Topnieje kawałek Alaski wielkości połowy Polski. Według geologów klimat już nigdy nie będzie taki sam
Wyobraź sobie, że obszar wielkości połowy Polski nagle zaczyna „przeciekać” do oceanu. Na dalekiej północy Alaski wieczna zmarzlina właśnie traci swoją integralność, zamieniając krystalicznie czyste rzeki w brunatny koktajl pełen organicznego węgla. Dzięki komputerowej symulacji naukowcy z University of Massachusetts Amherst zobaczyli, że lodowa kapsuła czasu właśnie pękła. Arktyka, jaką znaliśmy, chyba właśnie przechodzi do historii.
Zespół geologów pod kierunkiem prof. Michaela Rawlinsa wykonał coś na kształt cyfrowego „badania rentgenowskiego” Arktyki. Wykorzystując moc superkomputera badacze prześwietlili 44 lata historii regionu North Slope (o powierzchni mniej więcej połowy naszego kraju) z niespotykaną dotąd precyzją – analizując każdy kilometr kwadratowy lądu. To, co zobaczyli w danych z lat 1980–2023, to obraz klimatycznego krwotoku: rzeki Alaski, niegdyś stabilne, dziś pompują do Morza Beauforta rekordowe ładunki węgla, który miał pozostać zamrożony na zawsze. Swoje wyniki opublikowali w czasopiśmie „Global Biogeochemical Cycles”. Dlaczego klimat Ziemi zależy od arktycznych rzek? Rzeki Arktyki pełnią funkcję gigantycznego układu krwionośnego planety. Mimo że Ocean Arktyczny to zaledwie 1% objętości oceanów świata, trafia do niego aż 11% całkowitego globalnego spływu rzecznego. Choć nazwa „wieczna zmarzlina” sugeruje niezmienność, w rzeczywistości składa się ona z dwóch warstw. Na samym wierzchu znajduje się tzw. warstwa czynna, która naturalnie rozmarza latem i zamarza zimą. Pod nią rozciąga się grunt zamrożony nieprzerwanie od tysięcy lat. Obecnie, z powodu gwałtownego ocieplenia Arktyki, granica między nimi przesuwa się coraz głębiej. Głębsze rozmarzanie, większe zagrożenie To pogłębianie się warstwy czynnej jest mechanizmem napędowym kryzysu. Gdy ciepło dociera do pokładów ziemi, które nie widziały słońca od czasów epoki lodowcowej, dochodzi do aktywacji uśpionej materii organicznej. Bakterie i mikroorganizmy zaczynają „trawić” starożytne szczątki roślin i zwierząt, uwalniając do rzek ogromne ilości rozpuszczonego węgla organicznego (DOC). Szacuje się, że co roku z tego źródła do atmosfery trafia ponad 275 mln ton dwutlenku węgla. To nie jest zwykły osad – to paliwo dla klimatycznego ocieplenia. Gdy ten węgiel trafi do oceanu lub atmosfery jako dwutlenek węgla i metan, tworzy dodatnie sprzężenie zwrotne: więcej gazów cieplarnianych powoduje wyższe temperatury, co z kolei prowadzi do jeszcze głębszego rozmarzania zmarzliny. Superkomputer na tropie „starożytnego węgla” Dlaczego badanie Michaela Rawlinsa jest tak ważne? Dotychczasowe modele klimatyczne działały w dużej skali (siatki 25x25 km), co sprawiało, że mniejsze rzeki i strumienie były dla naukowców „niewidzialne”. Dzięki rozdzielczości jednego kilometra, zespół z UMass Amherst zyskał wgląd w arktyczne „kapilary” – tysiące drobnych cieków wodnych, które odprowadzają wodę z rozmarzającego gruntu. To właśnie te małe strumienie są głównymi szlakami, którymi węgiel ucieka do Morza Beauforta. Dzięki temu wiemy już, że skala wycieku węgla jest znacznie większa, niż przypuszczano, a proces ten nie jest równomierny – najbardziej dramatyczne zmiany zachodzą na płaskich terenach północno-zachodniej Alaski. Tam materia organiczna gromadziła się nieprzerwanie od tysięcy lat. Koniec pór roku jakie znamy: roztopy w październiku? Najbardziej zaskakującym wynikiem badań jest tempo wydłużania się sezonu roztopów. Obecnie wieczna zmarzlina rozmarza nawet we wrześniu i październiku – to o kilka tygodni dłużej niż jeszcze kilkanaście lat temu. – To starożytny węgiel. Im dalej na zachód, tym teren jest bardziej płaski, co oznacza więcej materii z rozkładających się roślin, która gromadziła się przez dziesiątki tysięcy lat – wyjaśnia prof. Rawlins. Rozmarzanie tych pokładów zmienia zasolenie morza, procesy biogeochemiczne i cały łańcuch pokarmowy w Arktyce. – Rozpaczliwie potrzebujemy więcej takich badań łączących ląd z oceanem, jeśli mamy w pełni zrozumieć problem globalnego ocieplenia – podsumowuje geolog. Źródło: Global Biogeochemical Cycles Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy Arktykę czeka inwazja wielkich meduz? Taki może być efekt ocieplania się północnych wód
Wyższa temperatura wody i mniejszy zasięg lodu w Arktyce mogą dać nietypowy efekt. Naukowcy przewidują, że wody północy Ziemi czeka inwazja wielkich meduz. Meduzy w niektórych miejscach mogą nawet wyprzeć ryby.
W tym artykule: Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Jak przeprowadzono badania? Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Już od ponad stu lat stopniowo ogrzewa się cała Ziemia. Jednak wzrost temperatur nie zachodzi na planecie równomiernie. W pewnych rejonach proces ten postępuje kilkukrotnie szybciej. Najważniejszym z nich jest Arktyka. W wyniki globalnego ocieplenia okolice północnego bieguna Ziemi ocieplają się prędzej niż reszta świata. Zjawisko to doczekało się nawet własnej naukowej nazwy – to arktyczne wzmocnienie (ang. arctic amplification, AA). Jak jest silne? Dwa lata temu naukowcy wyliczyli, że od roku 1979 średnia temperatura Arktyki rosła aż cztery razy szybciej niż całej Ziemi. Dla której – przypomnijmy – średnia temperatura od czasów przedindustrialnych podniosła się już dobrze o ponad stopień Celsjusza. Rekordowe ciepło na archipelagu Svalbard. Termometry wskazywały 21,7 st. Celsjusza Bunkier na zapasy żywności w razie zagłady wydrążono w wiecznej zmarzlinie na wyspie Spitsbergen na norweskim archipelagu Svalbard . Problem w tym, że zrobiło się tam nienormalnie ciepło. Za główną przyczynę arktycznego wzmocnienia uważa się zmniejszanie się pokrywy lodowej w Arktyce. Lód – a zwłaszcza lód pokryty warstwą śniegu – ma znacznie wyższe albedo niż woda. To oznacza, że odbija o wiele więcej światła słonecznego, działając jak potężny planetarny klimatyzator. Po jego „wyłączeniu” temperatury Arktyki szybują. Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Na północy Ziemi działa więc wyjątkowo silne pozytywne sprzężenie zwrotne. Im mniej lodu, tym prędzej nagrzewa się region – przyspieszając dalsze topnienie lodu. Wzrost temperatur to jednak zaledwie pierwszy efekt tego procesu. On sam wywołuje kolejne, niekiedy zupełnie nieoczekiwane skutki. Jeden z nich został właśnie opisany w artykule opublikowanym czasopiśmie „Limnology nad Oceanography”. Grupa naukowców m.in. z niemieckiego Instytutu Alfreda Wegenera, przewiduje, że ocieplanie się Arktyki poskutkuje jej „zmeduzowieniem” (ang. jellification). Innymi słowy, północy rejon Ziemi czeka prawdziwa inwazja wielkich meduz, dotychczas trzymających się bardziej na południe. Jak przeprowadzono badania? Naukowcy skupili się na ośmiu gatunkach meduz. Wybrali takie, których rozprzestrzenianie się zostało najlepiej przebadane. Reprezentatywny dla meduz zestaw obejmował m.in. nieduże stułbiopławy Aglantha digitale, mające zaledwie kilka centymetrów. Arktyczne eskapady tego przezroczystego zwierzęcia, wyróżniającego się zdolnością błyskawicznego rzucenia się do ucieczki, wcześniej śledzili m.in. polscy biolodzy z Instytutów Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego i PAN. Na drugim końcu skali znalazła się natomiast największa meduza świata, czyli bełtwa festonowa (Cyanea capillata). Ten gatunek zasługuje na miano monstrum wśród meduz – może mieć średnicę ciała wynoszącą dwa metry i czułki sięgające 30 m! Dodatkowo bełtwa wyposażona jest w parzydełka. Kontakt ze zwierzęciem bywa więc bolesny. Naukowcy najpierw zebrali dane opisujące, gdzie meduzy pojawiają się obecnie. Następnie zbudowali model przewidujący, jaki będzie ich zasięg występowania w drugiej połowie tego wieku. Model uwzględniał postępujące zmiany klimatyczne, czyli ocieplanie się wód oceanicznych i zanik lodu, w scenariuszach średnio i szybko postępującego ocieplenia klimatu. Uwzględniał również zmiany temperatury wód w przekroju pionowym – szczególnie istotne dla meduz żyjących nieraz na znacznych głębokościach. Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Co przewiduje model? Zasięg większości badanych gatunków poszerzy się, a meduzy zaczną pojawiać się coraz dalej na północy. Największej ekspansji mogą dokonać bełtwy festonowe, jako gatunek rodzimy dla Morza Arktycznego i Północnego. Naukowcy przewidują, że zasięg występowania bełtw powiększy się nawet trzykrotnie. Oczywiście proces „zmeduzowania” Arktyki nie jest wyłącznie sprawą przyszłości. Trwa już od pewnego czasu. Charlotte Havermans, główna autorka badań, powiedziała „New Scientistowi”, że w okolicach archipelagu Svalbard meduzy już teraz wygrywają z dorszami, utrudniając rybołówstwo. – Mogą naprawdę wyprzeć ryby, których już prawie tam nie ma – zauważyła badaczka. Źródła: New Scientist, Communications Earth&Environment, Limnology nad Oceanography. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Te niepozorne drapieżniki mogą konkurować z niedźwiedziem polarnym. Nowe badania zaskakują
Dotychczas uważano, że niedźwiedzie polarne to drapieżniki, które znajdują się na szczycie sieci pokarmowej Arktyki. Jednak najnowsze badania sugerują, że zwierzęta te mają konkurenta, który do tej pory był niedoceniany. Chodzi o maleńkie i niepozorne rozgwiazdy.
W tym artykule: Badania sieci pokarmowych rzadko skupiały się na strefie bentonicznej Naukowcy odkryli, że sieć zależności bentosu jest podobna do pelagialu Pewna rodzina rozgwiazd może być najważniejszym drapieżnikiem oceanów Sieć pokarmowa, nazywana również siecią troficzną, to naturalny układ zależności pokarmowych pomiędzy organizmami tego samego lub różnych gatunków, które tworzą jeden ekosystem. Na świecie istnieją różne sieci, jedne bardziej, a inne mniej złożone. Jednak każda jest zbudowana z wzajemnie przeplatających się łańcuchów troficznych. Dzięki nim możliwe jest zachodzenie cykli biogeochemicznych. Badania sieci pokarmowych rzadko skupiały się na strefie bentonicznej Dotychczas uważano, że jednym z ważniejszych drapieżników w sieci pokarmowej Arktyki jest niedźwiedź polarny. Jest to drapieżnik szczytowy, czyli taki, który znajduje się szczycie łańcucha pokarmowego. Oznacza to, że nie ma naturalnych wrogów, którzy by na niego polowali. Najnowsze badania wykazały jednak, że zwierzęta te mają bardzo poważnego konkurenta, jeśli chodzi o rolę w sieci pokarmowej Arktyki. Chodzi o rozgwiazdy (Asteroidea). Okazuje się, że te niepozorne drapieżniki żyjące na dnie mórz i oceanów, były wcześniej niedoceniane. Arktyka - zwierzęta i ekosystem. Jakie zwierzęta żyją w Arktyce? Zobacz niesamowite zdjęcia [GALERIA] Arktyczne zwierzęta miały ok. 3 miliony lat, żeby przystosować się do surowych warunków. Zobacz niesamowite zwierzęta Arktyki! Naukowcy stwierdzili, że badając zależności sieci pokarmowej Arktyki, skupiano się głównie na wodach pealagialnych, czyli otwartych wodach oceanów i mórz oraz na abisalu i batypelagialu, czyli głębszych warstwach. W badaniach pomijano często strefę denną, czyli tzw. bental. Organizmy, które ją zamieszkują, nazywane są bentosem. Naukowcy uważali, że na dnie morskim nie znajdziemy drapieżników, które mogłyby być kluczowe dla arktycznej sieci troficznej. Okazuje się, że to był błąd. Naukowcy odkryli, że sieć zależności bentosu jest podobna do pelagialu Najnowsze odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Ecology”. Autorzy postanowili stworzyć zupełnie nową sieć pokarmową, opartą o zaktualizowane dane. W tym celu zbadali ponad 1500 osobników ze wszystkich gatunków, które żyją na kanadyjskiej wyspie Southampton oraz u jej wybrzeży. Wyspa ta jest położona na Oceanie Arktycznym, na skraju Zatoki Hudsona. Naukowcy odkryli, że bentos miał bardzo podobne poziomy troficzne, co zwierzęta żyjące w pelagialu. Okazało się, że było tam mniej więcej tyle samo tzw. producentów, jak i konsumentów i reducentów. Oznacza to, że bental ma nie mniej istotny udział w obiegu materii i przepływie energii w biocenozie. Pewna rodzina rozgwiazd może być najważniejszym drapieżnikiem oceanów Autorzy twierdzą, że rozgwiazdy były jednym z najważniejszych elementów strefy dennej. Ale to stworzenia z rodziny Pterasteridae zwróciły największą uwagę badaczy. Uczeni stwierdzili, że zwierzęta te były tak samo kluczowe dla swojej strefy, jak niedźwiedzie polarne. – To odkrycie rzuca nowe światło na to, jak funkcjonuje sieć pokarmowa w przybrzeżnej Arktyce – twierdzi Rémi Amiraux, główny autor badania i ekolog morski z Uniwersytetu Laval w Kanadzie. – Nasze badania udowadniają, że zwierzęta zamieszkujące pelagial, jak i bental tworzą dwie odrębne, ale połączone ze sobą podsieci pokarmowe – dodaje uczony. Badacze odkryli, że Pterastidae polują na wiele gatunków konsumentów wtórnych, m.in. mięczaki i małże. Co więcej, zdobywają pokarm na taką samą skalę, jak niedźwiedzie polarne robią to na lądzie. Jedyną oczywistą różnicą jest wielkość ich ofiar. Naukowcy twierdzą, że rozgwiazdy to swoiste drapieżniki alfa dla strefy dennej. Naukowcy podkreślają, że Pterastidae możemy spotkać w większości ekosystemów morskich. Jeżeli w innych częściach świata ta rodzina jest równie istotna w swojej sieci pokarmowej, może się okazać, że jest to jeden z najpoważniejszych drapieżników oceanów. Źródło: Ecology.
