Dziś Środa Popielcowa. Dlaczego posypujemy głowę popiołem?
Środa Popielcowa 2026 wyznacza początek Wielkiego Postu i odliczanie do Wielkanocy. W tym samym czasie przyroda budzi się do życia. Jak się okazuje, te wydarzenia są ze sobą powiązane.
Spis treści: Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? Środa Popielcowa 2026 rozpoczyna Wielki Post. W Kościele katolickim jest to 40-dniowy okres przygotowań do Wielkanocy. Data pamiątki Zmartwychwstania Pańskiego jest ruchoma i zależy od cyklu księżycowego. Przypada na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, po równonocy wiosennej. Jak widać, Wielkanoc i poprzedzające ją wydarzenia są ściśle związane z nadejściem wiosny. Wiosennych symboli nie brakuje też na samym wielkanocnym stole. Jajko ma symbolizować nowe życie, co dotyczy nie tylko Jezusa, ale też budzącej się do życia przyrody za oknem. Zanim jednak chrześcijanie (i nie tylko) zasiądą do suto zastawionych stołów, najpierw musi minąć Wielki Post. Okres tan zawsze rozpoczyna się od Środy Popielcowej. To jedno z najpopularniejszych świąt w Kościele katolickim. Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Środa Popielcowa, znana również jako Popielec, to ruchome święto w kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego. Przypada 46 dni przed Wielkanocą, która także jest świętem ruchomym. Środa Popielcowa może więc mieć datę między 4 lutego a 10 marca. W 2026 roku Środa Popielcowa przypada na 18 lutego. Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Tradycja posypywania głów popiołem w Środę Popielcową sięga VIII wieku. Początkowo popiół pochodził z różnych źródeł. Jednak w XI wieku, za pontyfikatu papieża Urbana II, ustalono, że powinien on być pozyskiwany ze spalonych palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Ten symboliczny gest ma przypominać wiernym o kruchości życia ludzkiego oraz potrzebie pokuty i nawrócenia. Podczas obrzędu posypywania głów popiołem kapłan wypowiada słowa „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Posypywanie głów wiernych popiołem to najbardziej znana tradycja związana z Popielcem. Jednak historia samego święta w Polsce jest o wiele bogatsza. Różne zwyczaje, niektóre już zapomniane, kształtowały się na przestrzeni dziejów. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa okres postu trwał zaledwie 40 godzin. Obejmował jedynie Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Dopiero w IV wieku rozpowszechnił się zwyczaj 40-dniowego postu. To nawiązanie do biblijnej historii Jezusa poszczącego na pustyni. W Polsce Środa Popielcowa była nazywana również Wstępną Środą, co podkreślało jej rolę jako wstępu do Wielkiego Postu. W tradycji ludowej Środa Popielcowa była dniem, w którym kończyły się huczne zabawy karnawałowe, a rozpoczynał się okres refleksji i pokuty. W niektórych regionach Polski, przykładowo na ziemi kieleckiej, praktykowano zwyczaj tzw. sądu nad mięsopustem. Polegał on na symbolicznym topieniu lub paleniu kukły symbolizującej karnawał. W Warszawie i mazowieckich wsiach organizowano z kolei inscenizacje przedstawiające walkę między karnawałem a postem, podczas których kukłę karnawału ścinano lub obkładano batami. Interesującym zwyczajem praktykowanym w Wielkopolsce był tzw. podkur, czyli posiłek spożywany o północy z wtorku na Środę Popielcową. Było to symboliczne przejście od karnawału do postu. Gospodyni domu wnosiła na stół półmisek przykryty pokrywą, spod której wylatywał ptak, najczęściej wróbel. Na półmisku znajdowały się śledzie, jaja i kubek mleka. Odmowa spożycia tego posiłku była uważana za wielki nietakt, a nawet grzech. Po posiłku biesiadnicy wróżyli sobie, ochlapując sufit mlekiem i interpretując powstałe plamy jako wróżby na przyszłość. W niektórych miejscach, przykładowo w Kiełpinach (woj. kujawsko-pomorskie), granicą między zapustami a Popielcem nie była noc z wtorku na środę, a dopiero dzwon na popielcowe nabożeństwo. Osoby, które mimo wezwania nie przerywały zabawy, były rozpędzane przez starszą kobietę uzbrojoną w worek z popiołem. Ta biła uczestników zabawy, aż towarzystwo się rozeszło. Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? W Środę Popielcową wiernych Kościoła katolickiego obowiązuje post ścisły. Oznacza to, że osoby w wieku od 18 do 60 lat powinny ograniczyć się do spożycia jednego posiłku do syta oraz dwóch lekkich posiłków w ciągu dnia. Obowiązuje również wstrzymanie się od spożywania pokarmów mięsnych. Wstrzemięźliwość od mięsa obowiązuje wszystkich wiernych, którzy ukończyli 14. rok życia. Warto zauważyć, że w przeszłości zasady postu były znacznie surowsze. W dawnej Polsce nie spożywano potraw mięsnych w poniedziałki, środy i piątki, a w niektórych regionach w środy i piątki rezygnowano również z potraw na gorąco. Podstawą pożywienia w okresie postu były takie potrawy, jak żur i śledzie. Źródła: Dzieje, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Pogaństwo w natarciu – sprawdź, gdzie odkryć tradycje dawnych wierzeń
Kultura pogańska nie zniknęła wraz z nadejściem chrześcijaństwa. W wielu zakątkach świata nadal żywa jest tradycja związana z dawnymi bóstwami, rytuałami i lokalnymi praktykami. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie.
Spis treści: Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Choć dla wielu pogaństwo kojarzy się z zamierzchłą przeszłością, w rzeczywistości to żywa i dynamiczna forma duchowości, obecna w różnych zakątkach świata. Od lasów Skandynawii, po wioski i góry w Rumunii; od afrykańskich świątyń, po brazylijskie plaże – współczesne pogaństwo przybiera wiele twarzy. Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Pogaństwo jest obecnie najdynamiczniej rozwijającą się religią w Stanach Zjednoczonych. Według Pew Research Center coraz więcej Amerykanów identyfikuje się z religiami natury, neopogaństwem czy czarostwem. Jak podają socjologowie, aż 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kultura pogańska ma jednak swoje korzenie głęboko w historii, często sprzed tysięcy lat. Niektóre społeczności nadal praktykują dawne rytuały. Inne starają się odtworzyć tradycje, które niemal zniknęły wraz z chrystianizacją Europy, Afryki i obu Ameryk. Te miejsca stanowią nie tylko fascynujące cele podróży, ale też okazję do lepszego zrozumienia duchowości opartej na rytmie przyrody i lokalnych mitach. Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne W rumuńskim rejonie Maramureș niektóre wsie zdają się funkcjonować poza czasem. Ich mieszkańcy obchodzą zimowe święta, które łączą chrześcijańskie tradycje z pogańskimi rytuałami, takimi jak rytualne tańce w kostiumach zwierząt czy maski symbolizujące siły natury. Rytuały te mają za zadanie przegnać złe duchy i zapewnić pomyślność w nadchodzącym roku. Maramureș to jedno z tych miejsc, gdzie żywa jest pamięć o przodkach, a duchy przeszłości są niemal namacalne. Spacerując po lokalnych cmentarzach czy uczestnicząc w zimowych obchodach, można poczuć, że czas zatrzymał się, a tradycja przetrwała mimo dziejowych burz. Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Choć chrześcijaństwo dotarło do Finlandii w XI wieku, rdzenna religia ludów fińskich – znana jako suomenusko – przetrwała w legendach, pieśniach i praktykach duchowych. Obecnie przeżywa renesans wśród osób szukających głębszego połączenia z naturą. Szamani fińscy – inspirowani dawnymi mędrcami i uzdrowicielami – organizują rytuały, które mają przywrócić harmonię między człowiekiem a przyrodą. Turyści mogą uczestniczyć w warsztatach, które uczą pieśni runicznych, rytualnego bębnienia i pracy z roślinami leczniczymi. W wielu regionach Finlandii odnaleźć można także stare miejsca kultu, jak kamienie ofiarne czy święte gaje. Tam niegdyś odprawiano ceremonie ku czci bogów przyrody. Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków W Ghanie nadal praktykowane są tradycyjne religie plemienne, które oddają cześć zarówno bóstwom natury, jak i duchom przodków. W miastach takich jak Kumasi czy Tamale spotkać można kapłanów i kapłanki, którzy odprawiają rytuały oczyszczenia, uzdrawiania czy wprowadzenia w dorosłość. Tradycyjne świątynie, budowane z gliny i drewna, pełne są symboliki i ofiar. Wielu turystów odwiedza te miejsca, nie tylko by je sfotografować, ale też uczestniczyć w ceremoniach, które mogą trwać wiele godzin. Praktyki te często są ściśle powiązane z cyklem rolniczym – odprawia się je, by zapewnić obfite zbiory, ochronić przed suszą lub chorobami. Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu W Brazylii kultura pogańska objawia się przede wszystkim przez religie afro-brazylijskie, takie jak Candomblé czy Umbanda. To połączenie wierzeń afrykańskich, katolickich i rdzenno-amerykańskich tworzy barwną i pełną życia duchowość, która skupia się na duchach natury, przodkach i rytualnym tańcu. W Salvadorze i Rio de Janeiro można wziąć udział w publicznych ceremoniach, które obejmują taniec w transie, muzykę bębnów i składanie ofiar duchom – często w postaci kwiatów, jedzenia czy alkoholu. Candomblé uznawane jest za dziedzictwo kulturowe Brazylii i zyskuje coraz więcej sympatyków również poza granicami tego kraju. Dla wielu osób podróż do Brazylii to duchowa przygoda, która pozwala spojrzeć na świat z innej perspektywy. Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Współczesne formy pogaństwa – jak wicca, druidyzm czy rodzimowierstwo słowiańskie odwołujące się do wierzeń dawnych Słowian – zyskują na popularności w Europie i Ameryce. Choć często bazują na rekonstrukcji dawnych praktyk, to stanowią pełnoprawne systemy duchowe, oparte na cyklu natury, równowadze żywiołów i osobistym rozwoju. W wielu miastach odbywają się publiczne rytuały na przesilenia, sabaty czy warsztaty poświęcone magii roślin i pracy z energią. Internet ułatwia wymianę wiedzy i tworzenie wspólnot, choć dla wielu najważniejsze jest osobiste doświadczenie rytuału – często podczas wypraw do miejsc mocy. Źródło: National Geographic
Tajlandia wchodzi w okres rocznej żałoby po śmierci królowej. Co warto wiedzieć przed podróżą?
Tajlandia rozpoczyna właśnie roczny okres oficjalnej żałoby narodowej po śmierci królowej Sirikit. Choć kraj wciąż pozostaje otwarty dla turystów, podróżni powinni być świadomi zmian – od zmodyfikowanych ceremonii po subtelne zmiany w atmosferze w miejscach kultu i w przestrzeni publicznej.
Od kilku dni Tajlandia przeżywa wyjątkowy moment w swojej historii. Po śmierci Królowej Matki Sirikit rząd ogłosił roczny okres żałoby narodowej. Dla turystów nie oznacza to wprawdzie poważnych ograniczeń w podróżowaniu, lecz nowy, bardziej refleksyjny kontekst pobytu. Choć większość hoteli, restauracji i atrakcji turystycznych działa bez zmian, podróż do Tajlandii w tym czasie wymaga większej wrażliwości na lokalne zwyczaje i nastroje społeczne. Śmierć królowej Sirikit Śmierć królowej Sirikit, która odeszła 24 października 2025 roku w wieku 93 lat, stała się dla Tajlandii momentem głębokiej refleksji. Nazywana często „Matką Narodu”, przez dziesięciolecia była symbolem troski o kulturę i tradycję, wspierając rozwój rzemiosła oraz inicjatywy na rzecz obszarów wiejskich. Jej działalność, łącząca elegancję z zaangażowaniem społecznym, na trwałe wpisała się w historię kraju i umocniła więź między monarchią a mieszkańcami. Po jej śmierci w całym królestwie ogłoszono żałobę narodową – flagi w instytucjach publicznych i szkołach zostały opuszczone do połowy masztu na trzydzieści dni, a urzędnicy państwowi są zobowiązani do noszenia strojów żałobnych przez rok. Jak poinformował Urząd Turystyki Tajlandii, decyzje te mają nie tylko wymiar symboliczny, lecz także stanowią wyraz wdzięczności wobec kobiety, która przez całe życie łączyła wierność tradycji z otwartością na nowoczesność. Niektóre zarządzenia w pewnym stopniu dotkną także przyjezdnych. Podróż do Tajlandii w czasie żałoby narodowej Choć Tajlandia pozostaje otwarta dla turystów, roczny okres żałoby po śmierci królowej Sirikit sprawił, że codzienne życie w kraju nabrało spokojniejszego rytmu i większej powagi. Urząd Turystyki Tajlandii (TAT) zapewnił, że wszystkie atrakcje, sklepy, restauracje i środki transportu działają bez zakłóceń, jednak odwiedzający proszeni są o dostosowanie się do nastroju narodowej refleksji. Z tego powodu władze zalecają noszenie przez pierwsze 90 dni ubrań w czerni, bieli lub innych stonowanych barwach – nie jako obowiązku, lecz gestu szacunku wobec zmarłej monarchini. W wielu miejscach dostępne są także czarne wstążki, które turyści mogą przypiąć do odzieży jako symbol pamięci. To symboliczne zachowanie ma głębszy wymiar kulturowy. W Bangkoku i innych dużych miastach pojawiły się portrety Królowej Matki otoczone kwiatami i świecami, przy których mieszkańcy oddają hołd w ciszy. W takich sytuacjach zaleca się podróżnym zatrzymanie się na chwilę, ściszenie głosu lub przyłączenie się do wspólnej zadumy. Podobna powściągliwość mile widziana jest także w miejscach publicznych – szczególnie w świątyniach, obiektach królewskich i urzędach państwowych, gdzie zachowanie i ubiór odzwierciedlają szacunek dla tradycji. Niektóre miejsca związane z monarchią, w tym Wielki Pałac Królewski i Świątynia Szmaragdowego Buddy w Bangkoku, pozostaną zamknięte do 8 listopada z powodu ceremonii żałobnych. W miarę zbliżania się oficjalnego pogrzebu królowej można spodziewać się kolejnych czasowych ograniczeń, dlatego TAT zachęca podróżnych do sprawdzania lokalnych komunikatów. W stolicy mogą również obowiązywać zmiany w programach imprez publicznych – pokazy fajerwerków czy sylwestrowe celebracje zostaną zastąpione bardziej stonowanymi formami upamiętnienia, jak chwile ciszy czy ceremonie zapalania świec. Pomimo tych zmian, Tajlandia nie zamyka się na odwiedzających. Wręcz przeciwnie – jak podkreślają przedstawiciele TAT, kraj pragnie, by turyści uczestniczyli w tym czasie z empatią i zrozumieniem. Taka równowaga między żałobą a codziennym życiem, a także tradycją a otwartością, może sprawić, że podróż do Tajlandii w tym okresie stanie się nie tylko doświadczeniem kulturowym, lecz także duchowym. Źródła: Euronews, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Midsommar – od wierzeń ludowych do ekranów kin. Co wiemy o skandynawskim przesileniu letnim?
W roku 2019 do kin trafił film „Midsommar. W biały dzień”, przedstawiający szwedzką tradycję w niezwykle oryginalny sposób. Charakter święta pełnego kwiatów, muzyki i zabawy w połączeniu z horrorem od początku zszokował i przyciągnął widzów z całego świata. Jak w rzeczywistości wygląda święto będące pierwowzorem dla obrazu, w którym zakochały się miliony odbiorców?
Spis treści: Korzenie Midsommar Midsommar współcześnie Midsommar na świecie Słowo Midsommar w dosłownym tłumaczeniu oznacza „środek lata”. Święto odbywa się jednak w trakcie przesilenia letniego (około 21 czerwca), a nie, jak mogłaby sugerować nazwa, w trakcie kalendarzowego środka lata. Wybór daty wydarzenia wiąże się z najdłuższym dniem w roku, który przypada na czas przesilenia. Wtedy to następuje maksymalne wychylenie osi obrotu Ziemi w kierunku Słońca, a na półkuli północnej notuje się tzw. białą noc. Aura niekończącego się dnia nadaje Midsommar unikatowy charakter, który jest kluczową cechą tej skandynawskiej uroczystości. Korzenie Midsommar Najważniejszym symbolem przesilenia letniego jest Majstång (słup majowy), czyli drewniany pal przyozdabiany kwiatami, który stawiany jest w centralnym miejscu wioski na czas święta. Korzenia słupa wywodzą się jeszcze z pogańskich tradycji ludów germańskich, kiedy to w Niemczech i Anglii był elementem majowego rytuału agrarnego, mającego zapewnić płodność ziemi. W Szwecji nabrał on symboliki życia, odrodzenia i płodności, którą Majstång miał zwiastować świętującym. W tradycji wokół słupa rozpalano ogniska, czemu towarzyszyły rytuały taneczne i śpiewy mające na celu odpędzenie złych mocy. Do religijnej transformacji święta doszło w XIV w., kiedy Kościół katolicki ustanowił 21 czerwca dniem narodzin św. Jana Chrzciciela. Ruch ten wpisywał się w strategię chrystianizacji pogańskich terenów, których obrzędy miały zostać zaanektowane przez liturgiczną interpretację narzuconą przez Kościół. W ten sposób rozpalane ogniska nabrały nowego znaczenia – świateł Chrystusa oraz religijnej gorliwości św. Jana Chrzciciela. Mimo tych religijnych praktyk w wielu miejscach obchody Midsommar przetrwały w swoim oryginalnym kształcie zachowując np. element Majstång. Midsommar współcześnie Do formalizacji instytucjonalnej święta doszło w 1953 roku. Wtedy szwedzki parlament zdecydował o przesunięciu obchodów z dotychczasowej daty na piątek przypadający między 19 a 25 czerwca. Miało to umożliwić ludziom dłuższe weekendy i łatwiejszą organizację wyjazdów. Święto co prawda utraciło swój religijny charakter, jednak nadal jest powszechnie obchodzone przez szwedzkie rodziny. Znane od wieków elementy Midsommar, takie jak Majstång lub kwieciste stroje, są wciąż popularnymi praktykami tego dnia w Szwecji. Istotną częścią przesilenia letniego jest również kuchnia związaną z celebracją tego święta. Do najważniejszych dań należą: różne rodzaje marynowanego śledzia, gotowane młode ziemniaki z koperkiem, kwaśną śmietaną i szczypiorkiem. Tradycyjnym dodatkiem do posiłku jest schnapps, czyli wysokoprocentowy napój alkoholowy, który na Midsommar zostaje przyprawiony ziołami i aromatycznymi roślinami. Święto stanowi również oznakę symbiozy pomiędzy człowiekiem, a naturą. Liczne kwiaty symbolizujące przebudzenie i życie natury w połączeniu z tradycyjnym chodzeniem boso po rosie są świadectwem ludzkiej miłości do otaczającej przyrody. Elementy folkloru, które przetrwały do dzisiaj wciąż kształtują to, w jaki sposób obchodzone jest Midsommar. Midsommar na świecie Wraz z popularyzacją święta, która związana jest chociażby z premierą filmu „Midsommar. W biały dzień” doszło do globalnego zainteresowania szwedzką tradycją. W krajach, które wcześniej w swojej tradycji nie miały tego typu obrzędów (np. Stany Zjednoczone, Kanada, Australia) zaczęto obchodzić czerwcową uroczystość. Wydarzenia te są głównie organizowane przez szwedzką diasporę, jednak przyciągają swoim unikatowym charakterem także innych mieszkańców krajów. W innych narodach europejskich święto związane z przesileniem letnim ma również swoje miejsce w krajowym kalendarzu. W Finlandii obchodzi się np. Juhannus, w trakcie którego również rozpalane są ogniska. Tradycję związane z ogniem popularne są również w Norwegii i Danii w trakcie Sankthansaften. Źródła: Sweden.se, pressglobal.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Zapusty, mięsopust, ostatki, karnawał – świętowanie przed Wielkim Postem ma bogatą i długą tradycję
Zabawa, niepohamowana konsumpcja, zawieszenie norm, drwiny nawet z najpoważniejszych osób i instytucji – oto kwintesencja karnawału. Karnawały w Europie historią sięgają wczesnego średniowiecza i były niezwykle ważnym elementem ówczesnej kultury, nierozerwalnie związanym z rokiem liturgicznym. W Polsce były to zapusty i mięsopust. Szaleństwo kończyło się wraz z początkiem Wielkiego Postu.
