polsce są coraz rzadsze. Co zagraża tym pięknym ptakom?
Czaplowate to grupa ptaków silnie związanych ze środowiskami wodno-błotnymi, takimi jak jeziora, rzeki, stawy i trzcinowiska. W Polsce odnotowano aż dziewięć gatunków czapli, z czego część to gatunki lęgowe, a część pojawia się sporadycznie. Poznaj je bliżej.
Spis treści: Występowanie i populacja czapli Wygląd i cechy charakterystyczne Siedlisko i gniazdowanie czapli w Polsce Czym żywią się czaple? Zagrożenia i ochrona czaplowatych Czaple to jedni z najskuteczniejszych łowców polskich wód – od pospolitej czapli siwej, po skryte bąki i rzadkie ślepowrony. Choć różnią się wyglądem i trybem życia, wszystkie są wybitnymi drapieżnikami, których los zależy od stanu środowiska. Dawniej były zabijane dla modnych piór i jako konkurencja dla rybaków. Dziś, w obliczu osuszania bagien i ingerencji człowieka, tracą szansę na przetrwanie, a ochrona ich siedlisk staje się jedyną drogą do zachowania tych ptaków. Oto fascynujący i kruchy świat czapli. Występowanie i populacja czapli W Polsce występuje 9 gatunków czapli, z czego tylko 5 to gatunki lęgowe. Należą do nich czapla siwa (Ardea cinerea), czapla biała (Ardea alba), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobrychus minutus) oraz ślepowron (Nycticorax nycticorax). Pozostałe 4 to gatunki to ptaki zalatujące: czapla purpurowa (Ardea purpurea), czapla nadobna (Egretta garzetta), czapla złotawa (Bubulcus ibis) i czapla modronosa (Ardeola ralloides). Czapla siwa to gatunek o bardzo szerokim zasięgu, obejmującym większość Starego Świata. Występuje na niemal całym obszarze Europy, w dużej części Azji oraz w Afryce. W Europie jej liczebność szacuje się na ponad 200–390 tys. par. W Polsce jest gatunkiem nielicznym – ponad 10 tys. par. Czapla biała z kolei ma zasięg kosmopolityczny, zamieszkując obszary tropikalne i umiarkowane. Występuje w Afryce, obu Amerykach, Azji, Australii oraz Europie. W naszym kraju jest dużo rzadszym gatunkiem lęgowym niż inne czaple, a jej populację krajową szacuje się na ponad 1 tys. par. Występowanie bąka zwyczajnego obejmuje szeroki pas strefy umiarkowanej Eurazji oraz części Afryki. Jest najliczniejszy w Rosji, na Ukrainie, Białorusi oraz w Polsce, a także w krajach bałtyckich oraz na Węgrzech. Wielkość krajowej populacji to ok. 4 tysiące terytorialnych samców, a dane monitoringowe w ostatnich latach wskazują na spadek jego liczebności. Zasięg bączka natomiast obejmuje rozległe obszary Europy, Afryki oraz Azji. Europa obejmuje ok. 20% światowego zasięgu występowania tego gatunku, którą ocenia się na 63–111 tys. par. W naszym kraju bączek jest nielicznym ptakiem lęgowym – populację szacuje się na 700–1000 par. Zasięg ślepowrona zwyczajnego obejmuje Europę, Azję, Afrykę oraz obie Ameryki. W Polsce jest to gatunek rzadki. W roku 2025 liczebność krajowej populacji ślepowrona wyniosła 1276 par, a w całym okresie badań (2009–2025) krajowa populacja ślepowrona wykazuje umiarkowany wzrost. Wygląd i cechy charakterystyczne Czaple wyróżniają się na tle innych ptaków tym, że podczas lotu nie tworzą charakterystycznej formacji klucza (w kształcie litery V). Lecący ptak ma wyraźnie wygiętą szyję – w przeciwieństwie do bocianów czy żurawi, które wyciągają ją prosto przed siebie. Z daleka sprawia to wrażenie, jakby ptak miał krótką i grubą szyję, z której wystaje jedynie dziób. Ta budowa anatomiczna pozwala czaplom utrzymać równowagę, ponieważ głowa na długiej, wyprostowanej szyi (jak u bocianów) zbytnio obciążałaby przód ich ciała. Zdolność uginania szyi odgrywa także kluczową rolę podczas polowania. Gdy ptak dostrzeże zdobycz, gwałtownie prostuje szyję i wyrzuca dziób do przodu niczym harpun. Czaple mają wydłużone nogi i palce, przystosowane zarówno do stania na gałęziach, jak i do brodzenia w płytkiej wodzie oraz na terenach podmokłych. W locie wysuwają nogi do tyłu, wzdłuż osi ciała. Czapla siwa ma szare upierzenie na grzbiecie oraz szarobiałe na spodzie ciała. Dorosłe osobniki wyróżniają się kontrastowo żółtym dziobem, szarożółtymi nogami, białym czołem oraz czarnymi smugami nad oczami, które przechodzą w czarny czub z tyłu głowy. Czapla purpurowa jest wyraźnie mniejsza od czapli siwej. Ma rdzawobrązowe boki głowy i szyi, natomiast jej grzbiet pozostaje popielaty, a pokrywy skrzydeł mają purpurowo-brązowy odcień. U czapli białej, zgodnie z nazwą, dominuje białe upierzenie na całym ciele. Od czapli nadobnej różni się jasnożółtym dziobem oraz długimi, ciemnymi nogami (u czapli nadobnej czarne są jedynie skoki, a palce są jaskrawożółte). Z kolei czapla złotawa jest najmniejsza z tej grupy, a w okresie godowym jej wierzch ciała, pierś, ciemię, dziób i nogi przybierają charakterystyczny żółtopomarańczowy odcień. Bąk jest mniejszy od czapli siwej, lecz ma znacznie bardziej krępą sylwetkę oraz płowobrązowe, maskujące upierzenie. Bączek natomiast, nieco mniejszy od sroki (Pica pica), charakteryzuje się czarnym grzbietem i skrzydłami, na których widoczne są płowobiałe plamy. Ślepowron jest mniejszy od bąka, lecz większy od bączka. Wyróżnia się czarnym ubarwieniem głowy i grzbietu, a także jasnoszarymi skrzydłami oraz spodem ciała. Siedlisko i gniazdowanie czapli w Polsce W Polsce czaple siwe gniazdują w koloniach, które mogą liczyć od kilku do nawet kilkuset gniazd, tworząc tzw. czaplińce. Gniazda te budują w drzewostanach nad jeziorami, rzekami czy stawami – wszędzie tam, gdzie występuje duża dostępność ryb. Badania wskazują, że najliczniejsze stanowiska lęgowe tego gatunku znajdują się w Wielkopolsce, gdzie stwierdzono nawet ponad 300 gniazd. Czasami czaple siwe tworzą kolonie mieszane z innymi gatunkami ptaków, m.in. z kormoranami oraz czaplami białymi. Czapla biała również gniazduje kolonijnie, najchętniej w szuwarach z udziałem niskich drzew i krzewów. W 2025 roku najliczniejszą kolonię tych ptaków odnotowano na jeziorze Gaładuś na Suwalszczyźnie, gdzie stwierdzono 151 gniazd. Czaplińce znajdowały się na terenach silnie podmokłych, a ptaki gniazdowały na krzewach, w trzcinowiskach, a nawet w młodym drzewostanie sosnowym. Ślepowron zwyczajny zasiedla bagienne doliny rzeczne oraz gęsto zarośnięte brzegi rzek i jezior. Jest ptakiem wędrownym. W Polsce pojawia się najwcześniej w marcu i przebywa do października. Najliczniejsze stanowiska lęgowe zlokalizowano w dolinie górnej Wisły oraz w dolinie Nidy na Ziemi Świętokrzyskiej, a także w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Bąk występuje w naszym kraju na nizinach, w regionach obfitujących w zbiorniki wodne z rozległymi trzcinowiskami. Jego najważniejsze siedliska to stawy rybne, jeziora oraz zalewowe doliny rzeczne. Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z suchych liści i pędów trzcin, umieszczonej tuż nad powierzchnią wody. System rozrodczy bąka różni się od innych czapli, ponieważ to samica samodzielnie buduje konstrukcję, wysiaduje jaja i opiekuje się pisklętami. W Polsce jest to gatunek nielicznie lęgowy, występujący najliczniej w dolinach Biebrzy i Baryczy. Bączek w Polsce buduje gniazda w trzcinowiskach bezpośrednio przy wodzie. Badania w kompleksie stawów rybnych w Lasach Janowskich (sezony 2010–2012) wykazały, że konstrukcje te znajdowały się w przybrzeżnym pasie wieloletniej trzciny pospolitej (Phragmites australis). Wszystkie badane gniazda były zlokalizowane w miejscach, gdzie głębokość wody wynosiła od 11 do 101 cm. Bączek to ptak wędrowny – zimuje w Afryce, a w naszym kraju jest obecny od kwietnia do października. Czym żywią się czaple? Czapla siwa jest drapieżnym ptakiem wodno-błotnym oraz oportunistą pokarmowym. Podstawę jej diety stanowią ryby, uzupełniane przez płazy, gady, bezkręgowce oraz drobne ssaki. Badania przeprowadzone w północnej Polsce w 2005 roku wykazały, że wypluwki (zbite grudki niestrawionych części pokarmu) w badanych koloniach zawierały głównie szczątki ssaków, w tym kości i sierść karczownika ziemnowodnego (Arvicola amphibius) oraz norników (Microtus). Z kolei w sezonie lęgowym 2016 roku, na podstawie materiału z 21 kolonii, potwierdzono, że najliczniejszą zdobyczą we wszystkich lokalizacjach były właśnie karczowniki. Wyniki te wskazują, że obok ryb drobne ssaki stanowią istotny składnik pokarmu tego gatunku. Czapla biała również jest oportunistą pokarmowym, a jej dieta w dużej mierze pokrywa się z dietą czapli siwej. Oprócz ryb zjada inne drobne kręgowce, a także skorupiaki, mięczaki i owady. W jej jadłospisie pojawiają się również niewielkie zwierzęta lądowe, takie jak ślimaki. Badania nad dietą bączka w Lasach Janowskich wykazały, że głównymi składnikami jego pokarmu były płazy i ryby. Wśród płazów dominowały żaba trawna (Rana temporaria) oraz żaby zielone (Pelophylax spp.), natomiast najczęściej spożywaną rybą był karp (Cyprinus carpio), co wiąże się z jego dużym udziałem w hodowli stawowej. W pokarmie stwierdzono także obecność okonia (Perca fluviatilis), płoci (Rutilus rutilus) oraz szczupaka (Esox lucius). Bąk żywi się głównie rybami, płazami oraz bezkręgowcami wodnymi, które chwyta przede wszystkim nocą. Podobną dietę ma ślepowron – jego pokarm stanowią głównie drobne ryby, ale zjada także żaby, kijanki, pijawki, skorupiaki oraz różne owady. Owady chwyta często na powierzchni wody, czatując nieruchomo na niskich gałęziach nad wodą lub stojąc na obrzeżach trzcinowisk. Zagrożenia i ochrona czaplowatych Bąk i bączek Głównym wyzwaniem w ochronie czaplowatych jest zachowanie trwałości ich siedlisk lęgowych i żerowiskowych w obliczu postępującej antropopresji. Dla gatunków skrytych, takich jak bąk i bączek, szczególnie istotnym zagrożeniem jest degradacja siedlisk, zwłaszcza szuwarów trzcinowych, wynikająca z osuszania terenów podmokłych. Negatywny wpływ ma również niepokojenie ptaków przez człowieka w okresie lęgowym, m.in. podczas koszenia trzcin, rekreacji i sportów wodnych, ruchu pojazdów czy polowań. Aby skutecznie chronić bąki i bączki, kluczowe znaczenie ma ochrona i utrzymanie ich siedlisk. Najważniejsze jest utrzymanie rozległych, gęstych szuwarów z odpowiednim poziomem wody, który umożliwia zarówno gniazdowanie, jak i żerowanie tych ptaków. Istotne jest ograniczenie wypalania oraz intensywnego koszenia trzcin, szczególnie w okresie lęgowym. Ochrona tych gatunków wiąże się również z zachowaniem dobrej jakości wód oraz odpowiedniej bazy pokarmowej, przede wszystkim ryb. Tereny podmokłe pełnią ważną funkcję ekologiczną jako siedliska wielu gatunków oraz naturalne rezerwuary wody, dlatego ich ochrona ma znaczenie nie tylko dla ptaków, ale dla całych ekosystemów. Czapla biała Historia czapli białej jest przykładem silnej presji człowieka związanej z modą przełomu XIX i XX w. W tym okresie jej pióra osiągały bardzo wysoką wartość rynkową – w 1900 r. ich cena była nawet dwukrotnie wyższa niż cena złota. Najbardziej cenione były pióra ozdobne, wyrastające wyłącznie w okresie godowym, co prowadziło do masowych polowań w trakcie sezonu lęgowego. Zabijanie dorosłych osobników skutkowało śmiercią piskląt pozostawionych w gniazdach, co doprowadziło do gwałtownego spadku liczebności populacji. Skala handlu była ogromna – przykładowo na pokładzie Titanica przewożono ponad 40 skrzyń z piórami, których dzisiejszą wartość szacuje się na ponad 2 miliony dolarów. Nadmierna eksploatacja ptaków przyczyniła się do rozwoju ruchów ochrony przyrody oraz wprowadzenia pierwszych regulacji prawnych ograniczających handel dzikimi ptakami. Dziś największym wyzwaniem nie są już polowania, lecz ochrona ich siedlisk – przede wszystkim zabezpieczanie miejsc lęgowych oraz ograniczanie płoszenia ptaków. Ważne jest także utrzymanie roślinności w ich środowisku życia. Należy chronić miejsca żerowania poprzez dbanie o czystość wód, unikanie ich zasalania i zanieczyszczania oraz ograniczanie działalności człowieka na tych obszarach. Skuteczną metodą ochrony jest tworzenie sztucznych miejsc lęgowych, np. wysp, które mogą przyciągać ptaki. Czapla siwa Czapla siwa była w Europie intensywnie prześladowana w XIX w. z powodu konfliktu z rybakami i hodowcami ryb. Obecnie zabijanie tych ptaków na stawach hodowlanych nadal występuje, choć nie ma istotnego wpływu na populację globalną – w latach 1984–1987 na szkockich farmach rybnych ginęło ok. 800 ptaków rocznie. Dodatkowym zagrożeniem jest wycinka drzew, prowadząca do utraty miejsc lęgowych. Gatunek ten pełni ważną rolę w ekosystemie jako naturalny selekcjoner, eliminując chore ryby oraz gatunki niepożądane w hodowli. Badania wskazują, że obecność czapli może poprawiać nawet kondycję populacji ryb. Dlatego zamiast eliminacji ptaków zaleca się stosowanie metod ograniczających ich dostęp do stawów, takich jak siatki. Ochrona tego gatunku wymaga przede wszystkim wstrzymania wycinki drzew w pobliżu kolonii lęgowych. Ważne jest także wyznaczanie stref ochronnych, do których dostęp ludzi jest ograniczony, aby nie niepokoić ptaków, szczególnie w okresie gniazdowania. Istotną rolę odgrywa również utrzymanie czystości rzek i jezior oraz zachowanie drzew, które stanowią miejsca lęgowe czapli. Źródła: monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najdziwniejszy ptak świata. Hoacyn z pazurami i „krowim” żołądkiem
Hoacyn to najbardziej zagadkowy ptak świata. Ma pazury na skrzydłach niczym dinozaur, trawi liście jak krowa i pachnie jak obornik. Poznaj historię „śmierdzącego ptaka” z dorzecza Amazonki, który zdaje się przeczyć wszystkim zasadom natury.