DORASTAJĄC W MAŁYM MIASTECZKU w Wisconsin, byłem zapalonym czytelnikiem o zmiennych zainteresowaniach. Raz zajmowały mnie komety. Kiedy indziej wieloryby. Herkulanum. Płyty tektoniczne. Senegal. Przeczytałem coś, co wzbudziło moje zaciekawienie, i już biegłem do biblioteki, aby znaleźć książki, z których mógłbym dowiedzieć się więcej. Miałem szczęście, że moja babcia – osoba, która odkryła przede mną korzyści płynące z pozostawania ciekawym przez całe życie – dała naszej rodzinie prenumeratę National Geographic, gdy miałem osiem lub dziewięć lat. Zazwyczaj katalizatorem mojej nowej obsesji był artykuł w magazynie, który pokazywał mi coś, o czym nawet nie miałem pojęcia, lub o czym – jak sądziłem – wiedziałem, ale czego w istocie nie rozumiałem. Kiedy dorastałem, National Geographic otworzył mi oczy na cud naszego świata. To, co odkryłem na jego stronach, pomogło mi zbudować pełniejszy i bardziej zniuansowany obraz piękna, zagrożeń, a przede wszystkim ekscytującej różnorodności ludzi, miejsc i rzeczy na planecie Ziemia. Wreszcie magazyn National Geographic zainspirował mnie do tego, by wyruszyć w świat i odkrywać go dla siebie. To doświadczenie zwiększyło moją wiedzę, ale też wzmocniło przekonanie o konieczności ochrony naszej planety. Chociaż niniejszy numer jest moim pierwszym w roli redaktora naczelnego National Geographic, zespół przygotował go jeszcze przed moim pojawieniem się. Jako czytelnik szczególnie polecam materiał okładkowy, zatytułowany „Ameryka w nowym świetle”, który bada granice ochrony amerykańskiej natury oraz perspektywy objęcia nią 30 proc. ziemi i wody do 2030 r. To dla mnie zaszczyt, że mogę się na tych łamach zaprezentować. National Geographic pozostanie magazynem ważnym i cieszącymi się autorytetem – jak dotychczas. Jestem podekscytowany tym, co dla was przygotowujemy, i mam nadzieję, że będzie to nasza wspólna podróż. Nathan Lump redaktor naczelny
Makabryczne zwyczaje arktycznych gąbek. Żerują na padlinie sprzed 3 tysięcy lat
Gąbki arktyczne zamieszkują podwodną górę ukrytą w wodach Oceanu Arktycznego. Naukowcy z Instytutu Maxa Plancka sprawdzili, jak to możliwe, że w tak surowych warunkach mogą dorastać do ogromnych rozmiarów i z powodzeniem się rozmnażać. Odkryli, że gąbki arktyczne skrywają pewną makabryczną tajemnicę.
W tym artykule: Gąbki arktyczne mogą przetrwać w trudnych warunkach Gąbki arktyczne żywią się padliną sprzed 2 tys. lat Gąbki arktyczne w symbiozie z bakterią Na gąbki arktyczne naukowcy natrafili, badając obszar zwany Grzbietem Langsetha. Grzbiet to rodzaj podwodnej oceanicznej góry powstałej ze skały wulkanicznej. Szczyt Langsetha znajduje się ok. 500–600 metrów pod powierzchnią Oceanu Arktycznego, gdzie temperatura wody tylko nieznacznie przekracza zero stopni Celsjusza. Na tych podwodnych zimnych zboczach naukowcy znaleźli tysiące gąbek zamieszkujących obszar powierzchni 15 km2. Uwagę badaczy zwróciła nie tylko liczebność populacji, lecz także fakt, że niektóre z nich osiągnęły naprawdę imponujące rozmiary, dorastając do metra średnicy. Co więcej, wiele gąbek aktywnie się rozmnażało, wykazując „znaczne pączkowanie”. Takie zachowanie gąbek w zimnym środowisku zaskoczyło naukowców. Postanowili więc sprawdzić, co stoi za ich „sukcesem przetrwania”. Jakie organizmy kryją się głębinach? Nie znamy ponad połowy form życia w oceanach Dna oceanów pokrywa wiele mikrosiedlisk. Wciąż nie do końca wiemy, co w nich mieszka. Gąbki arktyczne mogą przetrwać w trudnych warunkach Naukowcy wykorzystali sieć kamer i czujników o nazwie Ocean Floor Observation and Batymetry System do nagrywania, fotografowania gąbek arktycznych oraz pozyskania innych danych nt. populacji. W badaniach pomógł też zdalnie sterowany robot nurkujący – Nered Under-Ice. Z jego pomocą badacze zdołali pobrać próbki tkanek gąbek oraz próbki ich otoczenia, w tym wody i podłoża. – Główne pytanie, jakie sobie stawialiśmy, brzmiało: w jaki sposób taka społeczność może przetrwać w tym trudnym obszarze? Postawiliśmy hipotezę, że gąbki mogły wykorzystywać lokalne źródło pożywienia – mówi główna autorka badania Teresa Morganti, mikrobiolożka z Instytutu Maxa Plancka w Bremie. Większość znanych populacji gąbek żyje w okolicy tzw. kominów hydrotermalnych. To szczeliny w powierzchni skorupy ziemskiej, przez które wydostaje się ciepła woda geotermalna. Kominy zapewniają ciepło i składniki odżywcze niezbędne do przeżycia. Jednak na Grzbiecie Langsetha ich aktywność ustała tysiące lat temu. Nie ma też silnych prądów oceanicznych, które mogłyby przynosić pokarm dla gąbek z innych rejonów. Czym więc się żywią? Tak wygląda dno Oceanu Spokojnego. Zobacz świat niedostępny dla każdego [GALERIA] Tam pod wodą, w krętych korytarzach rafy, trwa wielobarwny festiwal. To świat niedostępny dla każdego. Chcesz do niego zajrzeć? Gąbki arktyczne żywią się padliną sprzed 2 tys. lat Badania próbek dostarczonych przez robota głębinowego wykazały, że gąbki arktyczne odkryły obfite i bogate w składniki odżywcze źródło pożywienia. To cmentarzysko wymarłych przed setkami lat podwodnych stworzeń, głównie rurkoczułkowców i małży. W próbkach podłoża naukowcy odkryli gęstą biomasę złożoną głównie z białkowo-chitynowych rurek, w których żyły rurkoczułkowce. Autorzy twierdzą, że zwierzęta wymarły, gdy ustała aktywność wulkaniczna napędzająca działanie miejscowych kominów hydrotermalnych. Miało to miejsce ok. 2000–3000 lat temu. Co ciekawe, ślady pozostawione przez gąbki arktyczne na już skamieniałych i opróżnionych „cmentarzyskach” sugerują, że żerują w tym miejscu od setek lat. Wiele zbadanych gąbek liczy ponad 300 lat. Zwierzęta morskie zaczęły pływać w kółko. Naukowcy nie wiedzą dlaczego Wieloryby, rekiny, pingwiny i żółwie zaczęły kręcić podwodne kółka, i zdaniem międzynarodowych ekspertów, w sumie nie wiadomo, dlaczego to robią. Gąbki arktyczne w symbiozie z bakterią Jak to możliwe, że gąbki arktyczne przeżyły setki lat żywiąc się resztkami sprzed tysięcy lat? Po pierwsze niskie temperatury zachowały pozostałości padłych zwierząt w dobrym stanie, nie pozwalając im zamienić się w skamieniałość, ani ulec rozkładowi. Po drugie gąbki mają wyjątkowo wolne tempo metabolizmu, więc nawet niewielka ilość pożywienia wystarcza im na długi czas. Po trzecie i najważniejsze, gąbki arktyczne mogą liczyć na pomoc symbiotycznych bakterii z gromady Chloroflexi. Autorzy badania uważają, że te właśnie bakterie odgrywają najważniejszą rolę w trawieniu starożytnych szczątków i pozyskiwaniu z nich rozpuszczonej materii organicznej, która utrzymuje gąbki w dobrej kondycji. Choć gąbki arktyczne mogłyby ucztować na zwłokach swoich przodków co najmniej kolejne 300 lat, to najprawdopodobniej nie będzie im dane przetrwać tak długo. Zmiany klimatyczne mogą bowiem doprowadzić do ich wymarcia. Powierzchnia oceanu nad Grzbietem Langsetha jest zwykle pokryta warstwą lodu, jednak na skutek globalnego ocieplenia lód topnieje, a do wody dostaje się więcej składników odżywczych. To z kolei może przyciągnąć w ten rejon inne gatunki morskie, które zniszczą lub wyprą gąbki. Źródło: Nature Communications.
Wieloletni lód w Arktyce topi się coraz szybciej
Niezwykły układ wiatrów sprawił, że stary arktyczny lód morski znalazł się w niepewnej sytuacji już zimą 2020 roku. Teraz, w ocieplających się wodach na których się znalazł, duże połacie zmniejszającego się zapasu starego lodu arktycznego są zagrożone stopieniem. Ale jak do tego doszło i dlaczego stary lód jest tak ważny?
W tym artykule: Lód wieloletni Dlaczego zima 2020/21 była tak wyjątkowa? Latem 2035 r. Arktyka bez lodu? Kiedy zimowy mrok zapada na Oceanie Arktycznym, temperatury spadają tam poniżej -30°C. Istniejący pływający lód zwiększa swoją objętość, ponieważ zamarza znajdująca się pod nim woda morska, a lód przesuwa się na obszary, które wcześniej były otwartą wodą. Latem, kiedy temperatury rosną, a słońce świeci przez wiele miesięcy, lód się rozrzedza i cofa. We wrześniu każdego roku naukowcy czekają i obserwują minimalną roczną pokrywę arktycznego lodu morskiego - jest to przydatny wskaźnik tego, jak szybko zmienia się arktyczny region. Lód wieloletni Lód, który przetrwa letni sezon topnienia, jest na tyle odporny, że przetrwa kolejną zimę. Niektóre masy lodu przetrwają nawet kilka lat, zanim w końcu się roztopią. Dzieje się tak zwłaszcza w zimniejszych regionach w pobliżu bieguna północnego. Lód, który przetrwał lato, nazywany jest lodem wieloletnim; po przetrwaniu cieplejszej pory letniej jest grubszy, bardziej szorstki i odporny na działania czynników zewnętrznych takich jak wiatr. Jest to ważna część klimatu i ekologii Arktyki, która znika z powodu globalnego ocieplenia. View Ediplayer on the source website Kiedy światło słoneczne dociera do Ziemi, jest albo odbijane, albo pochłaniane. Odbite światło wraca w przestrzeń kosmiczną, podczas gdy światło pochłonięte ogrzewa planetę. Lód morski pokryty śniegiem odbija do 90% padającego na niego światła słonecznego, co czyni go bardzo użytecznym w ograniczaniu globalnego ocieplenia. Ale ponieważ polarny lód morski topnieje z powodu zmian klimatycznych, światło słoneczne w coraz większym stopniu trafia do oceanu, gdzie ponad 90% jest pochłaniane, co prowadzi do dalszego topnienia lodu i większej ilości światła słonecznego, która nie jest odbijana tylko dalej ogrzewa planetę. Tak powstaje samonapędzający się mechanizm. Wieloletni lód jest szczególnie ważny, ponieważ jest w stanie przetrwać lato, osłaniając Ocean Arktyczny przed słońcem i utrzymując region w chłodzie. Ale każdego roku sezon topnienia lodu wydłuża się, a sezon jego wzrostu skraca. A obie pory roku w Arktyce są coraz gorętsze. To prowadzi do zagrażającego wieloletniemu lodowi procesu i co roku mniejsza jego ilość jest w stanie przetrwać sezon topnienia. Dlaczego zima 2020/21 była tak wyjątkowa? Aby wieloletnia pokrywa lodowa w Arktyce została utrzymana, ważne jest, aby lód pozostawał z dala od ciepłych wód, gdzie mógłby się stopić latem. Lód morski przemieszcza się po Oceanie Arktycznym, gdy jest owiewany przez wiatr. Jeśli pozostanie w zimnych regionach, gdzie lód może przetrwać lato, ma duże szanse, by stać się lodem wieloletnim. Jeśli wiatr zawieje go na południe, do cieplejszych wód, jego szanse na przetrwanie drastycznie spadają. W lutym 2021 roku zaobserwowano zaskakujące zjawisko pogodowe w Arktyce. Wir polarny, czyli pierścień przeciwnego do ruchu wskazówek zegara wiatru, który utrzymuje masy wyjątkowo zimnego powietrza nad Arktyką, załamał się, co spowodowało nowy rekord najwyższego ciśnienia powietrza na powierzchni w tym regionie. Doprowadziło to do powstania wyjątkowego układu wiatrów powierzchniowych, które wirowały wokół centrum Oceanu Arktycznego zgodnie z ruchem wskazówek zegara, jak woda wokół otworu w wannie. Te wirujące wiatry obracały pływający lodowiec niczym kostkę lodu na powierzchni napoju w szklance. W ten sposób wypchnęły wieloletni lód Arktyki ze stosunkowo bezpiecznej pozycji na północ od Grenlandii w obszar, gdzie lód coraz częściej nie jest w stanie przetrwać lata: na Morze Beauforta. Lód wieloletni jest teoretycznie odporny na topnienie w lecie. Jest grubszy i zazwyczaj ma głębszą warstwę ochronnego śniegu na wierzchu. Lokalizując solidny lód na obszarze, gdzie zwykle topnieje, naukowcy mogą odnotować większą pokrywę lodową w czasie wrześniowego minimum. Odbędzie się to jednak kosztem samej wieloletniej pokrywy lodowej, która, choć solidna, jest bardziej niż kiedykolwiek niepewna w regionie podatnym na topnienie. Pokrycie lodu na wrześniowym minimum jest ważne (i bardzo nagłośnione), ale tak samo ważne jest pokrycie grubszego, bardziej wytrzymałego lodu wieloletniego. Te dwie miary prawdopodobnie opowiedzą we wrześniu tego roku różne historie. Latem 2035 r. Arktyka bez lodu? Jak więc wygląda przyszłość starego lodu w Arktyce? Ponieważ region ten nadal ociepla się w tempie trzykrotnie wyższym od średniej globalnej, coraz mniejsza część oceanu będzie nadawała się do przetrwania dla lodu w lecie. Najnowsze badania z wykorzystaniem najnowszej generacji modeli klimatycznych przewidują, że zasięg lodu morskiego podczas wrześniowego minimum spadnie do warunków określanych jako „bezlodowe" około 2035 roku. Od początku zapisów satelitarnych w 1984 r. zasięg wieloletniego lodu zmniejszył się mniej więcej o połowę, a ta tendencja spadkowa będzie się utrzymywać. W ostatnim tygodniu lutego 2021 roku zasięg wieloletniego lodu był drugim najniższym w historii, po 2013 roku. Na podstawie najnowszych danych z tego roku, zasięg wieloletniego lodu znacznie się zmniejszył i obecnie znajduje się na najniższym poziomie w historii - prawdopodobnie przyczyniło się do tego jego położenie od końca zimy. Jest niestety bardzo prawdopodobne, że rok 2021 ustanowiony zostanie nowy rekord najniższej wieloletniej pokrywy lodowej.