Spis treści: Karnawał – skąd się wziął, kiedy się zaczął i czym jest? Zapusty, mięsopust i ostatki w polskiej tradycji Mardi gras, czyli ostatni wtorek karnawału Echa tych obyczajów widać do dziś, zarówno w Polsce, jak i w reszcie Europy, a także za oceanem. Karnawał to nie tylko dość długi okres między Bożym Narodzeniem a Wielkim Postem. To także kilka krótszych okresów lub pojedynczych dni obchodzonych na różne sposoby w różnych częściach świata i Europy. W Polsce to między innymi zapusty i ostatki, czyli mięsopust. Karnawał – skąd się wziął, kiedy się zaczął i czym jest? Pierwowzorów karnawału można doszukiwać się już w starożytności. W Egipcie i Mezopotamii organizowano święta ku czci bogów, podczas których ludzie przebierali się, uczestniczyli w procesjach i przekraczali obowiązujące normy. W starożytnej Grecji i Rzymie popularne były Dionizje i Saturnalia – uroczystości związane z płodnością i winem. Podczas nich też nie brakowało odwracania ról – niewolnicy mogli zachowywać się jak wolni obywatele. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa karnawał został wpisany w kalendarz liturgiczny jako okres poprzedzający Wielki Post, czyli czas pokuty i wyrzeczeń. W średniowiecznej i renesansowej Europie zyskał ogromną popularność. Włoskie miasta, takie jak Wenecja, stały się kolebką hucznych zabaw i maskarad. W XVII i XVIII wieku pojawiły się eleganckie bale maskowe, a bogato zdobione stroje i maski pozwalały na anonimowość i chwilową zmianę tożsamości. Słowo „karnawał” może wywodzić się z łacińskiego „carne vale” lub „carne levare”, co oznacza „pożegnanie mięsa”. Inna teoria mówi że pochodzi od „carrus navalis” czyli określenia na drewnianą łódź używaną podczas rzymskiego święta Navigium Isidis, poświęconego bogini Izydzie i obchodzonego 5 marca. Jego częścią była procesja i bogate przebrania uczestników. Istotą karnawału jest zawieszenie norm: to czas w którym obowiązuje „świat na opak”. Na czas karnawału żebrak mógł zostać królem, król – żebrakiem, a błazen mędrcem. Nie obowiązywał umiar w jedzeniu, piciu i cielesnych rozkoszach, ani powaga i szacunek wobec instytucji i hierarchii. Echem, a właściwie prekursorem karnawalizacji w Europie są także tzw. święta głupców i osłów, obchodzone przez studentów i niższy rangą kler. Podczas nich np. wybierano fałszywego biskupa, a nawet papieża i parodiowano kościelne i feudalne rytuały. Święta głupców zostały skutecznie zduszone przez Kościół już w XV wieku. Ale część obyczajów z nich znanych przeniknęła do późniejszych europejskich tradycji karnawałowych. Zapusty, mięsopust i ostatki w polskiej tradycji Zapusty to polskie tradycyjne określenie na karnawał. Obejmuje cały okres od święta Trzech Króli (lub Nowego Roku) do Wielkiego Postu (aczkolwiek niektórzy stosują je zamiennie z określeniem mięsopust). Zapusty to zdecydowanie okres poluzowania norm, choć szalone zabawy, obżarstwo i opilstwo nie trwały codziennie i skupiały się raczej w okresie ostatków (mięsopustu). Częsty był ludowy zwyczaj przebierania się za Cyganów, Kozaków, Żydów, muzykantów, niedźwiedzie, konie, kozy czy bociany. Tzw. baby cząbrowe, czyli zamaskowane przekupki napastowały przechodniów na ulicach miast, np. Krakowa. Inny zwyczaj to wędrówki po domach i „porywanie” gospodarza, który musiał się potem „wykupić”. Obfitość jedzenia miała także znaczenie symboliczne – miała zapewnić dobrobyt na nadchodzący sezon wegetacyjny. Zapustne obyczaje to prawdziwa kopalnia kultury ludowej – i nie tylko. Nie brakuje opisów zapustów także i u przedstawicieli innych stanów, a nawet na królewskich dworach, m.in. w pamiętnikach Jędrzeja Kitowicza z końca XVIII w. Mięsopust to określenie tożsame z ostatkami. To kilka ostatnich dni karnawału, tuż przed Środą Popielcową i rozpoczęciem trwającego aż do Wielkanocy Wielkiego Postu. Ostatki trwają od Tłustego Czwartku do wtorku, choć dawniej tak nazywano tylko ostatnie trzy dni karnawału. W tym roku przypadają między 27 lutego a 4 marca. Mięsopust to czas szczególnie hucznych imprez i niepohamowanej konsumpcji. Nazywany był „szalonymi dniami”. Według Zygmunta Glogera i jego „Encyklopedii staropolskiej” wydanej w latach 1900–1903, wyraz „mięsopust” powstał z połączenia słów „mięsa” i „opust”, czyli oznacza mniej więcej pożegnanie mięsa. Trzeba pamiętać, że w dawnej Polsce Wielki Post był jednym z najbardziej rygorystycznych w Europie, a kulinarne ograniczenia obowiązywały przez ponad 100 dni w roku. Rygor ten zmienił oblicze naszej rodzimej kuchni, czyniąc jej ważną częścią potrawy z ryb słodkowodnych. Mardi gras, czyli ostatni wtorek karnawału W wielu krajach Europy, a szczególnie w USA obchodzi się hucznie dzień poprzedzający Środę Popielcową, czyli wtorek będący ostatnim dniem karnawału. Mardi gras to sformułowanie pochodzące z języka francuskiego i dosłownie oznacza „tłusty wtorek”. Tradycje Mardi gras są najsilniejsze na terenach byłych francuskich kolonii, np. w Nowym Orleanie czy ogólnie Luizjanie. W Europie ten dzień świętuje się m.in. w wielu rejonach Niemiec, pod nazwą fastnacht, we Włoszech jako Martedi grasso, w Szwecji jako Fettisdagen lub Semla. Trzydniowe obchody końca karnawału (niedziela, poniedziałek i wtorek) w belgijskim mieście Binche zostały wpisane na listę Niematerialnego Dziedzictwa UNESCO. Przez miasto idzie wtedy procesja zamaskowanych przebierańców zwanych gilles, a jej kulminacją jest rzucanie pomarańczami w tłum. Trzydniowe obchody w Binche to odpowiednik naszych rodzimych ostatków. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nasi przodkowie nie obchodzili Walentynek. W Polsce szlacheckiej stosunek do miłości był bardzo praktyczny
Walentynki są obce naszej kulturze. W Polsce szlacheckiej organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Małżeństwa rzadko były zawierane z miłości – mówiła prof. Maria Bogucka.
Spis treści: Obyczaje Polski szlacheckiej Praktyczne podejście do miłości Frywolna epoka saska Polska tolerancja seksualna Co powiedzieliby na widok dzisiejszych walentynek nasi rodacy z czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej? prof. Maria Bogucka: To, co by powiedzieli, trzeba byłoby „wypikać” w telewizji lub wykropkować w prasie. Byliby z pewnością przerażeni, zgorszeni i zdegustowani. Walentynki są obce naszej kulturze i tradycjom. No, ale żyjemy w erze globalizacji... Obyczaje Polski szlacheckiej Przodkowie zarzuciliby nam, że przyjmujemy obce wzory, zapominając o własnych? Czyli o czym? W XVI–XVIII w. organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Trwały czasem po kilka dni. Bawiła się szlachta po dworach, ale także mieszczanie w domach, a nawet chłopi w chatach i gospodach. To się łączyło z karnawałem. Polegało na rozluźnieniu surowego obyczaju codziennego i do pewnego stopnia na zakwestionowaniu hierarchii społecznej. Szlachcic przebierał się za księdza, chłop za szlachcica, szlachcianka za karczmarkę. Ta zamiana miała ogromną rolę w rozładowywaniu napięć i zatargów społecznych. Wyśmiewano się również z małżeństw nierównych wiekiem. Urządzano im kocią muzykę pod oknami. Często się zdarzało, że dziewczęta zmuszano do małżeństw z podstarzałymi, ale wpływowymi mężczyznami? Nie. Zresztą takie przypadki kończyły się czasem tragicznie. W XVII w. Stanisław Koniecpolski, będąc w podeszłym wieku, poślubił bardzo młodą dziewczynę. Aby „stanąć na wysokości zadania”, zażył jakieś afrodyzjaki. I zmarł biedak drugą czy trzecią noc po ślubie. Cała Rzeczpospolita aż huczała na ten temat... Ale zwykle pary starano się lepiej dobierać. Co nas różni od tamtego czasu, to fakt, że małżeństwo dziś jest domeną prywatną, głównie sprawą uczuć. Natomiast w XVI–XVIII w. było na ogół zawierane nie przez parę młodych, lecz rodziny. Omawiano to, negocjowano. Działali nawet zawodowi swaci. Chodziło o to, by małżonkowie byli równi stanem i by ich majątki były podobne. Najmniej brano pod uwagę uczucia zainteresowanych. Rej pisał o małżeństwie z miłości: „Ów też zasię, co się z miłości ożeni, to też żadnym obyczajem długo w dobrym stanie trwać nie może, bo będą prędkie wymówki”. Jeszcze dosadniej potępiano małżeństwa mieszane, np. zubożałego szlachcica, który chciał podreperować finanse, łącząc się z bogatą mieszczanką, albo mieszczanina, który chciał się „wżenić” w szeregi szlachty. Otóż Wacław Potocki w wierszu „Na mieszańców” pisał: „Nie może to być dobrze wedle tej nauki, będą-li wyżłów rodzić z kundysami suki. Lepiej zawczasu topić te szczenięta”. To brutalne słowa, z dzisiejszego punktu widzenia. Ale tak właśnie wówczas oceniano małżeństwa mieszane. Praktyczne podejście do miłości Więc bardziej liczył się zdrowy rozsądek niż serce? Oczywiście były i małżeństwa zawierane z miłości. Jeśli w XVI w. rzeczywiście młodej panny nikt nie pytał o zdanie, to w XVII w. w wielu rodzinach liczono się z tym, że np. nie ma ona ochoty na jakiegoś zalotnika. Są o tym notatki w pamiętnikach i listach, np.: „No cóż, panna nie zgadza się, trudno ją przecież przymuszać”. A więc nawet młoda kobieta zdobywała coraz większą samodzielność. Małżeństwa budowano zaś na partnerskich zasadach. W Polsce kobieta miała dosyć wysoką pozycję. Zarządzała majątkiem (bo szlachta jeździła na sejmy czy wojny), wychowywała dzieci. Odgrywała nieporównywalnie większą rolę niż w krajach Europy Zachodniej. Np. w Niemczech sytuacja kobiet była bardzo niedobra, w małżeństwach często dochodziło do przemocy domowej. W Polsce oczywiście też się zdarzały patologie, ale nawet w związkach zawartych ze względu na interesy rodów po latach współżycia wyzwalały się wzajemna przyjaźń i zaufanie. Najlepiej to widać z testamentów i listów – w sposobie, w jaki piszą o małżonkach mężczyźni i kobiety. Nazywają się „towarzyszem i przyjacielem”, dziękują za wieloletnią współpracę, za troskliwą pielęgnację w chorobie, za pomoc w nieszczęściach itd. Ale romantycznej miłości, takiej jak króla do Radziwiłłówny, w Polsce nie rozumiano? W Polsce stosunek do miłości był bardzo praktyczny. U nas nie było – zwłaszcza w odróżnieniu od Francji, Hiszpanii czy Włoch – tradycji tzw. miłości dworskiej. W XII–XIV w. pojawiła się tam taka miłość platoniczna do wyidealizowanej kobiety, opiewana przez trubadurów. Błędny rycerz oddawał serce wybrance, choć wiedział, że jest dla niego nieosiągalna. Jedyne, na co mógł liczyć, to kwiat czy wstążka, rzucone z balkonu. To była miłość niespełniona i nieszczęśliwa – w związku z tym „szlachetniejsza” niż ta zwykła, która głównie miała na celu spłodzenie potomstwa. Na Zachodzie z tradycji miłości dworskiej rodziły się strofy Dantego o Beatrycze i sonety Petrarki o Laurze. U nas tego typu literatury nie ma. W takim razie związek Zbyszka i Danusi w „Krzyżakach” Sienkiewicza tak naprawdę nie mógłby się u nas zdarzyć? To było niemożliwe. Nie mieliśmy takich tradycji. Jedyne co u nas było, to w XVI w. związek Zygmunta Augusta z Radziwiłłówną, który spotkał się z niezrozumieniem. Szlachta dziwiła się, dlaczego król upiera się, by poślubić Barbarę. Przecież mógł postąpić jak każdy monarcha – wziąć ją jako nałożnicę i trzymać przy dworze, a zawrzeć małżeństwo ze względów dynastycznych. Ale to był właśnie ten cudowny kwiat miłości, rozkwitającej w społeczeństwie, które jej nie pojmuje. Szlachta bardziej już rozumiała model szalonej miłości na podłożu erotyczno-zmysłowym, jak w przypadku Sobieskiego i Marysieńki. Frywolna epoka saska A nie jest tak, że gdybyśmy przenieśli się do tamtej epoki, to okazałoby się, że nasi przodkowie byli o wiele bardziej frywolni niż my? To się zaczęło dopiero w XVII i XVIII w. Szczególnie na dworach Sasów. I dotyczyło głównie magnatów, bo średnia szlachta wciąż tkwiła w obyczajach poprzednich dziesięcioleci. Ale swoboda seksualna mężczyzn zawsze była bardzo duża. Przecież prostytucja była legalna. W miastach działały domy rozpusty. Zwykle prowadził je kat miejski. Wszędzie tam, gdzie pojawiała się większa grupa mężczyzn (np. podczas sejmu), zaraz ściągały tłumy niewiast lekkiego prowadzenia. I mężczyźni korzystali z uroków życia. Nikt się tym nie gorszył. Kontrola społeczna była za to silna w stosunku do kobiet. Chodziło o pewność, że potomstwo jest legalne. Jeżeli na wiarołomstwie przyłapano kobietę, wyciągano ostrzejsze konsekwencje. Na początku XVII w. był taki trójkąt: Zofia z Radziwiłłów, żona Krzysztofa Drohostajskiego, nawiązała romans z ubogim szlachetką Stanisławem Tymińskim. Mogła sobie na wiele pozwolić, bo Drohostajski to była średnia szlachta, a ona pochodziła z Radziwiłłów. Więc mąż trochę bał się narazić teściom. Ale sprawa romansu zrobiła się tak głośna, że wytoczył proces Tymińskiemu. Lecz oskarżył go nie o cudzołóstwo i uwiedzenie żony, lecz o kradzież klejnotów. Proces zakończył się skazaniem Tymińskiego na banicję, ale najbardziej poszkodowana była niewierna żona. Mimo że z Radziwiłłów, została zamknięta pod strażą w jakimś małym dworku na głuchej wsi. Dlaczego nie wytoczył sprawy o wiarołomstwo, lecz o kradzież? Prawdopodobnie nie chciał, by przylgnęło do niego określenie „rogacza”. Przy tym takie oskarżenie najciężej traktowano nie u nas, ale na Zachodzie. Taka sprawa kończyła się tam śmiertelnie poważnie. Mężczyzna nazwany „rogaczem” miał do wyboru dwa wyjścia: albo popełnić samobójstwo, albo zabić w pojedynku kochanka żony. Natomiast w Polsce na „rogacza” patrzono trochę z przymrużeniem oka. Bardzo piękną fraszkę napisał na ten temat Jan Kochanowski. Opisał, jak żona rodzi, a przejęty mąż krąży koło drzwi sypialni. Małżonka, żeby go pocieszyć, woła: „Nie frasuj się, nie twoje!”. Na takie żarty żaden Francuz ani Włoch by się nie zdecydował. Polska tolerancja seksualna A czy tolerowano „kochających inaczej”? Była ogromna tolerancja. Przecież Władysław IV Waza, prowadzący niezwykle bujne życie erotyczne, miewał m.in. także homoseksualne przygody. Jego faworytem był przyjaciel z lat dziecinnych Adam Kazanowski, którego obsypywał podarkami i nadaniami. Oczywiście informacje o tego typu związkach były ukrywane, gdyż mogły pokrzyżować ambitne plany polityczne króla. W źródłach znajdujemy więc najwyżej mgliste aluzje. O ile w XVI w., w dobie renesansu, ludzie dość tolerancyjnie spoglądali na różne przejawy życia erotycznego, o tyle w czasach kontrreformacji, w XVII i XVIII w., wzmożona religijność zmieniła w sposób znaczny także zachowania seksualne. Niemniej były osoby, które nie pretendując do robienia kariery, nie dbały o opinię. Zdarzało się nawet tolerowanie kazirodztwa. W XVIII w. głębokie uczucie (jak wynika z zachowanego diariusza) połączyło przyrodnie rodzeństwo – Stanisława i Annę Oświęcimów. prof. Maria Bogucka Historyczka specjalizująca się w kulturze i społeczeństwie w XVI–XVIII w. Pracowała w Instytucie Historii PAN, przez kilkadziesiąt lat kierowała Zakładem Dziejów Nowożytnych. Zmarła w 2020 r. Źródło: archiwum NG
W tych krajach Walentynki są zakazane. Za ich świętowanie grożą kary, a nawet więzienie
Celebracja miłości, zainspirowana chrześcijańskim świętym, bywa uważana za obcą i niemoralną. Oto kraje, w których Walentynek zakazano lub są one niemile widziane.
Spis treści: Arabia Saudyjska Pakistan Malezja Iran Indie Alternatywy dla Walentynek Serca, kwiaty, czekoladki i pocałunki są nieodłączną częścią Walentynek. Od wieków w cywilizacji zachodniej są one kojarzone z okazywaniem miłości. W badaniu Ipsos, przeprowadzonym wśród ludzi w 28 krajach na całym świecie, aż 55% respondentów stwierdziło, że planuje uczcić tę okazję ze swoim partnerem. Jednak dla ludzi w niektórych częściach świata, Walentynki – czyli dzień św. Walentego, chrześcijańskiego męczennika – są tabu, a nawet nielegalne. W grę wchodzą zarówno kwestie religijne, jak i obawy dotyczące rozprzestrzeniania się zachodniej kultury komercyjnej. Od zakazów po masowe aresztowania, a nawet groźby przymusowych małżeństw – takie rzeczy mogą się przydarzyć w związku ze świętowaniem miłości. Arabia Saudyjska Przez dziesięciolecia 14 lutego był po prostu kolejnym dniem w Arabii Saudyjskiej. Zakazała ona Walentynek jako święta sprzecznego z islamskim pojęciem przyzwoitości. Chociaż niektórzy ostrożnie wymieniali prezenty i kwiaty w lutym, ryzykowali w ten sposób spotkanie z policją religijną. Osoby, które ośmieliły się obchodzić Walentynki, były często aresztowane. Właścicielom sklepów uniemożliwiano sprzedaż towarów walentynkowych. Zmiana nastąpiła w 2016 r. Wówczas następca tronu Arabii Saudyjskiej, książę Mohammad bin Salman, pozbawił Komitet Krzewienia Cnót i Zapobiegania Złu wielu uprawnień. Od tego czasu, jak podaje Al Arabiya English, Saudyjczycy otwarcie przyjęli to święto. Ceny kwiatów i prezentów z serduszkami – wcześniej wysokie z powodu nielegalności Walentynek – zauważalnie spadły. Pakistan Święto to jest nadal kością niezgody w Pakistanie. W 2016 r. ówczesny prezydent kraju Mamnoon Hussain wezwał Pakistańczyków do unikania Walentynek. Przemawiając do zgromadzenia, w którym przeważały studentki podkreślał, że święto to „nie ma żadnego związku z naszą kulturą”. Uwagi te, powszechnie uznane za wyraz poparcia dla radykalnych islamistów, doprowadziły do ​​zakazu wydanego w 2017 r. przez sąd najwyższy i dekretu o usunięciu wszelkich śladów Walentynek z przestrzeni publicznej. Zakazano m.in. sprzedaży towarów i reklamowania lub promowania święta w mediach. Nie osłabiło to entuzjazmu niektórych Pakistańczyków. Pomimo ingerencji policji i nadzoru, romantyczni buntownicy znajdują sposoby na zdobycie kwiatów i wręczenie sentymentalnych prezentów na święta. Większość jednak robi to w ukryciu. „Ludzie nadal będą wychodzić, robić swoje i dobrze się bawić – może tylko na inne sposoby” – powiedział New York Times w 2018 r. jeden z „przestępców”, który planował przygotować żonie romantyczne śniadanie 14 lutego. „Nie można zakazać miłości”. Malezja Władze Malezji również zrobiły wszystko, co w ich mocy, aby wyeliminować to święto. W 2005 r. Krajowa Rada Fatwy, która interpretuje prawo islamskie i wydaje dekrety, uznała Walentynki sprzeczne z islamem, ponieważ zawierają „elementy chrześcijaństwa”. Grupy chrześcijańskie namawiały radę do ponownego rozważenia tej kwestii twierdząc, że współczesne Walentynki mają niewielki związek z chrześcijaństwem. Jednak zakaz został utrzymany. Stał się on wyjątkowo głośny po tym, gdy władze rozpoczęły masowe aresztowania osób podejrzanych o obchodzenie święta. W jednym z incydentów w 2011 r. władze w Selangor i Kuala Lumpur wzięły na cel pary w tanich hotelach i parkach publicznych. Iran Władze religijne w Iranie zwróciły się do społeczeństwa o pomoc w ściganiu osób obchodzących to święto wbrew surowym prawom religijnym. Rząd od dawna zakazał symboli tego dnia, ostrzegając, że są one „antykulturowe”. Potępił też Walentynki jako symbol niemoralności i zachodniej dekadencji. Ale Walentynki stały się tak popularne, że niektórzy islamscy radykałowie zachęcają teraz do obchodzenia starożytnego irańskiego święta Sepandārmazgān. Przypada ono 23 lutego i jest znane jako perski dzień miłości. Główną rolę odgrywa tu Spandarmad – bóstwo zoroastryjskie, które reprezentowało kochającą żonę. Nie powstrzymało to jednak wielu Irańczyków przed obchodzeniem Walentynek tajemnicy, pomimo zakazu produkcji i sprzedaży kartek walentynkowych oraz innych ozdób. Indie W Indiach skrajni nacjonaliści hinduscy protestowali przeciwko Walentynkom. Grozili nawet osobom je świętującym, atakując młode pary i obcinając im włosy lub malując im twarze na czarno. Znana kampania antywalentynkowa skupiła się na mediów społecznościowych, w których według szacunków z 2020 r. aktywnych było 518 milionów Hindusów. W 2015 r. skrajnie prawicowa hinduska partia polityczna zagroziła, że ​​zmusi osoby, które publicznie okazują sobie miłość online z okazji Walentynek, do zawarcia małżeństwa. Oraz że zmusi każdego, kto publicznie obchodzi to święto, do natychmiastowych zaślubin. Alternatywy dla Walentynek Od 2023 roku hinduski rząd proponuje obywatelom alternatywę dla święta zakochanych w dniu 14 lutego. Informacja o nowym święcie „Cow Hug Day” została przekazana w oświadczeniu departamentu ds. dobrostanu zwierząt. Dzień Przytulania Krowy nawiązuje do hinduskiej tradycji. W hinduizmie zwierzęta te są czczone jako święte, nierzadko też jako symbole macierzyństwa. Z kolei w Chinach odpowiednikiem Walentynek jest Święto Qixi. Wypada ono siódmego dnia siódmego miesiąca w chińskim kalendarzu księżycowym. W 2025 r. będzie to 29 sierpnia. Święto to obchodzą głównie dziewczęta, dlatego też nazywane bywa również Świętem Dziewcząt albo Świętem Córek. Źródło: National Geographic
Eunuchowie w Konstantynopolu. Nieznane wpływowe postaci Cesarstwa Wschodniorzymskiego
Już w IV wieku obecność w Konstantynopolu wpływowej trzeciej płci stała się cechą charakterystyczną miasta. Eunuchowie pełnili funkcje dowódcy straży, tajnego skarbnika, zarządcy prywatnego majątku panującego cesarza. A także, jak głosiła oszczercza plotka, dostarczyciela przyjemności erotycznych.