Spis treści: Sztuka bycia ptakiem Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Symbol narodowy Gujany Biologia lęgowa hoacynów Dlaczego hoacyn śmierdzi? Zagrożenia i ochrona gatunkowa Wyobraź sobie ptaka, który zamiast latać, woli trawić liście i wspinać się po drzewach za pomocą pazurów na skrzydłach. Hoacyn, narodowy symbol Gujany, to jeden z najdziwniejszych i fascynujących gatunków na świecie. Jego genom pokazuje, że oddzielił się od reszty ptaków około 65 milionów lat temu i jest jedynym żyjącym przedstawicielem własnej linii ewolucyjnej. Choć lokalnie jest powszechny, stoi w obliczu zagrożeń związanych z utratą siedlisk, zmianą klimatu oraz drapieżnictwem. Sztuka bycia ptakiem Hoacyn (Opisthocomus hoazin), południowoamerykański ptak zamieszkujący lasy deszczowe, wyglądem przypomina mieszankę kilku różnych gatunków. Na głowie ma rozczochrany czubek jak kukułka guira (Guira guira), niebieską twarz jak kazuar (Casuariinae), ciało przypominające kurę i długie pióra ogonowe jak jastrząb (Astur gentilis). Przez to mówi się, że nigdy nie opanował sztuki „bycia ptakiem”. Hoacyn jest wielkości indyka. Potrafi latać, choć robi to niechętnie, a jego unikatowe cechy są najwyraźniej nieptasie, przez co zdaje się przeczyć zasadom natury. David Attenborough, słynny przyrodnik, biolog i podróżnik, podczas wyprawy zoologicznej do Gujany Brytyjskiej w 1955 r. opisywał tego ptaka następująco: wyposażony w pazury u przednich kończyn hoacyn jest jedynym żyjącym ptakiem, który zachował tę cechę, a jedyne miejsce na świecie, gdzie można go znaleźć znajduje się na wybrzeżu w tej części Ameryki Południowej. Skamieniałości wskazują, że hoacyny rozwinęły się z gadzich protoplastów (przodków gadów). Naukowcy od lat przyglądają się wyjątkowej cesze hoacyna – obecności pazurów na skrzydłach. Zanikają one wraz z dorastaniem ptaka, przez co dorosłe osobniki mogą uchodzić za względnie normalne, przynajmniej z zewnątrz. U młodych natomiast są one wyraźnie widoczne i wyrastają z ich małych skrzydeł. Ewolucyjne wyjaśnienie tej cechy jest takie, że hoacyny budują gniazda na gałęziach zwisających nad wodą, co nie daje pisklętom wielu możliwości ucieczki przed drapieżnikami, jak węże czy małpy. Gdy pisklęta czują zagrożenie, opuszczają gniazdo i wskakują do wody, aby się ukryć lub ratować. Kiedy zagrożenie mija, młody ptak używa swoich pazurów, by chwytać nisko zwisające gałęzie. Następnie mocno się ich trzyma, pomagając sobie nogami, i wyciąga się z wody – podobnie jak dziecko wychodzące z basenu. Pazury u młodego hoacyna są obecne i funkcjonalne przez co najmniej 100 dni życia. Gatunek nie z tego świata – badanie DNA Anatomia hoacyna od dawna czyniła go fascynującym obiektem badań dla naukowców, którzy próbowali rozwiązać jedną wielką zagadkę: skąd, u licha, to stworzenie się wzięło? Żadne inne ptaki w Ameryce Południowej nie mają pazurów jak hoacyn, nie jedzą liści jak on, ani nawet nie wyglądają podobnie, więc próby ustalenia jego pochodzenia wydawały się skazane na niepowodzenie. Dzięki odkryciu DNA i rozwojowi metod mapowania genetycznego naukowcy zaczęli analizować geny hoacyna, aby ustalić, z którymi gatunkami jest najbliżej spokrewniony. Jednak przez pewien czas nawet to nie przynosiło jednoznacznej odpowiedzi. Jedna grupa badaczy twierdziła, że hoacyny są spokrewnione z afrykańskimi ptakami zwanymi turakami (Musophagidae). Miało to sens: niektóre pisklęta turaków mają pazury na skrzydłach, a część z nich zjada liście jako uzupełnienie diety. Do tego dochodzą skamieniałości sugerujące, że hoacyny mogły wyewoluować w Afryce lub Europie, a następnie przedostać się do Ameryki Południowej na „tratwach” z roślinności. Inni naukowcy wątpili jednak w powiązanie z turakami, używając dłuższych sekwencji DNA, by postawić tezę, że hoacyny wykazują powiązania z gołębiami. W 2014 roku rozpoczęto sekwencjonowanie genomu (czyli odczytywanie pełnego zapisu genetycznego) hoacyna w ramach dużego projektu badającego ewolucję ptaków. Wyniki pokazały, że jego najbliższymi krewnymi są żurawie (Gruidae) i sieweczki (Charadriinae). Jednak najnowsze badania z 2024 r., opublikowane w czasopiśmie „Nature”, znów wywróciły wszystko do góry nogami. Naukowcy stworzyli największe i najbardziej szczegółowe drzewo genealogiczne ptaków w historii, pokazujące, jak poszczególne gatunki są ze sobą spokrewnione i jak ewoluowały na przestrzeni ostatnich 93 milionów lat. Mimo ogromnej ilości danych jedno zagadnienie pozostało nierozwiązane: naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie określić, jak hoacyn jest spokrewniony z innymi ptakami. Jest on „jedynym ocalałym ze swojej linii rodowej” – powiedziała Nguyen, australijska naukowczyni, badająca ewolucję ptaków. „Nawet przy ogromnych ilościach danych genomowych jego pozycja w drzewie rodowym ptaków pozostaje trudna do ustalenia i wciąż jest zagadką.” Symbol narodowy Gujany Hoacyn występuje powszechnie w dorzeczach Amazonki i Orinoko – na terenie Brazylii i Kolumbii, a także na wschód od Andów w Wenezueli, Ekwadorze, Peru i Boliwii oraz wzdłuż wybrzeża Atlantyku w Gujanie, Surinamie i Gujanie Francuskiej. Jest również symbolem narodowym Gujany i znany jest pod nazwą „Canje pheasant”, czyli „bażant Canje”. Określenie bażant jest jednak mylące. Przypuszcza się, że pierwsi europejscy osadnicy w Ameryce Południowej, widząc dużego nadrzewnego ptaka z długim ogonem i czubem na głowie, skojarzyli go z bażantem (Phasianus colchicus), znanym im z Europy. W rzeczywistości hoacyn nie ma z bażantami nic wspólnego – jest jedynym przedstawicielem własnego rzędu hoacynowych (Opisthocomiformes). „Canje” z kolei to nazwa rzeki w Gujanie (Canje Creek). To właśnie nad jej brzegami hoacyny występują szczególnie licznie, dlatego stały się symbolem tego regionu, a z czasem – całego kraju. Hoacyn został po raz pierwszy opisany w 1776 r. przez niemieckiego zoologa i teologa, Statiusa Müllera, który nadał mu nazwę Phasianus hoazin („bażant hoacyn”). Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (International Ornithologists’ Union) stosuje nazwę Opisthocomus hoazin, z czego pierwszy człon oznacza „noszący długie włosy z tyłu”, w nawiązaniu do charakterystycznego czuba ptaka. Biologia lęgowa hoacynów Hoacyny mają niezwykły system rozrodczy oraz wykazują wyspecjalizowane zachowania związane z budową gniazd i opieką nad potomstwem. Gniazda budują nad wodą, na zwisających gałęziach – najczęściej wzdłuż brzegów jezior i wolno płynących rzek, a także nad strumieniami. Szczególnie upodobały sobie gęstą, splątaną roślinność, w tym namorzyny i „pływające wyspy” roślinne, które zapewniają zarówno pokarm, jak i miejsca do gniazdowania. Hoacyny są ptakami monogamicznymi, a pary często pozostają razem przez kilka sezonów lęgowych. Badania w latach 1995–2000 nad aktywnością lęgową hoacynów w pierwotnym lesie deszczowym w ekwadorskiej Amazonii wykazały, że składanie jaj odbywało się od lutego do lipca oraz od września do listopada, przy czym szczyt przypadał zawsze na kwiecień, maj i czerwiec. W okresie lęgowym hoacyny stosują niezwykły system rodzinnej pomocy (tzw. lęgi kooperatywne). Oznacza to, że oprócz rodziców w opiece nad potomstwem uczestniczy nawet do sześciu pomocników. Są to zazwyczaj starsze dzieci tej samej pary z poprzednich lat, które wspólnie z rodzicami bronią terenu, wysiadują jaja i karmią młodsze rodzeństwo. Rozród hoacynów jest ściśle powiązany z porą deszczową, która sprzyja obfitemu pojawianiu się młodych, miękkich pędów i liści – głównego składnika ich diety. Samica składa 2–4 jaja w prostym gnieździe zbudowanym z patyków, a wysiadywanie trwa ok. 30 dni. Po wykluciu wszyscy członkowie grupy karmią młode zwróconym, częściowo przetrawionym pokarmem roślinnym. Pisklęta rosną powoli ze względu na niską wartość odżywczą diety. Opuszczają gniazdo w wieku 2–3 tygodni, ale pozostają zależne od dorosłych, którzy dokarmiają je przez kolejne 2–3 miesiące. Młode zyskują zdolność lotu dopiero ok. 60. dnia życia. Sukces lęgowy i zachowanie Sukces lęgowy jest stosunkowo niski — niektórzy badacze wskazują, że zaledwie 27% jaj doczekuje wyklucia. Jednak gdy w opiece nad gniazdem uczestniczy większa liczba ptaków, co u hoacynów zdarza się często, skuteczność rozrodu wzrasta, a młode szybciej się usamodzielniają. Hoacyny są ptakami towarzyskimi i poza sezonem lęgowym przebywają w grupach liczących nawet do 100 osobników. Choć chętnie siadają na otwartej przestrzeni, w razie zagrożenia wycofują się w gęstą roślinność. Poruszają się przy tym dość niezgrabnie, wydając głośne dźwięki i łamiąc gałęzie, co łatwo zdradza ich obecność i naraża na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników. Dlaczego hoacyn śmierdzi? W przeciwieństwie do większości ptaków, hoacyn jest ściśle roślinożerny i żywi się liśćmi drzew oraz krzewów. Jego jadłospis składa się głównie z młodych liści i pąków – stanowią one ok. 80% diety, podczas gdy kwiaty to 10%, a owoce 8%. Układ pokarmowy hoacyna bardziej przypomina ten u krowy niż u jakiegokolwiek innego gatunku ptaka. Występuje u niego tzw. fermentacja przedżołądkowa – pokarm ulega rozkładowi w ogromnym, silnie umięśnionym wolu i przełyku, zanim trafi do właściwego żołądka. Konsekwencją takiej anatomii i diety jest osiadły tryb życia. Upodobanie do liści i konieczność ich trawienia sprawia, że hoacyn pozostaje mało aktywny przez większą część dnia, siedząc na gałęziach i zajmując się właściwie tylko trawieniem. Unikatowy proces trawienny hoacyna ma swoją cenę – intensywny, nieprzyjemny zapach, który przyniósł mu mało pochlebny przydomek „stinkbird”, czyli śmierdzący ptak. Podczas gdy bakterie w wolu ptaka rozkładają celulozę z liści, produktem ubocznym tej fermentacji jest metan. Ptak pozbywa się nadmiaru gazów poprzez odbijanie (bekanie), co uwalnia charakterystyczną woń przypominającą świeży krowi obornik. Co ciekawe, ten odrzucający zapach pełni funkcję obronną – sprawia, że hoacyny są uważane za niejadalne, co skutecznie zniechęca wielu drapieżników, a nawet ludzi. Zagrożenia i ochrona gatunkowa Hoacyn jest obecnie klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) według IUCN, co oznacza, że jego populacja uznawana jest za stosunkowo stabilną. Mimo to gatunek ten stoi w obliczu wielu zagrożeń. Najważniejszym z nich jest utrata siedlisk spowodowana wylesianiem, wynikającym głównie z ekspansji rolnictwa oraz działalności związanej z pozyskiwaniem drewna. Szczególnie istotnym problemem jest przekształcanie terenów pod uprawy rolne, zwłaszcza ryżu w Gujanie, Surinamie i Wenezueli, a także realizacja projektów hydrotechnicznych. Dodatkowymi zagrożeniami są zanieczyszczenie wód oraz zmiany klimatu. Hoacyn jest gatunkiem silnie uzależnionym od siedlisk leśnych, a pokrywa drzewna na obszarze jego występowania zmniejszyła się o ok. 11% w ciągu ostatnich trzech pokoleń. Na liczebność populacji wpływa także niski sukces lęgowy – spadek może być związany z zakłóceniami powodowanymi przez turystykę. Istotną rolę odgrywa również drapieżnictwo, będące główną przyczyną niepowodzeń lęgowych, najczęściej ze strony ptaków i węży. Dodatkowym zagrożeniem jest też prześladowanie gatunku przez człowieka. Działania ochronne koncentrują się przede wszystkim na ochronie i odtwarzaniu naturalnych siedlisk hoacyna. Obszary chronione oraz rezerwaty przyrody w dorzeczach Amazonki i Orinoko odgrywają kluczową rolę w zabezpieczaniu jego środowiska życia. Istotne znaczenie mają również programy oparte na współpracy z lokalnymi społecznościami, promujące zrównoważone użytkowanie ziemi. Stały monitoring populacji oraz dalsze badania są niezbędne, aby zapobiec ewentualnemu pogorszeniu statusu ochronnego tego ptaka w przyszłości. Źródła: answersingenesis.org, audubon.org, worldlandtrust.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dolina Przysowy i Słudwi – ptasi raj na wyciągnięcie ręki. Dlaczego warto ją odwiedzić?