Do 2030 roku ma powstać mapa dna wszystkich oceanów
Odważny projekt, w który zaangażował się także badacz-miliarder, zakłada stworzenie mapy najgłębszych miejsc we wszystkich oceanach świata do 2030 roku. Prowadzony od 2017 roku program został zrealizowany w 20 proc.
Około 70 procent powierzchni Ziemi pokryte jest wodą, a międzynarodowa grupa badaczy z projektu Seabed 2030 ma zamiar zmapować każdy cal dna ukrytego pod falami i odkryć najgłębsze z głębin. 21 czerwca, kiedy przypada Światowy Dzień Hydrografii, naukowcy ogłosili, że na razie są w jednej piątej drogi do wyznaczonego celu. Dzięki nowoczesnej technice zdołali stworzyć mapę 20,6 proc. podwodnego obszaru Ziemi. Projekt o nazwie Seabed 2030 ma na celu zmapowanie 100 proc. globalnego dna oceanicznego do 2030 r., wykorzystując w dużej mierze dane pochodzące ze statków naukowych, korporacyjnych i prywatnych na całym świecie. Zmiany na mapie świata. Poznajcie Ocean Południowy Ocean Południowy dołącza do Pacyfiku, Atlantyku, Oceanu Indyjskiego i Oceanu Arktycznego. Towarzystwo geograficzne National Geographic Society uwzględni nową nazwę akwenów otaczających Anta... Obecny poziom postępu projektu to niewielki wzrost w stosunku do zeszłorocznego wyniku (zaledwie o 1,6 proc.), ale badania były utrudnione przez COVID-19. Mimo to naukowcy są pełni nadziei i podkreślają, że projekt od początku swojego istnienia wiele wniósł do oceanografii. – Kiedy Seabed 2030 został uruchomiony w 2017 r., tylko 6 proc. dna oceanicznego było zmapowane zgodnie z nowoczesnymi standardami. W zeszłym roku zespół ukończył kolejne 1,6 proc. globalnej mapy oceanów, badając obszar o połowę mniejszy od Stanów Zjednoczonych – wyjaśnia Jamie McMichael-Phillips, dyrektor naukowy projektu i hydrograf. Miliarder i badacz głębin Najnowsze analizy obejmują niektóre z najtrudniej dostępnych miejsc na Ziemi, a ich poznanie zawdzięczamy danym udostępnionym przez miliardera Victora Vescovo i załogę jego statku badawczego – DSSV Pressure Drop. We wrześniu 2019 r. Vescovo ukończył prywatną misję, w ramach której w małej podwodnej kapsule zszedł na dno największych głębin wszystkich pięciu oceanów Ziemi. Przy okazji eksploracji zespół naukowców współpracujących z Vescovo wykorzystał instrumenty batymetryczne, aby zmapować punkty, w których nurkował miliarder. Dzięki pracy zespołu w ciągu 10 miesięcy sporządzono mapę obszaru odpowiadającego wielkości Francji, z czego ponad połowa zbadanych terenów nigdy wcześniej nie była rejestrowana. „Połączyły się dwa krańce świata”. Była astronautka zanurkowała w Rowie Mariańskim Była astronautka i geolożka NASA, Kathy Sullivan, stała się pierwszą kobietą, która zanurkowała w głębinach Rowu Mariańskiego – najgłębszego znanego rowu oceanicznego na świecie. Po... Dno oceanu skrywa wiele tajemnic Po co mapować dno całego oceanu? Według zespołu pracującego przy projekcie Seabed, wszechstronne zrozumienie ukształtowania dna oceanicznego ma kluczowe znaczenie dla wielu badań naukowych i komercyjnych. Z biznesowego punktu widzenia dobre mapy dna morskiego mogą pomóc statkom w bardziej efektywnej nawigacji, a także pomóc w takich przedsięwzięciach, jak układanie kabli czy budowa rurociągów. Co ważniejsze, mapy dna oceanicznego mogą ujawnić nieznane wcześniej wzorce prądów głębinowych, na które mają wpływ zmiany topografii dna morskiego. A dokładne informacje o prądach mogą pomóc ulepszyć modele zmian klimatycznych, ponieważ to oceany odgrywają kluczową rolę w przemieszczaniu ciepła wokół Ziemi. Oceany mogą też skrywać ważne wskazówki na temat historii geologicznej naszej planety. Mając za sobą pandemiczny rok 2020, zespół Seabed z optymizmem patrzy w przyszłość. Naukowcy mają nadzieję, że projekt faktycznie osiągnie 100 proc. do 2030 roku. Oceany zatopią więcej miast, niż sądzono. Nowe prognozy na rok 2050 Najnowsze prognozy na połowę i koniec wieku zwiększają znacznie liczbę osób bezpośrednio zagrożonych na skutek podnoszenia się poziomu mórz i oceanów.
Pierwszy w historii rejs tankowca przez Ocean Arktyczny
Po raz pierwszy komercyjny tankowiec przepłynął z Chin do północno-zachodniej Rosji pokonując tym samym tzw. Północną Drogę Morską zimą w Arktyce. Statek został nazwany na cześć Christopha de Margerie – byłego prezesa francuskiego koncernu naftowego Total. Na pokładzie przewożono skroplony gaz ziemny.
W tym artykule: Sukces czy porażka człowieka? Rosyjski statek wypłynął z Jiangsu w Chinach i zacumował w porcie Sabetta na odległym półwyspie Jamał w Rosji. Do niedawna taka podróż nie była możliwa z powodu permanentnej pokrywy lodowej, która skutecznie utrudniała transport morski. – Fakt, że tankowiec udał się na Jamał, aby zbierać paliwa kopalne to przepełniona symboliką ironia naszych czasów – mówi Marc Macias-Fauria, profesor geografii fizycznej w School of Geography and the Environment na Uniwersytecie Oksfordzkim. W ostatnich latach objętość i grubość lodu morskiego gwałtownie spadła. To oczywiście następstwo zmian klimatycznych. Niewykluczone, że już niedługo na Oceanie Arktycznym zrobi się naprawdę tłoczno. Mimo postępującego globalnego ocieplenia naukowcy nie są jednak w stanie stwierdzić, czy w kolejnych latach Północna Droga Morska nadal będzie dostępna dla statków. W trakcie rejsu "Christophe de Margerie" pokonał cieśniny położone między stałym lądem, a archipelagami Ziemia Siewiernaja i Wyspami Nowosyberyjskimi. Tam tankowiec musiał stawić czoła wieloletniej pokrywie lodowej. W innym miejscach na trasie jednoroczny lód miał grubość maksymalnie 200 cm. Sukces czy porażka człowieka? Właścicielem tankowca jest firma Sovcomflot. Dyrektor generalny spółki, Igor Tonkovidov, nie kryjąc entuzjazmu opisał rejs "Christopha de Margerie" jako wydarzenie "przełomowe i historyczne". Samantha Buzzard, wykładowca nauk o klimacie w Szkole Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu Cardiff, jest jednak innego zdania. Jak uważa, zimowa podróż statku przez Ocean Arktyczny powinna niepokoić z wielu powodów. – Regiony polarne działają jak gigantyczna chłodnica dla całej planety. Topnienie lodu ma dramatyczny wpływ na życie wielu dzikich zwierząt, w tym niedźwiedzi polarnych. Zmiany klimatyczne dotyczą nie tylko Arktyki – tłumaczy. Lodowa powierzchnia odbija większość promieni słonecznych. Pochłanianie tej energii przez ocean powoduje zmiany temperatury wody, co może zaburzyć funkcjonowanie światowego ekosystemu. Obecność tankowców w regionie, który wcześniej nie był żeglowny, mogła dodatkowo spowodować katastrofy ekologiczne, w tym wycieki ropy. Takie wydarzenie byłoby zupełnie bezprecedensowe.
"Zaciągałam się tym widokiem, jakbym robiła inhalację". Lot nad norweskimi fiordami
Z ręki mi nie jadły, ale tylko dlatego, że oglądałam je z lotu ptaka.
Choć zazdroszczę majestatycznych widoków fiordów (a trochę też kondycji) tym, którzy przyglądali się im z wysokości rowerowego siodełka, to muszę przyznać, że z pokładu samolotu prezentują się naprawdę zabójczo. Samolot, którym leciałam, można byłoby właściwie nazwać „powietrznym autobusem”, bo podczas rejsu startował i lądował sześć razy. Wzlatywał na 10 min, by po chwili siąść na minilotnisku gdzieś na końcu świata i zostawić albo zabrać mieszkających tam Norwegów. Był przepełniony dziećmi i zwierzętami, które właściciele trzymali na swoich kolanach. Wrażenia jak ze środka komunikacji miejskiej, z jedną drobną różnicą – podczas lotu nad fiordami piloci zgodzili się przyjąć do kokpitu jednego pasażera, żeby mógł fotografować widoki przez przednią szybę. Nie muszę chyba wyjaśniać, że tym szczęściarzem zostałam ja! Mogłam napawać się wspaniałą panoramą, zjawiskowym zestawieniem gór i wody. Adrenalina naprawdę mi skoczyła. Myślę, że pozostałym pasażerom poziom adrenaliny też się podniósł, ale z całkiem innego powodu... Piloci zniżali maszynę tak bardzo, że podwozie zdawało się muskać okoliczne szczyty. Spędziłam w kokpicie kilkanaście minut, zamieniłam też kilka słów z pilotami. Dla nich taka podróż była chlebem powszednim, dla mnie niezapomnianym przeżyciem. Moim celem w tej podróży był tak naprawdę Nordkapp, czyli Przylądek Północny. Kiedy tam dotarłam, uśmiechnęłam się na widok globusa, o którym krążą już legendy i który stanowi obiekt żartów. Ale faktycznie – do zrobienia sobie z nim pamiątkowej fotografii ustawiła się kolejka, długa jak po bilety na dobry koncert. Mnie najbardziej zależało na tym, żeby stanąć na skraju klifu, który ma 307 m i robi wrażenie dwadzieścia razy większe niż na zdjęciach. Zaciągałam się tym widokiem, jakbym robiła inhalację. Żałowałam, że nie mam bardziej pojemnych płuc. Wobec takich okoliczności przyrody kompletnie traci się głowę. Połączenie wysokości, na której się tam znajdujemy, przestrzeni i Oceanu Arktycznego wprawia w stan, jakbyśmy dotarli do celu, ale takiego ostatecznego. Znajdujemy się na zupełnym końcu świata, dalej nie ma nic. Bo przecież nie ma już gdzie zrobić kolejnego kroku. Katarzyna Frydrych NO TO W DROGĘ: GDZIE ■ Sognefjord (leży na północ od Bergen) o długości 203 km jest jednym z najdłuższych i najgłębszych (1308 m) fiordów na świecie. Jego odnoga – Nærøyfjord – trafiła na listę UNESCO jako jeden z najbardziej zjawiskowych fiordów.