Spis treści: Pozycja społeczna eunuchów w Cesarstwie Wysoka pozycja eunuchów na cesarskim dworze Cenieni eunuchowie Piękny i anielski kastrat Mężczyzn i chłopców poddawano rytualnej kastracji w przypadku wzięcia do niewoli. Według relacji Herodota taki los spotkał dzieci płci męskiej, które znalazły się w rękach Kserksesa po buncie wysp leżących u wybrzeży Azji Mniejszej. Pozycja społeczna eunuchów w Cesarstwie Wykastrowani mężczyźni nie mieścili się w powszechnych rzymskich wyobrażeniach dotyczących męskości i cnoty. W Wiecznym Mieście niepokojąco popularny był jednak kult wschodniej bogini Kybele i jej wykastrowanego syna/kochanka/wyznawcy Attisa. Wyznawcy Kybele (przypomnijmy: ulubionego bóstwa Bizancjum) w religijnym szale odcinali sobie genitalia, a następnie nakładali makijaż i suknie na cześć swojej bogini. Wydaje się, że eunuchów zaczął doceniać cesarz Dioklecjan panujący na Wschodzie, w Nikomedii. Cesarz Galeriusz wziął do niewoli harem władcy Persji i zatrzymał przy sobie jego rzezańców, co prawdopodobnie zapoczątkowało modę na eunuchów na późnorzymskim dworze cesarskim. Wykastrowanych niewolników z Armenii, Kaukazu i Persji sprowadzano, by dogadzali gustom chrześcijańskich cesarzy i wysoko urodzonych kobiet. Za panowania synów Konstantyna wprowadzono stanowisko kubikulariusza (cubicularius) – czyli pokojowca (przełożonym pokojowców na dworze cesarskim był praepositus sacri cubiculi, czyli prepozyt świętej sypialni) – niezwykle uprzywilejowane i dostępne wyłącznie dla kastratów. Oznaczało to gwałtowny wzrost prestiżu, wpływów, a tym samym władzy personelu świętej sypialni cesarskiej. Wysoka pozycja kastratów na cesarskim dworze Oprócz pełnienia formalnych funkcji takich jak dowódca straży, tajny skarbnik, zarządca prywatnego majątku panującego, garderobiany, sekretarz czy praepositus sacri cubiculi – a także, jak głosiła oszczercza plotka, dostarczyciel przyjemności erotycznych – wysocy rangą eunuchowie byli zaufanymi strategami. Powierzano im tłumienie buntów bądź rozwiązywanie sporów religijnych. To właśnie Amancjusz, eunuch cesarzowej Eudoksji, zabiegał w imieniu biskupa Gazy o zniszczenie Marnejonu. Narses, spatariusz (gwardzista) Justyniana I, błyszczał u boku władcy podczas wypraw wojennych. Na górę Athos dopuszczono Symeona Uświęconego – eunucha, który następnie założył klasztor eunuchów w Tesalonice. Eunuchami było wielu spośród patriarchów, zwierzchników konstantynopolitańskiego Kościoła ortodoksyjnego. Można postawić tezę, że obecność tej trzeciej płci – komplikującej binarny podział na płeć męską i płeć żeńską – dała również kobietom pewną nietypową dozę władzy w mieście. Stworzyło to tradycję, która przetrwała 1500 lat i nie ustała nawet po osmańskim podboju w 1453 roku. Choć w taktownych przekładach średniowiecznych źródeł konsekwentnie tłumaczy się, że wyraz „eunuch” oznaczał osobę trwającą w celibacie (przy czym faktycznie był niekiedy używany w takim właśnie kontekście), to czytamy, że kastrowaniu poddawano szlachetnie urodzonych Asyryjczyków, arabskich jeńców, syryjskich koczowników, rolników znad Morza Czarnego i przybyszy z Italii pracujących w Konstantynopolu lub na jego imperialnych terytoriach. Dyplomata Liutprand przywiózł w darze dla dworu bizantyńskiego czterech carzimasia, eunuchów pozbawionych zarówno jąder, jak i prącia. Natomiast w IX wieku Bazyli I otrzymał stu rzezańców w podarunku od bogatej kobiety z Peloponezu imieniem Danelis. Cenieni eunuchowie System i skalę zjawiska kastracji poznajemy dzięki relacjom lekarzy takich jak Paweł z Eginy, który w VI wieku opisał kastrację techniką zgniatania i techniką wycinania. A także dzięki prawodawstwu Justyniana I, gdzie znalazło się odniesienie do przypadku, gdy proces trzebienia przeżyło zaledwie trzech na dziewięćdziesięciu chłopców. Panowało przekonanie, że najlepiej kastrować przed okresem dojrzewania. Eunuchowie początkowo byli etnicznymi outsiderami, którzy przybywali do bijącego serca imperium, przynosząc wartość w postaci cudzoziemskich doświadczeń i rozległych kontaktów. Z czasem zyskali w Konstantynopolu dużą popularność. Spowodowało to równoległy wysyp eunuchów „własnego chowu”. Jak na ironię, pozbawieni egzotyki, nieco prowincjonalni bezpłodni mężczyźni pochodzący z samego Konstantynopola lub z sąsiednich terytoriów ostatecznie stracili część swojej politycznej siły. Nawet jeśli byli niewolnikami – pojawiały się opinie, że imperatorowi, który osiągnął ostateczne wyżyny władzy, potrzebny jest sługa z ostatecznym piętnem niewoli, wykastrowany mężczyzna – to w Konstantynopolu wielu eunuchom wiodło się wyjątkowo dobrze. To właśnie eunuch Lauzus, którego wspaniały pałac zidentyfikowano niedawno przy ulicy Bab-ı Ali, zgromadził jedną z najwspanialszych w starożytnym świecie kolekcji antycznych dzieł sztuki: Afrodytę z Knidos, Zeusa Olimpijskiego, dziwny kamień z Lindos, posąg Hery z jej wielkiej świątyni na Samos. Wyeksponowane tak, by ludność miasta mogła podziwiać ich potężną pogańską nieskromność, były luksusowymi, egzotycznymi więźniami. Ich obecność w mieście świadczyła, że to konstantynopolitańscy dygnitarze panują nad pogańskim światem antyku, a nie na odwrót. Ta kolekcja była wyrazem politycznej przenikliwości, a jednocześnie wyrafinowanego, liberalnego smaku. Piękny i anielski kastrat Przez sobie współczesnych eunuchowie określani byli jako osoby szczodre, światłe i mądre. Zazwyczaj także jako piękne istoty, u których fizyczna uroda szła w parze z pięknem duszy. Za przykład niech posłuży zachwyt poety Koryppusa nad Narsesem, gwardzistą cesarza Justyniana: „[Jego ubiór] choć cały w złotym kolorze, podobnie jak zachowanie był skromny. [Narses] podobał się ze względu na prawość obyczajów. Z powodu cnoty [był] godny podziwu, szybki jak piorun, rozważny, czuwający przez noce i dnie nad sprawami władcy, lśniący blaskiem pełnionej godności: błyszczał niczym poranna gwiazda na pogodnym niebie, która złotymi promieniami pokonuje srebrne konstelacje i jasnym ogniem zapowiada zbliżający się dzień”. Eunuchów przedstawiano również jako aniołów, posłanych na ziemię i posiadających dostęp do jakiegoś rodzaju specjalnej gorącej linii między niebem a ziemią. Ich zadaniem było pośredniczenie między dwoma światami. Stosunek do obecności w mieście tych wykastrowanych mężczyzn faktycznie wydaje się konsekwentnie mieszany. Niektórzy wcześni chrześcijanie – tacy jak ojciec Kościoła Orygenes, który dla podkreślenia swej wiary dokonał autokastracji – motywowani byli przez popularne Sentencje Sekstusa: „Jeśli jakaś część ciała pobudza cię do niepowściągliwości, odrzuć ją; lepiej bowiem bez niej żyć w czystości niż z nią niegodziwie”. Chrześcijańska czystość, chęć zrobienia kariery, niewola wojenna, pragnienie zostania kobietą czy bycia „innym” – wszystkim tym można by wytłumaczyć komfort psychologiczny wynikający z bycia eunuchem. Czy ludziom żyjącym w pełnych emocji i niestabilnych czasach stan ten nie przypominał też podświadomie o prawdopodobieństwie unicestwienia i możliwościach przetrwania? Choć obecność rzezańców w Konstantynopolu budziła niechęć do Bizantyńczyków w odbiorze wielu zachodnich historyków i kronikarzy – zarówno współczesnych, jak i późniejszych – to właśnie eunuchowie, ludzie z koneksjami, internacjonaliści, pozbawieni dynastycznych ambicji, w wielu wypadkach przynosili ratunek miastu. I to właśnie eunuch w jednej z najczarniejszych chwil w dziejach Konstantynopola swoim działaniem wpłynął na to, jak potoczyły się losy miasta: „Eunuch panował w pałacu cesarskim, i wkręciwszy się do komnat, niczym urodzony wąż, mocno ściskał wszystko i ściągał w dół splotami do swojej nory”. Tradycja, która uczyniła z miasta matecznik eunuchów, była oczywiście prężnie kontynuowana również w następnych stuleciach, aż do XX wieku. Po przejęciu kontroli nad Konstantynopolem Osmanie zbudowali eunuchom ich własny dziedziniec w pałacu Topkapı. Naczelny eunuch i jego podwładni (biali eunuchowie), zakwaterowani po obu stronach dziedzińca, strzegli dostępu do Bramy Szczęśliwości symbolizującej obecność samego sułtana. To jest przedruk z książki Bettany Hughes pt. „Stambuł. Opowieść o trzech miastach”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak (2024) w przekładzie Ewy Ratajczyk i Filipa Godynia.
Przed wakacjami sprawdź, jak (nie) ubierać się na plażę. Nie wszędzie stroje plażowe są mile widziane
Stroje plażowe są dziś dostępne w ogromnym wyborze. Jednak nie wszędzie można się w nich pokazać. Są kraje, gdzie nie wolno zakładać bikini. Na niektórych plażach zakazano zaś obcisłych kąpielówek.
W tym artykule: Stroje plażowe i obyczaje Jak (nie) ubierać się na plażę? – To, co zobaczyłem, było odrażające. Większość z nich to ekshibicjoniści w obcisłych slipkach – powiedział w 1907 r. R.G. Watkins, burmistrz Sydney, po tym jak przeszedł się po pobliskiej plaży Bondi. Dzień później powołał specjalną straż plażową, która miała strzec obyczajów. Najsłynniejszym jej inspektorem okazał się Aub Laidlaw. Stroje plażowe i obyczaje W latach 40. przemierzał australijskie wybrzeże z linijką w ręku. Bezlitośnie karał każdego, kto miał strój plażowy niezgodny z prawem. Mandatu unikali tylko ci, których tors był zakryty, a nogawki miały długość minimum 7,5 cm. Laidlaw był szczególnie srogi dla mężczyzn, którzy pokazywali się w obcisłych slipkach. Tę bitwę zresztą chyba wygrał, bo do dziś w Australii nie są one mile widziane. Na niektórych publicznych plażach zabrania się wręcz ich noszenia! Wojna bikini Dużo gorzej poszło mu z damskim strojem. W pewien październikowy weekend 1961 r. aż 75 roznegliżowanych kobiet przyszło na plażę Bondi. Wszystkie zostały aresztowane. Rozpoczęła się tzw. wojna bikini, która doprowadziła do zmiany prawa – kostiumy dwuczęściowe weszły na plażowe salony. Nie zakończyło to jednak kulturowej dyskusji o tym, jaki strój kąpielowy jest odpowiedni. Wręcz przeciwnie! Zasad, co i gdzie można założyć, powstaje coraz więcej. Dlaczego piersi kobiet są takie duże? Jest kilka teorii na ten temat Występują we wszystkich rozmiarach i kształtach, jedno jednak mają wspólne: występują tylko u ludzi. Na Ziemi ponad istnieje ponad 5 tysięcy gatunków ssaków, a tylko jeden ma taką ich bu... Zakaz burkini W 2009 r. na paryskich basenach wprowadzono np. zakaz kąpieli w burkini, tłumacząc to względami higienicznymi. Międzynarodowa Federacja Siatkówki dopiero w 2008 r. zezwoliła siatkarkom plażowym na to, by mecze olimpijskie rozgrywały nie w kostiumach, a w szortach i koszulkach, o co od wielu lat starały się kraje muzułmańskie. W kulturach islamu bikini jest bowiem niedopuszczalne, i często dotyczy to także turystek. Jak (nie) ubierać się na plażę? Dlatego przed kolejnym wyjazdem sprawdź, jaki strój kąpielowy ze sobą zabrać. Unikniesz dzięki temu ewentualnych kar, zgorszenia, ranienia czyichś uczuć. Albo spojrzeń, które mówią: „ale obciach”. Nago – 0% zakrytej powierzchni ciała Jaki naród najchętniej się rozbiera? Portal Expedia przeprowadził ostatnio badanie na blisko 10 tys. ankietowanych, w którym sprawdził, kto najczęściej chodzi na plaże nudystów. Wygrali Niemcy. Aż 15 proc. z nich deklarowało, że tego lata wybiorą się właśnie na taką plażę. Najmniej chętni do zrzucania ubrań okazali się Japończycy. Tylko 1 proc. z nich wyraził taką ochotę. Topless – 5% zakrytej powierzchni ciała Na plażach Skandynawii, Francji i Hiszpanii opalanie się w samych figach to już norma. Mało tego, duńskie aktywistki ze stowarzyszenia Topless Front wywalczyły zgodę na kąpiele topless także w publicznych, zadaszonych pływalniach. W Polsce zdejmowanie staników cały czas idzie opornie. W 2009 r. dwie szczecinianki zostały wręcz za opalanie się „bez góry” ukarane. Po odwołaniu się sąd je jednak uniewinnił. Ale nagich piersi na polskich plażach i tak nie przybyło. Fundoshi – 8% zakrytej powierzchni ciała Tradycyjna japońska bielizna męska zrobiona jest z odpowiednio skręconego kawałka bawełny. Choć młodzi Japończycy coraz częściej wybierają szorty, starsi wciąż najlepiej czują się właśnie w fundoshi. Podobno nie krępuje ruchów i szybko schnie. Trzeba tylko wiedzieć, jak go dobrze zawiązać, by podczas pływania przypadkiem się nie rozwiązał. Kąpielówki – 10% zakrytej powierzchni ciała Przemytnicy papużek (budgie smugglers), hamaki na banany (banana hammock), torby na lizaki (lolly bags). Tak Australijki i Amerykanki nazywają obcisłe męskie kąpielówki, jakże popularne w Europie Wschodniej, choćby w Polsce i Ukrainie. Wszystkich panów wybierających się do Stanów Zjednoczonych przestrzegamy, żeby zaopatrzyli się w szorty. Inaczej grozi im wyproszenie z plaży lub litościwe spojrzenia kobiet. Sami nie wiemy, co gorsze. Bikini – 20% zakrytej powierzchni ciała Najpopularniejszy w Europie, Australii i obu Amerykach ubiór kobiecy na plażę. Swą nazwę wziął od atolu Bikini, gdzie Amerykanie w 1946 r. testowali broń jądrową. Pojawienie się tego skąpego stroju plażowego porównywano z wybuchem atomowym. Ekstremalną formę bikini przybiera w Brazylii, gdzie zamienia się w serię skąpych sznurków i paseczków. Przyjście na Copacabanę w kostiumie jednoczęściowym jest zwykłym faux pas. Uwaga! Opalanie topless jest tam zabronione. Top 10 miejskich plaż To znany dylemat: ekscytujący weekend w mieście czy relaksujący pobyt na plaży. Dlaczego by nie połączyć tych dwóch przyjemności? Szorty – 30% zakrytej powierzchni ciała Do dziś nie wiadomo, czy za ich zawrotną karierę odpowiedzialni są australijscy surferzy, czy gwiazdor serialu „Słoneczny patrol” David Hasselhoff. Pewne jest, że to właśnie boardshorty królują na amerykańskich i australijskich plażach i basenach. Osiem na dziesięć Australijek deklaruje, że bardziej im się podobają od klasycznych kąpielówek. Burkini – 90% zakrytej powierzchni ciała Połączenie burki i bikini, czyli kostium kąpielowy dla muzułmanek. Strój przykrywa wszystko oprócz twarzy, rąk i stóp. Burkini zrobiło największą karierę w Algierii, Egipcie, Libanie. Tamtejsze pobożne dziewczyny z radością przyjęły plażową nowinkę, a raczej to, że nie muszą już kąpać się w burce czy bawełnianym ubraniu. Pływanie w burkini budzi jednak sprzeciw w Europie, zakazane jest na przykład na wielu basenach Francji. Odmianą burkini jest veilkini ze spodniami i luźną tuniką. Burka – 100% zakrytej powierzchni ciała Kobiety pływające w pełnym rynsztunku: burce, hidżabie, a nawet rękawiczkach, można spotkać np. w Emiratach Arabskich czy Iranie. W tym ostatnim odsłonięcie ciała na publicznych kąpieliskach jest wykroczeniem, za które można dostać 50 batów. Kobiety mogą rozbierać się tylko w specjalnie dla nich wyznaczonych i otoczonych wysokim murem plażach. Tam stroić się mogą do woli. W emiracie Szardża wszelkie kostiumy kąpielowe są surowo zabronione. Bez wyjątku. Źródło: archiwum NG.
Zamek Kliczków odrodził się niczym feniks z popiołów. Dziś to prawdziwy klejnot
Otoczony leśną głuszą zamek Kliczków to przykład miejsca, które łączy ducha przeszłości z nowoczesnością. Poznaj historię i odkryj uroki tej niesamowitej, neorenesansowej perły ziemi dolnośląskiej.
W tym artykule: Historia Zamku Kliczków Hotel w Zamku Kliczków Atrakcje Zamku Kliczków i okolic Zwiedzanie Zamku Kliczków Zamek Kliczków, mimo swoich rozmiarów, nie przytłacza. Wręcz przeciwnie – ma w sobie dużo ciepła i kameralności. Nic więc dziwnego, że osoby szukające spokoju i odprężenia, chętnie przyjeżdżają tutaj na aktywny wypoczynek wraz z całymi rodzinami. Zabytkowy obiekt, jak i jego okoliczne tereny, przyciągają przede wszystkim tych, którzy, choć na chwilę chcą zapomnieć o wszelkich problemach i oderwać się od codziennych obowiązków. Przejdź do dalszej części artykuł, by poznać nie tylko niezwykle bogatą historię zamku, ale także dowiedzieć się nieco więcej na temat pobliskich atrakcji. Historia Zamku Kliczków Zamek wzniesiono w okolicach 1290 roku przez księcia Bolka I Surowego. Legendy mówią, że w połowie XIV wieku czeska królowa Anna kazała ukryć tu swoje skarby. Wiedzieli o tym Rechenbergowie, którzy kupili zamek w 1391 r. Nowi właściciele szybko przystąpili do przebudowy siedziby, przy okazji szukając złota. Nie znaleźli niczego, ale udało im się zamienić obiekt w piękną renesansową rezydencję. Na początku XX wieku Kliczków uchodził za jeden z najwspanialszych majątków w okolicy. Znana była tutejsza biblioteka licząca 20 tys. woluminów, w tym oryginalne dzieła Lutra. Komnaty zapełniały zabytkowe włoskie meble, dzieła sztuki i trofea myśliwskie. Na przestrzeni lat zamek zmieniał właścicieli, przez co zmieniał się jego wygląd na zewnątrz czy w środku. W 1920 r. trafił w ręce rodziny Solms-Baruth, która straciła posiadłość podczas II wojny światowej. Na skutek nieudanego zamachu na Hitlera rodzinę aresztowano oraz skonfiskowano ich majątki, a różnego rodzaju bogactwa wywieziono. Następnie większość rzeczy została zniszczona przez radzieckich żołnierzy w 1945 roku, a reszta padła ofiarą szabrowników. Sam Kliczków nie ucierpiał w czasie wojny, jednak po tych tragicznych wydarzeniach popadł w ruinę, dodatkowo dwa zamkowe skrzydła zniszczył pożar pod koniec lat 40. minionego wieku. W 1999 r. wrocławska firma Integer postanowiła podnieść Kliczków z „popiołów”. Najważniejszym celem dla nowych właścicieli było zachowanie jego charakteru, tak aby magia nadal oddziaływała na przyjezdnych turystów, przekraczających jego mury. W dawnej ujeżdżalni umieszczono basen, którego ściany zostały przeszklone, dając iluzję wchodzącego do środka lasu. Poszczególne komnaty odtworzono z pietyzmem, do niektórych wstawiono nawet łoża z baldachimami. Z zamkiem wiąże się także pewna legenda. W dawnych czasach, gdy jeszcze na wyspie otoczonej bagnami stał niewielki zamek, mieszkał w nim rycerz Walgierz z piękną żoną. Pewnego dnia pan na zamku wyjechał na wojnę, pozostawiając połowicę pod opieką swego setnika, który trochę się zapomniał w wykonywaniu obowiązków. Postanowił więc zgładzić wracającego do domu rywala. Ten jednak umknął z pułapki, a setnika wraz ze zdradziecką żoną kazał zamurować w podziemiach. Od tej pory w piwnicach zamku zaczęła przechadzać się wychudzona zjawa… Wraz z nadejściem wiosny pod zamkiem pojawiają się rycerze, konie, szaleni mężczyźni na quadach i wszyscy ci, którzy pragną zażyć niecodziennych rozrywek w luksusowych warunkach. Miejscową tradycją stała się Gala Jeździecka, czyli karnawałowe spotkanie miłośników koni i święto Hubertusa połączone z pogonią za lisem. Hotel w Zamku Kliczków Historyczne Centrum Konferencyjno-Wypoczynkowe „Zamek Kliczków” ulokowane jest w Borach Dolnośląskich, w okolicach Bolesławca. Obiekt znajduje się nieopodal autostrady A4 i A18, co czyni go znakomicie skomunikowanym. Neorenesansowy zamek, usytuowany na samym końcu alei wysadzanej lipami pełni funkcję przede wszystkim hotelu i zaprasza przyjezdnych na niezapomniany wypoczynek. Całkowicie odrestaurowane wnętrza to idealne połączenie charakterystycznych dla danej epoki detali z nowoczesnymi udogodnieniami. Zamek w Kliczkowie liczy ponad 120 pomieszczeń i 7000 m kw. powierzchni, dzięki czemu jest największym zabytkowym obiektem hotelowym w Polsce, w którym swobodne poruszanie się wymaga... planu. Na terenie zamku znajdziemy również restaurację, kawiarnię oraz SPA, gdzie możemy zafundować ciału i duszy zabiegi kosmetyczne lub terapeutyczne. Ponadto do dyspozycji gości jest także kryty basen, centrum fitness, sauna fińska, bilard, bar oraz prywatny parking. Zamek w Oporowie to perła, z której możemy być dumni. Niewielu o nim wie Zamek w Oporowie to prawdziwa perła wśród polskich zamków, choć słyszało o nim niewielu. Wzniesiony na sztucznie usypanej wyspie obiekt należy do jednych z najlepiej zachowanych tego typu b... Atrakcje Zamku Kliczków i okolic Pod koniec XIX wieku przeprowadzono jedną z najpoważniejszych modernizacji w historii zamku. Nieruchomość została wzbogacona o park w stylu angielskim o powierzchni 80 hektarów. Na jego terenie znajduję się unikatowy na skalę europejską cmentarz dla koni, który powstał z inicjatywy rodziny zu Solms-Baruth. Do naszych czasów przetrwały dwa nagrobki oraz postawiony współcześnie monument, upamiętniający zasłużoną klacz Zacatcka. W dorzeczu Kwisy gnieździ się i odbywa lęgi prawie 155 gatunków ptaków. Wędkarze wspominają o pstrągach, szczupakach, węgorzach i miętusach w lokalnych wodach. W lasach żyją jelenie, sarny, dziki i daniele. Organizowane są także spływy pontonowe na wspomnianej rzece. Jak się okazuje, okolice zamku skrywają wiele niesamowitych miejsc i atrakcji do odkrycia. Chętni mogą się wybrać na spacer wokół zabytkowego budynku, zwiedzić Stajnię Książęcą, Folwark Zwierzęcy czy zobaczyć starą elektrownię wodną w Osiecznicy. Wybierając się wzdłuż rzeki, warto zahaczyć o wieżę widokową na Kwisie. Hotel w swojej bogatej ofercie proponuje także wypożyczenie rowerów. Trasy rowerowe zaprowadzą nas do Parowa, Lubaszowa czy Tomisława. Blisko Kliczkowa znajduje się Bolesławiec – słynący ze znanej na całym świecie ceramiki, Pustynia Kozłowska, Zamek Czocha i Zamek Grodziec. Zwiedzanie Zamku Kliczków Punktem obowiązkowym podczas pobytu w Kliczkowie jest oczywiście zwiedzanie zamku. Okazji do tego nie brakuje, ponieważ indywidualne oprowadzanie odbywa się przez cały tydzień – w dni robocze w godzinach: 11:00, 13:00 i 15:00. Z kolei w weekendy o 11:00, 12:30, 14:00 i 15:00. Koszt takiej atrakcji to 35 złotych za osobę. By rozpocząć zwiedzanie, musi zebrać się minimum czwórka chętnych poznać sekrety skrywane przez zamkowe zakamarki. Zamek Kliczków oferuje także zwiedzanie dla grup zorganizowanych, wyłącznie przy wcześniejszej rezerwacji terminu. W ofercie turystycznej są też wycieczki w językach angielskim i niemieckim. Co więcej, kilka razy w roku odbywa się także nocne zwiedzanie zamku. Warto śledzić aktualności i zapisać się na jeszcze ciekawsze wrażenia podczas odwiedzin późną porą. Zamek stawia zdecydowanie na kulturę – organizowanych jest tu wiele wydarzeń: spektakle, koncerty, festiwale, konkursy plastyczne, zawody ujeżdżania i wiele innych. Źródło: kliczkow.com.pl. Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
Oto najdziwniejsze zwyczaje pogrzebowe na świecie. Można się przerazić
Pogrzeb powietrzny, przebieranie zmarłych, chowanie w trumnach w kształcie papierosa i inne. Te zwyczaje pogrzebowe szokują. Gdzie są praktykowane?