Wiosenne poranki potrafią odsłonić świat, którego na co dzień nie dostrzegamy. Wystarczy zatrzymać się na chwilę, spojrzeć w górę albo wsłuchać się w dźwięki. Wyprawa do Doliny Przysowy i Słudwi prowadzi do jednego z najbardziej spektakularnych ptasich przystanków w centralnej Polsce. Oto ptasi raj, który warto poznać bliżej.
Spis treści: Sokoły wędrowne nad Warszawą Złaków Kościelny: nieoczywiste spotkanie z ptakami Walewice – kiedy przyroda nie pozwala się nudzić Dolina Przysowy i Słudwi – w sercu ptasiego raju Spod PKiN w Warszawie, gdzie na wysokościach budzą się już sokoły wędrowne, ruszam w stronę Ziemi Łódzkiej. Wraz z grupą zostawiamy za plecami betonowe wieżowce, by znaleźć się w zupełnie innej rzeczywistości. Wśród wież kościoła i starych zabudowań spotykam uszatkę – niewielką sowę o przenikliwym spojrzeniu. Potem kieruję się w stronę podmokłych łąk oraz stawów – nad rozlewiskami pojawiają się bataliony, gęsi i łabędzie, a wysoko nad nimi szybują bieliki. Przede mną Dolina Przysowy i Słudwi – miejsce, gdzie krajobraz nieustannie pulsuje ruchem skrzydeł. Sokoły wędrowne nad Warszawą Zbiórka o 7:30 pod Pałacem Kultury i Nauki. Jestem na miejscu przed czasem, a poranne miasto dopiero budzi się do życia. Po chwili pojawia się nasz przewodnik, Rafał Bartosz. Sprawnie rozstawia lunetę ornitologiczną – specjalistyczne, jednooczne urządzenie o dużym powiększeniu, stworzone do precyzyjnej obserwacji przyrody. Wszyscy z zaciekawieniem spoglądamy w stronę iglicy PKiN. Oto sokół o imieniu Hrabia, rezydent tutejszego gniazda – mówi przewodnik, wskazując na niewielki punkt na wysokościach. Jest wiosna, a para sokołów wędrownych (Falco peregrinus) intensywnie wysiaduje jaja. Każdy ruch tych ptaków jest dokumentowany przez Stowarzyszenie Na Rzecz Dzikich Zwierząt „SOKÓŁ”. Obecna partnerka Hrabiego nie ma jeszcze imienia. To samica bez obrączek, która przyleciała prawdopodobnie z Niemiec. Pojawiła się w Warszawie niedługo po śmierci poprzedniej sokolicy, słynnej Gigi, która odeszła w lutym 2026 r. Mimo krótkiego stażu, nowa para błyskawicznie przystąpiła do lęgów. Już na początku kwietnia w gnieździe pojawiły się cztery jaja, którymi ptaki opiekują się na zmianę z ogromnym zaangażowaniem. Sokół wędrowny to prawdziwy obywatel świata – występuje na każdym kontynencie z wyjątkiem Antarktydy, mając najszerszy naturalny zasięg lęgowy spośród wszystkich ptaków lądowych. Jeszcze do lat 40. XX w. gatunek ten gniazdował we wszystkich regionach Polski. Przykładowo w 1935 r. w samym regionie olsztyńskim znanych było ok. 100 gniazd. Niewiele rzadziej ptaki te spotykano na Pomorzu, Śląsku, w Wielkopolsce czy na Ziemi Lubuskiej. W latach 50. nastąpił tragiczny zwrot akcji. Masowe stosowanie DDT oraz innych pestycydów i insektycydów doprowadziło gatunek na skraj przepaści. Silne środki owadobójcze wykorzystywano wówczas bez opamiętania – zarówno w rolnictwie, jak i w walce z malarią. Paul Müller, który odkrył owadobójcze właściwości DDT, został za to uhonorowany Nagrodą Nobla w 1948 r. Naukowcy wierzyli wówczas, że znaleźli antidotum na problem głodu i chorób zakaźnych. Byli dumni z preparatu, który bezwzględnie niszczył szkodniki, a wczesne badania sugerowały, że środek ten nie pozostawia po sobie szkodliwych śladów w środowisku. Prawdziwy dramat ujawnił się dopiero lata później. Jako pierwsi alarm podnieśli ornitolodzy, obserwując katastrofalny spadek liczebności sokołów wędrownych. Toksyczne substancje zaburzały gospodarkę wapniową ptaków, co sprawiało, że skorupki jaj stawały się niezwykle kruche i pękały pod ciężarem wysiadującego rodzica. Trucizna przenikała też do wnętrza, zabijając zarodki. W efekcie sokoły niemal całkowicie zniknęły z mapy Polski – ostatni potwierdzony lęg odnotowano w 1964 r. Dzisiejsza obecność sokołów to efekt tytanicznej pracy przyrodników i sokolników. Program restytucji, czyli odbudowy gatunku, ruszył wiele lat po katastrofie. Do 1998 r. na wolność wypuszczono 97 młodych ptaków: 80 trafiło do lasów Wielkopolski, Pomorza i Mazowsza, 11 w Pieniny, a 6 do Warszawy. Szacuje się, że dzięki tym staraniom dzisiejsza populacja sokoła wędrownego w Polsce liczy od 100 do 120 par, a Hrabia, spoglądający na stolicę ze szczytu PKiN, stał się dla wielu żywym symbolem tego wielkiego powrotu. Złaków Kościelny: nieoczywiste spotkanie z ptakami Wysiadam z autokaru w Złakowie Kościelnym, wsi o korzeniach sięgających XIV w., głęboko osadzonej w tradycji Księstwa Łowickiego. Wraz z przewodnikiem ruszamy w kierunku kościoła. Nad głowami słyszymy niezwykłą kakofonię dźwięków – od „kia, kia” po „kii-kii-kii-kii”. W zakamarkach kościelnych wież mieszkają tu kawki (Coloeus monedula), niezwykle wygadane i towarzyskie szaro-czarne ptaki z rodziny krukowatych. Tworzą pary na całe życie i chętnie zasiedlają wysokie budowle. W ich sąsiedztwie lęgną się także pustułki (Falco tinnunculus) – ptaki szponiaste z rodziny sokołowatych. To jedne z najbardziej rozpoznawalnych sokołów, znane z unikatowej umiejętności „zawisania” w powietrzu podczas polowania, co sprawia wrażenie, jakby były zawieszone na niewidzialnej nici. Niektóre z tutejszych pustułek są zaobrączkowane – jedna z nich miała białą obrączkę na prawej nodze. W zeszłym roku, dokładnie w tym samym miejscu, udało mi się odczytać numer takiej obrączki. Dane wprowadziłem do systemu Polring, prowadzonego przez Krajową Centralę Obrączkowania Ptaków w Polsce. W odpowiedzi otrzymałem fascynującą historię: ptak został zaobrączkowany jako pisklę w maju 2022 r. Mój odczyt był dopiero drugą informacją zwrotną o tym osobniku w systemie, choć minęło niecałe 4 lata. Takie dane są bezcenne dla naukowców, zwłaszcza ornitologów – pozwalają potwierdzić, że ptak żyje, sprawdzić, jak daleko się przemieszcza, oraz pomagają ustalić długość życia gatunku. Nagle, nie wierząc własnym oczom, spotykam znajomą fotografkę przyrody, którą poznałem podczas fotografowania dzików w Warszawie. Nie była uczestniczką tej wycieczki. – Widziałeś pójdźkę? – zapytała. Odpowiedziałem, że niestety nie udało mi się jej wypatrzeć, choć niektórym uczestnikom wycieczki ornitologicznej dopisało szczęście. – A uszatkę? – dodała, wskazując kierunek, gdzie ją widziała. Bez pośpiechu udałem się we wskazane miejsce i rzeczywiście – była tam. Olśniło mnie, gdy ją zobaczyłem. Wydawała się zaskakująco mała, choć na zdjęciach sprawiała wrażenie znacznie większej sowy. To było pierwsze tak bliskie spotkanie z uszatką (Asio otus), nazywaną tak z powodu charakterystycznych, długich „pseudouszu”. W rzeczywistości to tylko pęczki piór, a nie prawdziwe uszy – te ukryte są głęboko