Wyścig ze śmiercią. Cała Ameryka kibicowała walce o malutkie miasteczko
Główni bohaterowie: 150 psów zaprzęgowych i 20 maszerów. Czas akcji: 1925 r. Miejsce akcji: Alaska
Zdarza się, że kilka niefortunnych okoliczności zbiega się w czasie, czyniąc sytuację dramatyczną. Tak stało się w Nome – w odciętym od świata miasteczku wybuchła epidemia groźnej i bardzo zakaźnej choroby. Gdy z pomocą ruszyła sztafeta psich zaprzęgów wioząca lek, kibicowała jej cała Ameryka. Rozpoczął się wyścig ze śmiercią. Jest jesień 1924 r. W Nome, dawnym ośrodku gorączki złota leżącym nad Morzem Beringa, wszystkie sprawy toczą się utartym trybem. Mieszkańcy przygotowują się do nadejścia zimy. Gromadzą zapasy jedzenia i uszczelniają domy. W pobliżu miasta cumuje „Alameda”, ostatni pasażerski statek w tym sezonie. Trwa rozładunek zaopatrzenia: węgla, lekarstw, pudeł z mrożonymi indykami, masłem, oraz innych dóbr. Zapasy muszą wystarczyć na długie zimowe miesiące. Od listopada do czerwca nie dopływa tu żaden statek. Nome zostaje odcięte od świata przez lód skuwający Morze Beringa. Jednym z 1,4 tys. mieszkańców Nome jest Curtis Welch – 50-letni lekarz zakochany w Alasce. Na daleką Północ przybył w 1909 r. Przez wiele lat pomagał ludziom w różnych ośrodkach górniczych, gdzie wydobywano złoto. Teraz sprawuje opiekę medyczną nad 10 tys. osób, w większości Eskimosów, żyjących na rozległym obszarze między Oceanem Arktycznym a deltą Jukonu. 24 GRUDNIA 1924 R. Podczas swojej 18-letniej praktyki na Alasce Welch miał już nie raz okazję przekonać się, że rdzenni mieszkańcy tych terenów są mało odporni na choroby przywleczone przez białych. Przypadek eskimoskiej dziewczynki Margaret, którą lekarz bada w wigilię Bożego Narodzenia, jest jednak szczególny. Objawy – silny ból gardła i lekka gorączka – przypominają zapalenie migdałków. Matka nie pozwala jednak zbadać pacjentki, doktor musi więc poprzestać na przypuszczeniach. Zaleca dziecku wypoczynek w łóżku przez święta. Cztery dni później otrzymuje niepokojącą wiadomość – dziewczynka zmarła. Śmierć z powodu zapalenia migdałków ma miejsce rzadko, lecz czasem się zdarza – notuje w dzienniku. To już drugie dziecko, które zmarło po odpłynięciu parowca „Alameda”. Pierwszym był dwuletni eskimoski brzdąc, który do Nome przybył z rodziną z Holy Cross, osady nad Jukonem. Doktor podczas wizyty obejrzał nie tylko małego pacjenta, ale także jego rodzeństwo, i dokładnie wypytał rodziców o sytuację w wiosce, z której przyjechali. Z ulgą wykluczył błonicę – bardzo zakaźną chorobę bakteryjną, zwaną też dławcem, która u nieleczonych dzieci kończy się zwykle śmiercią z powodu zatkania krtani. 20 STYCZNIA 1925 R. W czasie obchodu w szpitalu Welch bada trzyletniego Billy’ego, którego przyjął dwa tygodnie wcześniej z powodu powiększenia migdałków i osłabienia. Teraz w gardle chłopca pojawiły się szarawe zmiany. Lekarz już wcześniej zaczął podejrzewać najgorsze, zwłaszcza gdy dotarły do niego wieści o śmierci dwójki dzieci z Sandspit, pobliskiej wioski eskimoskiej, ale tego dnia nie ma już wątpliwości – Billy jest chory na błonicę. Dla Nome nie może być gorszego momentu na postawienie tej przerażającej diagnozy. Welch jeszcze latem stwierdził, że szpitalny zapas surowicy anty-błoniczej, jedynego skutecznego leku, gdzieś zniknął. Nie martwił się tym, bo dotychczas na Alasce nie spotkał ani jednego potwierdzonego przypadku błonicy. Na wszelki wypadek złożył jednak zamówienie do biura komisarza zdrowia w Juneau. Tyle że lek nie przypłynął na pokładzie „Alamedy”. Trzeba czekać na niego do wiosny. Welch ma do dyspozycji tylko niewielką ilość surowicy, zaledwie 80 tys. jednostek, na dodatek przeterminowanej o sześć lat. Musi działać szybko, ale spokojnie. Jeżeli wybuchnie panika, ludzie zaczną w popłochu opuszczać Nome i epidemia błyskawicznie rozprzestrzeni się na całym zachodnim wybrzeżu Alaski. KILKA DNI PÓŹNIEJ Wiadomość o epidemii błonicy w Nome króluje na pierwszych stronach amerykańskich gazet. W mieście obowiązuje kwarantanna. Zamknięte są szkoły, kościoły, kina i kluby. Dzieci mają całkowity zakaz opuszczania domów. Coraz więcej drzwi zdobi złowieszczy czerwono-czarny napis: „Kwarantanna. Zachować ostrożność”. Do 24 stycznia zmarły cztery osoby, zachorowało około 20, a dalszych 50 może w każdej chwili się zarazić. Tydzień wcześniej Welch wysłał do ministerstwa zdrowia w Waszyngtonie rozpaczliwy telegram, w którym prosił o milion jednostek surowicy. Ale nawet jeżeli znajdzie się potrzebna ilość leku, jak go dostarczyć do Nome? Transport drogą morską jest niemożliwy aż do wiosny. Pozostaje długa droga lądowa. Z wolnego od lodu portu Seward na południu Alaski kursuje kolej do Nenana. Stamtąd do Nome pozostaje 1080 km. Psie zaprzęgi pocztowe pokonują ten odcinek w 25 dni. To zbyt długo. Jedyną szansę daje sztafeta, która wyruszy jednocześnie z Nome i Nenana i spotka się mniej więcej w połowie drogi – w miejscowości Nulato. 26 STYCZNIA Do gubernatora Alaski przychodzi depesza z informacją, że szpital w Anchorage dysponuje 300 tys. jednostek surowicy antybłoniczej. To niewiele, ale w sytuacji zagrożenia życia liczy się każda ilość leku. Gubernator zleca wysłanie go pociągiem na północ. Musi zdecydować, czy cenną przesyłkę powierzy później psim zaprzęgom, czy pilotowi samolotu. Gubernator jest naciskany przez kongresmena o nazwisku Suther-land oraz Thompsona – wydawcę Fairbanks Daily News-Miner. Obaj widzą w epidemii szansę dla rozwoju lotnictwa na Alasce. Gdyby udał się lot z Fairbanks do Nome, byłby to prawdziwy przełom. Gubernator rozważa wszystkie za i przeciw. Transport lotniczy na Alasce dopiero raczkuje. Co prawda udały się eksperymentalne loty pocztowe, ale odbyły się w cieplejszych miesiącach. Teraz temperatura spadła do –45°C, a niebo rozjaśnia się tylko na kilka godzin. Trudno sobie wyobrazić, by jakikolwiek pilot był w stanie znieść lodowate powiewy w otwartym kokpicie – a tylko takimi samolotami dysponuje spółka lotnicza z Fairbanks. Jeśli coś pójdzie nie tak, zginą nie tylko ludzie, ale też cenny lek, tak bardzo oczekiwany w Nome. 27 STYCZNIA Późnym wieczorem Dziki Bill Shannon odbiera na stacji kolejowej w Nenana przesyłkę z surowicą. Przywiązuje ją do sań i podrywa psi zaprzęg do biegu. Jest pierwszy w sztafecie, która zmierza w kierunku Nome. Musi jak najszybciej pokonać ponad 80-kilometrowy odcinek do Tolovana, gdzie przekaże paczkę kolejnemu poganiaczowi. Normalnie tę trasę maszerzy robią w dwa dni, z noclegiem w Minto. Ale zgodnie z poleceniem gubernatora zaprzęgi mają podróżować bez przerwy, niezależnie od pogody, aż w połowie drogi napotkają Leonharda Seppalę. Ten Norweg jest najlepszym poganiaczem psów na Alasce. Dziki Bill jest świadom ryzyka, jakie podejmuje w tę mroźną noc. Łamie zasady przeżycia zimą na Alasce. Jedna z nich, zwana zasadą czterdziestek, ostrzega przed wyruszaniem z zaprzęgiem, gdy temperatura spada poniżej –40°C i gdy przekracza 4°C (+40 stopni w skali Fahrenheita). W drugim przypadku psom grozi przegrzanie. W pierwszym do wielu niebezpieczeństw czyhających na maszera dochodzi największe – zamarznięcie na szlaku. Nie bez powodu pewne alaskie przysłowie mówi: „Podróżowanie w temperaturze 45°C poniżej zera jest w porządku, dopóki wszystko jest w porządku”. A nie wszystko jest w porządku. Około trzeciej nad ranem Dziki Bill z twarzą poczerniałą od odmrożeń dojeżdża do gospody w Minto. Z pysków kilku psów kapie krew, co jest objawem krwotoku płucnego spowodowanego mroźnym powietrzem – na zewnątrz jest –52°C! To najsroższa zima od dwóch dekad. Bill ogrzewa przy piecu surowicę, by nie zamarzła, zostawia trzy najbardziej wyczerpane psy, które wkrótce padną, i gna dalej. NAJSZYBCIEJ JAK SIĘ DA Psy walczą ze śmiercią w wyścigu do Nome – krzyczy nagłówek w San Francisco Bulletin. Psy przewożą antytoksyny do zasypanego śniegiem miasta Alaski – widnieje na łamach Washington Herald. Zapomniane przez wszystkich miasto dawnej gorączki złota znów trafia na czołówki gazet. Nadawane są także audycje radiowe o Wyścigu ze śmiercią. Doktor Welch otrzymuje depesze z prośbami o wywiady i relacje, co doprowadza go do szewskiej pasji, bo „jest lekarzem, a nie rzecznikiem prasowym”. Zresztą i tak nie ma czasu. Epidemia szybko się rozszerza – 29 stycznia jest 20 potwierdzonych przypadków choroby i niemal dwa razy tyle niesprawdzonych. Zapas przeterminowanej surowicy szybko się kończy i doktor podaje ją tylko najbardziej potrzebującym. W tej sytuacji gubernator Alaski podejmuje ryzykowną decyzję. Surowicę między Nulato a Nome także przewiezie sztafeta, a nie – jak pierwotnie zakładano – sam Seppala. Jego zmęczony zaprzęg z pewnością nie dorówna szybkością wypoczętym psom innych maszerów. Są jednak dwa problemy. Seppala ma największe doświadczenie w przemierzaniu niebezpiecznego skrótu przez Zatokę Nortona. Poza tym nie można go powiadomić o zmianie planu, bo linie telefoniczne biegną tylko 80 km od Nome. 31 STYCZNIA Kończy się trwająca od kilku dni dobra pogoda. Nadciąga blizzard – burza śnieżna z lodowatym wiatrem. Brzegiem Zatoki Nortona zmierzają ku sobie dwa psie zaprzęgi. Jednym kieruje Henry Ivanoff, rosyjski Eskimos. Drugi należy do Seppali. Obaj nic o sobie nie wiedzą. Kiedy Ivanoff gwałtownie zaczyna machać rękami i krzyczeć, Seppala go ignoruje. Dopiero gdy przez gwizd wiatru przebijają się słowa „Surowica! Surowica! Mam ją tu!”, hamuje sanie. Norweg przejmuje cenny ładunek i natychmiast zawraca do Ungalik. Wybiera drogę przez zamarzniętą zatokę, mimo że wiatr wieje od brzegu. Grozi to dostaniem się w pułapkę – pękający lód może zostać wypchnięty na pełne morze. Seppala zdaje się na Toga, swego ukochanego psa przewodnika. Od czasu do czasu wychyla się z sań, nasłuchując. Żaden dźwięk nie zapowiada pękania lodu. Po kilku godzinach zaprzęg szczęśliwie osiąga brzeg zatoki w Isaac Point. Udało się zaoszczędzić dzień! 1 LUTEGO Wiatr dmie z prędkością 110 km/godz., przewracają się sanie w odsłoniętych miejscach. Temperatura spada do –56°C. Jeśli surowica zamarznie, lód rozsadzi ampułki. Zaniepokojony Welch prosi burmistrza Nome, by wstrzymać sztafetę na czas najgorszej pogody. Liczba chorych wzrosła do 28, ale lepiej, by otrzymali lek później niż wcale. Wieść o wstrzymaniu sztafety nie dociera jednak do wszystkich maszerów i kolejne psie zaprzęgi podążają do Nome. Przedostatni w sztafecie jest Gunnar Kaasen. Miał dowieźć surowicę do Solomon, ale oślepiony blizzardem minął gospodę. Dochodzi do wniosku, że nie ma sensu zawracać, i jedzie dalej, do Port Safety. Tam uznaje, że stratą czasu będzie robienie przerwy, skoro do celu pozostały zaledwie 32 km. Wczesnym rankiem 2 lutego Kaasen wjeżdża na główną ulicę Nome. Z trudem schodzi z sań, podchodzi do Balta – przewodnika zaprzęgu, i traci przytomność. *** Dwa tygodnie po zakończeniu sztafety kwarantanna w Nome została zniesiona. Surowica wprawdzie zamarzła, ale nie zniszczyła szklanych ampułek, poza tym okazała się skuteczna. Ale po opanowaniu sytuacji przyszła pora na oskarżenia i żale, do których przyczyniły się media. Gazety prześcigały się w opisywaniu Kaasena i Balto, zapominając o pozostałych maszerach i psach. Wszyscy odnieśli sukces, a wiele psów przypłaciło to życiem. Raz uruchomiona machina była jednak trudna do zatrzymania. Kaasen i jego zaprzęg natychmiast stali się sławni. Poganiacz podpisał kontrakt filmowy i wyruszył w długie tournée po USA. Zarzucano mu później, że celowo ominął gospody, bo żądny sławy sam chciał przekazać surowicę Welchowi. Lekarzowi zresztą też się oberwało. Obwiniano go o śmierć kilku pacjentów, bo nie zidentyfikował choroby odpowiednio wcześnie – przypadek błonicy miał miejsce w Nome prawdopodobnie już we wrześniu 1924 r. W nowojorskim Central Parku stanął posąg ku czci Balta podpisany: Z dedykacją dla nieugiętego ducha psów zaprzęgowych… Wytrzymałość – Wierność – Inteligencja. Był to bolesny cios dla Seppali – uważał on, że pomnik postawiono nie temu psu, co należało. Zdaniem poganiacza zasługi jego Toga były dużo większe, choćby dlatego, że podczas sztafety pokonał aż 420 km. Rozżalony sugerował nawet, że jako przewodnik w zaprzęgu Kaasena biegł Fox, ale to psie imię było bardzo pospolite na Alasce, a przez to mało chwytliwe dla prasy, dlatego dziennikarze opisali Balta. Paradoksalnie – epidemia, którą udało się opanować dzięki psom, przyczyniła się do odstawienia zaprzęgów do lamusa. 2 lutego 1925 r. prezydent Coolid- ge podpisał Akt Poczty Lotniczej. Prywatne przedsiębiorstwa mogły składać oferty na dostarczanie przesyłek. Dziesięć lat później istniało już kilka stałych linii lotniczych, a w 1938 r. psie zaprzęgi przewiozły ostatni ładunek poczty. NA PODSTAWIE: GAY I LANEY SALISBURY OKRUTNY SZLAK, ŚWIAT KSIĄŻKI, WARSZAWA 2005; WWW. BALTOSTRUESTORY.COM/SERUMRUNSYNOPSIS.HTM
-Dlaczego nie płynęliście tak blisko brzegu? - docieka przesłuchujący nas oficer. - Wypatrywaliśmy białych niedźwiedzi - odpowiadamy zgodnie z prawdą. Nie wierzy. Czy ktoś płynąłby taki kawał drogi, żeby sobie popatrzeć na miśki?