W tym artykule: Zwyczaje pogrzebowe w Azji Nietypowe cmentarze na świecie Dzień Zmarłych w Meksyku Pogrzeb kosmiczny Największy na świecie cmentarz muzułmański Najdziwniejsze zwyczaje pogrzebowe Zakapturzona kostucha, bezzębny szkielet, zasnuty mgłą cmentarz – na pierwszy rzut oka trudno znaleźć powód celebrowania tych przyprawiających o dreszcze okropności. A jednak we wszystkich kulturach zwyczaje pogrzebowe bywają i straszne… i śmieszne. Mają zapewnić zmarłym lepsze życie po śmierci, a żywym przypomnieć o tym, żeby korzystać z każdego dnia życia. Zwyczaje pogrzebowe w Azji Tak zwany pogrzeb powietrzny jest praktykowany w Tybecie. Brutalny, z perspektywy Europejczyków, zwyczaj jest znany również w Mongolii i Indiach. To finalny etap wielodniowych obrzędów pogrzebowych. Ciało zmarłego zostawia się na zboczu góry na pożarcie sepom. W ten sposób ułatwia się zmarłemu połączenie z żywiołem powietrza. Ceremonia odbywa się w 49. dniu po śmierci. Wśród chińskiego ludu Bo zamieszkującego tereny obecnej prowincji Fujian panowało przekonanie, że pochówek w ziemi nie wystarczy. W trosce o szybszą podróż w zaświaty, trumny umieszczano na balach przymocowanych do skał lub na skalnych półkach. Następnie spuszczano je na linach. Karkołomna operacja, ale w końcu im bliżej nieba, tym lepiej. Zwyczaj jest znany w Chinach, ale też na Filipinach i w Indonezji. Nietypowe cmentarze na świecie Wesoły cmentarz Czy ze śmierci można się śmiać? Ioan Stan Patras udowodnił, że jak najbardziej. W 1935 r. wyrzeźbił pierwszy nagrobek na „wesołym cmentarzu” (Cimitirul Vesel) w Rumunii. Grobową atmosferę postanowił ożywić kolorowymi malowidłami. Przedstawiają okoliczności śmierci lub historyjki z życia zmarłych, takie jak przesiadywanie w karczmie z sąsiadami. „Wesoły cmentarz” znajduje się w Sapancie, miasteczku położonym w regionie Maramuresz, w północnej Rumunii. Mafijny cmentarz W obliczu śmierci wszyscy są równi – z wyjątkiem rosyjskich mafiosów. Tylko oni nawet w zaświatach mogą sobie pozwolić na drogie zegarki i luksusowe limuzyny. Nawet jeśli nie te prawdziwe, to chociaż wygrawerowane na nagrobkach z cennego czarnego marmuru. Wieczny odpoczynek w wersji de luxe można podejrzeć na cmentarzu Szirokoreszenskoje w Jekaterynburgu. Miasto jest nazywane stolicą rosyjskiej przestępczości. Cmentarz Neptuna Cmentarz Neptuna to największa rafa stworzona przez człowieka oraz pierwsza podwodna nekropolia. W głębinach oceanu oprócz mauzoleum znajdują się również ścieżki przeznaczone dla odwiedzających. Miejsce spoczynku godne prawdziwego pirata. The Neptune Memorial Reef znajduje się w Miami na Florydzie. Dzień Zmarłych w Meksyku Día de Muertos, czyli Dzień Zmarłych, to jedna z najważniejszych dat w kalendarzu meksykańskich świąt. Właśnie tego dnia zmarli wracają z zaświatów na kilkudniową ucztę. Szykowane na te okazje smakołyki dzielą ze świętującymi ludźmi. Bliscy zmarłych oprócz jedzenia (często prosto z nagrobków) zajmują się przystrajaniem grobów żółtymi kwiatami, przebieraniem się za szkielety, a przede wszystkim kilkudniową szaloną fiestą. Pogrzeb kosmiczny Dzięki temu pogrzebowi można trafić bezpośrednio do nieba – dosłownie. Prochy zmarłego umieszczane są w niewielkiej kapsule i wysyłane w kosmos przy pomocy rakiety. W ten sposób na orbicie Ziemi krąży Timothy Leary, a na Księżycu spoczywa dr Eugene Shoemaker, amerykański astronom i geolog. Największy na świecie cmentarz muzułmański Na cmentarzu Wadi-us-Salaam w irackim An-Nadżafie znajdują się groby najważniejszych osobistości świata islamu, w tym imama Alego – zięcia i kuzyna proroka Mahometa. Nic dziwnego, że nie brakuje chętnych, by zostać pochowanym w tak znamienitym gronie. Na razie w Dolinie Pokoju znalazło się miejsce dla ponad pięciu milionów osób, ale ich liczba wciąż rośnie. Odwiedzając cmentarz, trzeba się przygotować na długi spacer – powierzchnia to ponad 6 km kwadratowych. To największy na świecie muzułmański cmentarz. Naukowcy zrekonstruowali twarz „wampira” z Connecticut, który żył w XIX wieku Mężczyzna w chwili śmierci miał 55 lat i chorował na gruźlicę. Został pochowany w sposób, który wskazuje na to, że lokalna ludność uważała go za „wampira”. Teraz naukowcy na pods... Najdziwniejsze zwyczaje pogrzebowe Pochówki w Ghanie Śmierć nie musi oznaczać ostatecznego pożegnania z ukochanym hobby – przynajmniej w Ghanie. Według wierzeń plemienia Ga po śmierci człowiek będzie się zajmował tym, co lubił za życia najbardziej. Ma to zapewnić odpowiedni kształt trumny. Rybacy spoczywają więc w wielkiej rybie, a kierowcy – w drewnianym samochodzie. Miłośnicy używek też znajdą coś dla siebie, można zamówić trumnę w kształcie papierosa czy butelki piwa. Dzień żywych trupów Na Madagaskarze zdarza się raz na siedem lat w trakcie święta Famadihana, czyli „obracania kości”. Wówczas żywi mają szanse okazać zmarłym wdzięczność za wszystkie łaski… zmieniając im ubrania, a dokładnie całuny. Rytuał powtarza się aż do momentu kompletnego rozłożenia ciała, kiedy dusza w końcu dołącza do świata przodków. Ceremonii towarzyszą tańce wokół grobu do muzyki na żywo. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Bawaria, czyli wakacje w baśniowej krainie. [Bawaria atrakcje, Co warto zobaczyć]
Turkusowe jeziora, zielone pagórki i granitowe szczyty broniące dostępu do zamków jak z filmów Disneya. Co warto zobaczyć w Bawarii?
W tym artykule: Monachium – co warto zobaczyć Atrakcje Bawarii – Śladem romantycznych krajobrazów Bawaria atrakcje – Zamki z bajek Bawaria – Jak dojechać Bawaria – Jak się poruszać po regionie Bawaria – Informacje praktyczne 7 ciekawostek o Bawarii Surfer zostawia za sobą mokre ślady stóp na płytkach chodnikowych. Przechodzi jakby nigdy nic obok masywnych kolumn muzeum Haus der Kunst, w którego monumentalnych wnętrzach właśnie oglądałam filmowe instalacje pochodzącego z Kambodży artysty Khavaya Samnanga. Atrakcje w Niemczech - 8 miejsc i rzeczy, które warto zobaczyć! Niemcy nie są najbardziej oczywistą destynacją na europejskiej mapie miejsc wartych odwiedzenia. Poniżej wymieniamy najciekawsze atrakcje w Niemczech. W zestawieniu ujęliśmy miejsca i rzeczy,... Czuję się, jakbym nadal oglądała performans będący częścią ekspozycji, dopóki kilka kroków od muzealnych sal nie zauważam kolejnych kilku ubranych w pianki chłopaków wypoczywających na trawie, tuż obok piramidki z desek surfingowych. Co oni tu robią? Nie jestem przecież nad oceanem, ale w samym sercu stolicy Bawarii – Monachium i zamiast szumu fal słyszę szum drzew w jednym z największych miejskich parków na świecie – Ogrodzie Angielskim. Monachium – co warto zobaczyć Dopiero dołączając do grupki gapiów na moście na przecinającej park rzeczce Eisbach, zaczynam rozumieć, co tu się dzieje: surferzy wywijają na spiętrzającej się masie wody górskiego potoku – fali w środku miasta u podnóża Alp. Na mostku zatrzymują się zaciekawieni turyści, którzy właśnie zwiedzili pobliskie Stare Miasto i główne atrakcje Monachium: • Marienplatz z ratuszem o neogotyckiej fasadzie, • gotycki kościół św. Piotra (Peterskirche) – najstarszą świątynię Monachium, • i oczywiście górującą nad miastem katedrę Najświętszej Marii Panny z charakterystycznymi cebulastymi kopułami. Teraz, spragnieni wypoczynku, będą spacerować parkowymi ścieżkami obok piknikujących monachijczyków, aż do Chińskiej Wieży, gdzie uraczą się jednym z monachijskich piw w Biergarten – ogródku piwnym. A raczej ogrodzie: na ławach rozstawionych wśród zieleni może się zmieścić aż 7 tys. osób. Ja wolę spokojniejszą wersję Monachium: tą znad brzegu przecinającej miasto rzeki Izary. Górska rzeka rozszerza się i zwęża, przejrzysta woda skacze kaskadami, zagłuszając wszystkie inne dźwięki. Dosłownie kilka kroków od zabytkowych budowli panuje atmosfera jak w bawarskiej wsi, z jednym wyjątkiem – na ścieżce bywa tłoczno od rowerów i spacerowiczów. Po solidnym miejskim trekkingu trzeba się posilić. Docieram do ogródka piwnego Muffatwerk, w którym oprócz tradycyjnych bawarskich dań, idealnych jako zakąska do piwa: precli, sznycli, obazdy – potrawy z lokalnego sera, i bratwurstów: kiełbasy podawanej z kiszoną kapustą lub sałatką ziemniaczaną, można zjeść lżejsze potrawy, również wegetariańskie (o co w Bawarii naprawdę trudno). Smakołyki popijam tym razem nie pszenicznym paulanerem w wysokich szklankach czy też augustinerem – ale organicznym piwem z lokalnej wytwórni. Chłodny, rześki wiatr i szum wody przypominają, po co tak naprawdę przyjechałam do Bawarii – dla natury. Atrakcje Bawarii – Śladem romantycznych krajobrazów Już przy wyjeździe z miasta zaczynam rozumieć, dlaczego właśnie te okolice zainspirowały kompozytora Ryszarda Wagnera do stworzenia dzieł, których libretto oparto na starogermańskich mitach, w których najczęściej znajdziesz łatwością można sobie wyobrazić, że po miękkim mchu stąpają lekko rusałki, a wśród strzelistych górskich szczytów przelatują smoki. Ze snucia baśniowych wizji wyrywa mnie drogowskaz do miejscowości, która przypomina bardziej sielską bajkę niż dramatyczną opowieść (choć była świadkiem i tej ostatniej) – Starnberg. Miasteczko nad jeziorem o tej samej nazwie było kiedyś celem weekendowych wycieczek monachijskiej elity, my potyczki legendarnych wojowników. Zimą pagórkowaty krajobraz jest pokryty śniegiem, a granitowe szczyty Alp kontrastują ze śnieżno-lodową powłoką. Wiosną ciepłe promienie słońca rozpuszczają lód, który spływa w postaci krystalicznie czystych potoków obok wyłaniającej się z zimowego krajobrazu soczystej zieleni. Zmiany pór roku są tu tak dramatyczne jak losy bohaterów wagnerowskiej trylogii Pierścień Nibelunga, a patrząc na krajobraz, ale też sceną walki o władzę – tutaj zmarł w tragicznych okolicznościach król Ludwik II Wittelsbach, którego śladami podążam. Dziś panuje tu sielska atmosfera: woda ma turkusowy odcień malowniczo komponujący się z ośnieżonymi szczytami Alp, które widać na horyzoncie. Przy pomostach spokojnie bujają się łódki, a co odważniejsi zanurzają się w chłodnej wodzie. Nad miasteczkiem góruje miniaturowy zamek Berg, gdzie kiedyś więziono króla. Tego dnia nie mam ochoty na detektywistyczne zagadki, chcę spokoju. Odnajduję go nieopodal, na plaży przy jeziorze Ammersee. Nie ma tu zbyt wielu turystów, więc bez problemu znajduję miejsce osłonięte rozłożystymi koronami drzew. W płytkiej wodzie pluskają się dzieci, wśród trzciny bezszelestnie sunie kajak. Tafla wody jest gładka jak lustro. Idealny widok uzupełniają szczyty gór. I chociaż wydają się nierzeczywiste, takie widoki to bawarska klasyka – a im bardziej na południe, tym częściej można odnieść wrażenie, że podróżujemy wśród filmowej scenografii. Do tego stopnia, że z przecinającej południową Bawarię trasy można było stworzyć… wiarygodny chwyt reklamowy. 350-kilometrowy odcinek znany jako Romantyczna Droga ciągnie się od historycznego Wurzburga z malowniczym barokowym pałacem, kończąc się przy samej granicy z Austrią, w miasteczku Füssen. Nazwa powstała w latach 50., kiedy Niemcy próbowali przyciągnąć do kraju turystów – tuż po II wojnie światowej. Tym razem moim celem jest sam koniec trasy, Schwangau. Bawaria atrakcje – Zamki z bajek To położone w okolicy Schwangau miejscowości były szczególnie uwielbiane przez jedną z najbardziej malowniczych bawarskich postaci, króla Ludwika II Wittelsbacha nazywanego Szalonym. Ludwik urodził się w 1845 r. i od dziecka był zafascynowany opowieściami o starogermańskich bohaterach: zaczytywał się w sagach o Nibelungach, a jednym z jego drogocennych skarbów była książka ilustrowana scenami ze średniowiecznych legend. Do czytania opowieści miał znakomite warunki: większość dzieciństwa spędził w zamku Hohenschwangau wybudowanym przez jego ojca, króla Maksymiliana II. Oprócz mitów książę Ludwik kochał muzykę – a idealne połączenie tych zainteresowań znalazł w osobie Ryszarda Wagnera, którego objął królewskim patronatem i zaprosił do mieszkania w królewskiej rezydencji. W sali muzycznej zamku Hohenschwangau do dziś można zobaczyć fortepian z klonowego drzewa, na którym kompozytor grywał motywy przewodnie swoich dzieł. Później wystawiano je w postaci imponujących scenografią i aranżacją oper; dziś poświęcony jest im wagnerowski festiwal w Bayreuth. Oprócz legend i muzyki Wagnera król miał jeszcze jedną pasję: architekturę, a konkretnie – zamki. W fantazji i rozmachu przewyższył swojego ojca, nakazując wybudowanie aż trzech rezydencji: • Linderhof, • Neuschwanstein, • Herrenchiemsee – na wyspie Chiemsee, na południe od Monachium. Choć zaczęło się skromnie: w 1868 r. władca chciał przekształcić farmę w miejscowości Linderhof w „skromną rezydencję”. Zwiedzam tę „górską chatkę” i nie mogę się nadziwić „skromności”. Linderhof to rokokowy pałac dekorowany zdobieniami w postaci kryształowych żyrandoli, luster w złotych ramach, marmurowych kolumn i fresków w cherubiny. Jednak najlepsze zostawiam na koniec – bo król Ludwik miał coraz bardziej ambitne plany. Apogeum jego fantazji było zarządzenie budowy Neuschwanstein, który dziś znają wszyscy – to ten zamek był inspiracją dla Walta Disneya. W rzeczywistości, dokładnie jak w bajkach o Kopciuszku czy o Śpiącej Królewnie, strzeliste wieże białej bryły zamku górują wśród świerkowego lasu na tle górskiej doliny. We wnętrzach jest też jak w bajce – poszczególne sale pałacu król urządził mieszanką stylów: są tu barokowe zdobienia i gotyckie motywy, krzesła z haftowanymi jedwabnymi obiciami i złote dekoracje, w tym Sala Tronowa niemal w całości wyłożona tym kruszcem. Jeśli chodzi o malowidła zdobiące ściany, król konsekwentnie trzymał się swojego ulubionego tematu: germańskich legend. Z fresków można otworzyć losy Tristana i Izoldy oraz przygody Parsifala. Z niedowierzaniem patrzę na niesamowitą budowlę z mostu Marienbrücke, gdzie jak na dłoni widać kamienną bryłę ze zdobieniami w postaci balkonów i wieżyczek. Los żyjącego w świecie fantazji księcia Ludwika był tragiczny – jego rozrzutność została uznana za znak niepoczytalności. Usunięty z tronu został uwięziony w zamku Berg, gdzie prawdopodobnie popełnił samobójstwo: jego ciało znaleziono w jeziorze Strandberg. Wydaje się jednak, że w ciągu życia udowodnił, że bardziej niż „Szalony” pasuje do niego inny przydomek, pod którym był znany: „Bajkowy Król”. W Alpach Szwajcarskich odkryto szczątki jednego z największych morskich potworów, jakie żyły na Ziemi Na wysokości 2,8 tys. m n.p.m. naukowcy znaleźli fragment zęba gigantycznego stworzenia. Jak się okazało, ma on ponad 200 mln lat i należy do nieznanego jeszcze gatunku potężnych morskich g... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-alpach-szwajcarskich-odkryto-szczatki-jednego-z-najwiekszych-morskich-potworow-jakie-zyly-na-ziemi-fot-rosi-ruth-university-of-zurich-fc1d193.jpeg" width="938" height="380" alt="W Alpach Szwajcarskich odkryto szczątki jednego z największych morskich potworów, jakie żyły na Ziemi (fot. Rosi Ruth/University of Zurich)" title="W Alpach Szwajcarskich odkryto szczątki jednego z największych morskich potworów, jakie żyły na Ziemi (fot. Rosi Ruth/University of Zurich)" /> Bawaria – Jak dojechać Samolotem bezpośrednio z Polski do Monachium można polecieć LOT-em lub Lufthansą. Regularne połączenia odbywają się z Warszawy, Gdańska, Krakowa, Wrocławia, Poznania i Rzeszowa. Ceny biletów zaczynają się około 200 zł. w jedną stronę. Podróż pociągiem – choć droższa i dłuższa – jest zdecydowanie bardziej przyjazna środowisku. Wycieczkę kolejową z przesiadką w Berlinie można rozpocząć w większości dużych miast w Polsce. Ceny zaczynają się od około 600 złotych. Względnie łatwo można się dostać do Bawarii samochodem. Z Warszawy trzeba na to przeznaczyć przynajmniej 10 godzin. Podróż z Gdańska to około 12 godzin, a z Poznania i Krakowa – około 8 godzin. Autostrady w Niemczech są bezpłatne. Należy tylko pamiętać, by w przypadku odwiedzin pobliskiej Austrii zaopatrzyć się na stacji benzynowej w odpowiednią winietę. Nie ma bezpośrednich połączeń autokarowych z Monachium. Kilka firm, w tym Flexibus, oferują podróż busem z przesiadką w Berlinie. Ceny zaczynają się od około 200 złotych. Cała trasa trwa jednak przynajmniej 18 godzin. Bawaria – Jak się poruszać po regionie ■ Po Monachium najlepiej przemieszczać się pieszo lub rowerem. Rower można wypożyczyć za pośrednictwem aplikacji donkey.bike. Miasto ma też świetnie zorganizowaną sieć komunikacji miejskiej (w tym 6 linii metra U-Bahn). Coraz popularniejsze są też aplikacje do poruszania się po mieście za pomocą hulajnóg czy samochodów elektrycznych. ■ Do miast pod Monachium najłatwiej dostać się kolejką S-Bahn. Można nią dotrzeć np. nad jeziora Starnberger i Ammer. Rozkłady jazdy są dostępne na stronie mvv-muenchen.de. ■ Podróżując po Bawarii latem, warto rozważyć wypożyczenie roweru lub zabranie własnego sprzętu i zorganizowanie wycieczki na dwóch kółkach po lokalnych miasteczkach. W regionie jest ponad 290 tys. ścieżek rowerowych i właściwie bez problemu można w ten sposób zwiedzać okolice. Najwięcej wycieczek rowerowych jest organizowanych od maja do sierpnia. Propozycji tras można szukać na kilku wyspecjalizowanych stronach, m.in. na bikemap.net. Bawaria – Informacje praktyczne ■ Stolicą landu Bawaria jest Monachium. To trzecie co do wielkości miasto Niemiec zamieszkuje około 1,5 miliona ludzi. ■ Najsłynniejszy zamek w Bawarii – Neuschwanstein, można zwiedzać jedynie z przewodnikiem. (Bawaria atrakcje). Ceny biletów zaczynają się od 47 EUR. Rezerwacji można dokonywać online. ■ Do Ogrodu Angielskiego w Monachium warto wybrać się wieczorem. Świetnie smakuje wtedy kiełbaska z kuflem lokalnego piwa. Uwaga na potencjalną gafę: białe kiełbasy podawane są tradycyjnie wyłącznie w niedzielne poranki. ■ Największe galerie w mieście to 3 oddziały Pinaokteki: stara Pinakoteka, nowa Pinakoteka i Pinakoteka ze sztuką nowoczesną. ■ Fani motoryzacji koniecznie powinni odwiedzić BMW Welt. Muzeum poświęcone jest historii marki BMW, MINI oraz Rolls-Royce. Obiekt znajduje się w okolicy dawnych terenów olimpijskich. Monachium było gospodarzem letnich igrzysk olimpijskich w 1972 roku. ■ W Bawarii powszechnie używa się lokalnego dialektu języka niemieckiego. Sposób mówienia Bawarczyków różni się do pewnego stopnia sposobem mówienia mieszkańców Berlina czy Hamburga. Dla znających język niemiecki nie powinno to jednak stanowić bariery w komunikacji. Warto jednak pamiętać, że Bawaria to kraj katolicki, a tutejsze przywitanie to „Grüß Gott" (Szczęść Boże). Większość mieszkańców landu bez problemu porozumiewa się jednak również po angielsku. 