pod upierzeniem. Nigdy nie zapomnę chwili, gdy podczas fotografowania tego gatunku spojrzała na mnie tak przenikliwie, że trudno było oderwać wzrok. Spacerując dalej w stronę okolicznych łąk, trudno nie ulec wrażeniu, że w Złakowie Kościelnym historia i przyroda przenikają się na każdym kroku. Jednym z obrazów, które najczęściej definiują te podmokłe tereny i pola są stada batalionów (Calidris pugnax), które co jakiś czas zrywają się do lotu, kreśląc na niebie figury w niemal idealnej, budzącej podziw synchronizacji. To jeden z najliczniejszych tu gatunków siewkowych w okresie wiosennych przelotów, pojawiający się w Dolinie Przysowy i Słudwi głównie podczas wędrówek na północ. Batalion gnieździ się w północnej Europie i Azji, zasiedlając strefę tundry i lasotundry. Jeszcze w XIX w. gatunek ten był rozpowszechniony w wielu częściach Polski. Po II wojnie światowej jego liczebność zaczęła jednak gwałtownie spadać, a dziś krajowa populacja lęgowa znajduje się na krawędzi wymarcia. W naszym kraju ptak ten pozostawał gatunkiem łownym aż do 1995 r. – objęcie go ochroną nastąpiło niestety w czasie, gdy był już skrajnie nieliczny. Patrząc na bataliony, trudno nie pomyśleć o tym, jak szybko może zniknąć coś, co kiedyś wydawało się powszechne. Choć zmiany w środowisku wydają się nieodwracalne, właśnie takie chwile budują najtrwalsze wspomnienia, które pozostaną we mnie na zawsze. Tak niepozorne krajobrazy nadal mają wielką wartość przyrodniczą, a ich tajemnice wciąż odkrywam na nowo. Walewice – kiedy przyroda nie pozwala się nudzić Po południu lądujemy w Walewicach, małej wsi znanej z okazałego pałacu – klasycystycznej rezydencji wzniesionej pod koniec XVIII w. przez szambelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. Znana jest tu także największa w Polsce stadnina koni rasy półkrwi angloarabskiej, z doskonałym zapleczem jeździeckim. Udajemy się na stawy rybne, których jest aż 8 o łącznej powierzchni ponad 200 ha. Raptem słyszę hasło „bielik” (Haliaeetus albicilla). Widzę go, jak stoi na płytkiej wodzie jednego ze zbiorników, kilkadziesiąt metrów ode mnie. Po chwili wzbija się w powietrze, a ja trzymam aparat w pogotowiu i robię serię zdjęć. Ptak szponiasty zaczyna nad nami szybować, wypatrując z wysokości prawdopodobnie zdobyczy, na którą mógł by zapolować. Odwracam się, a na zbiorniku obok pływają jedne z największych ptaków krajowych – łabędzie nieme (Cygnus olor), łabędzie krzykliwe (Cygnus cygnus) oraz łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus). Przez lunetę dostrzegam w ich pobliżu mniejsze ptaki wodne – płaskonosy (Spatula clypeata), cyranki (Spatula querquedula), a także nurkujące perkozy dwuczube (Podiceps cristatus). Niedaleko mnie słychać donośne echa klangoru żurawi (Grus grus), a nad głową co chwilę, z różnych kierunków, docierają nietypowe świsty. Dźwięki te należą do łabędzi niemych i powstają w locie najprawdopodobniej dzięki pracy skrzydeł oraz silnym oddziaływaniom aerodynamicznym towarzyszącym utrzymaniu tak dużej masy ciała w powietrzu. Jest to efekt reakcji na siłę nośną i opór powietrza – przy każdym uderzeniu sztywne pióra przecinają powietrze, generując niskie, rytmiczne buczenie, które może nieść się nad wodą nawet na kilka kilometrów. Pomyślałem wtedy, że to niemal cud, ile dzieje się tu jednocześnie, ze wszystkich stron. W gęstwinie drzew cicho śpiewa rudzik (Erithacus rubecula), a nad polami niesie się chrapliwe krakanie kruków (Corvus corax). Trudno się tu nudzić – przyroda po prostu na to nie pozwala. Dolina Przysowy i Słudwi – w sercu ptasiego raju Dolina Przysowy i Słudwi to prawdziwy raj dla miłośników ptaków – ostoja obejmująca rozległe, podmokłe łąki wzdłuż dolin obu rzek, położona na pograniczu województw łódzkiego i mazowieckiego. Jest to jeden z najważniejszych w Polsce punktów koncentracji ptaków wodno-błotnych podczas wiosennej migracji, których stada mogą liczyć nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników. Według dostępnych danych w tym regionie obserwowano m.in.: gęsi (Anserinae) – do 22 tys. osobników, siewki złote (Pluvialis apricaria) – ok. 11 tys. os., czajki (Vanellus vanellus) – 10 tys. os., krzyżówki (Anas platyrhynchos) – 5 tys. os., bataliony (Calidris pugnax) – 3,5 tys. os., świstuny (Mareca penelope) – 2,5 tys. os., żurawie (Grus grus) – 2 tys. os. Teren ten obfituje w stwierdzenia także wyjątkowo rzadkich gatunków ptaków, obserwowano tu m.in.: gęś tybetańską (Anser indicus), gęś krótkodziobą (Anser brachyrhynchus), berniklę rdzawoszyją (Branta ruficollis), berniklę białolicą (Branta leucopsis), gęś śnieżną (Anser caerulescens), bociana czarnego (Ciconia nigra), błotniaka stepowego (Circus macrourus), kurhannika (Buteo rufinus), sokoła wędrownego, orła przedniego (Aquila chrysaetos), kanię rudą (Milvus milvus), kulika mniejszego (Numenius phaeopus), orzechówkę (Nucifraga caryocatactes), dzięcioła zielonosiwego (Picus canus), czajkę towarzyską (Vanellus gregarius), biegusa zmiennego (Calidris alpina), rzepołucha (Linaria flavirostris), edredona (Somateria mollissima), rybołowa (Pandion haliaetus) czy szablodzioba (Recurvirostra avosetta). Mój udział w terenowym kursie rozpoznawania ptaków, zorganizowanym przez polskie biuro podróży Horyzonty.pl, był czymś więcej niż tylko wycieczką. To intensywna lekcja uważności spędzona na podmokłych łąkach Doliny Przysowy i Słudwi. Pod okiem doświadczonego ornitologa uczyłem się, jak w chaosie tysięcy skrzydeł dostrzec rzadkiego bekasa kszyka (Gallinago gallinago) czy odróżnić cyraneczkę (Anas crecca) od krakwy (Mareca strepera). Wyjazd ten uważam za wyjątkowo udany – nie tylko ze względu na listę zaobserwowanych gatunków, ale przede wszystkim dzięki nauce szacunku do ptasiego spokoju, który w takich miejscach jest wartością najwyższą. Pamiętajmy, że każda nasza wizyta na tych terenach powinna być aktem pokory, a nie podboju. Ptaki z roku na rok tracą swoje siedliska, dlatego nasza obecność nie może być dla nich kolejnym ciężarem. Niech podziw nad ich pięknem idzie w parze z odpowiedzialnością – bo tylko w ciszy i z dystansu możemy naprawdę dostrzec duszę tych dzikich miejsc. Źródła: peregrinus.pl, sosknbul.ptaki.org.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Historyczny rekord kākāpō. Sezon 2026 to przełom w ratowaniu najrzadszej papugi świata
Tegoroczny sezon lęgowy zapisze się w historii ochrony przyrody w Nowej Zelandii. Przyrodnicy mają powód do świętowania: wykluło się najwięcej piskląt kākāpō od 30 lat. To milowy krok dla ochrony gatunku, który w latach 90. XX wieku znajdował się na krawędzi całkowitego wyginięcia.