Wstawaj, wachta! – budzi mnie Börje. Zegarek wskazuje drugą w nocy. Jest zimno, na zewnątrz sypie śnieg. – Była zorza? – pytam mego szwedzkiego kompana, zakładając na siebie kolejne warstwy ubrań. – Nie, ale za to jest lód na wantach – Börje przekazuje pokładowe newsy. Wachtujemy na zmianę, po cztery godziny, chyba że złe warunki zmuszają nas oboje do wyjścia na pokład. A zdarza się to często, bo Ocean Arktyczny jest mało przyjazny żeglarzom. Do wszystkiego można się jednak przyzwyczaić. Nagrodą za trudy i niewygody życia na ledwie 10,5-metrowym jachcie jest możliwość dotarcia do miejsc, o których mało kto wie, że istnieją. Naszym celem jest Czukotka. Nikt jeszcze przed nami nie żeglował z Kanady do północno-wschodnich rubieży Rosji. Czukotka to strefa o specjalnym statusie. Załatwienie pozwoleń i wiz zajęło nam ponad pół roku. Nie było to łatwe, ponieważ nie istnieją konkretne przepisy, które precyzowałyby, o jakie zezwolenia chodzi, a w kolejnych moskiewskich ministerstwach każdy mówił co innego. Zgodę na zawinięcie do jej brzegów otrzymaliśmy dwa dni przed wyruszeniem. Rejs rozpoczęliśmy w Inuvik, kanadyjskim porcie nad rzeką Mackenzie, ok. 100 km od jej ujścia do morza. Pierwsze dni przypominały sielankę. Płynęliśmy rzeką, dziwiąc się, że za kołem podbiegunowym może być tak ciepło. Morze Beauforta szybko przypomniało nam, na jakiej szerokości geograficznej się znajdujemy. Zmagaliśmy się z silnym przeciwnym wiatrem i nieprzyjemną falą. Zagrożenie stanowiły mielizny. Mogliśmy się na nie wpakować nawet daleko od brzegów, bo to bardzo płytki akwen. Poza tym pełno na nim pływających bloków lodowych i zdradzieckich, niemal niewidocznych drewnianych bali przyniesionych przez nurt Mackenzie. Dla odpoczynku zatrzymaliśmy się na Herschel Island, kanadyjskiej wyspie, która pod koniec XIX w. stanowiła bazę wielorybniczą. Na wieloryby poluje się w Arktyce nadal, nie tylko w Kanadzie, ale także na Alasce i Czukotce, tyle że mają do tego prawo wyłącznie rdzenni mieszkańcy: Inuici i Czukcze. Przy Herschel Island wielorybów nie zobaczyliśmy, za to natknęliśmy się na karibu i woły piżmowe, których wełna, zwana qiviut, należy do najdroższych na świecie. WYSPA WRANGLA Po kilkudniowej żegludze wzdłuż brzegów Alaski cumujemy w Barrow, najbardziej na północ wysuniętej miejscowości USA. Tam uzupełniamy słodką wodę i paliwo. To ostatni przystanek na kontynencie. Przed nami ok. 500 mil Morza Czukockiego i, jak wynika z najświeższych map pokrywy lodowej, potężne pole lodu do pokonania. Płyniemy na zachód. Po drodze przecinamy umowną międzynarodową linię zmiany daty, co sprawia, że w środku niedzieli nagle robi nam się poniedziałek. Mimo że bacznie wpatrujemy się w horyzont, nigdzie nie widzimy bariery lodowej – silny wiatr musiał ją zepchnąć bardziej na północ. Kilka zimnych dni później z mgły wyłania się brzeg Wyspy Wrangla. Ma ona 125 km długości i zaledwie kilku mieszkańców. Wszyscy żyją w osadzie Uszakowskoje. Nie mogą uwierzyć, że ktoś dotarł na ich koniec świata, i to przez ocean, z Ameryki! Zapraszają na borszcz (rosyjski kapuśniak), oczywiście jest też wódka. Ostrzegam Börje, że alkohol pije się tu szklankami, do dna. Żeby nie nalewano mu do pełna, uczę go zwrotu „ciut-ciut”. – Tak mówią Rosjanie! – śmieje się jeden z Czukczów. – Po naszemu jest kit-kit! Mamy trochę czasu, by pochodzić po wiosce. Kiedyś liczyła 300 osób, w pobliżu znajdowała się baza wojskowa, w której stacjonowało 700 żołnierzy. – Tu był sklep, ta spalona ruina to szkoła. Kiedy przyszła pierestrojka i władze zlikwidowały kołchoz zajmujący się hodowlą reniferów, kto tylko mógł, uciekł – opowiada wczuwający się w rolę przewodnika Grisza. Zagęszczenie niedźwiedzi polarnych jest na wyspie największe w skali świata. Na jednym z cypli w ciągu dwóch godzin zauważamy dziewięć sztuk! Na brzegu, w wodzie, tuż obok jachtu. Jeden ma brązowy łeb. Przypuszczamy, że to owoc miłości między polarną niedźwiedzicą, która przeprawiła się na krze na Czukotkę i tam poznała brunatnego przystojniaka. – Z niedźwiedziami mamy problem – słyszymy od miejscowych, którzy pokazują nam grób Czukczy zaatakowanego w jego własnym domu. W obawie przed groźnymi intruzami mieszkańcy nabijają gwoździe na okiennicach, ale co z tego, skoro miśki nauczyły się wyważać drzwi. WITAMY W PEWEK Zezwolenie na pobyt na Wyspę Wrangla mamy tylko na dwie doby. Kiedy się kończy, na morzu szaleje sztorm. Zaprzyjaźnieni Czukcze wstawiają się za nami u przedstawicieli miejscowej administracji. Moglibyśmy przeczekać złe warunki, stojąc na kotwicy w zatoce. Niestety przepisy są świętością. Nieważne, że jest niebezpiecznie – musimy wypłynąć. Kilka dni później zawijamy do portu w Pewek. Jakiś głos przez radio mówi: „Już na was czekamy”. Przekazuję to Börje, komentując, że widać miejscowi cieszą się z wizyty zagranicznych gości. Rzucamy cumy. Wtedy dowiadujemy się, że jesteśmy zatrzymani, bo wpłynęliśmy nielegalnie na wody Rosji. Pokazujemy dokumenty, w których czarno na białym wpisano Pevek jako „port wejścia”. Oficer przekonuje, że gdybyśmy przylecieli samolotem, byłoby w porządku, ale jachtu to pozwolenie nie dotyczy. Dziwimy się, bo w papierach jako środek transportu widnieje właśnie jacht. Oficer twierdzi, że on przepisów swojego kraju też nie rozumie, jest po naszej stronie, ale… musi nas postawić przez sądem. Dostajemy po 30 dol. kary, ale co gorsze – także po pięć lat zakazu wjazdu do Rosji. Od tej pory jesteśmy traktowani jak kryminaliści – nie wolno nam schodzić na ląd. Milicjanci robią nam zdjęcia do kartoteki, pobierają odciski palców i całej dłoni. Mamy opuścić rosyjskie wody. Nie jest to proste, bo od Alaski dzieli nas ponad tysiąc kilometrów. Do granicy będzie nas eskortować okręt „Bieriegowoj Ochrany”. Ostatecznie kapitan informuje, że mamy płynąć sami, podczas gdy oni ze względu na sztormowe warunki zostaną jednak w porcie. MARKS I ENGELS POSZUKIWANI Na Morzu Wschodniosyberyjskim, stanowiącym część Oceanu Arktycznego, właściwie ciągle szaleje sztorm. Na domiar złego dopada nas wiatr zwany przez Rosjan „cyklonem”. Fala, która wdziera się do wnętrza jachtu, zalewa komputer do nawigacji. Przez całą noc walczymy z Börje na pokładzie. Przemoczeni, zziębnięci i ledwo żywi ze zmęczenia wchodzimy wreszcie do spokojniejszej zatoczki, gdzie naprawiamy szkody. „Spokojniejszej” znaczy, że wiatromierz pokazuje 40 węzłów, czyli 8 w skali Beauforta. To ile było na pełnym morzu? Kolejny przystanek robimy w pobliżu wioski Enurmino, gdzie planujemy uzupełnić zapasy wody i chleba. Kotwicę rzucamy w środku nocy. Bladym świtem budzi nas dziwny hałas. „Annę” szturmują w łodziach mieszkańcy wioski. Nigdy wcześniej nie widzieli jachtu. Gościmy w naszej mesie myśliwych. Od nich zależy los wioski – jeśli nie poszczęści się im podczas łowów, zimą ludzie będą głodni. Sklep? Jest, ale właściwie nic w nim nie ma, bo zaopatrzenie przypływa tylko raz do roku. Mieszkańcy zapraszają nas do siebie. Mimo zakazu handlu alkoholem w każdej chacie pojawia się butelka, a na zakąskę – łososie i owoce maliny moroszki. – A jak idziecie w tundrę, to nie boicie się niedźwiedzi? – dopytujemy gospodarzy. Tym razem chodzi już o niedźwiedzie brunatne. W przeciwieństwie do białych, stanowiących cenne trofeum, na brunatne Czukcze nie polują, uważając, że kryją się w nich dusze ich przodków. Ślady niedźwiedzi widzimy często, między innymi na plaży koło naszego jachtu. Zwierzaki przychodzą po zmroku wyjadać trzewia wyrzuconego na brzeg wieloryba. Stoi tam chatka Kima, zaprzyjaźnionego Czukczy. Mieszka z rodziną, bez prądu i wody. Zbierają deszczówkę, gotują na ognisku. W rogu izby oglądam ołtarzyk ze zdjęciami Lenina i Stalina. Pytam mężczyznę, czy ustawił je z własnej woli, czy mu kazano? – Sam chciałem! – mówi z dumą. – Dostawiłbym jeszcze Marksa i Engelsa, ale nie mogę zdobyć zdjęć. NOCNA GORĄCA LINIA Następnego dnia z jachtowych zapasów przygotowujemy paczkę dla rodziny Kima. Wkładamy do niej m.in. niedostępne w Enurmino mleko i witaminy dla dzieciaków. Nie możemy im jednak przekazać tego prezentu. Nad jachtem zaczyna krążyć helikopter, po chwili pojawia się znajomy okręt „Bieriegowoj Ochrany”. Dowiadujemy się, że jesteśmy ponownie zatrzymani. Za co, marynarze nie wiedzą, wyjaśni to kolejny sąd. Rozprawa odbędzie się w odległej o 250 mil Prowidienii – porcie, do którego statek ma nas odholować. Nasze tłumaczenie, że to nie po drodze nikogo nie interesuje. W nocy na pokład wchodzą żołnierze, zakładają linę holowniczą i informują, że wyruszamy natychmiast. Odmawiamy, tłumacząc, że po ciemku nie popłyniemy. Robi się nieprzyjemnie. Ostatecznie kapitan zgadza się przesunąć start na rano. I tak nie śpimy – całą noc utrzymujemy gorącą linię z placówkami dyplomatycznymi naszych krajów. Po niemal dwóch dobach przymusowego holowania dobijamy do Prowidienii. Przez cały dzień przerabiamy znany już nam scenariusz przesłuchań. Rosjanie zarzucają nam, że wypłynęliśmy z wód terytorialnych ich kraju, po czym ponownie na nie weszliśmy, choć nasze zezwolenia i wizy po pierwszym wyroku sądowym straciły ważność. Udowadniamy absurdalność tego zarzutu – mapy z naszymi pozycjami potwierdzają, że wód Rosji jeszcze nie zdążyliśmy opuścić. Pięć minut później słyszymy nowy zarzut: w takim razie naszą winą jest to, że jeszcze nie wyszliśmy z rosyjskich wód. Ręce nam opadają. Sąd nakłada na nas karę w wysokości 17 dol. Następnego dnia okręt „Bieriegowoj Ochrany” odprowadza nas do granic rosyjskich wód. Podczas pożegnania przez radio mam wrażenie, że obydwie strony dostrzegają groteskowość sytuacji. BERING SZTURMUJE W drodze do nieodległej Alaski ponownie przekraczamy linię zmiany daty i z 2 września cofamy się do 1 września. W rzeczywistości wkraczamy w inny świat. Amerykańskie portowe miasto Nome poraża nas uginającymi się od towarów półkami w sklepach. Możemy swobodnie korzystać z internetu, otaczają nas kolorowo ubrani ludzie. Mimo to tęsknimy do Czukotki, do gościnności i naturalności jej mieszkańców. Kolejny tydzień żeglujemy przez mające złą reputację Morze Beringa. Dokładnie na jego środku dostajemy satelitarny komunikat o zbliżającym się sztormie. Nie mamy możliwości ucieczki. Przez kilka dni zmagamy się z wiatrem 9–10 w skali Beauforta. Wachty pełnimy jednak w pojedynkę – po tym, co przeżyliśmy u wybrzeży Czukotki, Bering nas nie przestraszy. W Dutch Harbor, największym porcie w archipelagu Aleutów, wszędzie stoją znaki informujące o drogach ewakuacji w razie tsunami. To tylko jedno z wielu niebezpieczeństw w tym regionie. W locji czytamy m.in. o williwawach – szkwalistych wiatrach osiągających prędkość 150 węzłów, czyli 280 km/h! W ogóle żegluga nie jest tu łatwa. Najpierw czekamy na okno pogodowe z odpowiednim wiatrem. Biorąc pod uwagę silne prądy, pływy i związane z tym rozfalowanie, obliczamy godzinę, kiedy powinniśmy wpłynąć w Cieśninę Unalga. Niestety na dojściu strzela nam bloczek głównego żagla – naprawa powoduje opóźnienie. Wbite na przybrzeżne skały pordzewiałe kadłuby dużo większych statków ostrzegają, że żartów nie ma. Po pełnych napięcia dwóch godzinach wypływamy na Pacyfik. Uff! Jednak Neptun jest dla nas łaskawy. W Sand Point, małym rybackim porcie na jednej z alaskich wysp, rejs dobiega końca. Samolot szybko przenosi nas do Anchorage, ulicznego zgiełku i normalnych drzew. Niedosyt Arktyki staje się jeszcze dotkliwszy. Tekst: Monika Witkowska
Myślał, że znalazł klucz do zdobycia bieguna północnego. Pewność tę niemal przypłacił życiem. Na szczęście Fridtjöf Nansen wiedział, kiedy zawrócić. Tym samym stał się jednym z najwybitniejszych polarników wszech czasów.