7 ciekawostek o Bawarii Przemierzając nowoczesną i zadbaną Bawarię, trudno uwierzyć, że jeszcze do 1950 roku był to jeden z najbiedniejszych i zacofanych rolniczo regionów Niemiec. Choć dla pogórza alpejskiego rolnictwo i leśnictwo nadal stanowi główne źródło dochodów, a resztę kraju udało się przekształcić w nowoczesny region przemysłu i usług. Jednocześnie Bawarczycy zachowali tożsamość i w znacznym stopniu nieskalaną cywilizacją przyrodę. „Bajern” – jak mówią tutejsi mieszkańcy – to niezwykłe krajobrazy przypominające reklamy z turystycznych folderów. Nie odbiegają one jednak znacznie od rzeczywistości. Na uwagę zasługuje przedgórze alpejskie z najwyższym niemieckim szczytem Zugspitze (2962 m n.p.m.), okolone malowniczymi jeziorami Chiemsee i Koenigssee. Jest jeszcze Jura Frankońska, Smreczany, Steigwald, zalewy powstałe przy budowie kanału Men-Dunaj i Las Bawarski. Właśnie na jego terenie w 1970 roku założono pierwszy w Niemczech park narodowy. Na 24 tyś. hektarów człowiek pozwolił naturze rządzić się tu żadnej gospodarki leśnej ani też nie chroni drzew przed ich naturalnymi szkodnikami. Leśnicy nie interweniowali nawet w 1996 roku, kiedy kornik drukarz zniszczył 3,5 tys. hektarów lasu. W sercu Lasu Bawarskiego zachował się fragment dziewiczej puszczy, objęty ochrona i uznany przez UNESCO za rezerwat biosferyczny. Nic dziwnego, że dwóch milionom turystów odwiedzających co roku to miejsce wolno spacerować tylko specjalnie wytyczonymi szlakami, a bardziej wygodnym jeździć autobusami na gaz. Bawaria jest także niemieckim prymusem jeśli chodzi o dotacje na kulturę (500 mln euro rocznie), liczbę muzeów (około 1150) i niezwykłych zamków rezydencji, wzniesionych przez króla Ludwika II Bawarskiego. Niezrozumiały za życia i potępiany za bizantyjska rozrzutność pozostawił po sobie pałace jak ze snu. Ten najbardziej okazały, w Neuschwanstein, posłużył za wzór dla Disneylandu i stanowi najwspanialszy zabytek Bawarii. Po latach rozrzutność króla okazała się dobrą lokatą kapitału, bo przychody ze zwiedzania rezydencji znacznie przewyższają sumę przeznaczoną na jej budowę. W ludowej tradycji przedstawia się Bawarczyków jako poczciwców o niezbyt tęgim rozumie. Bo gdy, dajmy na to, Prusak śmieje się z dowcipu trzy razy – pierwszy raz, gdy mu się go opowiada, drugi, gdy mu się go tłumaczy i trzeci, gdy go zrozumie – Bawarczyk parska śmiechem dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy słyszy kawał i drugi gdy mu się go tłumaczy. Zrozumieć go i tak nie zdoła. W tych żartach kryje się trochę zawiści, bo przecież bawarskim rodowodem szczycą się Albert Dürer, Ryszard Wagner, Ryszard Strauss i papież Benedykt XVI, urodzony w Marktl na Inem. Że jego krajanie mają głowę do interesów, świadczy fakt, że już następnego dnia po wyborze Josepha Ratzingera na głowę Kościoła w Monachium zorganizowano trzy trasy spacerowe z przewodnikiem „Śladami Benedykta XVI”, a w sklepach pojawił się chleb watykański, tort papieski i czekolada Ratzingera, które biskup Rzymu rzekomo „uwielbia”. Bawarczycy są znani nie tylko ze smykałki do interesów, ale także gościnności i kultywowania tradycji przodków. Tutaj nosi się stroje ludowe nie tylko od święta, jak podczas festynu piwnego Oktoberfest, ale stanowią one część codziennej garderoby. W Monachium, stolicy landu, nikogo nie dziwi widok chłopaków maszerujących po deptaku w skórzanych spodniach albo dziewcząt mknących do biur w kraciastych sukniach ozdobionych koronkowym fartuszkiem . Bawarskie festyny, gospody, trunki i kuchnia są znane na całym świecie. Zwolennicy liczenia kalorii nie mają po co kosztować pieczonych prosiaków, cielęcych nóżek, kiełbas ze świeżej wątróbki lub języka, strucli jabłkowych i knedli. Gdy kiedyś Pan Bóg po takiej biesiadzie postanowił zabrać ze sobą Bawarczyka do raju, ten grzecznie odmówił: „Panoczku nie musisz. Ja już w nim jestem".
Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów?
Tak, każdy z nas bywa koszerny i kupuje koszerne produkty: słodycze, soki, wyroby mleczne, alkohole, a nawet orzeszki ziemne. Mogą pochodzić z fabryk międzynarodowych koncernów lub z małych lokalnych wytwórni. Większość z nas sięga po nie nieświadomie, bo w Polsce mało kto chwali się przyznawanym przez rabina certyfikatem. A szkoda, bo taki stempel czasem niełatwo zdobyć. Co roku Rabinat Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rabinaty w innych krajach, aktualizuje listę koszernych produktów powszechnie dostępnych w sklepach i niekoniecznie oznaczonych jako koszerne (wyjątkiem jest mięso, na którym znak certyfikatu jest bezwzględnie wymagany). U nas moda na koszer dopiero się tworzy. Tymczasem na Zachodzie – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – znak koszerności jest przez konsumentów odbierany jako wiarygodny znak jakości, dużo lepszy niż symbol „eko” lub „produkt naturalny”. W północno-wschodniej części USA więcej niż połowa produktów na półkach sklepowych ma taki certyfikat, a całą tę gałąź rynku spożywczego w Stanach szacuje się na blisko 7 mld dol. rocznie. Co ciekawe, tworzą ją głównie muzułmanie, wegetarianie i weganie, adwentyści dnia siódmego, osoby cierpiące na różne alergie. Oraz tacy, którzy po prostu ufają, że żywność ta jest zdrowa, sprawdzona i wolna od niepotrzebnych substancji dodatkowych. Żydzi stanowią zaledwie 20–30 proc. kupujących. Skąd się bierze siła przyciągania koszeru? Jego zasady reguluje kaszrut – zbiór praw religijnych opisujący, co i w jakiej postaci wolno jeść pobożnemu żydowi. Najtrudniejsze reguły stosuje się do mięs, najłatwiej jest z roślinami. Produkty roślinne nieprzetworzone teoretycznie certyfikatu nie wymagają. Teoretycznie, bo kiedyś owoce, warzywa czy ziarna były koszerne z założenia, pod warunkiem że nie łaziły po nich robaki. Te z nadprogramową wkładką białkową automatycznie tracą swoje koszerne walory. – Teraz jednak nawet czasem nie wiadomo, czy zwykłe zdrowe jabłko jest koszerne – mówi naczelny rabin Polski Michael Schudrich. – W USA owoce czasem pokrywane są woskiem nabłyszczającym i trzeba sprawdzić, czy ma on certyfikat koszerności – dodaje. W certyfikowanym jedzeniu nie mogą znaleźć się również niektóre substancje dodatkowe z numerami E. Na czarnej E-liście znajduje się m.in. czerwony barwnik E120, czyli koszenila, którą robi się z roztartych na proszek meksykańskich robaczków czerwców kaktusowych, albo E542 – fosforan wapnia uzyskany z kości zwierząt. Nie dopuszcza się też żelatyny, emulgatorów i stabilizatorów zrobionych z tkanek zwierzęcych. Nie są to wprawdzie dodatki niezdrowe, wszystkie zostały dopuszczone do spożycia zgodnie ze standardami Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jednak trudno nie zgodzić się, że im mniej dodatków w jedzeniu, tym lepiej. Wszak nawet przy zwykłej rafinacji cukru wykorzystuje się wiele składników chemicznych. Według kaszrutu wszystkie one muszą mieć wcześniej przyznany certyfikat (posiada go również dwutlenek węgla). Rabin ma wgląd w całą dokumentację produkcji żywności, bo to wytwórcy zależy, by otrzymać dowód koszerności, a nie odwrotnie. Udostępnia mu więc spis wszystkich substancji wykorzystanych do wytworzenia produktu oraz ujawnia cały proces przetwórczy. – Zanim przyznam certyfikat, sprawdzam, czy w magazynie są te same składniki, które deklaruje producent – wyjaśnia rabin Schudrich. – Oczywiście firma może używać innego składnika niż ten, który oficjalnie deklaruje. Ale od czego są niezapowiedziane kontrole? Kilka razy wykryliśmy nieprawidłowości, na szczęście zdarza się to rzadko – dodaje. Ważne są nawet najmniejsze szczegóły. – W Japonii przyjechałem wydawać certyfikat producentowi pieczywa ryżowego. Na opakowaniu było napisane, że produkt jest wyłącznie z mąki ryżowej, zero tłuszczu, więc sądziłem, że dokument wystawię im od ręki. Wpuścili mnie na halę fabryczną, patrzę na taśmę – a tu forma wyciskająca krążki pieczywa świeci się od tłuszczu! Pytam, co to jest, przecież miało nie być żadnego tłuszczu. Okazało się, że została polana olejem ryżowym. Nie było problemu, akurat ten olej był koszerny, ale wydając certyfikat, muszę na wszystkie takie rzeczy zwracać uwagę – opowiada rabin. Producenci żywności sami czasem nie zdają sobie sprawy ze złożoności problemu. W pewnej polskiej fabryce na jednym piętrze produkowano sezamki, a na innym – cukierki. Wszystko byłoby bez zarzutu, gdyby nie fakt, że w całej fabryce wykorzystywano wspólny strumień pary wodnej. Czasem na linię produkcyjną wrzucano cukierki o smaku mlecznym. A wtedy – zgodnie z kaszrutem – sezamki też stają się mleczne, za pośrednictwem pary. – Nie ma nic złego w mlecznych sezamkach, ale kaszrut nakazuje, by produktów mlecznych i mięsnych nie łączyć, a między spożywaniem ich robić kilka godzin przerwy – wspomina rabin. – Dlatego certyfikatu sezamkom nie przyznałem, bo mógłby wprowadzać konsumentów w błąd – dodaje. Decyzja ta jest logiczna, ale czy istnieje racjonalne wyjaśnienie zakazu łączenia potraw mięsnych i nabiału? Zapewne podczas przygotowania łatwiej jest zachować czystość i higienę, gdy surowe mięso oporządza się na innych deskach i kroi innym nożem niż ser czy chleb. – Nauka jednak nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czy jednoczesne spożywanie tych produktów ma jakiś wpływ na nasze zdrowie – przyznaje dr Agnieszka Jarosz z Instytutu Żywności i Żywienia. – Oczywiście że nauka na to pytanie nie odpowie. Taki wymóg wynika z przykazań zawartych w Torze i ma przyczynę moralną i duchową – wyjaśnia rabin Schudrich. Prawo to bierze się z zapisu: „Nie będziesz koźlęcia gotował w mleku matki jego”. – Mleko symbolizuje matkę, koźlę – dziecko. Jedzenie ich razem odczytujemy jako podstawowy symbol okrucieństwa – mówi rabin. Zasadami higieny można próbować tłumaczyć także sposób obróbki mięsa. Zwierzę wykrwawia się tuż po uboju, a resztki krwi usuwa się najpóźniej w ciągu 72 godzin, płucząc mięso w zimnej wodzie i obficie soląc. Kaszrut wymaga też wycięcia większych żył i tętnic, nerwu kulszowego oraz zabrania spożywania pewnych partii sadła, tzw. tłuszczu czelew. – Pozbywanie się ich minimalizuje możliwość rozwoju drobnoustrojów. Krew szybko się psuje, tłuszcz jełczeje i staje się trujący. Sól natomiast działa jak konserwant – mówi dr Jarosz. Co na to rabin? – Żadne z praw zawartych w Torze nie może człowiekowi zaszkodzić. A wynikające z niego korzyści cielesne to tylko dodatek. Jakieś sto lat temu panowała moda na doszukiwanie się praktycznych powodów koszerności. Że kiedyś nie było lodówek, że rozwiązywała ona problem przechowywania mięsa – mówi Schudrich. – Teraz na to tak nie patrzymy. Jeśli chcesz szukać znaczenia tej zasady, szukaj przyczyny duchowej i moralnej. A powód zakazu spożywania krwi? To symbol życia, którego nie wolno nam zawłaszczać. W religijnej kuchni ważny jest też dobór mięsa. Żydzi mogą jeść tylko drób oraz zwierzęta, które jednocześnie są parzystokopytne i przeżuwające. Czyli krowa, baran czy koza są koszerne, a królik czy koń – już nie. Dla spraw zdrowotnych najważniejsze wydaje się, że zasada ta dyskwalifikuje świnię, która zjeść może wszystko i w ten sposób być siedliskiem chorób. Wieprzowiny nie mogą też jeść muzułmanie. Zabrania im tego analogiczne do koszeru prawo halal. Jak przy takich mięsnych obostrzeniach nie dać się wyprowadzić w pole? Muzułmanom i żydom z pomocą przychodzi najnowsza technologia – nanoelektronicy z Malezji w kwietniu 2012 r. opublikowali przepis na tanią i szybką metodę wykrywania najmniejszych cząstek wieprzowiny w mielonej wołowinie i kurczaku. Używają w tym celu drobin złota wielkości 20 nanometrów (tysiąc razy cieńszych od włosa), które oddziałują z DNA: wrzucone do oszukanego mięsa zmieniają kolor. W USA jeszcze 10 lat temu za oszustwo na koszerności groziło więzienie, ale niedawno sąd uznał, że jest to niezgodne z pierwszą poprawką do konstytucji. W Europie zaś powstaje inicjatywa tworzenia tzw. prywatnego prawa żywnościowego, któremu podlegaliby producenci. Na razie religijnego certyfikowania żywności nie obejmuje żadna ochrona – w Polsce nadużycie zaufania konsumenta nie jest karane, ale pewnie zaowocuje cofnięciem certyfikatu. Rozstrzyganie sporów na tle religijnym nigdy nie było proste. W 1999 r. w Amsterdamie muzułmanka kupiła kanapkę z mięsem halal, które – jak się później okazało – nie pochodziło z uboju rytualnego. Kobieta, gdy się o tym dowiedziała, pozwała kierowniczkę sklepu; handlarka twierdziła, że mięso jest halal, bo nie zawiera wieprzowiny. Sędzia nie podjął się ustalenia, jakie mięso jest halal. To sieć sklepów wymusiła na kierowniczce, by usunęła naklejki informujące o sprzedaży produktów halal – podaje Private Food Law, pierwsze tego typu opracowanie, wydane w 2011 r. przez European Food Law Associacion. Sposób uboju – przede wszystkim to on decyduje, czy mięso jest koszerne lub halal. Zwierzę pozbawia się życia, podcinając mu gardło jednym ruchem noża. Narzędzie jest ostrzone po każdym użyciu, a mający odpowiednie kwalifikacje rzeźnik sprawdza ostrze na własnym opuszku palca. – Jeśli nic nie poczuje, nóż jest wystarczająco ostry. Kiedyś sprawdzano to na języku – wyjaśnia rabin. – Prawidłowo wykonane cięcie jest humanitarne, bezbolesne, zwierzę szybko się wykrwawia – dodaje. – To przypomina tzw. Ubój gospodarczy na wsi, a nie przemysłowy przy zwierzętach hodowlanych – mówi mufti Muzułmańskiego Związku Religijnego w Polsce Tomasz Miśkiewicz. Prowadzi się go w ok. 20 zakładach w Polsce. Głównymi rynkami zbytu dla wołowiny są Izrael, Turcja i Egipt, państwa te kupują niemal jedną czwartą całego eksportu wołowiny z Polski – wynika z danych GUS. Taka metoda uboju budzi jednak sprzeciw obrońców zwierząt. Dlaczego? Po pierwsze (tu prawa religijne żydów i muzułmanów mówią jednym głosem) zwierząt przed zabiciem się nie ogłusza, co jest niezgodne z ogólnie przyjętymi zasadami uboju standardowego. Ubój rytualny jest jednak ujęty w przepisach Unii Europejskiej i w związku z tym legalny. Druga kwestia to sposób ułożenia świeżo ubitych zwierząt, żeby nie cierpiały. Nie wolno krępować tylnych nóg zwierząt kopytnych lub podwieszać ich za nie przed wykrwawieniem. Reguły koszeru i halalu są dobrze określone i precyzyjne. Jednak w wielu opracowaniach na temat kuchni koszernej pojawiają się rozważania, czy żyrafa jest zwierzęciem koszernym. Ma rozdzielone kopyto i jest przeżuwaczem, ale... nie wiadomo, w którym miejscu jej szyi należałoby dokonać uboju. – Nic podobnego – twierdzi rabin dr Ari Zivotofsky. – Cięcie musi być wykonane po prostu na szyi. U krowy możemy wybrać miejsce na długości 30 cm, a u żyrafy mamy do dyspozycji aż 2 m.
Gdzie wolno bekać i dlaczego Japończyk może obrazić się przy toaście? Zdradzamy
Łokcie ze stołu, nóż do prawej reki, nie siorbać. Jeżeli wydaje się wam, ze to wystarczy, by nie popełnić gafy podczas jedzenia w podróży, to się mylicie. Wbrew pozorom trzeba niezłego przygotowania przed wyprawą, by po naszej wizycie nie pozostał niesmak.