Nowozelandzki Departament Ochrony Przyrody ogłosił, że obecny rok przyniósł największą aktywność lęgową papug kākāpō od momentu rozpoczęcia monitoringu. To spektakularny sukces trwającego od 30 lat programu ratunkowego, który na początku wydawał się walką skazaną na niepowodzenie. Pod koniec ubiegłego wieku ptaków tych było tak mało, że strata pojedynczego osobnika groziła wyginięciem całego gatunku. A w tym roku przyszła na świat ponad setka piskląt. Kākāpō: krytycznie zagrożony unikat w świecie papug Kākāpō (Strigops habroptilus) to jedyna na świecie papuga nielotna i jednocześnie najcięższy przedstawiciel swojego rzędu – samce mogą ważyć nawet 4 kilogramy. Ich biologia jest niezwykle skomplikowana: ptaki te przystępują do rozrodu rzadko, zazwyczaj raz na dwa do czterech lat, co ściśle zależy od cykli owocowania lokalnej flory. Poza tym większość samic jest w stanie skutecznie wyprowadzić tylko jedno pisklę w sezonie. Zatem ratowanie kākāpō to proces delikatny, a przy tym niezwykle powolny. Ptak ten od dekad jest krytycznie zagrożony wyginięciem. Wielki sukces programu ochrony kākāpō 3 kwietnia 2026 Departament Ochrony Przyrody Nowej Zelandii ogłosił raport z tegorocznego sezonu lęgowego. Ptaki złożyły bezprecedensową liczbę 256 jaj. Wykluło się aż 105 piskląt, co jest wynikiem oszałamiającym, jeśli weźmiemy pod uwagę, że cała populacja żyjąca na wolności liczyła do tej pory jedynie 235 osobników! Obecnie przy życiu pozostaje 98 zdrowych piskląt, a jedno jajo wciąż znajduje się w inkubatorze. Takie zagęszczenie sukcesów lęgowych w jednym czasie to efekt dekad ciężkiej pracy przyrodników oraz innowacyjnych metod monitoringu. Naukowcy spodziewali się w tym sezonie sukcesu, choć nie aż takiego. Pod koniec 2025 roku rekordowa liczba samic przystąpiła do godów. Gniazdo jednej z samic, nazwanej Rakiura, można podglądać na żywo na Youtube: View oEmbed on the source website Czy można już odetchnąć z ulgą? Mimo ogromnego entuzjazmu, zespół zaangażowany w program ratunkowy podkreśla, że droga do pełnej odnowy gatunku jest jeszcze daleka. Sarah Manktelow z Kākāpō Recovery poinformowała o śmierci siedmiu piskląt w pierwszych tygodniach życia. Cztery inne osobniki trafiły do Dunedin Wildlife Hospital pod specjalistyczną opiekę weterynaryjną. Kluczowy moment nastąpi w połowie lipca 2026. To wtedy młode ptaki skończą 150 dni i zostaną oficjalnie uznane za dorosłe. Jak podkreśla Deidre Vercoe, menedżerka projektu, każde nowe pisklę oddala ten niezwykły gatunek od widma zagłady. Źródła: Live Science, DOC, Kakapo Recovery Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy uda się uratować największe rozgwiazdy świata? Olbrzymy z 24 ramionami są na skraju wyginięcia
Choć mają tysiące nóżek i wielkość koła od traktora, rozgwiazdy gigantyczne nie zdołały uciec przed tajemniczą chorobą. Zespół wyniszczenia rozgwiazd doprowadził do zagłady miliardów osobników, od Alaski po Meksyk. Czy sukcesy w sztucznej hodowli zdołają odwrócić ten tragiczny proces?
Rozgwiazdy gigantyczne (Pycnopodia helianthoides) są duże i piękne. Mogą być żółte, pomarańczowe, fioletowe i czerwone. Ich 24 ramiona mogą rozciągać się na metr, osiągając wielkość koła ciągnika, co czyni je jednymi z największych rozgwiazd na świecie. Wraz ze strzykwami, jeżowcami, wężowidłami i liliowcami, rozgwiazdy należą do grupy pokrytych kolcami zwierząt zwanych szkarłupniami. Ciekawskie olbrzymy na tysiącach nóżek Są to zwierzęta bentosowe, czyli takie, które spędzają życie na dnie morskim. Jednak rozgwiazdy nie są wcale tak ospałe, jak mogłoby się wydawać. Przemieszczają się szybko na swych tysiącach maleńkich nóżek ambulakralnych, poruszając się w imponującym tempie jednego metra na minutę. Żywią się małżami, ślimakami morskimi i martwymi kałamarnicami, a także innymi szkarłupniami, zwłaszcza jeżowcami, co jest jednym z powodów, dla których ich brak jest dotkliwie odczuwalny. Plaga wśród rozgwiazd: zniknęło 6 miliardów osobników W 2013 roku zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej nawiedziła straszliwa plaga, która zdziesiątkowała wiele gatunków rozgwiazd. Był to makabryczny widok. Na skórze rozgwiazd pojawiały się zmiany chorobowe, ich ramiona odpadały, a w ciągu kilku dni dotknięte chorobą zwierzęta rozpływały się w bezkształtną masę śluzu. Rozgwiazdy gigantyczne kiedyś powszechnie występowały od Alaski aż po Meksyk, ale obecnie zniknęły z większości terenów, na których dawniej egzystowały. Naukowcy szacują, że zginęło prawie 6 miliardów osobników. To katastrofa nie tylko dla tych zwierząt, ale także dla całych ekosystemów. Zagłada zbiegła się w czasie z zanikiem wielu lasów wodorostowych, które zostały zniszczone przez fale upałów, oraz z gwałtownym wzrostem populacji jeżowców purpurowych (Strongylocentrotus purpuratus). Bez rozgwiazd, które utrzymywały ich liczebność w ryzach, jeżowce rozmnożyły się w ogromnych ilościach, a ich intensywne żerowanie uniemożliwia osiadanie i wzrost młodych wodorostów. Czy rozgwiazdy gigantyczne przetrwają? Biolodzy morscy wciąż nie są do końca pewni, co stało się z tymi rozgwiazdami. Przyczyna schorzenia, które nazwano zespołem wyniszczenia rozgwiazd, okazała się trudna do ustalenia. Początkowo sądzono, że mogła ją wywołać infekcja wirusowa. Późniejsze badania sugerowały, że w proces zaangażowane były również inne drobnoustroje, które wyciągają tlen z wody, zasadniczo dusząc rozgwiazdy. Kryzys klimatyczny i fale upałów również odgrywają rolę w tej skomplikowanej zmianie ekosystemu oceanicznego. Jest jednak iskierka nadziei. Niewielkie skupiska rozgwiazd przetrwały w chłodniejszych wodach i dzięki temu mogą pomóc w odbudowie populacji. Z kolei w 2021 roku naukowcom po raz pierwszy udało się rozmnożyć rozgwiazdy gigantyczne w warunkach hodowlanych. Nie wszyscy sądzą, że będzie to konieczne, ale może pewnego dnia uda się wypuścić je z powrotem na wolność. To jest przedruk z książki autorstwa Helen Scales pt. „Dookoła świata. 80 ryb i innych stworzeń morskich” która ukazała się nakładem wydawnictwa PWN. Tytuł i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Przybierają na wadze 2,5 kg dziennie i są tak tłuste, że ledwo się ruszają. W Bałtyku pojawiły się młode foczki szare
Marzec to dla Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry Uniwersytetu Gdańskiego w Helu pracowity czas. Bałtyk to w tym miesiącu prawdziwe „focze przedszkole”. Niektóre młode foczki szare jednak za szybko tracą matki. O życiu fok i ratowaniu maluchów opowiada biolożka, dr Iwona Pawliczka vel Pawlik.