Imiona i Nazwiska - Fridtjöf Nansen i załoga statku Fram Czas akcji 24 czerwca 1893 - sierpień 1896 Miejsce akcji Arktyka Była połowa marca 1895 r. Za północnym kołem podbiegunowym wmarzniętym w lód pokrywający Ocean Arktyczny tkwił statek. Wokół niego uwijało się trzynastu ludzi. W siarczystym mrozie przygotowywali sanie, uprzęże dla psów, zapasy prowiantu. Kilka dni później dwaj mężczyźni oddalili się powoli na nartach, kierując się na północ. Jednym z nich był Fridtjöf Nansen, norweski polarnik znany ze śmiałych pomysłów. Dlaczego opuszczał jednostkę? Fram należący do norweskiej ekspedycji polarnej został uwięziony półtora roku wcześniej. To nie był wypadek przy pracy, nieuwaga czy ignorancja załogi – wszystko odbywało się zgodnie z planem, przynajmniej do pewnego momentu. Morskie prądy przesuwały na północ pola lodowe, a wraz z nimi i statek. Dryf był jednak tak wolny i kapryśny, że według obliczeń Nansena dotarcie w ten sposób w pobliże bieguna zajęłoby kilka lat. Gdy Fram przekroczył 84 stopień szerokości, co już było niesamowitym osiągnięciem, Norweg powziął decyzję: pójdzie na biegun. To właśnie niezdobyty dotąd biegun stanowił jeden z celów wyprawy. Nansen na towarzysza wybrał Hjalmara Johansena – doskonałego narciarza, a przy tym „z silnym i miłym charakterem”; sprawa ważna w podróży, która mogła być ostatnią w życiu. Nansena nic nie mogło powstrzymać. Jeszcze jako student zoologii odbył rejs wielorybniczy po Oceanie Arktycznym. Towarzystwo starych wilków morskich, proste życie, możliwość obserwacji zwierząt – to wszystko wpłynęło na jego późniejsze wybory życiowe. Chciał badać i poznawać Arktykę. Już podczas tego rejsu poczynił pierwsze obserwacje. Doszedł do wniosku, że prądy morskie płyną ze wschodniej Syberii, przez Ocean Arktyczny, w kierunku Grenlandii. Nansen był pewien, że znalazł klucz do zdobycia bieguna – należało wykorzystać naturalny ruch oceanu. Wiedzę tę spożytkował: dopłynął Framem do Wysp Nowosyberyjskich, stamtąd odbił maksymalnie na północ i pozwolił się nieść przez lód. Legenda, heros, wybitny humanista – tak Nansen był postrzegany jeszcze za życia (Fot. Hulton Archive/Getty Images/FPM) Syzyfowa praca Nansen i Johansen do bieguna mieli około 650 km i byli zdani wyłącznie na siebie. Nie było żadnych szans na odnalezienie Frama w drodze powrotnej. Początkowo marsz nie sprawiał problemów. Psy mknęły po płaskim lodzie, ciąg­nąc ponad 600 kg ładunku i pokonując dziennie kilkanaście mil. Z czasem teren zrobił się bardzo trudny – drogę zagrodziły niekończące się łańcuchy lodowych wzgórz. Jesteśmy wyczerpani przenoszeniem sań przez te grzebienie – pisał Nansen. Poruszali się bardzo wolno, błądzili, wyciągali zaprzęgi ze szczelin. Ich ubrania zamarzały, krępując ruchy, a gdy po całym dniu kładli się do śpiwora, lodowa skorupa tajała i przesycała ich wilgocią. Wieczorem byli tak zmęczeni, że zasypiali, jedząc. Po dwóch tygodniach Nansenowi zaczęła kiełkować myśl, że mądrze byłoby zaniechać marszu do bieguna. Teren był zbyt trudny, a psy za słabe. Część zwierząt już byli zmuszeni zabić. Na dodatek pomiary wskazywały, że pole lodowe, po którym szli na północ, było spychane przez dryf na południe. Czyli cały wysiłek wkładali w to, by pozostać w miejscu. 8 kwietnia Nansen zdecydował – zawracają. Znajdowali się za 86 stopniem szerokości geograficznej. Tak daleko nikt przed nimi nie dotarł. Marsz na południe okazał się jeszcze gorszym koszmarem. Nadchodziło lato. Temperatura w dzień często skakała powyżej zera. Cienki lód pokrywała warstwa miękkiego śniegu, w którym sanie grzęzły, a psy i ludzie zapadali się po kolana. Drogę coraz częściej przegradzały rozległe kanały wypełnione krą, które dodatkowo spowalniały marsz. Tymczasem głód zmuszał ich do pośpiechu. Kończyły się zapasy zabrane ze statku, nie było zwierzyny. Bezustannie wypatrywali lądu. Nigdy, przenigdy nie chciałbym powrotu tych dni – zapisał Nansen pod datą 15 czerwca. Kilka dni później spuścili wreszcie na wodę kajaki. Wieźli je na saniach od momentu opuszczenia Frama, wiedząc, że będą konieczne, gdy lód otworzy się na dobre. Przepływali kanał, na brzegu zakładali narty i razem z psami ciąg­nęli ładunek do następnego rozlewiska. Ze sfory liczącej 28 zwierząt pozostały zaledwie dwa. Z polarników w robotników Na początku sierpnia o mało nie wydarzyła się tragedia. Mężczyźni szykowali się właśnie do pokonania kanału. Johansen zawrócił po sanie, a Nansen przytrzymywał swoje, żeby nie zsunęły się do wody. Nagle usłyszał towarzysza wołającego, by wziął szybko strzelbę. Kiedy się odwrócił, zobaczył go powalonego przez niedźwiedzia. Johansen trzymał zwierzę za gardło i bronił się rozpaczliwie. – Spiesz się, jeśli chcesz zdążyć; celuj dobrze – krzyczał Johansen. Nansen musiał podnieść upuszczoną w pośpiechu broń. Jedna kula powaliła misia. Johansen wyszedł z tego z raną ręki i ze szramami na twarzy. Dopiero 15 sierpnia przybili do nieznanego im lądu. Była to wyspa w archipelagu Ziemi Franciszka Józefa. Pierwszy raz od dwóch lat doznajemy radości chodzenia po ziemi – zanotował Nansen. W przypływie optymizmu zaczęli myśleć, że powrót do Norwegii nastąpi już wkrótce. Wydawało im się, że najgorsze mają za sobą. Zwierzyny było w bród, morza nie skuwała kra. Następne dni przyniosły jednak gorzkie rozczarowanie – uwięziły ich lód przygnany wiatrem i niepogoda. Zbliżała się jesień. Musieli zacząć przygotowania do spędzenia kolejnej zimy w Arktyce – trzeciej od wyruszenia Frama z Norwegii. Mężczyźni z wędrowców przedzierzgnęli się w robotników. Zbudowali chatę z kamieni, później rozpoczęli polowanie. Nie znali litości. Mięso niedźwiedzi i tłuszcz morsów musiały wystarczyć do wiosny. Podczas tych prac z zazdrością patrzyli na ptaki odlatujące na południe. Przespać całą noc 15 października słońce po raz ostatni ukazało się nad horyzontem. Od tej pory niewiele wydarzeń przerywało monotonię nocy polarnej. Głównymi zajęciami Norwegów były jedzenie i sen. Przesypiali nawet 20 godzin na dobę, byle czas szybciej mijał. Nędzę swego położenia szczególnie dotkliwie odczuli w czasie Bożego Narodzenia, najbardziej rodzinnych świąt. W dalszą podróż na południe wyruszyli dopiero w maju następnego roku. Z wielu sytuacji cudem wyszli cało. Raz Nansen wpadł do głębokiej szczeliny, innym razem zostali zaatakowani przez morsy. Najgorsze wydarzenie miało miejsce w połowie czerwca. Przycumowali kajaki i poszli rozejrzeć się po okolicy. Dopiero ze szczytu wzgórza zobaczyli, że ich łodzie zerwały się i płyną na otwarte morze. Tylko dzięki determinacji Nansena, który rzucił się za nimi wpław, udało się je odzyskać. 17 czerwca Nansen podczas przechadzki po wyspie usłyszał szczekanie psa. Później ludzki głos. Mężczyzna, którego zobaczył, okazał się Anglikiem. Panowie – jeden czysty i elegancki, drugi zarośnięty i obdarty – wymienili się uprzejmościami. Po krótkiej rozmowie Anglik nagle zawołał: – Czy pan nie jest przypadkiem Nansenem? (Marit Greve, biografka Nansena, porównała to wydarzenie do spotkania Livingstone’a ze Stanleyem w Afryce, w czasie którego padło słynne zdanie „Livingstone, jak sądzę”). Polarnicy natknęli się na brytyjską wyprawę prowadzącą badania na Ziemi Franciszka Józefa. Statek Windward dostarczający zaopatrzenie zabrał ich do kraju. Trudno uwierzyć, że kilka dni po ich przybyciu do Norwegii przypłynął także Fram. Został zniesiony przez dryf w pobliże Spitsbergenu; tam uwolnił się z lodu i obrał kurs na Norwegię. Sprawiedliwie na pół Choć na sam biegun Nansen nie dotarł, wyprawa przyniosła mu ogromną sławę. Był uważany za zmarłego, tymczasem wrócił cały i zdrowy, podobnie jak pozostali członkowie załogi Frama. Obserwacje i pomiary naukowe z trzyletniej ekspedycji zostały opublikowane w sześciu tomach i miały duże znaczenie dla poznania Arktyki. Wielu naukowców wierzyło, że na odkrycie czekają tam rozległe lądy, zaś Ocean Arktyczny jest bardzo płytki. Jedno i drugie okazało się nieprawdą. Nansen z całą pewnością stwierdził też, że „epidemii szkorbutu nie powoduje brak ruchu, jak się sądzi”. Słynny polarnik po powrocie do kraju rzucił się w wir pracy. Został pierwszym ambasadorem Norwegii w Londynie. Po I wojnie światowej zaangażował się w działalność humanitarną. Starał się pomóc m.in. ofiarom wielkiego głodu na Ukrainie oraz wojny grecko-tureckiej. W grudniu 1922 r. został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla. Otrzymane pieniądze podzielił sprawiedliwie – połowę przeznaczył na budowę ferm rolnych na Ukrainie, połowę na greckie obozy uchodźców w Turcji. Wtedy też zainteresowała go sytuacja w ormiańskich obozach. Tak zwane paszporty Nansena – dokumenty tożsamości wręczane uchodźcom – zaczęły być wydawane z inicjatywy Norwega. Do dziś w Armenii wiele ulic, placów, szpitali nosi jego imię – dla uhonorowania wysiłków, jakie włożył w pomoc Ormianom. Nansen wywierał duży wpływ na młodych ludzi w Norwegii i na Zachodzie. Był człowiekiem niezniszczalnym fizycznie i psychicznie. Wśród jego wielbicieli znalazł się m.in. młodszy o ponad dwie dekady Roald Amundsen – przyszły zdobywca bieguna południowego. Gdy Nansen wrócił szczęśliwie z wyprawy Framem, Amundsen obiecał sobie, że zostanie polarnikiem. Słowa dotrzymał. Trasa „Frama” i wędrówki Nansena po opuszczeniu statku. Warto wiedzieć: - W 1922 r. Norweg dostał Nobla. Tzw. paszporty Nansena pozwalały uchodźcom zacząć nowe życie.
Żeglowanie przez Ocean Arktyczny nawet w czasach globalnego ocieplenia jest trudnym i niebezpiecznym wyczynem. Podjęli się tego Monika Witkowska i Börje Ivarsson.
Żeglowanie przez Ocean Arktyczny nawet w czasach globalnego ocieplenia jest trudnym i niebezpiecznym wyczynem. Problem stanowią nie tylko zmienne warunki pogodowe (sztormy, mgły, zimno), ale przede wszystkim lody, które mogą unieruchomić i zniszczyć jacht, a także świadomość, że w tej części świata w razie czego trudno liczyć na pomoc. Monika Witkowska i Börje Ivarsson zamierzają zrobić liczącą kilka tysięcy mil morskich podbiegunową trasę tylko we dwójkę, na 10,5 metrowej „Annie”, dwumasztowym jachcie płynącym pod dwiema banderami: polską i szwedzką. Żeglarze wyruszą w lipcu z portu Inuvik na północy Kanady, gdzie przy ujściu rzeki Mackienzie jacht zimuje po ubiegłorocznym rejsie z Grenlandii, po czym przez morza Beauforta i Czukockie zamierzają dotrzeć na słynącą z licznych niedźwiedzi polarnych rosyjską Wyspę Wrangla. Następnym etapem jest opłynięcie Czukotki, z przejściem Cieśniny Beringa i tym samym przedostanie się z podbiegunowych wód Oceanu Arktycznego na Pacyfik. Czy plany się powiodą, zależy przede wszystkim od sytuacji lodowej. Poza arktycznym żeglowaniem, celem wyprawy jest eksplorowanie wybrzeży Jukonu, północnej Alaski i przede wszystkim – Czukotki, a także poznawanie zwyczajów rdzennej ludności tych niezwykłych terenów, czyli Inuitów / Eskimosów oraz Czukczów. We wrześniu „Anna” i jej załoga przepłynie jeszcze Morze Beringa, by w porcie Nome na Alasce przygotować jacht do zimowania. http://www.arcticexpedition.eu/
Włóczęga w bezmiarze krajobrazu - Alaska
Nieprzebyte lasy zamiast sieci autostrad, stada niedźwiedzi grizzly zamiast tłumów ludzi, walka z przyrodą o przetrwanie zamiast codziennego dojeżdżania do pracy paliwożernym samochodem. Alaska to jedno z ostatnich miejsc na świecie, gdzie natura utrzymała swą nienaruszoną okazałość. Tutaj biały człowiek, mimo że obecny od ponad 300 lat, jest tylko gościem.