Proszę pani, jesteśmy w Kanadzie. Tu powinniśmy jeść według kanadyjskich zasad – usłyszała przez telefon Filipinka Maria Theresa Gallardo Cagadoc podczas rozmowy z dyrektorem szkoły z Roxboro, w Montrealu. Jej siedmioletni syn został dzień wcześniej ukarany w stołówce za niegrzeczny sposób jedzenia: widelcem nakładał na łyżkę porcje obiadu i dopiero wtedy ją pochłaniał. Nie używał przy tym noża. – Nie chce, żeby moi uczniowie jedli jedną ręką albo jednym sztućcem. Zależy mi na tym, żeby zachowywali się inteligentnie przy stole – dodał dyrektor Normand Bergeron. Najwyraźniej nie rozumiał, ze taki sposób spożywania posiłków jest jak najbardziej kulturalny na Filipinach, z których uczeń pochodzi. Sprawa trafiła do mediów i rozpętała się burza. Pod kanadyjską ambasadą w Manili kilkadziesiąt osób manifestowało z transparentami: „Szacunek dla kulturowej różnorodności” i „Jemy łyżką i jesteśmy z tego dumni”. Zaangażował się nawet trybunał praw człowieka w quebeku i ambasadorzy obydwu państw. Skończyło się przeprosinami i tłumaczeniem dyrektora, ze chłopiec był zwyczajnie niegrzeczny podczas obiadu i dlatego został przesadzony do innego stolika. Dyskusja na temat różnic kulturowych przy stole jednak nie ucichła. Wynik? Pozornie dość oczywisty. Potrzeba zwiększenia świadomości międzykulturowej. Jednak w praktyce dosyć wymagający. Oznacza, ze zawsze przed spotkaniem z inna kultura powinniśmy zadać sobie trzy podstawowe pytania na temat jedzenia: co, jak i kiedy? Co, czyli naprawdę światowe menu Chiński pasztet z jąder barana, islandzkie gnijące kawałki rekina, mongolska głowa owcy z oczami i językiem czy może japońska ryba fugu, która źle przygotowana może okazać się śmiercionośna. Co z tego światowego menu wybierasz na dzisiejszy obiad? Nie zdziwiłabym się, gdybyś zdecydował się na post i nie wziął żadnego z tych przysmaków do ust. Ale jeżeli wydaje ci się, ze w naszej kuchni nie ma takich obrzydlistw, to się mylisz. Przedstawiciele innych kultur z odraza zareagują na niektóre dania, które u nas uchodzą za przysmak. Na przykład hamburger z krwistej wołowiny brzydzi hinduistów, którzy z powodów religijnych nie jędza tego mięsa. Schabowy nie podbije serc żydów i muzułmanów, a ukochana przez Włochów konina stanowi w krajach anglosaskich tak drażliwy temat, ze nawet nie ma na nią specjalnej nazwy. Weźmy inny przykład – szczury. Nam kojarzą się z brudnymi stworzeniami, które biegają po ciemnych zakątkach miasta, jedzą śmieci i przenoszą choroby. W zachodnioafrykańskim kraju Togo gryzonie te żyją w puszczy i stanowią lokalny przysmak. Szczurze mięso można kupić na targach i nikomu nie przyjdzie do głowy, żeby krzywic się na jego widok. Wręcz przeciwnie, w filmie Rare foods, przygotowanym przez National Geographic Channel, pokazane są czasochłonne łowy na to zwierze, a potem prawdziwa uczta. – Mięso szczura jest znacznie smaczniejsze niż na przykład to kurczaka – stwierdza jeden z myśliwych występujący w filmie, który po polowaniu ze smakiem zajada upieczone wnętrzności gryzonia, włącznie z kośćmi. Tabu dotyczące jedzenia związane jest zazwyczaj z religia, podejściem do zwierząt domowych lub przekonaniem o zbawiennym działaniu niektórych produktów. W Azji na przykład uważa się, że jedząc konkretne zwierzęta, zyskujemy ich siłę, wytrzymałość czy charyzmę. Dlatego penis byka jest tu jednym z ulubionych dań mężczyzn, stosowanym jako naturalna viagra. Dla nas to nie do pomyślenia. – Jedzenie w naszej kulturze często staje się obiektem tabu lub obrzydzenia, ponieważ wyobrażamy sobie, ze staje się ono częścią nas – komentuje antropolog jedzenia Carole Counihan z Uniwersytetu Millersville. W zachodnim świecie żywność stała się czymś, co leży w puszce, torebce, pudełku. Większość z nas nie uprawia ani nie hoduje jedzenia i dlatego coraz trudniej wyobrazić sobie, skąd pochodzi. Dzieci w rozwiniętych społeczeństwach trzeba uczyć, że paczki ze sklepów, które nazywamy jedzeniem, były kiedyś zwierzętami i roślinami – pisze Anne Meigs, autorka książki Food, Sex and Pollution. Dlatego odwiedzając obce kraje, warto wrócić do korzeni. Przestawić nasze myślenie i spróbować lokalnych przysmaków. Jeżeli jednak nie będziemy mieli odwagi, by posmakować kontrowersyjnej potrawy, to chociaż spróbujmy nie obrzydzać jej innym. – Jedzenie jest oknem na kulturę. Bardzo często nasze komentarze o tym, co i jak jedzą inni, mówi więcej o nas niż o nich – podsumowuje Counihan. Jak, czyli sztuka układania sztućców A właściwie czym. Jedzenie widelcem, nożem i łyżką, tak oczywiste dla nas, niestety nie wszędzie zdaje egzamin. Po pobycie w Mediolanie za każdym razem, gdy jem we włoskiej knajpie w Polsce spaghetti i rozglądam się po sali, mam ochotę skomentować „ale obciach!”. Gryzę się oczywiście w język, bo sama wcześniej nie wiedziałam, że do spożywania tego ciągnącego się makaronu używać można jedynie widelca. Łyżka i (o zgrozo!) nóż są zabronione. Mogą sobie nimi pomagać tylko małe dzieci. – No i czasem obcokrajowcy, którzy nie radzą sobie zupełnie z wijącym się na talerzu makaronem – śmieje się Deborah Carlin, przewodniczka po włoskim południowym Tyrolu. Włochom mina może za to zrzednąć, gdy pojadą do Japonii i z typową dla siebie charyzmą wzniosą toast cin cin. Słowa te oznaczają bowiem penisa i w kraju, w którym o sprawach intymnych nie mówi się w towarzystwie, wywołuje niezłą konsternację. To tylko początek możliwych wpadek, bo przy japońskim stole jeden fałszywy ruch często okazuje się prawdziwą potwarzą dla gospodarza. Wystarczy włożyć pałeczki pionowo w miskę ryżu, a zapanuje grobowa atmosfera, bo gestem tym przypomnieliśmy gospodarzom o śmierci najbliższych. Tak ułożone pałeczki wyglądają bowiem jak kadzidełka, których używa się podczas pogrzebów. Równie niegrzeczne jest podawanie jedzenia z pałeczek na pałeczki. Symbolizuje to przekazywanie sobie kości zmarłego podczas ceremonii kremowania ciała. Ale spokojnie! Wiele ruchów, za które my dostawaliśmy od rodziców naganę, jest tu dozwolonych. Na przykład przysuwanie miski do buzi czy siorbanie. To ostatnie zwłaszcza podczas jedzenia klusek ramen lub soba. W Chinach do kolekcji dochodzi jeszcze beknięcie – ostateczny symbol, że danie nam smakowało, i zarazem największa nagroda dla gospodarza. Julia E. Luterek w książce Grzeczność na krańcach świata przekonuje, że w Chinach to, co dzieje się przy stole, możnanazwać nie kulturą, a całą „filozofią jedzenia”. Gospodarz pełni tu funkcję mistrza ceremonii, który usługuje gościom. Wygłasza też zwyczajowe formułki, w których przeprasza za niewystarczająco dobrą jakość posiłku. Goście odwdzięczają się komplementowaniem potraw i spróbowaniem każdej z nich. Ale uwaga, nie należy dojadać resztek z talerzy. Z reguły gospodarze przygotowują potrawy w nadmiarze, tak aby po posiłku na stole coś jeszcze zostało – pisze Luterek. Zresztą w Azji i na Bliskim Wschodzie zostawienie czegoś na talerzu może nas uchronić od prawdziwego przejedzenia. Tamtejsza tradycja podpowiada, że gospodarz powinien dokładać kolejne porcje dopóty, dopóki gość je. Nie spodziewajmy się, że ktoś nas spyta, czy chcemy herbaty mongolskiej lub ajragu. Po prostu tę herbatę nam bez pytania przygotują i podadzą do rąk – pisze dr Roman Roszko z Polskiej Akademii Nauk w Grzeczności na krańcach świata. W Mongolii pytanie gościa, czy wypije herbatę, jest wyrazem braku szacunku. Wówczas gospodarz może w odpowiedzi usłyszeć: Lepiej ją wylej, niż mi ją podawaj – dodaje Roszko. Tak samo niegrzeczne jest odmówienie jedzenia z rąk Etiopczyka podczas tradycji gursha. Wszyscy siadają wtedy w kręgu wokół małego stolika. Gospodarz wybiera ręką mięso lub warzywa i macza je w sosie, po czym podaje je bezpośrednio osobie siedzącej obok siebie. Następnie powtarza ten rytuał, aż nakarmi wszystkich zebranych. Wtedy kolejna osoba przejmuje funkcję karmienia innych i podaje jedzenie reszcie zgromadzonych. Zawsze robi to prawą ręką, ponieważ lewa służy do załatwiania spraw w toalecie. W ten sposób po paru godzinach każdy nakarmił każdego. Według etiopskiego przysłowia, kto komu będzie jadł z ręki, ten go nigdy nie zdradzi. Kiedy, czyli porządek posiłków W słowniku języka polskiego wyraźnie brakuje słowa „zawcześniać”, czyli przeciwieństwa spóźniania. Doskonale wiedzą o tym wszyscy gospodarze zaskakiwani w kuchni przez gości, którzy przybyli na przyjęcie za wcześnie. Takie zachowanie jest wyjątkowym nietaktem w Tanzanii, gdzie tak naprawdę oczekuje się, że zaproszeni przyjdą minimum pół godziny po ustalonym czasie. Wystarczy raz w życiu zobaczyć złowrogą minę afrykańskiej gospodyni złapanej przed imprezą, żeby dobrze zapamiętać tę zasadę. – Albo wzrok zdziwionego Włocha, gdy zamawiamy cappuccino po obiedzie – śmieje się Deborah Carlin. Ono zawsze pite jest tylko do śniadania. Po południu można skosztować za to czarnego espresso lub mocnego macchiato z dodatkiem mleka. – Włosi świetnie wiedzą, jaka kawa, w jakim momencie jest najlepsza. Picie tego aromatycznego naparu to przecież nasz sport narodowy – dodaje. Nie do śmiechu za to może być tym, którzy znajdą się w Iranie czy Arabii Saudyjskiej w czasie ramadanu, nie znając jego zasad. Podczas tego dziewiątego miesiąca w islamskim kalendarzu zakazane jest bowiem spożywanie posiłków i picie czegokolwiek od świtu do zmierzchu (w większości krajów muzułmańskich surowy zakaz dotyczy tylko wyznawców islamu, nie zaś przedstawicieli innych religii). Za dnia nie pracują restauracje, zamykane są sklepy spożywcze. Znikają uliczni kupcy. Nie znaczy to jednak, że należy unikać odwiedzania krajów islamu w trakcie trwania postu. Wręcz przeciwnie! Chyba w żadnym innym czasie nie można tak poznać kultury muzułmańskiej jak właśnie wtedy. Władze Stambułu od tego roku prowadzą nawet specjalny projekt, który ma zwiększyć ruch turystyczny w tym czasie. – Chcemy pokazać, jak szczególnym czasem jest dla nas ramadan, i przybliżyć go turystom – oświadczył Cumhur Güven Taşbaşı, dyrektor odpowiedzialny za promocję miasta w ministerstwie kultury. Wyjeżdżając w te strony, trzeba się tylko przygotować na wieczorne uczty do rana. I nie liczyć na to, że to dobry sposób na zrzucenie kilogramów. – Podczas ramadanu większość osób poważnie tyje. Bo choć nie jemy i nie pijemy w ciągu dnia, to w nocy nadrabiamy to z naddatkiem. Prawie codziennie odbywają się syte i huczne imprezy – opowiada Hoda, nauczycielka angielskiego z Teheranu. Na szczęście mamy czas, by przygotować się na taki wyjazd, bo najbliższy ramadan zaczyna się dopiero 9 lipca 2013 r. W międzyczasie warto smakować kolejne kultury. Bo jak mówił Michel de Montaigne, „różnorodność jest najbardziej rozpowszechnioną właściwością naszego świata”. I chyba nigdzie indziej lepiej tego nie widać niż na talerzach. Ups, także miseczkach, tykwach, liściach bananowca…
W tym wydaniu Travelera stawiamy na naturę, oczywiście będzie dużo Polski, choć nie zabraknie też bliższej i dalszej zagranicy. Islandia, jak się okazuje, to kierunek marzeń większości z nas. Mój również, bo wciąż nie udało mi się tam dotrzeć, choć od lat znajduje się ona na mojej krótkiej liście miejsc, które chcę odwiedzić. Co nas urzeka w Islandii? Przede wszystkim właśnie natura, dzika, nieujarzmiona, surowa i jednocześnie oszałamiająca. Trochę inne oblicze tej wyspy poznacie z naszego reportażu, który opowiada o wierzeniach jej mieszkańców. Ich zdaniem żyją tam elfy i inne magiczne istoty, z którymi trzeba nauczyć się utrzymywać dobre relacje. Co niemalże multiplikuje atrakcyjność tego miejsca. Ale muszę przyznać, że wielkie wrażenie zrobiła na mnie też podróż z redakcyjnym kolegą Michałem Cessanisem na wyspę Wolin, o której również przeczytacie w tym wydaniu. Fanom historii polecam wizytę w żywym Centrum Słowian i Wikingów, gdzie nauczyłam się strzelać z łuku, choć to może za dużo powiedziane. Z całą za to pewnością poznałam pasjonatów rekonstrukcji historycznych, którzy tworzą niepowtarzalny klimat tego miejsca. Podobne emocje wzbudziła we mnie wizyta i spotkanie z załogą Fortu Gerharda w Świnoujściu – to raj i fantastyczna zabawa nie tylko dla fanów militariów. Będę też kiedyś chciała powtórzyć spacer plażą z Wisełki do Międzyzdrojów, bo to z pewnością jeden z najpiękniejszych fragmentów naszego wybrzeża. I rejs po mokradłach ujścia Świny między 44 wyspami. Polska jest niesamowita, zresztą sami to wiecie. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Etyka Podróżnika: O kulturze dawania prezentów
W każdej, nawet najbardziej pierwotnej kulturze ludzie obdarowują się prezentami. I w każdej są podarunki, które mogą wszystkim popsuć humor. Podpowiadamy, jak nie popełnić gafy i dobrze się zaprezentować.
Ongka ma dziewięcioro dzieci, cztery żony i kilkaset świń. Tymi ostatnimi zajmuje się cała rodzina. Żony i dzieci karmią je, czyszczą, nie pozwalają im uciec. Dzięki tej pomocy on może spokojnie zdobywać kolejne świnie. Jak mówi Ongka: „Bez świń jesteś nikim”. To one są w życiu najważniejsze, bo wyznaczają status nie tylko ich właściciela, ale całego plemienia. Oprócz 600 świń Ongka musi zebrać jeszcze 50 rzadkich ptaków kazuarów, motocykl, ciężarówkę i trochę gotówki. Zajmie mu to całe pięć lat namawiania osób z jego plemienia i bliskich, by oddali część swojej trzody, wymiany z innymi ludami i próby powiększenia własnego stada. Wszystkie te wysiłki po to, by sąsiedniemu plemieniu dać cały ten majdan w… prezencie. Dziesięć lat wcześniej wódz pobliskiej wioski sprezentował Ongce 400 świń. By odzyskać dominującą pozycję plemienia Kawelka, teraz on chce dać znacznie więcej. Kto nie daje, nie liczy się. Taka wymiana na terenach Papui-Nowej Gwinei, zwana moką, trwa od setek lat i jest jedną z najważniejszych tradycji w okolicach Mount Hagen, w środkowej części kraju. Zresztą nie tylko tu. Niedaleko od miejsca, gdzie mieszka Ongka, odbywa się opisany przez Bronisława Malinowskiego rytuał kula. Biorą w nim udział ludy, które zamieszkują m.in. Wyspy Trobrianda. Zamiast świń prezentują sobie naszyjniki z czerwonej perły spondylusa i naramienniki z kręconej muszli. Zawsze o tej samej wartości. Prezent za prezent. Odwiedziny za odwiedziny. Te pierwotne tradycje obdarowywania się, przedstawione m.in. w filmie dokumentalnym Ongka’s Big Moka z 1975 r., od lat są przedmiotem badań antropologów. Ich wyniki jasno pokazują, że dawanie i otrzymywanie jest jednym z podstawowych zachowań społecznych. Dzięki obdarowywaniu się ludzie umacniają więzy, utrzymują kontakty i rozdzielają majątek, tak by jednocześnie najbiedniejsi dostali dary, a bogatsi dawający zyskali honor. Prezentami zajmują się też socjologowie i psychologowie. Ci ostatni twierdzą, że prezenty, jakie dajemy, wiele mówią nie tyle o osobie obdarowywanej, ale o samym dającym. Według Helmuta Berkina, autora książki Sociology of Giving, dawanie prezentów jest kluczowe w komunikowaniu, co sądzimy o drugiej osobie, a także jak ona nas będzie postrzegać. Dlatego przed wręczeniem prezentu w innej kulturze trzeba się zastanowić, co dać, komu i kiedy. Bo przecież Ongka z krowy by się raczej nie ucieszył. Dlaczego zegar może zakończyć przyjaźń? Podróżnicy mają zazwyczaj swoje sposoby na prezenty. Wiktoria, studentka z Warszawy, na każdą wyprawę zabiera ze sobą kilkanaście zakładek do książek z polskim tradycyjnym wzorem. – Są lekkie, folkowe, a na drugiej stronie można napisać coś miłego, podziękowania czy jakiś śmieszny tekst po polsku – tłumaczy. Inni celują w albumy o Polsce (ciężkie!), pocztówki lub tradycyjny alkohol (oby nie do krajów arabskich). Znany reporter Mariusz Szczygieł podobno za każdym razem, gdy jedzie zbierać materiał za granicą, zabiera ze sobą kilka pudełek ptasiego mleczka. Prezenty z Polski są zawsze mile widziane. Pokazują, że ktoś się postarał, pomyślał, specjalnie przywiózł. Co jednak, jeżeli w ferworze przygotowań zapomnimy zapakować kilka podarunków? Zdani jesteśmy na lokalne sklepy i własną wiedzę, co można, a czego kupować w prezencie nie należy. Po pierwsze musimy zwrócić uwagę na kwestie religijne. W Indiach ryzykowne jest dawanie rzeczy ze skóry, która pochodzi od krowy. Zwierzę to wśród hindusów jest święte i wszelkie wyroby z niej urażą wyznawców tej religii. Przeciwna sytuacja dzieje się w krajach arabskich. Dla muzułmanów świnie są za nieczyste. Jest więc delikatną kwestią wręczanie ich nawet w postaci niewinnej zabawki – pisze Pernal w artykule Inaczej nie znaczy gorzej (w Grzeczność na krańcach świata, WAiP). Dotyczy to nawet prosiątka z Kubusia Puchatka czy świnki skarbonki. Po drugie, musimy poznać lokalne przesądy. Wręczanie ostrych przyrządów jest tabu w Argentynie. Dając taki prezent, mówimy: „chcę zakończyć tę znajomość”. Tak samo jak chusteczki do nosa, które sugerują, że chcemy obdarowywaną osobę doprowadzić do płaczu. A przecież nie o to najczęściej nam chodzi. I w końcu musimy uważać na zbieżność brzmienia (jakkolwiek trudne może się to wydawać). W Chinach nie należy więc dawać zegara, bo brzmienie tego słowa jest bardzo zbliżone do słowa„śmierć”. Zbyt podobne, żeby Chińczycy taki prezent przyjęli z radością. Jeżeli popełniliście takie faux pas, to spokojnie. – Może być jeszcze gorzej – śmieje się Jing, znajoma Chinka. Można sprezentować cztery zegary. Czwórka to nieszczęśliwa liczba w Chinach i żaden prezent nie powinien o niej przypominać. Dlaczego we Francji nie chcą wina? Kolacja zapowiadała się bardzo elegancko. Francuscy gospodarze zaplanowali na przystawkę ślimaki, na danie główne soczystą boeuf bourguignon i deskę śmierdzących nieprzytomnie, acz bardzo dobrych i drogich serów. Gdy zadzwonił domofon w ich paryskiej kamienicy, pani M. nie mogła się wprost doczekać, aż pierwsi goście zostaną przywitani pysznym aperitifem. Była w doskonałym nastroju. Była, bo coś popsuło jej humor i uraziło dumę gospodarza. Tym czymś była butelka francuskiego wina do obiadu z pobliskiego sklepu. Zatrzymajmy scenę w tym momencie i zastanówmy się, dlaczego tak, wydawałoby się, uniwersalny prezent nie przypadł jej do gustu. Dla Francuzów wino to coś więcej niż czerwony lub biały napój alkoholowy o ciekawym aromacie. To cała kultura i filozofia. Dając byle jaką butelkę, sugerujemy więc, że gospodarz nie zna się na nim i sam nie dał rady zapewnić dobrego wina na kolację. Oczywiście specjalny rocznik z domowej piwniczki zawsze będzie mile widziany. Ale czy my będziemy wiedzieć, gdzie leży granica pomiędzy jeszcze dobrym rocznikiem, który wypada dać, a już złym, który urazi gospodarza? Tak samo trudno będzie nam osądzić jakość czekoladek w Belgii, tequilę w Meksyku, whisky w Szkocji, dywany w Iranie czy materiał na sari w Indiach. Dlatego lepiej unikać dawania specjalności danego kraju. Zapewne obdarowywani będą się lepiej znali na naszym prezencie niż my sami. Poza tym będzie się on im wydawał zwyczajnie nudny. A w konsekwencji i my tak się zaprezentujemy. Dlaczego kwiaty mogą wprowadzić w rozpacz? – Z czego ucieszyłaby się więc pani M.? Odpowiedź uniwersalna, choć dość banalna: z kwiatów. Te w większości kultur są najbezpieczniejszym podarkiem i ratunkiem, gdy zupełnie nic nie przychodzi nam do głowy. Pozornie najłatwiejszym, bo pułapek przy dawaniu kwiatów jest mnóstwo. Pani M. musi dostać je w liczbie nieparzystej, z wyłączeniem trzynastki. Nie mogą to być chryzantemy, które daje się we Francji na pogrzebach, ani kwiaty białe, bo te zarezerwowane są na śluby. Nie powinniśmy też dawać czerwonych goździków, bo te są symbolem złej woli. No chyba że nie lubimy naszego gospodarza. Z kolorami lepiej uważać też w Brazylii, gdzie niezbyt pozytywne konotacje ma kolor purpurowy, w Japonii zaś biały, a w Chinach niebieski. I uwaga – bukiet kwiatów jest bardzo ryzykownym prezentem na Bliskim Wschodzie. Tradycyjnie zarezerwowany był tylko dla obłożnie chorych i choć młodsze pokolenie coraz rzadziej ma takie konotacje, w tradycyjnych rodzinach taki prezent może przypomnieć o trudnych chwilach. A co gorszego mogłoby się stać niż gospodyni wybuchająca płaczem na widok pięknego bukietu. Jak nie popełnić więc kwiatowego faux pas? Ewa Pernal sugeruje, by udając się w odwiedziny, zdać się na gust i wyczucie... lokalnej kwiaciarki. Dlaczego Ongka oddał wszystkie świnie? Choć po lekturze tego tekstu kupno prezentu może wydawać się horrorem, to w żadnym razie nie należy się poddawać. Prezenty wprawiają bowiem w dobry humor nie tylko obdarowywanego, ale i nas samych. Po prostu czujemy się lepsi, gdy komuś damy coś naprawdę fajnego. Dlatego główną zasadą, jaką powinniśmy się kierować, jest poświęcenie odpowiedniej ilości czasu, aby coś takiego wymyślić, kupić czy zrobić. I wcale nie musimy przeznaczać na najlepszy prezent dużo pieniędzy – mówi Francis J. Flynn, psycholog z Uniwersytetu Stanford, który w swoim badaniu udowodnił, że cena prezentu ma dla obdarowywanego mniejsze znaczenie niż dla tego, kto taki prezent daje. – Wyszukując drogi prezent, często wydaje nam się, że będzie on lepszy. Okazuje się jednak, że obdarowywani wcale tego nie doceniają – dodaje. Nie można zapomnieć też, że w wielu kulturach, jak na przykład na Bliskim Wschodzie, gospodarze czują się zobowiązani odpłacić się podarunkiem o podobnej wartości lub nawet trochę droższym. Tak jak w przypadku Ongki z Papui. No właśnie, a co z Ongką? Pewnie zastanawiacie się, czy udało mu się wręczyć przez lata zbierany prezent. Tak i to z pełnym sukcesem. Świadczy o tym to, co powiedział po całej ceremonii moki: „Teraz, gdy sprezentowałem ci tyle, wygrałem. Przygniotłem cię tym, że dałem ci tak wiele”.