Narodziny i pierwsze tygodni życia fok szarych w Bałtyku przypadają w marcu. Do Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry w Helu trafiają focze maluchy, które z różnych przyczyn – od sztormów po działalność człowieka – zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. Dr Iwona Pawliczka opowiedziała PAP o niezwykłej biologii tych zwierząt i ich kluczowej roli jako bioindykatorów stanu Bałtyku. W tym roku pierwszym uratowanym foczątkiem jest samczyk Irek z Ustki. Mali biali rekordziści Życie nowonarodzonej foki szarej u boku mamy trwa zaledwie trzy tygodnie. Przez ten krótki czas maluch żywi się wyłącznie jej mlekiem. Nie jest to jednak zwykły pokarm – zawiera on nawet 50% tłuszczu, co czyni go jedną z najbardziej kalorycznych substancji w świecie przyrody. Dzięki takiej diecie foczki mogą przybierać na wadze nawet 2,5 kg dziennie, zmieniając się z kilkunastokilogramowych maluchów w ważące 60 kg tłuste kulki. W tym czasie ich ciało pokryte jest białym, gęstym futrem zwanym lanugo. Jest bardzo ciepłe, ale pełni też rolę kamuflażu na lodzie. Ma jednak istotną wadę: nie jest wodoodporne. Dopiero po zrzuceniu białej sierści i wykształceniu właściwej, krótkiej okrywy włosowej, młoda foka jest gotowa na wejście do zimnej wody. To równocześnie moment separacji od matki. Pozbawiony jej pokarmu maluch stopniowo zużywa zapasy tłuszczu, co dopinguje go do nauki samodzielnego polowania. Ratowanie młodych fok szarych w Helu – To moment w roku, kiedy do naszego „foczego szpitalika” trafiają pierwsze młode foki szare, które zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. (…) Pierwszym tegorocznym pacjentem jest samiec Irek, przywieziony z Ustki. To maleństwo. Ważył około 17 kg i był odwodniony – opowiada dr Pawliczka. W pierwszych dniach pobytu w Stacji Morskiej foczątka dostają tzw. owsiankę rybną – specjalnie przygotowaną mieszankę ryb, tranu, witamin i mikroelementów. Stopniowo wprowadzana jest dieta oparta na rybach, a foki są uczone samodzielnego pobierania pokarmu. Cała rehabilitacja ma jeden cel – przygotować zwierzę do życia w naturze. Największy wróg foki szarej Foki szare prawie nie mają naturalnych wrogów. Poza bielikami polującymi na szczenięta, największym zagrożeniem pozostaje dla nich działalność człowieka. Rozwój turystyki, rybołówstwo oraz budowa infrastruktury na morzu zabierają im naturalne siedliska. Dr Pawliczka podkreśla, że plaże nie należą wyłącznie do ludzi – są domem dla wielu gatunków, które potrzebują spokoju do rozrodu i odpoczynku. Na plażach foki szare odpoczywają, rodzą młode i przechodzą okres linienia. Najczęstszym błędem turystów jest zbyt bliskie podchodzenie do odpoczywających fok. Zasada jest prosta: należy zachować dystans co najmniej 30 metrów. Spłoszenie foki to dla niej ogromny wydatek energetyczny, a w przypadku szczeniąt może prowadzić do odłączenia od matki. Pamiętajmy, że foka, mimo swojego łagodnego wyglądu, jest dzikim zwierzęciem, które w poczuciu zagrożenia może się bronić. Foka szara strażnikiem ekosystemu Foki szare to wyspecjalizowane drapieżniki, znajdujące się na szczycie łańcucha pokarmowego. Z perspektywy naukowej pełnią rolę tzw. bioindykatorów – gatunków skupiających jak w soczewce zdrowie całego ekosystemu. Badanie ich stanu zdrowia, kondycji oraz liczebności pozwala naukowcom ocenić ogólną kondycję Morza Bałtyckiego. Choć obecnie populacja fok w Bałtyku wynosi około 60 tysięcy osobników – co jest ogromnym sukcesem w porównaniu z kryzysem z lat 80. – badacze wciąż monitorują sytuację. Wykorzystują nowoczesne technologie, takie jak drony, do liczenia zwierząt podczas okresu linienia. – Chciałabym, aby ludzie zrozumieli, że plaże nie należą wyłącznie do nas. Są domem wielu gatunków – fok, ptaków, bezkręgowców – i wszystkie tworzą harmonijnie funkcjonujący ekosystem. Jeśli nauczymy się z nimi współistnieć, Bałtyk będzie zdrowszy także dla nas – podsumowuje dr Pawliczka. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zwiastuny wiosny i żywe „zegary” pól. Co kryją skowronki?
Skowronek to jeden z najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Europy. Od wieków towarzyszy ludziom na polach i łąkach, a jego śpiewny lot stał się symbolem nadchodzącej wiosny. Choć wydaje się dziś dobrze poznany, kryje wiele ciekawych historii.
Spis treści: Skąd wziął się skowronek? Pochodzenie i systematyka skowronków Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Środowisko życia i biologia lęgowa Zagrożenia i ochrona skowronków Skowronki od dawna zajmują szczególne miejsce zarówno w przyrodzie, jak i w kulturze człowieka. Ich charakterystyczny śpiew rozbrzmiewający wysoko nad polami był dla dawnych rolników sygnałem zmiany pór roku i rozpoczęcia prac w gospodarstwie. Z czasem ptaki te stały się nie tylko symbolem wiosny w tradycji ludowej, lecz także przedmiotem badań przyrodników i ornitologów. Dziś wiemy, że skowronki należą do jednej z najbardziej rozpowszechnionych rodzin ptaków śpiewających, a ich historia zaczęła się miliony lat temu w afrykańskich krajobrazach. Skąd wziął się skowronek? Od dawna ludzie obserwowali wędrówki ptaków i dostosowywali do nich swoje prace, zwłaszcza w rolnictwie. Dużą rolę odgrywały w tym skowronki – nieduże ptaki, nieco większe od wróbla. W tradycji ludowej należały do pierwszych posłańców wiosny. W 1925 r. w publikacji książkowej „Nasze ptaki wędrowne” autor wspominał, że skowronki w Polsce pojawiają się zwykle między 10 a 24 lutego, najczęściej ok. 14. dnia miesiąca. Potwierdzają to także wcześniejsze obserwacje innych przyrodników z XIX w., takich jak Władysław Taczanowski. Powstało wiele staropolskich powiedzeń, wskazujących, że dawniej początek prac polowych wyznaczano według przylotu skowronków, żurawi czy bocianów. Na przykład mówiono: „Jak skowronek zaświergoli, myślą chłopi o roli” albo „Św. Agnieszka wypuszcza skowronka z mieszka”. Prof. Jerzy Bralczyk w książce „Zwierzyniec” podkreśla, że nazwa skowronek wywodzi się od prasłowiańskiego czasownika skverti, oznaczającego „wrzeszczeć, trzeszczeć lub piszczeć”. Inne źródła podają, że rdzeń wyrazu pochodzi od prasłowiańskiej formy „skovornъ(kъ)”. Przypuszcza się również, że pierwszy człon „skov” może mieć związek z dźwiękonaśladowczym charakterem śpiewu skowronka. W języku potocznym słowo skowronek oznacza także osobę, która lubi wcześnie wstawać i jest rano szczególnie aktywna. W „Słowniku gwar Lubelszczyzny” odnotowano również różne regionalne formy tej nazwy. Mieszkańcy niektórych wsi nazywali kiedyś tego ptaka skuvronek, skuwrunek lub żyworonek, zgodnie z lokalną gwarą. W innych językach nazwa ptaka również ma ciekawą historię. W języku angielskim używa się nazwy skylark, która poprzez francuskie alouette wywodzi się z łacińskiego alauda. W języku hiszpańskim skowronek to alondra, a po włosku allodola. Co ciekawe, w Polsce słowo skowronek funkcjonuje nie tylko w ornitologii, ale także jako popularne nazwisko – nosi je ponad 6,8 tysiąca osób. Pokazuje to, jak bliski był ten ptak naszym przodkom. Pochodzenie i systematyka skowronków Skowronkowate (Alaudidae) to rodzina ptaków należących do rzędu wróblowych (Passeriformes) oraz podrzędu śpiewających (Oscines). Obejmuje ona obecnie 93–100 gatunków na całym świecie w 21 rodzajach. Jeszcze w 1960 r. liczba uznawanych gatunków skowronków wynosiła 76 gatunków. Wzrost ten wynika głównie z badań genetycznych oraz analiz śpiewu, które doprowadziły do podniesienia wielu taksonów (jednostek klasyfikacji biologicznej) z rangi podgatunku do rangi gatunku. Skowronki są szeroko rozpowszechnione w Starym Świecie, szczególnie w Afryce i Eurazji z pojedynczymi przedstawicielami w Oceanii i obu Amerykach. Afryka jest domem dla 80% gatunków skowronków, z czego ok. 60% jest endemicznych dla Afryki Subsaharyjskiej. Choć kontynent ten skupia znaczną część światowej różnorodności skowronków, wiele gatunków, podgatunków oraz odrębnych populacji pozostaje nadal słabo poznanych pod względem genetycznym i częściowo także morfologicznym. Rząd Passeriformes jest obecnie najbogatszym gatunkowo wśród ptaków na świecie. Historia ewolucyjna wielu rodzin tego rzędu pozostaje jednak słabo poznana, co dotyczy także rodziny Alaudidae – jednych z najbardziej typowych mieszkańców otwartych siedlisk. Skowronki mają afrykańskie pochodzenie, ale niektóre linie ewolucyjne tej rodziny już od środkowego miocenu (ok. 16–11 mln lat temu) rozwijały się w Azji Środkowej, gdzie w różnych okresach neogenu powstawały rozległe, suche i otwarte krajobrazy. Szczególne znaczenie dla ewolucji skowronków ma pliocen (ok. 5–2,5 mln lat temu), ostatnia epoka neogenu poprzedzająca plejstocen (2,5 mln – 11,7 tys. lat temu), ponieważ wiele współczesnych gatunków i rodzajów wróblowatych ukształtowało się właśnie w tym okresie. Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Choć wszystkie polskie skowronki mają maskujące, brązowo-szare upierzenie, różnią się sylwetką i szczegółami. Skowronek zwyczajny wyróżnia się małym, chowanym czubkiem na głowie oraz wyraźnymi, białymi brzegami ogona i białą tylną krawędzią skrzydeł, najlepiej widocznymi w locie. Lerka (skowronek borowy) jest mniejsza i ma wyraźnie krótszy ogon. W przeciwieństwie do skowronka zwyczajnego, na jej skrzydłach nie znajdziemy charakterystycznych białych linii na tylnej krawędzi lotek. Cechami rozpoznawczymi natomiast są jasne brwi łączące się z tyłu głowy w kształt litery „V” oraz charakterystyczny jasny pasek na skrzydłach, szczególnie widoczny podczas lotu. Z kolei dzierlatka posiada najdłuższy, spiczasty czubek na głowie, który pozostaje widoczny nawet po złożeniu. W odróżnieniu od skowronka zwyczajnego, dzierlatka nie ma bieli na sterówkach ani na krawędziach skrzydeł, a jej sylwetka jest bardziej szara i nieco masywniejsza. Środowisko życia i biologia lęgowa W Polsce występują trzy gatunki skowronków: skowronek zwyczajny, lerka (Lullula arborea) inaczej nazywana skowronkiem borowym oraz dzierlatka (Galerida cristata), zwana dawniej pośmieciuszką. Najliczniejszym i najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem, choćby w naszym kraju jest skowronek zwyczajny, inaczej nazywany skowronkiem polnym, ze względu na otwarte siedliska – pola i łąki, które zasiedla. Siedlisko Badania sprzed trzech dekad nad biologią lęgową skowronka zwyczajnego w zachodniej Bułgarii wykazały, że ptaki te zakładają gniazda w niewielkich zagłębieniach terenu, na pastwiskach i polach pszenicy, często wśród niskiej roślinności lub w zagłębieniach utworzonych przez kopyta krów. Gniazdo i jaja Gniazdo buduje samica w 2–3 dni z suchych liści, źdźbeł traw i czasami mchu. Zniesienie liczy zazwyczaj 3–6 jaj, składanych w odstępach jednodniowych, a inkubacja trwa ok. 11 dni. Pisklęta pozostają w gnieździe 8–10 dni, otwierają oczy czwartego dnia życia i po tygodniu ukrywają się w trawie w pobliżu gniazda. Pierwsze próby lotu podejmują w wieku 15–17 dni. Zachowania lęgowe Podczas badań w pobliżu największego miasta i stolicy Bułgarii w Sofii zaobserwowano także zaskakujące zachowania skowronków zwyczajnych. Na widok zbliżającego się człowieka samica udawała rannego ptaka, lecąc powoli i spadając w trawę. Zachowanie to obserwowano zarówno podczas inkubacji, jak i w gnieździe z wyklutymi pisklętami. Co ciekawe, nie odnotowano karmienia samicy przez samca w pobliżu gniazda w okresie lęgowym. Zagrożenia i ochrona skowronków W południowej Europie do dziś poluje się na skowronki – we Francji i we Włoszech oficjalne roczne pozyskanie tych ptaków przekracza 1 mln osobników, a jeszcze na początku XX w. były odławiane i jadane również w Polsce. Szacuje się, że od 1980 r. liczebność skowronka w Europie zmniejszyła się o połowę. Główną przyczyną jest intensyfikacja rolnictwa: wzrost liczby zabiegów agrotechnicznych, spadek areału zbóż jarych oraz ekspansja upraw kukurydzy i rzepaku. Drapieżnictwo Skowronki mierzą się z presją wielu drapieżników. Polują na nie ptaki sokołowe (Falconiformes), sowy (Strigiformes) oraz dzierzby (Laniidae). Gniazda, pisklęta i jaja są także atakowane przez ssaki: łasicowate (Mustelinae), wiewiórkowate (Sciuridae), a także gatunki inwazyjne, jak szop pracz (Procyon lotor). Dużym zagrożeniem są także koty domowe (Felis domesticus). Lęgi mogą być niszczone również przez gryzonie, ryjówki oraz ptaki krukowate. W odpowiedzi na zagrożenie samice wypracowały skuteczne strategie. Cicho opuszczają gniazdo, gdy drapieżnik jest jeszcze daleko, a jeśli podejdzie blisko – udają rannego ptaka, by odciągnąć go od młodych. Ich upierzenie sprawia, że na ziemi stają się niemal niewidoczne. Rola w ekosystemie Skowronki pełnią ważną rolę w rolnictwie, będąc naturalnymi sprzymierzeńcami rolników. Jako ptaki owadożerne skutecznie ograniczają populacje szkodników, np. oprzędzika pręgowanego (Sitona lineatus) niszczącego m.in. uprawy grochu – w żołądku jednego ptaka znaleziono aż 48 tych chrząszczy. Z drugiej strony, w niektórych regionach (np. w USA) skowronki są uznawane za szkodniki – sporadycznie widywane w stadach mogą niszczyć uprawy warzyw (m.in. buraków, sałaty, pomidorów) oraz zbóż. Status ochronny W Polsce trzy główne gatunki lęgowe (skowronek zwyczajny, lerka i dzierlatka) podlegają ścisłej ochronie gatunkowej. Według „Czerwonej listy ptaków Polski” mają status LC (gatunki najmniejszej troski). W skali globalnej Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje niektóre gatunki skowronków jako skrajnie zagrożone. Przykładem jest skowronek wyspowy (Alauda razae) – status krytycznie zagrożony (CR) lub skowronek somalijski (Mirafra sharpii, obecnie Corypha sharpii) – zagrożony (EN). Działania ochronne Ochrona skowronków wymaga działań na dużą skalę: Dla skowronka zwyczajnego: utrzymanie różnorodności upraw, pozostawianie ściernisk na zimę oraz ograniczanie chemii rolnej. Skuteczną metodą są tzw. „okienka dla skowronków” (niesiane fragmenty pola o pow. ok. 20 m²). Dla lerki (skowronka borowego): niezbędne jest promowanie ekstensywnego wypasu zwierząt na otwartych przestrzeniach śródleśnych oraz zaniechanie ich zalesiania, aby zachować mozaikę siedlisk niezbędną do gniazdowania tego ptaka. Dla dzierlatki: ochrona śródpolnych piaszczystych łach, muraw napiaskowych lub ubogiej roślinności ruderalnej na terenach zabudowanych, gdzie ptaki te mogłyby uwić gniazdo, znaleźć schronienie i pożywienie. Źródła: www.sciencedirect.com, animaldiversity.org, www.researchgate.net Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Uroczy sukces gdańskiego ZOO. Ten maluch może pomóc uratować gatunek
W ZOO w Gdańsku przyszedł na świat hipopotamek karłowaty. Te narodziny to ważne wydarzenie dla ochrony jednego z najbardziej zagrożonych ssaków Afryki. Rodzicami malucha są Sapo i Malela – para uczestnicząca w międzynarodowym programie hodowli zachowawczej.
Uroczy noworodek to samiczka. Urodziła się w ramach międzynarodowej współpracy różnych ogrodów zoologicznych, koniecznej dla zachowania tego zagrożonego gatunku. Każde narodziny hipopotamka karłowatego zwiększają szanse na utrzymanie ich populacji. Nowy mieszkaniec gdańskiego ZOO O narodzinach hipopotamka karłowatego gdańskie ZOO oraz prezydentka miasta Aleksandra Dulkiewicz poinformowali 14 marca 2026. Rodzice malucha to 15-letni Sapo oraz 9-letnia Malela. Sapo mieszka w Gdańsku od 2012 roku. Malela przyjechała z Teneryfy pod koniec 2024 roku, aby zasilić program hodowli tego gatunku w niewoli. Udało się. „Rośnie jak na drożdżach i przy odrobinie szczęścia uda się Wam ją zobaczyć. Przebywa razem ze swoją mamą w pawilonie hipopotamów i można podejrzeć ją przez małe okienka. Gdy tylko zrobi się cieplej, będzie można zobaczyć ją także na zewnętrznym wybiegu” – pisze ZOO w mediach społecznościowych. Hipopotamek karłowaty. Mały i krytycznie zagrożony Hipopotamek karłowaty (Choeropsis liberiensis) występuje tylko w lasach deszczowych zachodniej Afryki. Zadecydowana większość populacji żyje w Liberii, pozostała część w Gwinei, Sierra Leone oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jest jednym z zaledwie dwóch współcześnie żyjących gatunków w rodzinie hipopotamowatych. Tym drugim jest znacznie większy i liczniejszy, również afrykański, hipopotam nilowy. W przeciwieństwie do swojego większego kuzyna, który może ważyć nawet 1800 kilogramów, hipopotamek karłowaty osiąga „zaledwie” niecałe 300 kilogramów. Jego badanie jest trudne – nie dość, że prowadzi ziemnowodny, nocny tryb życia, żyje w gęstych lasach, to jeszcze regiony jego występowania od lat są targane wewnętrznymi konfliktami i bardzo niestabilne. Populację hipopotamka trudno oszacować. Według danych w końca XX wieku było to nie więcej niż 3000 osobników. Obecnie według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych na wolności żyje ich 2000-2500. Ogrody zoologiczne kluczem do przetrwania hipopotamka Hodowla hipopotamka karłowatego w niewoli jest więc kluczowa dla zachowania gatunku. Sukces gdańskiego ZOO dobrze wpisuje się we współczesną rolę ogrodów zoologicznych – dziś są one bardziej „arką Noego” niż rozrywką dla mieszczuchów. Ich rola jest kluczowa w utrzymaniu przy życiu wielu zagrożonych gatunków. Ważną rolę w ratowaniu hipopotamka karłowatego pełni ZOO w Bazylei w Szwajcarii. Prowadzi międzynarodową księgę rodowodową i koordynuje światową populację żyjącą w niewoli. Między 1970 a 1991 rokiem ilość hipopotamków urodzonych w niewoli wzrosła ponad dwukrotnie. Przetrwanie tego gatunku w ogrodach zoologicznych jest pewniejsze niż jego przetrwanie na wolności. Warto przypomnieć historię najsłynniejszego hipopotamka karłowatego na świecie – Moo Deng. To samiczka urodzona w lipcu 2024 roku, w ZOO Khao Kheow w Tajlandii. Jej imię, oznaczające „skaczącą wieprzowinę”, wybrali internauci. Stała się globalnym fenomenem, a jej viralowa popularność niemal przerosła możliwości ZOO. Moo Deng stała się bohaterką setek internetowych memów oraz gadżetów. Źródła: Gdański Ogród Zoologiczny, Trójmiasto.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.