Alaska to największy, a zarazem najsłabiej zaludniony ze stanów Ameryki. Zdajemy sobie sprawę, że w 10 dni, które mamy do dyspozycji, na pewno nie zobaczymy wszystkiego. Zamiast zaliczania najważniejszych atrakcji wybieramy więc swobodną włóczęgę. Chcemy poznać Alaskan, posłuchać ich opowieści. Poczuć tę krainę. O tym, jak bardzo „innym” stanem jest Alaska, świadczy m.in. sposób, w jaki mówi się tutaj o reszcie kraju – Lower 49, czyli „tamten daleki świat poniżej 49 równoleżnika”. Oferując spokój, ciszę i komfortową izolację od polityki i wielkomiejskiego zgiełku, Alaska przyciąga różnej maści dziwaków z całego kontynentu. Pierwszego spotykamy już na trasie do parku Denali. Staruszek resztki siwych włosów ma związane w długi kucyk, a ciemne okulary maskują przepite oczy. Minivan, którym nas podwozi, cały obwieszony jest indiańskimi symbolami i stanowi jednocześnie dom dla niego i psa, z którym dzielimy coś, co od dawna nie jest już tylnym siedzeniem. – Widzicie te chmury? – Tak... Co z nimi? – Widzicie, jakie są nienaturalnie regularne? Zdradzę wam tajemnicę – to chmury wyprodukowane przez człowieka. Armia USA ma w okolicy tajne podziemne bazy, z których za pomocą mikrofal próbuje kreować pogodę. Ale to im się nie uda. Przyroda jest silniejsza! Park Narodowy Denali, w którym położony jest szczyt McKinley, to symbol Alaski i punkt obowiązkowy każdej wycieczki. Nas przyciąga tu także magia miejsca, którą stworzył Jon Krakauer, opisując historię młodego Chrisa MacCandlessa w książce Into the Wild (Wszystko za życie). Niestety, mit najdzikszego miejsca w USA szybko znika za sprawą setek turystów, asfaltowych parkingów, kas biletowych i dziesiątek formalnych procedur. Do wnętrza parku dostęp jest możliwy tylko w oficjalnych autobusach, które przemierzają 90-kilometrowy odcinek szutrowej drogi od siedziby parku do wioski Kantishna pod masywem McKinley. Siedziba nosi nazwę Centrum Dostępu do Dziczy, a pozbawieni poczucia humoru parkowi rangersi traktują to śmiertelnie serio. Każdy odwiedzający park musi przejść półgodzinne szkolenie, po którym składa podpis na „kontrakcie z dziczą”. W jego ramach spędzający noc na terenie parku muszą wywiesić na namiocie pozwolenie na przebywanie w danej strefie. Biorąc pod uwagę, że to największy park narodowy USA, z jedną drogą, zastanawiamy się, kto będzie te pozwolenia sprawdzał. Niedźwiedzie? Kolejne punkty kontraktu precyzują nawet, jak należy stawiać kroki. Dowiadujemy się, że zużyty papier toaletowy trzeba zabrać ze sobą. Dostajemy na to specjalny pojemnik, w którym mamy też trzymać... jedzenie. – Jeśli coś się nie podoba, w Ameryce jest wiele innych parków! – kończy szkolenie strażniczka. Idziemy za jej radą i rezygnujemy z pomysłu „noclegu w dziczy”. Zamiast tego wybieramy kemping. Wieczorem pójdziemy na pokaz psich zaprzęgów. Niesmak dnia poprzedniego przygasa za sprawą widoków i przeżyć, które zapewnia nam Park Denali. Poranna zła pogoda nie wróżyła niczego dobrego, lecz jak to bywa w górach w jednej sekundzie chmury się rozchodzą, ukazując oddaloną o prawie 80 km samotną ogromną sylwetkę sięgającego ponad 6 000 m Denali („Wielki” w języku Indian Athabasca). Spektakl trwa, niestety, niecałe dziesięć minut. Przez okno autobusu z niecierpliwością wypatrujemy obiecanej „dziczy”, lecz – pewnie za sprawą silników dziesiątek autobusów – dzicz wybrała się na kawę. Po kilku godzinach jazdy przez czerwono-złote jesienne wrzo-sowiska, wśród górskich masywów, docieramy do Kantishny – dawnej osady traperskiej w górach Alaska Range.Z tego punktu wyruszały pionierskie ekspedycje na najwyższy szczyt Ameryki Północnej, w tym wyprawa pierwszych zdobywców w 1913 r. W latach 30. ubiegłego wieku samoloty startujące z położonej po południowej stronie masywu Talkeetny zaczęły wozić ekspedycje wprost na lodowiec Kalhitna. Pozwoliło to oszczędzić 1 400 m podejścia, przeprawy przez rwące rzeki oraz... kilka miesięcy. Obecnie skuteczna ekspedycja zajmuje średnio mniej niż dwa tygodnie. Denali powszechnie uważa się za górę trudniejszą do zdobycia niż się-gającą ponad 2,5 km wyżej Everest. A to za sprawą zimna – średnia roczna temperatura wierzchołka wynosi bowiem –40 stopni! Rozmawiamy chwilę z rangersem. Opowiada, że przynajmniej raz do roku trafia się grupa zapaleńców, którzy chcą wejść na Denali drogą pierwszych zdobywców. Zazwyczaj kończy się to zatopieniem więk-szości sprzętu podczas próby pokonania McKinley River. Polacy na dachu Ameryki Północnej stanęli po raz pierwszy 26 lipca 1974 r. Wśród sześciu zdobywców był młody, nikomu nieznany Jerzy Kukuczka... Wsiadamy do autobusu powrotnego i szczęście znów się do nas uśmiecha. Najpierw widzimy niedźwiedzicę grizzly z dwoma małymi psotnikami, któ-re biegają jak szalone, zderzając się co chwila z wielką mamą. Następnie dwa łosie widowiskowo walczą o względy miss klempy. Na koniec dostajemy prawdziwy deser – potężny grizzly szukając jagód, podchodzi tuż pod okna autobusu. Urzeczeni tym widowiskiem auto-stopem uciekamy czym prędzej od zatłoczonego Centrum Dostępu do Dziczy w kierunku Fairbanks. Fairbanks to małe, prowincjonalne miasteczko – aż trudno uwierzyć, że jest centrum regionu kilkakrotnie większego od Polski. Z miejscowego lotniska odlatują awionetki będące jedynym środkiem transportu stąd aż po Morze Beringa i Ocean Arktyczny. Znajduje się tu chyba najbardziej północny uniwersytet świata, którego wydział biologiczny prowadzi pod miastem hodowlę karibu i wołów piżmowych. O ile widok stada migrujących karibu przytrafia się niektórym podróżującym po północnej Alasce lub sąsiednim kanadyjskim Jukonie, o tyle dla piżmowołów Fairbanks to prawdziwe tropiki. Ich naturalny rejon występowania zaczyna się daleko na północy, u wybrzeży Oceanu Arktycznego. Dzięki posiadaniu najgrubszego futra świata nie muszą zapadać w sen zimowy. To grube futro i wielkie rogi wyrastające wprost z gołej czaszki tworzą bardzo sympatyczny wizerunek. Przed paniczną ucieczką powstrzymuje mnie jedynie oddzielająca nas siatka. Centrum miasta jest dosyć nietypowe, nawet jak na Alaskę. Zamiast szachownicy uliczek i budynków jest tam... wielka łąka Creamera, miejsce na „przerwę techniczną” dla migrujących ptaków. Raj dla ornitologów i fotografów. Po naszej „technicznej przerwie” ruszamy dalej. Drogi asfaltowe prowadzą stąd już tylko na południe. Na północ wiedzie prawie 700 km szutru przez tundrę, rzekę Jukon i Góry Brooksa do Prudhoe Bay, gdzie z Morza Arktycznego od lat 60. wydobywa się ropę naftową. Przejażdżka Dalton Highway może sama w sobie stać się przygodą życia. Stąd najłatwiej ruszyć w naprawdę dzikie ostępy, by odnaleźć miejsca nietknięte jeszcze ludzką stopą. Jednak przejazd przez Bramy Arktyki to co najmniej dwa dni w jedną stronę – zapisujemy w notatniku kolejny cel na przyszłe podróże i zamiast na północ, docieramy do Delta Junction. Tutaj swój początek bierze AlaskaHighway, prowadząca w kierunku zachodnim do odległego o ponad 2 200 km Dawson Creek w Kanadzie. Gdy w grudniu 1941 r. Japończycy zaatakowali Pearl Harbor, Amerykanie przestraszyli się utraty Alaski. Ze swoimi bogactwami naturalnymi, ogromnym i prawie niezaludnionym terytorium oraz długą i skomplikowaną linią brzegową była oczywistym i jednocześnie trudnym do obrony celem. Co najważniejsze jednak, Alaska nie miała lądowego połączenia z resztą Stanów. Zaledwie ośmiu miesięcy potrzebowało amerykańskie wojsko, by położyć półtora tysiąca mil asfaltu! Alaska Highway nie miała jednak okazji pokazać swego militarnego znaczenia, bo Japończycy po zajęciu dwóch wysp w archipelagu Aleutów odstąpili od kolejnych ataków. W Delcie nie czekamy długo na transport. Do swojego rozklekotanego pick-upa zabiera nas Dave. Starszy i zupełnie łysy, ale krzepki i żywotny, jest prawdziwym Alaskanem, jednym z niewielu w swoim pokoleniu urodzonych na tej ziemi. Budowa w latach 60. rurociągu, wzdłuż którego jedziemy już od Fairbanks, „otworzyła rzekę z ludźmi”. Z rzadka mijamy maleńkie wioski. Dla nas to raj pustych prze-strzeni i dzikiej przyrody. Dla Dave’a – nieznośne tłumy. Przez kilka godzin słuchamy z otwartymi buziami opowieści o „wielkiej rybie”, polowaniach na dziką zwierzynę, spotkaniach z niedźwiedziami, włóczęgach po tajdze i wspinaczce na McKinleya w latach 70. A wszystko to w rytmach Franka Sinatry. – Teraz już nie ma prawdziwych alpinistów. Jak z kumplami wchodziliśmy na Denali, do plecaków pakowaliśmy whisky i fajki. Ale była impreza w ostatnim obozie! Do McCarthy docieramy nocą, w strugach deszczu. Gdy zastanawiamy się, co ze sobą począć, jak zwykle w takich sytuacjach rozwiązanie pojawia się znikąd. Dostajemy zaproszenie od przewodników na imprezę w rytmach Boba Marleya z okazji zakończenia sezonu w górach. Poza nami jest jeszcze jeden turysta – Szwajcar Alain, który przyjechał tutaj na rowerze z... południa Argentyny! Park Narodowy Gór Wrangla i św. Eliasza, który rozciąga się jeszcze hen daleko za granicą kanadyjską, ma powierzchnię większą niż cała Szwajcaria. Są tylko dwie wioski: McCarthy i sąsiednie Kennecott, do których turyści docierają tylko przez trzy miesiące w roku. Od połowy września pozostają już tylko stali mieszkańcy, łącznie 15 osób. Szczyty dwóch potężnych pasm górskich przekraczają 5000 m. Ruszając w głąb parku, należy liczyć się z rwącymi rzekami, śniegiem oraz niedźwiedziami grizzly. Nareszcie odnaleźliśmy prawdziwą, dziką Alaskę. Wrzesień to ostatnie dni funkcjonowania taksówek powietrznych, które oferują przeloty nad zapierającymi dech widokami największych na świecie lodowców górskich. My musimy obejść się smakiem – od paru dni deszcz nie przestaje padać nawet na sekundę. – Macie pecha. Sześć tygodni świeciło słońce, to teraz musi się wypadać – mówi właścicielka hoteliku wywieszając tabliczkę: „Zapraszamy w maju”. Zanim odjedziemy, poznani wczoraj przewodnicy zabierają nas kilka kilometrów w górę doliny do Kennecott, opuszczonej wioski górniczej zawieszonej nad lodowcem. Aż trudno uwierzyć, że 60 lat temu mieszkało i pracowało tutaj kilkaset osób, a kolej codziennie wywoziła urobek do odległego o sto mil portu nad Pacyfikiem. Dziś po kolei zostały walące się wiadukty, a po kopalni miedzi upiorne budynki. Atak japoński sprowokował nie tylko budowę wielkiej szosy, lecz również destrukcję kopalń i ich linii zaopatrzeniowych. Do głównej drogi podwozi nas z powrotem wielka ciężarówka, za której kierownicą siedzi... 