Artur Domosławski o tym, czego nie widzą turyści
Zaczęło się od powieści Garcii Márqueza i utworów Heitora Villi-Lobosa na gitarę klasyczna. Wiadomości w Dzienniku Telewizyjnym z ogarniętych wojnami domowymi Salwadoru i Nikaragui uchylały wrota tajemniczego, nieznanego. Nie bardzo rozumiałem, co się tam dzieje, ale bywa, że fascynacje instynktowne, przedrozumowe są najsilniejsze. Na osobistej mapie wyobraźni i punktów odniesień Ameryka Łacińska była obecna od epoki nastoletniej. Hiszpańskiego i portugalskiego nauczyłem się później i tylko po to, żeby podróżować TAM. Byłem juz od kilku lat reporterem politycznym w Gazecie Wyborczej i parę zbiegów okoliczności sprawiło, ze zapragnąłem pozerkać znów za ocean, jak za nastoletnich czasów. Nagle odkryłem, że w świecie newsów, również w mojej gazecie, Ameryka Łacińska niemal nie istnieje. W czasach późniejszego PRL-u, prócz mody na prozę iberoamerykańską, docierało sporo wiadomości z sojuszniczej wówczas Kuby, a komentatorzy polityczni walczyli z imperializmem amerykańskim w Salwadorze, Nikaragui i paru innych krajach. Nowa Polska, zajęta sobą, zapomniała o odległym regionie. Przypomniała sobie dopiero w 1998 r., gdy w Londynie zatrzymano byłego dyktatora Chile, gen. Augusta Pinocheta. A w inny sposób (dokładnie w tym samym czasie) – gdy amerykański gitarzysta Ry Cooder wyrwał z niepamięci kubański song i doprowadził do nagrania płyty Buena Vista Social Club, której gwiazdami są muzycy przedrewolucyjnej Kuby. Dwa lata wcześniej odbyłem pierwsza podróż do Nowego Świata – i nie była to podróż bezinteresowna. Gdy pojechałem TAM po raz pierwszy, miałem za sobą, jak każdy z mojego pokolenia, doświadczenie upadku Polski Ludowej i – jak wielu – głowę pełna wiary w to, ze wybory i wolny rynek rozstrzygną większość ludzkich bolączek, trzeba tylko czasu, pracy, cierpliwości. Z czasem dostrzegłem, ze wszystkie rewolucje, również ta nasza – demokratyczna i liberalna – prą do celu bez wahania, nie lubią niuansów, nie uczą się na błędach. To dzięki podróżom do Brazylii, Argentyny, Kolumbii, Meksyku zacząłem dostrzegać, że nasza rewolucja zostawiła w tyle zbyt wielu rozbitków. W Ameryce Łacińskiej zobaczyłem rzeczywistość, w której miliony ludzi nie maja szansy na indywidualna zaradność. Część z nich, jeśli bierze sprawy w swoje ręce, robi to za pomocą noża i pistoletu. Kto może przysiąc, że nie uczyniłby tego samego, żyjąc w nędzy slumsów Rio de Janeiro, Bogoty, Caracas, Buenos Aires? Ameryka Łacińska stała się dla mnie barometrem wielu zjawisk społecznych współczesności. Ryszard Kapuściński mawiał, ze jest laboratorium przyszłości. Rzadko podróżowałem z myślą o oglądaniu pięknych miejsc, których tam – jak zresztą wszystkiego – nadmiar. Wiedziałem, że i tak je zobaczę, lecz nie one są priorytetem. Niewypełnione opowieściami ludzi i historia miejsca pozostają – owszem – piękne, ale puste. Zaś podróż do nich: możliwe, że piękną, byłaby z pewnością mniej pociągającą. Beneficjentami takiego podróżowania są zwykle ci, którzy sprawują władze nad słabszymi. To oni chcą, by oślepiały nas urocze widoki i byśmy nie wiedzieli, ze widoki te wczoraj spływały krwią. Takie podróżowanie nie bardzo kształci, raczej zaciemnia. Nie trzeba być reporterem, pisarzem, badaczem, by podróżować twórczo i świadomie. Nawet odpoczywając w latynoamerykańskich tropikach, włócząc się po andyjskich szlakach, można przeczytać książki o tym, czym żyją i jak żyją mieszkańcy kontynentu. Taka lektura to już mały akt solidarności, który czyni różnicę. Otwiera oczy i wywraca do góry nogami sielankowy obraz świata, jaki oferują foldery biur podróży. 2012
Dokładnie rok temu w lutym wypłynęłam w rejs z San Antonio w Chile do Buenos Aires w Argentynie. Jego trasa biegła przez najbardziej dziewicze regiony naszej planety: surowa przyroda Patagonii, spływające do wody lodowce, absolutna cisza, kryształowe powietrze i zero cywilizacji – bywało, że przez wiele dni nie spotykaliśmy żadnej innej łodzi lub statku. Wróciłam stamtąd z obrazami nieziemskich miejsc, tak pięknych, że trudno je opisać słowami. Nigdy też nie zapomnę rejsu po Bajkale. Tam z kolei poznałam fantastycznych ludzi, prawdziwych Sybiraków, z którymi spędziłam dwa tygodnie pełnej integracji, z ogniskami, kąpielami w lodowatej wodzie (w maju na Bajkale wciąż jest jeszcze lód), imprezami i rozmowami do rana. Rejs, bez względu na to, czy wybierzemy się na niego jachtem, promem, statkiem wycieczkowym, czy nawet pontonem, to fantastyczna przygoda i inne doświadczenie świata. Dlatego lutowe wydanie Travelera poświęcamy temu tematowi. Są więc Karaiby i ich gorąca atmosfera wiecznego festynu, Indonezja dla poszukiwaczy podwodnych skarbów, ale też rejs promem do wyluzowanej Kopenhagi albo jachtem dookoła Wysp Liparyjskich buchających wulkanami na Morzu Śródziemnym. Poczujcie się jak odkrywcy nieznanych lądów! Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA 5 POWODÓW, DLA KTÓRYCH WARTO WYRUSZYĆ W REJS (i sięgnąć po lutowego Travelera): 1. Masz dostęp do miejsc, do których nie można dotrzeć drogą lądową. Zuzanna O’Brien w tekście o rejsie po wodach Sardynii wspomina m. in. niebotycznie wysokie klify i wspaniałe plaże zatoki Orosei. ("Sardynia. Przygoda w pontonie") 2. Możesz spotkać naprawdę niezwykłych towarzyszy podróży. Podczas swojej żeglugi z francuskiego St. Malo w kierunku Hiszpanii i Portugalii były odcinki, kiedy do łodzi Mateusza Kubika niemal każdego wieczoru podpływały wesołe stada delfinów! ("Kurs na Lizbonę") 3. Morska samotność daje ukojenie. Po całym dniu zwiedzania nawet tak uroczych miast jak Porto czy La Coruña powrót na pokład, nasłuchiwanie fal i wiatr w takielunku to prawdziwe wytchnienie dla zmysłów. ("Kurs na Lizbonę") 4. Nawet nad Wisłą możesz odnaleźć swoje małe prywatne Karaiby z białym i mięciutkim piaskiem. Wie o tym Magdalena Rigamonti, która wspólnie z rodziną ostatnie wakacje spędziła pływając po królowej polskich rzek w małej pychówce. Wszyscy zgodnie potwierdzają, że to były najdłuższe i najlepsze wakacje w ich życiu. ("Pychówką po Wiśle") 5. Jesteś na łasce natury, która w najmniej spodziewanym momencie może zafundować swój niezwykły spektakl. Przekonała się o tym Iza Klementowska. Niepozorny rejs promem ze Świnoujścia do Kopenhagi stał się przygodą życia. ("Prom jak z Hitchcocka") Więcej podróżniczych inspiracji czeka na Was w lutowym numerze! Dostępny w salonach prasowych i na stronie www.kultowy.pl >>
Witamy w nowym National Geographic Prawdopodobnie nowy layout magazynu National Geographic rzuci Ci się w oczy od razu. Czy dostrzegłeś elegancki charakter stron? Mamy nadzieję, że tak. I że dzięki wielu zmianom, które wprowadziliśmy w tym wydaniu, zapewnimy Ci lepszy dostęp do najbardziej interesujących, najatrakcyjniejszych wizualnie opowieści z różnych miejsc na naszym globie. W 130. roku swojego istnienia magazyn National Geographic wciąż jest ceniony przez ludzi ciekawych świata, dlatego właśnie zadbaliśmy o jego aktualizację. I jak zawsze – dziękuję, że jesteście z nami. Susan Goldberg REDAKTOR NACZELNA GRAFICZNY LIFTING | CO ZMIENILIŚMY? Nowe działy. Początkowa część magazynu będzie napakowana informacjami. Dział Portfolio to historia zarysowana przez fotografię. Chcieliśmy zacząć od tego, co National Geographic robi najlepiej: opowiadania obrazami. Eksploracje zajmują się aktualnymi tematami. Odkrywamy cuda świata i rzucamy światło na jego tajemnice. Proponujemy też różne nowe podrubryki – Atlas, w którym pozwalamy przemówić mapom, oraz W soczewce – opowieść wywiedzioną z jednego niezapomnianego zdjęcia. Jeszcze większy nacisk na przemawianie obrazem. Zamiast – jak dotychczas – czterech lub pięciu historii mniej więcej tej samej długości w każdym numerze, ich długość będzie teraz zróżnicowana. Spodziewaj się zatem kilku krótszych materiałów bogatych w ilustracje i zdjęcia: dwóch historii o tradycyjnej długości zawierających pogłębione, świetnie zilustrowane relacje ze świata, które są naszą wizytówką, oraz jednego głównego, wyróżniającego się artykułu, jak ten o muzułmanach w USA („Z Allahem w Ameryce”, Leila Fadel). Odważniejszy projekt i nowe czcionki. Zauważysz bardziej nowoczesny layout z nowymi czcionkami, dzięki którym nagłówki będą lepiej oddawać charakter opowieści. W tekście o muzułmanach w USA znajdziesz czcionkę Earle, nazwaną na cześć Sylvii Earle, legendarnej badaczki oceanów związanej z NG. Sprawdź też czcionkę Marden honorującą fotografa i odkrywcę Luisa Mardena, która idealnie współgra z nastrojem opowieści o Picassie („Geniusz Picasso”, Claudia Kalb). I wreszcie Geograph – czcionkę zastosowaną w innych materiałach. GRAFICZNY LIFTING | CO POZOSTAJE BEZ ZMIAN? Nasze zasady – i czcionka. W mojej pracy redaktorki gazet nauczyłam się nigdy nie zmieniać podstawowej czcionki używanej przy danej opowieści. Dlatego właśnie mimo wielu nowych propozycji naszą główną czcionkę Grosvenor Book, z której korzystamy od lat, pozostawiamy. Zachowujemy również to, co najważniejsze: trzy zasady leżące u podstaw wszystkiego, co robimy w National Geographic. Stajemy zawsze po stronie nauki, po stronie faktów i po stronie planety. Życzymy udanej lektury! Poznaj ofertę prenumeraty.
Tylko Azja! Nie ma lepszego miejsca na jesienny wypad.
Kiedy u nas robi się coraz zimniej i szarzej, moje myśli niezmiennie kierują się ku Azji. Dalekiej Azji. Nasza późna jesień to tutaj początek początek turystycznego sezonu. Właściwie wcale mnie już nie dziwi, że co roku Bangkok wygrywa w rankingach na najchętniej odwiedzane miasto na świecie, dystansując Londyn czy Nowy Jork. Wszak to nie tyko atrakcja sama w sobie, ale przede wszystkim brama wypadowa do innych krajów Azji (łatwo upolować tani lot). Z Bangkoku dotarłam autobusem do Kambodży i słynnego kompleksu Angkoru, który wygrywa w rankingach miejsc, jakie trzeba zobaczyć. Nie przeszkadzała mi nawet liczba turystów, ponieważ i na to można znaleźć sposób: zwiedzałam Angkor rowerem. Za co cenię Azję? Za to, że ludzie się do mnie uśmiechają, za piękne plaże, szmaragdowe morze, za tanie hostele, zawsze ciekawe towarzystwo międzynarodowych włóczęgów, za masaże, które kosztują grosze, i to, że w tej części świata życie zaczyna się po zachodzie słońca. Ten moment, kiedy wszyscy, całe rodziny, wylegają na ulice i spędzają czas na biesiadowaniu. A jest czym się delektować – Azja to przecież ojczyzna street foodu, nigdzie na świecie nie zjemy taniej, smaczniej i zdrowiej. Zapewniam, że w listopadzie, uznanym za najbardziej depresyjny miesiąc w roku, takie kierunki jak Kambodża, Filipiny, Sri Lanka czy Malezja będą na nasze depresje najlepszym antidotum. Agnieszka Franus redaktor naczelna SPIS TREŚCI s. 6 PODRÓŻ ŻYCIA Kornwalia, angielska kraina łagodności s. 16 PLANETA TRAVELERA s. 17 Wieści ze świata s. 20 Kierunek kultura s. 23 PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ s. 24 Tanie podróżowanie Malta s. 26 Patent Travelera Tropiki na zdrowie s. 28 ŚWIAT NA PATELNI Amerykańskie dinery s. 32 ETYKA PODRÓŻNIKA Ostrożnie z żartami s. 36 LUDZIE W DRODZE Aleksander Doba – kajakarz schodzi na ląd s. 41 AZJA s. 42 Sri Lanka Tuk-tukiem przez wyspę s. 48 Kambodża Do Angkor Wat bocznymi drogami s. 56 Japonia Hokkaido, z dala od stereotypów s. 64 Mongolia Święto Naadam w dawnej stolicy chanów s. 72 Indonezja Smoki, wulkany i ogień s. 78 Filipiny Palawan, najlepsza wyspa na świecie s. 84 Malezja Langkawi, prawdziwy klejnot s. 92 POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA s. 93 Karpacz Karkonoskie Tajemnice s. 98 Mazury Ekskluzif po sezonie s. 100 Bieszczady Śladami serialu Wataha s. 106 ADVENTURE s. 107 Warto spróbować Wspinaczka dobra na głowę s. 109 Test Travelera Wspinaczkowy zestaw podstawowy s. 112 Adventure Belize, wyprawa do wnętrza ziemi s. 118 Raport specjalny Fastnet Race 1979, czyli 11 stopni w skali Beauforta s. 124 PODRÓŻ CZYTELNIKA Kolej transsyberyjska, przygoda sama w sobie s. 128 SWOJĄ DROGĄ Igor Zalewski o szarej strefie w tropikalnym raju s. 130 AKADEMIA FOTO Najlepsze zdjęcia czytelników
Właściwie nie znam nikogo, kto by gór nie lubił, dlatego w tym wydaniu Travelera przygotowaliśmy dla Was osiem najpiękniejszych szlaków trekkingowych na świecie. Od Peru i świętej drogi Inków, którą pokonał Mateusz Waligóra, po królestwo Mustangu, wejście na gruziński Kazbek czy Mont Blanc Kasi Kachel, dla której była to pierwsza tak poważna wyprawa. W górach jest coś mistyczne go i tajemniczego, czego nie doświadcza się w żadnym innym miejscu. Jakkolwiek byśmy tego nie nazwali, góry mają moc, chodzimy w nie, bo nas oczarowują, oszałamiają, inspirują, leczą, uspokajają, dają poczucie wolności i pierwotnego obcowania z naturą. Kontaktu, za którym tęsknimy, a który tylko tam staje się namacalny. Góry też kształtują charakter, uczą dystansu do siebie i świata, szacunku, wytrwałości i pokory, bo nie wybaczają błędów, dlatego nie można pójść tam nieprzygotowanym. W górach można wreszcie zawiązać przyjaźnie na całe życie i znaleźć odpowiedzi na wiele pytań. Do zobaczenia na szlaku! Agnieszka Franus SPIS TREŚCI 8. Podróż życia W dżungli Borneo 18. Planeta Travelera 19. Wieści ze świata 24. Kierunek kultura 27. Podróżuj z głową 28. Tanie podróżowanie Modny Mediolan 30. Patent Travelera Lekcje w podróży zamiast w szkolnej ławce 32. Świat na patelni Masz babo placek 34. Sprawdzony nocleg Niezwykłe hotele w Polsce 38. Ludzie w drodze Michał Woroch i Maciej Kamiński – na wózkach inwalidzkich przez Amerykę 45. Ruszaj w góry! 46. Gruzja. Jeśli w Kaukaz, to na Kazbek 52. Peru. Przez świętą dolinę Inków na Machu Picchu ruszaj w góry 58. Chiny. Konno na Lodowego Olbrzyma 64. Norwegia. Wyżej obiadu już nie zjesz 70. Nepal. Przez starożytne królestwo Mustangu 76. Polska. Tatrzański szlagier inżyniera Mamonia 82. Korsyka. Legendarny GR 20 – powietrze pod nogami 86. Francja. Mont Blanc – amatorka idzie na całość 96. Miasto w 48 godz. Moskwa – po prostu inny świat 104. Polska jest najfajniejsza 105. Tarnowskie Góry. Kopalnie kruszcu docenione przez UNESCO! 106. Poznań. Kulinarna stolica Polski 108. 7 nowych cudów Polski Sprawdź nominowanych i głosuj w naszym plebiscycie 112. Adventure 113. Warto spróbować Wszystko o trekkingu 118. Raport specjalny Od żeglarzy do rozbitków – Maurice i Maralyn Baileyowie nie tracą nadziei 124. Podróż czytelnika Miraże boliwijskich Andów 128. Swoją drogą Igor Zalewski o górach 130. Akademia foto Najlepsze zdjęcia czytelników
To był Wiedeń, pierwsze zagraniczne miasto, które odwiedziłam na własną rękę jeszcze jako licealistka. Przez tydzień przemierzałam go wszerz i wzdłuż – tak bardzo fascynowały mnie jego szybki puls, kolory, atrakcje. Byłam dumna i szczęśliwa, bo nie tylko zdałam test z odwagi – wiedziałam, że teraz świat stoi przede mną otworem. Kolejne miasta i doświadczenia czekały. Dziś city breaki są jedną z najpopularniejszych form spędzania weekendów, do czego przyczynia się też cała redakcja Travelera (dowody powyżej). Dlatego w tym numerze przygotowaliśmy dla Was 15 propozycji miast idealnych na wiosenny wypad, ale z listy tych mniej oczywistych. Takich do przejścia własnymi ścieżkami albo z Travelerem w roli przewodnika. Bawcie się dobrze! Agnieszka Franus SPIS TREŚCI 8. Planeta Travelera 9. Wieści ze świata 12. Kierunek kultura 15. Podróżuj z głową 16. Tanie podróżowanie: Kuba 18. Patent Travelera: Dokąd bez wizy 20. Zostań tubylcem: Wielkanoc w Polsce 22. Zoom na zabytek: Dolina Królów w Egipcie 24. Świat na patelni: Święta po włosku 26. Travelery Poznaj nominowanych do nagrody i wybierz Podróż roku! 34. Podróż życia: Uganda. Oko w oko z gorylem 46. Miasta na weekend: 48. Bari: Dolce vita w Apulii 56. Manchester: Nie tylko piłka nożna 60. Budapeszt: Siódma dzielnica ożywa 64. Dubaj: Miraż na pustyni 66. Monachium: Piwnym szlakiem 70. Marsylia: Od antyku po Le Corbusiera 72. Pafos: Historia z lampką wina 74. Malaga: Spokojnie, to tylko mañana 78. Paryż: Mała Afryka 80. Ejlat: Barwny świat pod wodą 82. Belgrad: Słowiańska dusza, bałkańska energia 86. Kiszyniów: Ser, wino i nostalgia 88. Billund: Z dzieckiem do Legolandu 90. Saloniki: Greckie mydło i powidło 94. Göteborg: Szwecja na luzie 96. Polska jest najfajniejsza: 97. Beskid Niski: W krainie Łemków 100. Kaszuby: Tabaka na zdrowie 102. Kraków: Co się jada pod Wawelem 104. Adventure 105. Warto spróbować: Ptasiarstwo, czyli na początku było jajko 108. Test Travelera: Dronem latać każdy może 112. Adventure: Maluchem przez Azję jedzie Arkady Paweł Fiedler 118. Raport specjalny: Pechowy polarnik Douglas Mawson na Antarktydzie 124. Przerwa techniczna 128. Swoją drogą. Igor Zalewski o Neapolu 130. Akademia foto: Najlepsze zdjęcia czytelników 131. W 24 godz.: Sydney
Nawet ukształtowanie terenu przypomina tu pyszny placek kukurydziany.
Obudził mnie ciężki podmuch wiatru, który wciskał się przez szpary cabany – tradycyjnej chatki Majów zbudowanej z drewnianych szczebelków, przykrytej liśćmi trzciny i palmy. Świtało. Nasz domek stał zaledwie dziesięć metrów od plaży, więc wyszedłem podziwiać słońce wschodzące nad Atlantykiem. Playa del Carmen, pierwsza miejscowość na naszej jukatańskiej trasie, była tylko aklimatyzacją do letniej pogody. Wylądowaliśmy w Cancún, ale szybko je opuściliśmy, wypłoszeni opiniami z forów internetowych, że to miasto jest jednym wielkim blokowiskiem. Playa del Carmen ma niską zabudowę, a wczasowicze spacerują kilkoma głównymi ulicami zamienionymi na deptaki. Pełno tu Amerykanów i sklepów z najtańszymi na całym Jukatanie pamiątkami. Po dwóch dniach plażowania wynajęliśmy samochód i ruszyliśmy 60 km na południe, do Tulum. Na szczęście lokalny monopolista Pemex paliwa nie sprzedaje drogo, litr kosztuje około 7 peso, czyli niecałe dwa złote. Choć przyjechaliśmy tu na początku lutego, w środku sezonu turystycznego, tłumów nie było. Gdy zanurzony w leżaku spojrzałem w lewo, na horyzoncie zobaczyłem trzech ludzi. Z prawej było ich czterech, a po oceanie śmigał windsurfer. W Tulum znowu zamieszkaliśmy tuż przy plaży, w luksusowej wersji cabany, z betonową posadzką. W tańszych domkach podłogą jest piach. Sanitariaty znajdowały się na świeżym powietrzu, a ciepła woda do mycia ciurkała w nich dwie godziny rano i dwie wieczorem. Wszędzie biegały iguany. Jednak nie dało się podejść do nich bliżej niż na dwa metry. Tulum ciągnie się 10 km wzdłuż plaży. Zaczyna się od ruin twierdzy Majów zbudowanej na 12-metrowym klifie. To potężne i jedyne miasto Majów położone nad oceanem. Nauczeni doświadczeniem ruiny obejrzeliśmy z rana, zanim dotarły tu autobusy z tłumami wczasowiczów z Cancún. Poza tym wiedzieliśmy, że potem zrobi się parno i gorąco. Spacer piękną plażą kończy się na rezerwacie biosfery. W kwietniu brzeg oceanu zamienia się w gigantyczną porodówkę: tysiące żółwi morskich wychodzi na piasek i składa jaja. Młode wylęgają się po dwóch miesiącach i w nocy kierują się w stronę wody skrzącej się w blasku księżyca. Aby światła ludzkich siedzib nie zmyliły młodych gadów, które zamiast do oceanu, udawałyby się w stronę zabudowań, cały kurort został przerobiony na gigantyczną strefę ekologiczną. Prąd wyłącza się o godzinie 23.00, a w czasie lęgu bezpieczeństwa żółwi strzegą specjalne jednostki policji. Peeling w cenocie Jukatan jest płaski jak tortilla, wznosi się tylko kilka metrów nad poziom morza, i podobnie jak ten placek ma mnóstwo pęcherzyków powietrza. To cenoty, sadzawki połączone podziemnymi kanałami wydrążonymi w wapiennych skałach (w języku Majów dzonot oznacza przepastny, głęboki). Jedne przypominają zwykłe stawy, inne leżą w nieckach kilka metrów pod poziomem morza. Miejsca te wykorzystywane były do celów rytualnych, wrzucano do nich ofiary z ludzi oraz przedmioty kultu; teraz płetwonurkowie wyławiają stamtąd obsydianowe pozostałości po legendarnej cywilizacji. Cenoty nadal są podstawowym źródłem wody pitnej dla dwóch milionów mieszkańców Jukatanu (na półwyspie zajmującym obszar prawie połowy Polski nie ma rzek). Do życiodajnego płynu opadają też kilkumetrowe warkocze korzeni roślin. Nieopodal Tulum za kilka peso mogliśmy popływać w jednej z cenot. – Zapraszam, zapraszam. Chcesz peeling? Rybki ci go zrobią – strażnik zachęcał do kąpieli. Sadzawka ma 50 m średnicy. Woda była w niej rześka, zimniejsza od oceanicznej. Ciekawskie, trzycentymetrowe rybki natychmiast zgromadziły się, by posmakować mojej skóry. A że nie miały ząbków, czułem jedynie śmieszne muskanie. W krainie majów – Kookoko, kookoko – Pedro szeptem przywoływał krokodyla, leciutko majtając ręką w wodzie. Tak jakby wpadł do niej kurczak, krokodyli przysmak. Tkwiliśmy na łódce w labiryncie namorzynów. Po chwili tuż obok motorówki przemknął trzymetrowy gad. Nawet na nas nie spojrzał. Pewnie wyczuł, że miał się stać turystyczną atrakcją. Pływaliśmy w rezerwacie Sian Ka’an wśród kilkuset krokodyli. Sian Ka’an w języku Majów oznacza „tam, gdzie zaczyna się niebo”. Rzeczywiście, w pewnym momencie straciłem orientację, gdzie kończy się ziemia, a rozpoczynają obłoki nad oceanem. – Jadacie krokodyle mięso? – spytałem Pedra niepewnie. – Och, nie, to zakazane – w uśmiechu pokazał zęby ozdobione srebrną obwódką. Większość spotkanych przez mnie Majów błyskała taką biżuterią. Trzy godziny pływania motorówką kosztowały nas 100 dol. Po rejsie Pedro zabrał nas do swojej knajpki. Lokal był plastikowy. Plastikowe krzesełka i stoliki, plastikowe sztućce i ceratka. Ot, zwykły przydrożny bar. Za to serwowane w nim mięso homara miało wykwintny i szlachetny smak. Majowie mieszkający w nieciekawym Punta Allen w środku rezerwatu żyją z przewożenia turystów łódkami. Pokazują im dzikie delfiny i tysiące ptaków w plątaninie lasów namorzynowych porastających lagunę. Choć prowadząca do miasteczka droga to tylko szutrówka, jedzie się nią jak autostradą: nie można się zatrzymać na poboczu, bo dostępu broni dżungla. I oczywiście trzeba uważać na przemykające co chwila iguany. Meksyk gorący i parny, pozbawiony nadmorskiej komercji, poprzeplatany zabytkami w stylu kolonialnym i najstarszymi na Jukatanie kościołami poznawaliśmy w valladolid, 30-tysięcznym mieście wybudowanym sto kilometrów od wybrzeża. Klasztor świętego Bernarda i katedrę świętego Gerwazego Hiszpanie wznieśli z ruin twierdz Majów. Tutejsi mieszkańcy słyną z produkcji obuwia. Świetne kowbojki z porządnej skóry można kupić już za 150, a japonki za 10 dolarów. Valladolid zwiedzaliśmy o zmierzchu, kiedy stada ptaków wrzeszczały w konarach drzew na centralnym placu miasta, a ludzie siedzieli na ławeczkach i plotkowali. Przed wejściem do parku spotkaliśmy kobiety handlujące wyszywanymi sukienkami. Do Chichén-Itzá, odległego od Vallidolid o 60 km, pojechaliśmy podziwiać piramidę Majów. Założone przez nich ok. 450 r. Itzá najsilniej rozwijało się w X–XI w., kiedy do imperium przybyli z północno-zachodniego Meksyku Toltekowie. W XIII w. ośrodek stracił na znaczeniu, a 200 lat później został opuszczony. Piramida Kukulcana, zwana też El Castillo jest świadectwem dawnej świetności miasta. Została nawet wpisana na nową listę siedmiu cudów świata. Śmiało można ją uznać za najwspanialszą piramidę Majów i najbardziej zdeptany zabytek archeologiczny w tej części Meksyku. Budowla leży w centrum miasta. Dwa razy w roku w czasie równonocy gromadzą się tu tysiące ludzi, by obserwować, jak wschodzące słońce wślizguje się po schodach piramidy niczym wąż. Szkoda, że nie można już na nią wchodzić. Zakaz wprowadzono kilka lat temu, po tym jak nierozważny turysta zsunął się w dół stromych schodów. Ale to pewnie był tylko pretekst do podjęcia ochrony piramidy przed turystami, wynoszącymi ją na podeszwach klapek. Ciekawymi zabytkami są też Świątynia Wojowników, gdzie wypatrzyć można posąg Chaac Mool’a, majowskiego boga deszczu, oraz największe na Jukatanie boisko do pelota ogrodzone murem wysokim na osiem metrów. Ma wspaniałą akustykę. Wystarczyło klasnąć, by się o tym przekonać. El Caracol, czyli „Ślimak” – słynne obserwatorium astronomiczne Majów – obejrzeliśmy tylko pobieżnie, bo zrobiło się bardzo gorąco. W Chichén-Itzá wieczorem skusił nas pokaz „światło i dźwięk”, ale widowisko przykuło naszą uwagę tylko przez 15 minut; kiczowaty program trwał dwie godziny. Niezrażeni zakazem wstępu na piramidę Kukulcana postanowiliśmy znaleźć taką, na którą można się wdrapać. Udało się w wiosce CobÁ, położonej między Valladolid a Tulum. Piramida Nohoch Mul ma 42 m i jest najwyższą taką budowlą na Jukatanie. Wspinanie się na szczyt wcale nie było takie trudne, jak to się wydawało z dołu. Przez całą długość schodów biegnie lina, ale to zabezpieczenie potrzebne tylko tym bardziej strachliwym. Z góry podziwialiśmy piękny widok na dżunglę i grupę archeologiczną Cobá. Tak nam się spodobało chodzenie po piramidach, że szukaliśmy kolejnych. Aż tuzin tych budowli stoi w samym środku Jukatanu, w Izamal. Niestety, odnowiono tylko kilka. Na największą, Kinich Kakmo, można wejść, nic za to nie płacąc. W tym 15-tysięcznym miasteczku Hiszpanie w XV w. na ruinach budowli Majów wznieśli majestatyczny konwent Świętego Antoniego z Padwy. Przed wejściem do kościoła stoi pomnik Jana Pawła II, jeden z setek poświęconych naszemu papieżowi w Meksyku. W Izamalu dominuje styl kolonialny, a większość budynków w rozległym centrum pomalowana jest na żółto. Stąd też druga nazwa miasteczka, Ciudad Amarillo, Żółte Miasto. Z przyjemnością skonstatowaliśmy, że turystów tu nie widać, a po mieście jeżdżą dorożki, które przez miejscowych traktowane są jak zwykłe taksówki. Smakowanie życia Mojemu podniebieniu najbardziej dogodziłem w restauracji obok cenoty Zaci w pobliżu Valladolid. Meksykanie mają wyśmienitą kuchnię. Najpierw na stół wjeżdżały tacos, które macza się w kilku rodzajach sosów, czyli salsy. Potem było pico de gallo z pomidorami, cebulą i zieloną papryką jalapeño. Ostrą jak diabli, ale w mniejszych porcjach czuło się jedynie drobne i przyjemne pieczenie. Wtedy przychodził kelner w obowiązkowej siatce zakrywającej włosy i w mojej obecności rozbełtywał widelcem awokado, tworząc guacamole. Dodawał do tego pomidory, trochę cebuli, soli, kilka kropli tabasco i pół limetki. Po czym przynosił zupę z kukurydzy, słodziutką i zapychającą. Zaspokoiwszy częściowo głód, mogłem trochę odetchnąć, popijając Coronę, 4,5-procentowe piwo. Tak przygotowywałem się do dania głównego, enchilada. To tortilla z sosem pomidorowym i farszem wieprzowym. Nazwa enchilada pochodzi od czasownika enchilar, oznaczającego „dodać paprykę chili”. Do takiego dania podaje się zmieloną czerwoną fasolę i porcję ugotowanego ryżu... Pysznie najedzony wspomniałem Hermana, spotkanego na tarasie jego pensjonatu w Tulum. Przy kawie opowiedział mi, jak to wyprowadził się z żoną ze stolicy Meksyku. Kupili kawałek nadmorskiej działki i postawili dom. Przykryli go trzciną, podłączyli wodę, w oddali postawili generator. Ogrzewania nie potrzebują, bo po co komu piece, gdy temperatura nie spada poniżej 20 stopni. Zamienili wielkomiejski smog na czyste, oceaniczne powietrze. Pozbyli się dwugodzinnych dojazdów do pracy. Telewizję oglądają tylko przez chwilkę, gdy chodzi turbina. Mają czas na czytanie książek. Pieniądze dostają od turystów, którym wynajmują piętro domku. Trochę pozazdrościłem Hermanowi. Dlaczego nasi przodkowie osiedlili się w kraju, w którym przez pół roku jest zimno i brakuje zieleni? Nie mogli pójść dalej i przepłynąć Atlantyku? Wówczas nie musiałbym odkładać na emeryturę, by za dwadzieścia lat przeprowadzić się za ocean.
Amsterdam to dziwne miasto. Być może zakochacie się w nim od pierwszego wejrzenia. Ja potrzebowałam czasu i kolejnych odwiedzin, żeby zrozumieć i polubić jego rytm, a także odnaleźć piękno w surowej architekturze, klimacie i ludziach, jak dla mnie trochę nie z tej ziemi
Mieszczański świat luzu i ekstrawagancji To, co w naszym kraju uchodzi za ekstrawagancję albo zamach na moralność, w Amsterdamie jest normą. Dziewczyna jadąca na rowerze w różowej, tiulowej spódniczce, spod której wystają koronkowe ściągacze czarnych pończoch, nie wzbudza sensacji. To zapewne jedna z wielu trendsetterek wyznaczających nowe kierunki w zwariowanej amsterdamskiej modzie, pełnej luzu i kolorystycznej fantazji, a nie, jak by się mogło wydawać nieświadomym przyjezdnym – pani lekkich obyczajów. Te bowiem mogą jawnie i legalnie grzeszyć w Dzielnicy Czerwonych Latarni, sprzedając swoje skąpo odziane lub raczej bogato rozebrane ciała niczym towar na sklepowej wystawie. Ich wdzięki są obiektem żywego zainteresowania tłumów turystów snujących się od rana do wieczora w mniej lub bardziej intensywnych oparach marihuany. Wszystko, czego gdzie indziej się zabrania – narkotyki, prostytucja, śluby homoseksualne – tutaj jest legalne. Amsterdam pozostaje symbolem alternatywnego stylu życia, paradoksalnie uprawianego przez purytańskich protestantów. Ale nawet on nie oparł się zmianom. Jeszcze kilkanaście lat temu zabytkowe centrum pełne było zwariowanej młodzieży, która ściągała tu z całej Europy, by zakosztować wolności. Stare miasto opanowali squatersi, narkomani, prostytutki. Do niektórych dzielnic nie należało się zapuszczać po zmroku, bo groziło to co najmniej utratą portfela. Dziś Amsterdam jest inny – estetyczny, odremontowany. Zapewniono bezpieczeństwo na ulicach, a większość kolorowych mieszkańców przesiedlono na przedmieścia i zmuszono do nauki holenderskiego. Squaty zamieniono na ekskluzywne apartamenty, do których prawa wywalczyła część dzikich lokatorów, wiodąca dziś ustabilizowane życie prawników, lekarzy, tłumaczy, biznesmenów, z rozrzewnieniem wspominających czasy „komunalnej” młodości, kiedy to wspólnie imprezowali i dyskutowali do rana o problemach tego świata i o sztuce. A było i jest o czym. W Amsterdamie co roku odbywa się najsławniejszy fotograficzny konkurs świata World Press Photo – kronika naszych czasów. Pełno w nim artystów i galerii, które tłoczą się wzdłuż każdej większej ulicy. Można tu też zwiedzić blisko 50 muzeów. Niestety, największe – Rijksmuseum – jest remontowane i do zwiedzania udostępniono zaledwie część jego zbiorów. Wrześniowym hitem była wystawa wszystkich prac Rembrandta, obecnie rozproszonych po wielu muzeach świata, w galerii Beurs Van Berlage. Zamiast prawdziwych obrazów można tam było podziwiać ich kopie powstałe z wykorzystaniem najnowocześniejszych technik drukarskich w skali 1 do 1. Fantastyczny pomysł na promocję firmy produkującej drukarki, gorzej, że ta przyjemność kosztowała mnie 10 euro. Największe tłumy niezmiennie przyciąga muzeum van Gogha. Marzący o tym, by poznać prace słynnego malarza, mogą być nieco zdziwieni faktem, że namalował on kilkanaście wersji słynnych słoneczników i zapewne jedynie historyk sztuki wytłumaczy nam, dlaczego tylko jedna kompozycja zyskała tak wielką sławę. Mniej oblegane są muzea: piwa, w dawnych zakładach Heinekena, kotów, marihuany i oczywiście seksu, prezentującego m.in. dzieje pornografii, która – jak się okazuje – rozwijała się równolegle do historii sztuki „grzecznej”. Na zwiedzanie Amsterdamu zwykle wyruszam po zmroku, miasto to bowiem jak żadne inne pięknieje nocą. Latarnie nadają ceglanym kamienicom, wybudowanym nad wodą na sposób wenecki, bardzo romantyczny wygląd. Do pełni szczęścia brakuje tylko gondolierów, którzy zabraliby nas w podróż po kanałach (jest ich tu ponad 600). Oczywiście, tutejsza architektura nie ma z wenecką wiele wspólnego. Najbardziej charakterystycznym jej elementem są okna, obramowane niczym obrazy i tak gigantyczne, że zajmują niemal całe frontowe elewacje. To malownicza konsekwencja permanentnego braku słońca. Może dlatego Holendrzy rzadko je zasłaniają, jakby nawet nocą nie dość im było światła. Dzięki temu, jak odnotował tutejszy pisarz Cees Nooteboom, „miasto przypomina otwartą księgę, zaś przechodnie – jej czytelników”. Czytam więc do woli i bez skrępowania zaglądam do apartamentów. Podziwiam ich bogate wyposażenie, podglądam życie właścicieli. To fascynująca zabawa i uprawia ją wielu turystów. Ten rodzaj ekshibicjonizmu gospodarzy ma podobno swoje uzasadnienie w przeszłości. Za czasów największej prosperity, czyli w XVI, XVII w., co bogatsi holenderscy kupcy pokazywali w ten sposób podejrzliwym sąsiadom zgromadzone w domach dobra, manifestując tym samym, że nie mają nic do ukrycia, i ich ręce są czyste. Gdy już znuży mnie ta forma rozrywki, udaję się na Leidseplein, gdzie często urządzane są koncerty i pokazy, od sztuk walki, miotania ognia, żonglerki, po inne akrobatyczne popisy. Alternatywą jest spokojniejszy Nieuwmarkt z budynkiem Waag (wagi miejskiej) przypominającym nieco domek Baby Jagi. Dawniej dokonywano w nim pomiarów przywożonych przez kupców towarów. Dziś jest tu popularna restauracja i jedyną rzeczą, jaką się tu mierzy, jest wpływ wypitych Heinekenów na wysokość rachunku. Nie można pobytu w Amsterdamie uznać za udany bez przyjemności przemierzania go na rowerze. Ścieżki rowerowe są wszędzie, zaś samych bicykli jest tu 600 tys, niemal tyle, co mieszkańców. Mając taki środek lokomocji, wstaję rano i udaję się na jedno z wielu targowisk, by doświadczyć mocnych kupieckich tradycji miasta, pamiętających czasy kolonialne i sławną Kompanię Wschodnioindyjską, dzięki której Amsterdam wprost ociekał bogactwem. Najbardziej popularne znajduje się przy ulicy Alberta Cuypa – asortyment nieco przypomina klimaty stadionu 10--lecia w Warszawie, ale wytrawni łowcy znajdą tu perełki – końcówki kolekcji holenderskich projektantów, antyki itp. Każdą wizytę w tym miejscu kończę konsumpcją śledzia podawanego jak hot-dog – w bułce, z konserwowanym ogórkiem i cebulką. Palce lizać. Tutaj też znajduje się wiele polecanych przez autochtonów restauracji, założonych przez mieszkańców dawnych kolonii. Lubię też targowisko przy Waterloplein, gdzie łatwo wyobrazić sobie statki wyładowane egzotycznymi towarami dobijające do portu. Na wietrze łopocą bajecznie kolorowe tkaniny, w skrzyniach piętrzą się wyszywane cekinami sari, lady uginają się pod biżuterią, przyprawami, instrumentami muzycznymi i bardziej współczesnym wynalazkiem – towarami z drugiej ręki. Jeszcze kilka lat temu w Amsterdamie, symbolu pogardy dla zdobyczy kapitalizmu, dniem handlowym był czwartek ze sklepami otwartymi do 21. Po najbardziej komercyjnej ulicy miasta – Kalverstraat – w soboty i nie-dziele hulał wiatr. Dziś Holendrzy ruszyli do sklepów, a te zaczęły być czynne przez cały tydzień. Amsterdam pogrążył się w konsumpcyjnym szaleństwie. Jednak amatorzy anarchistycznego ducha mogą spać spokojnie. Nie opuścił on miasta – przeniósł się tylko z centrum na obrzeża, w dawne doki i dzielnice przemysłowe, dziś rewitalizowane. Modne są teraz knajpy i kluby w byłych fabrykach lub na szczytach opuszczonych biurowców z lat 70. Aby dotrzeć do jednego z takich miejsc, przedzieram się obskurnymi, wymalowanymi graffiti korytarzami. Nagrodą (jeśli będzie wolne miejsce) jest lunch w wielkiej sali przy wspólnym stole przypominającym design wczesnego PRL-u, gdzie znowu można się poczuć jak na squaterskiej imprezie w dobrych latach 90.