14-latek. – Przez deszcze odwołali nam szkołę! – Macie szkołę w McCarthy? – No, w domu. Mama uczy mnie, siostrę i syna sąsiadów. Ale od tych deszczów mogą pójść wały powodziowe, a trzeba się przygotować na zimę. – I ty też to robisz? – Wszyscy. Ojciec kazał mi nawieźć piachu. Znam miejsce z dobrym piachem na trzydziestej mili. Valdez zostało założone pod koniec XVIII w. przez Hiszpanów, którzy w tym okresie wraz z Rosjanami i Brytyjczykami ścigali się o zajęcie północnych rubieży kontynentu. Choć całe wybrzeże Alaski jest urocze, trzeba przyznać Hiszpanom, że miejsce wybrali najpiękniejsze: u stóp gór Chugach, na końcu cudownego fiordu. Matka Natura przysyła tu co rok największe w świecie ławice łososi, które wpływają w górę Copper River na tarło. W zeszłym roku zatokę pokonało ponad 30 mln sztuk. Gdy na jesieni opadł poziom wody w rzece pobliskie łąki i bagna usiane były rybami. Symbolem Valdez może być zatem tylko łosoś. Jest wszędzie – malowany na plakatach, drewniany na płotach, nawet betonowy w asfalcie. Oraz rzecz jasna w knajpach – smażony, wędzony, solony, łosoś-burger, łosoś-taco. W pewnym sensie nietaktem jest pytać miejscowych, czym się zajmują w czasie wolnym. Jak to czym? Wędkowaniem! Z jednym z nich przyjechaliśmy właśnie do Valdez. Opowiadał, jak wygląda okoliczna produkcja łososia w puszce, w jaki sposób należy ułożyć, wędzić, suszyć i jak uzyskać słynny różowy kolor mięsa. Koszt pozyskania „surowca” jest praktycznie zerowy: – Wystarczy włożyć patyk do wody... Najwięcej to mnie puszki kosztują, 5 dolarów za sztukę. – A potem po ile sprzedajesz? Sprzedajesz? Nie żartuj. Robię dla siebie. Kto by to kupił, jak ma swoje! A żeby sprzedawać, to jeszcze jakieś homologacje, etykiety, daty ważności... Valdez reklamuje się jako „Ulubieniec Matki Natury”. I faktycznie, mimo że miasteczko samo w sobie jest mało ciekawe, ofertę krajoznawczą ma bogatą: trasy rowerowe wokół fiordu, kajaki morskie, wycieczki kutrami na halibuta, spacery do lodowcowych jęzorów ginących w wodzie zatoki, raftingi i wspinaczki o wszystkich poziomach trudności. Po drugiej stronie fiordu znajduje się terminal końcowy rurociągu. Nie uda nam się jednak go obejrzeć – po 11 września obiekty strategiczne w USA są strzeżone jak Fort Knox. Innych aktywności też nie mamy szansy zażyć – znów pada. Każda pora roku ma swoje wady i zalety. We wrześniu mamy okazję podziwiać krajobrazy upstrzone kolorami jesieni, choć ciągle pada. W lecie jest więcej słońca, lecz życie uprzykrzają komary i meszki. Po południu siadamy na prom Chenega odpływający do Whittier. Przed rejsem oglądamy z pokładu „morskich pieszczochów” – przesympatyczne wydry. Spędzają całe dnie, wylegując się w wodzie na plecach, z łapkami założonymi na brzuchu i zadartym ogonem – jakby oglądały telewizję, trzymając nogi na stole. To ich futro w XVII w. przywiodło tutaj rosyjskich traperów. Przez 150 lat rosyjska kolonia zamorska istniała tylko dzięki i dla futer wydr. Sprzedano ją Amerykanom za-raz po tym, jak gatunek został wytrzebiony. Obecnie pieszczochy znów pływają w wodach Pacyfiku. Rejs trwa trzy godziny. Pogoda okazuje łaskawość i z zapartym tchem podziwiamy ten cudowny zakątek świata. Krystalicznie czysta woda z milionem maleńkich skalistych wysp i biała skalno-lodowa ściana Gór Chugach. Nasz prom powoli dopływa do „ukrytego portu” Whittier. Zbudowany w trakcie wojny, do lat 90. w ogóle nie widniał na mapach. Utrzymanie portu w Zatoce Księcia Williama w razie ataku było kluczowe, bo miejsce to nie zamarza w zimie. Wybrano lokalizację, której nikt nie będzie się spodziewał, obok lodowca i bez żadnego logicznego dostępu od strony lądu (jego brak zastąpiono siedmiokilometrowym wąskim tunelem w skałach). Po raz kolejny zmieniamy środek transportu. Alaska Railroad, zbudowana w czasie gorączki złota, rozciąga się od Fairbanks na północy po południowy kraniec Półwyspu Kenai. Mamy szczęście podziwiać południowy, najpiękniejszy odcinek trasy kolejki. Półwysep Kenai niekiedy nazywany jest Alaską w pigułce: ośnieżone szczyty, pola lodowe, fiordy i zatoki, wyspy wulkaniczne, jeziora, dzika zwierzyna i linia kolejowa przez środek tego wszystkiego. Początek trasy wiedzie brzegiem oceanu wzdłuż ogromnej zatoki wcinającej się głęboko w ląd – Turnagain Arm. Pływy potrafią tu sięgać 16 stóp, czyli ponad 5 m! Zatoka ucieka, a my wjeżdżamy w jesienną, kolorową tundrę. Mijamy duże jezioro Kenai, którego brzegi porastają purpurowe wrzosy. Sceneria szybko się zmienia, gdy zaczynamy piąć się w kierunku przełęczy. Trasa nie raz jest wyryta w skałach. Jęzorów lodowcowych możemy prawie dotknąć przez okno. Tuż przed przełęczą pociąg pokonuje serpentyny, aby wspiąć się na wysokość prawie 1 000 stóp (330 m), którą traci w ciągu kolejnych kilku kilometrów, docierając do Pacyfiku w Seward. Szwendamy się chwilę po Seward, które robi miłe wrażenie. Wąskie uliczki z zabudową pamiętającą czasy gorączki złota, wśród których poukrywane są klimatyczne kafejki. Niektóre sklepy rozdają towar za pół ceny – end of season. W Seward gwarno i tłoczno jest nie tylko w lecie. Styczeń przynosi ze sobą tłumy szaleńców gotowych wystartować w najtrudniejszej gonitwie psich zaprzęgów – Iditarod. Zes-poły złożone z 16 zwierzaków i maszera przez dwa tygodnie pokonują ponad 1 800 km zimowej tajgi i tundry, w terenach zupełnie bezludnych. Trasa kończy się w Nome nad Morzem Beringa. Schodzimy ścieżką przez krzaki wzdłuż wąwozu. Nagle zarośla zaczynają szumieć – na dnie wąwozu dostrzegamy grizzly. Ucieka jak poparzony. Faktycznie, to płochliwe zwierzęta, które boją się człowieka, dopóki nie nauczą się kojarzyć go z jedzeniem. Kolejnym naszym celem są słynne alaskańskie wulkany, wyrastające z oceanu po zachodniej stronie półwyspu Kenai. Do pokonania mamy niewiele ponad 100 km, więc spokojnie zatrzymujemy się w ciekawszych miejscach. Rano odwiedzamy Exit Glacier, północny jęzor pola lodowego Harding Icefield. Idąc przez las, daleko przed czołem lodowca mijamy tabliczki z różnymi datami liczonymi od początku XIX w. Oznaczają one zasięg lodowca w kolejnych latach. Widok przemawia do wyobraźni. Globalne ocieplenie jest faktem, który tutaj widać szczególnie wyraźnie. Na temat odpowiedzialności człowieka za taki stan rzeczy Alaskanie mają jednak wyraźne zdanie: – Bzdura... Widzisz tu gdzieś jakiś przemysł, fabryki? A samochodów ile dziś widziałeś? Może pięć. Lód się cofa od 1800 r., pół wieku przed rewolucją przemysłową. Teraz jest cieplej, kiedyś będzie zimniej, zwyczajna kolej rzeczy. Od Kenai Lake droga prowadzi wzdłuż rzeki Kenai. Można wypożyczyć kajak i popływać po jeziorze, spłynąć fragmentem rzeki lub pokonać ją aż do ujścia do oceanu. Ale nie we wrześniu, dziś temperatura nie chce przekroczyć 10ºC, a właścicielka wypożyczalni zamyka interes na zimę. Zamiast w dół kajakiem ruszamy pieszo w górę. Skyline Trail prowadzi skrajem gór Kenai. Po wyjściu nad linię lasu mamy półwysep jak na dłoni: Turnagain Arm na północ, góry i Harding Icefield na południe, nakrapianą jeziorami nizinę na zachód, ocean, z którego hen wystają piramidy przekraczające 3 000 m: Iliamna, Redoubt i Spurr. Jake’owi akurat przegrzał się płyn hamulcowy i zatrzymał się w miejscu, gdzie staliśmy. Jak każdy Alaskanin jest początkowo zamknięty. Zadaje pytania i pozwala nam mówić. Chce się przekonać, z kim ma do czynienia. Wreszcie zaczyna się odkrywać i raczy nas historiami o prawdziwej walce z przyrodą, o tym jak w wieku 10 lat został drwalem, zanim jeszcze wybudowano rurociąg i wyasfaltowano drogi. Alaskanie w zaskakujący sposób potrafią łączyć amerykański indywidualizm z poświęceniem dla innych. Każdy poza swoim domem w miasteczku ma chatę gdzieś głęboko w lesie, o której nikt nie wie. Widząc natomiast, że auto stoi na poboczu albo ktoś potrzebuje podwózki, zawsze się zatrzymają. Dawniej zostawienie kogoś przy drodze na mrozie i wietrze oznaczało śmierć. Te nawyki pozostały, co nas cieszy. – Słuchajcie, akurat trwa sezon, więc na wszelki wypadek wożę broń na pace. Nie mielibyście nic przeciwko, żebym zatrzymał się na chwilę ustrzelić łosia, jak by wypadł nam na drogę? Wiecie, 800 kilo mięsa to zapas na cały rok! Po porannej kawie wybieramy się na długi spacer plażą. Wielkie lodowe piramidy wulkanów wystające z ciemnych wód Oceanu Spokojnego wyglądają trochę irracjonalnie. Prawdziwym wyzwaniem jest wspinaczka na taki wulkan. Wysokość i trudność porównywalne z alpejskimi, a start – dokładnie z poziomu zero. Na miejsce może nas dowieźć tylko hydroplan, do wynajęcia w Kenai bądź w Homer. Następnie kierujemy się do centrum Kenai, gdzie podobnie jak w odległym o 50 mil Ninilczyku stoi najprawdziwsza... cerkiew. To przedziwnie trwałe skutki działalności misjonarzy prawosławnych w XVIII i XIX w. Pośród społeczności Indian Athabasca żyjących wzdłuż traktów rzecznych oraz wyspiarskich Aleutów i tutaj, na Kenai, prawosławie jest najczęściej wyznawaną religią. Prawosławna msza po angielsku, pop Eskimos śpiewający litanię po rosyjsku i Biblia sprzed dwóch wieków w języku aleuckim zapisanym cyrylicą – takie dziwy spotykasz tylko na Alasce! W drodze powrotnej odwiedzamy jeszcze Homer, z trzykilometrową sztuczną mierzeją zbudowaną po to, by zmniejszyć pływy na zatoce i uratować statki przed osiadaniem na mieliznach. Krajobraz zmienił się od ostatnich kilku dni. Na kopułach Gór Chugach pojawia się śnieg. – Na Alasce mówimy na to termination dust (kurz końcowy). Dawniej pierwszy śnieg oznaczał, że ludzie zaczynali serio myśleć o zimie. I tak macie szczęście, bo w zeszłym roku termination dust pojawił się już na początku, a nie w drugiej połowie września – wyjaśnia Elaine, z którą jedziemy do Anchorage. Oczywiście, chwilę później zaprasza nas na nocleg i oferuje, że rano odwiezie nas na lotnisko. Nastrój psuje nam rzut oka na notatnik. Żal odjeżdżać, jeszcze tyle zostało do zobaczenia! Na pewno tu wrócimy! No to w drogę – Alaska ■ Najsłabiej zaludniony (627 tys.), a zarazem największy stan USA (1 717 tys. km2, czyli 5,3 razy więcej niż Polska). ■ Każda pora roku jest tutaj na swój sposób atrakcyjna. Wiosna w tundrze przypada na czerwiec, białe noce – od maja do lipca, kolorowa jesień – od połowy sierpnia do połowy września, zorza polarna – zima. ■ Nie ma bezpośredniego połączenia z Polski na Alaskę. Z jedną przesiadką (we Frankfurcie, Pa-ryżu, Londynie, Nowym Jorku) można dotrzeć za ok. 4,5 tys. zł (w dwie strony). Z dwiema przesiadkami (dodatkowo w Salt Lake City, Houston lub Seattle) – bilet wychodzi ok. 1 tys. zł taniej. ■ Wynajęcie samochodu na tydzień to koszt ok. 350 USD. Benzyna kosztuje ok. 3 USD za galon (1,9 zł za litr). ■ Dobrze jest mieć międzynarodowe prawo jazdy – wielojęzyczna książeczka, którą dostaniemy w urzędzie na podstawie nasze-go prawa jazdy (formalnie nie jest to konieczne, ale polski dokument będzie dla stróża prawa zupełnie niezrozumiały). ■ Transport autobusowy jest słabo rozwinięty i bardzo drogi. Istnieje jedna linia kolejowa z Seward na Płw. Kenai, przez Anchorage i Denali, do Fairbanks. ■ Najbardziej niezawodnym środkiem transportu na Alasce jest autostop – ludzie są tu Przyzwyczajeni do pomagania sobie. ■ Jeśli dysponujemy czasem oraz funduszami, warto polecieć do jednej z wiosek położonych z dala od cywilizowanego świata w prawdziwym „alaskańskim buszu”. Loty tego typu obsługuje lokalne lotnisko w Fairbanks, ceny w dwie strony wahają się od 400 do 700 USD. ■ Wśród najciekawszych miejsc, które mogą się stać celem takiej wycieczki, warto wymienić: Galena (Indianie Athabaska żyjący nad Jukonem), Nome (nad Morzem Beringa) oraz Point Barrow (osada eskimoskich łowców wielorybów). ■ W Nome istnieje możliwość wynajęcia helikoptera i dotarcia do prawdziwego „końca świata” – na skalną wyspę Mała Diomeda, z której widać rosyjską Wielką Diomedę. ■ W każdej miejscowości jest biblioteka miejska, gdzie za niewielki datek można korzystać z szybkiego internetu. ■ W większych miasteczkach znajdziemy hostele, motele oraz lodges (20–40 USD za noc). ■ Dobrze rozwinięta jest sieć kempingów samoobsługowych (5–10 USD za namiot). ■ Nie ma formalnych problemów z rozbijaniem się na dziko. ■ Na lunch godne polecenia są mufinki (2 USD) z kawą (1,5 USD) w przytulnej kawiarence ■ Na obiad wszędzie dostaniemy tradycyjną amerykańską potrawę, czyli burger, na tysiąc sposobów (6 USD). ■ Na wybrzeżu trzeba spróbować łososia oraz halibuta (10 USD). W interiorze warto zapoznać się z myśliwym i dostać zaproszenie na domową kolację z łosia lub niedźwiedzia. ■ W restauracjach jest zakaz serwowania dziczyzny. ■ Ceny produktów spożywczych przy obecnym kursie dolara są niższe niż w Warszawie. Wędrówki i wspinaczka www.aktrekking.com www.summitpost.org ■ W „przygotowaniu do odbioru” Alaski pomogą lektury: Różaniec w śniegu. Zapiski z Alaski ks. Andrzeja Maślanki, Wszystko za życie Jona Krakauera, Klondike: The Last Great Gold Rush Pierre’a Bertona, Biały Kieł Jacka Lon-dona, Alaska – przewodnik Lonely Planet.