Słońce kluczem do odkrycia nowej Ziemi. Pomoże w tym ESPRESSO
Poszukiwanie planet pozasłonecznych właśnie wkroczyło w nową fazę. Co ciekawe, aby odnaleźć planety krążące wokół odległych gwiazd, naukowcy przyglądają się naszej własnej centralnej gwieździe. W jaki sposób zrozumienie natury Słońca przybliża nas do odkrywania nowych światów?
Wykrywanie oraz charakteryzowanie planet podobnych do Ziemi, czyli posiadających warunki fizyczne umożliwiające istnienie ciekłej wody, a tym samym potencjalnie sprzyjających życiu, jest jednym z podstawowych zadań współczesnej astrofizyki. Niestety poszukiwanie te utrudnia astrofizyczny „szum” z gwiazd macierzystych. Dotychczasowe metody radzenia sobie z tym problemem są niewystarczające do osiągnięcia wymaganych poziomów precyzji. Nowe, nieznane światy Jednak jeden instrument, a tak naprawdę cała infrastruktura, mogą to zmienić. Mowa o teleskopie Paranal solar Espresso Telescope (PoET). Jest on połączony ze spektrografem ESPRESSO (ESO), co umożliwi jednoczesne prowadzenie obserwacji całkowitego widma Słońca oraz obserwacji rozdzielonych przestrzennie na poziomie pojedynczych sekund łuku, przy rozdzielczości widmowej R~200000. Aktualne dane mówią o około 6300 potwierdzonych planetach pozasłonecznych (egzoplanetach). Ponadto istnieją tysiące kandydatów oczekujących na potwierdzenie – głównie z misji takich jak Kepler Space Telescope i TESS. Te pozaziemskie światy są zazwyczaj wykrywane i badane poprzez analizę światła pochodzącego z ich gwiazd macierzystych, m.in. przez szukanie małych zmian w widmie gwiazdy. Jednak aktywność gwiazdowa może wytwarzać sygnały, które zagłuszają, a w innych sytuacjach naśladują zmiany wywoływane przez bliskie gwieździe planety. Podobnie jak plamy słoneczne zmieniają światło słoneczne, powierzchniowa aktywność innych gwiazd zaburza ich widma w sposób, który może być mierzony, jako „szum”, przy użyciu aktualnych instrumentów do polowania na planety. Usuwanie tego szumu z widma odległej gwiazdy jest trudne, ponieważ nie rozumiemy w pełni, jak aktywność gwiazdowa zmienia światło, które obserwujemy. Na szczęście naukowcy znaleźli rozwiązanie: postanowili nauczyć się tego od naszej własnej gwiazdy. PoETyckie łowy na egzoplanety Infrastruktura PoET składa się z teleskopu ze zwierciadłem o średnicy 60 cm, które gromadzi światło z określonych obszarów na Słońcu, takich jak pojedyncze plamy słoneczne. Bada w ten sposób sygnatury aktywności gwiazdowej. PoET obejmuje też mniejszy teleskop, który zbiera światło od całej widocznej powierzchni tarczy słonecznej. – Będziemy w stanie analizować z bardzo wysoką rozdzielczością specyficzne obszary Słońca w sposób dotąd niespotykany – mówi Alexandre Cabral, współkierujący projektem PoET. Ekspert wyjaśnia, że jednoczesne obserwacje zarówno tarczy słonecznej, jak i pojedynczych cech powierzchniowych, pozwolą dokładnie ustalić, jak aktywność gwiazdowa zmienia widmo słoneczne. Następnie może to zostać użyte jako przewodnik do precyzyjnego usunięcia „szumu” odległych gwiazd, zdolnego ukrywać egzoplanety. Aby sprawdzić, czy pomysł jest trafny, konieczny jest precyzyjny instrumentu zaprojektowanego do badania planet pozasłonecznych. Instrument o bardzo energetycznej nazwie ESPRESSO. Ekstremalna precyzja ESPRESSO ESPRESSO to ekstremalnie precyzyjny spektrograf wysokiej rozdzielczości, zdolny do wykrywania niewielkich zmian w widmach gwiazd, zwykle w celu odnalezienie lub scharakteryzowania okrążających je planet. Jako instrument do poszukiwania egzoplanet na Bardzo Dużym Teleskopie (VLT), badający w nocy odległe gwiazdy, ESPRESSO będzie teraz też używany w dzień przez PoET do analizowania widm słonecznych. To sprawia, że astronomowie zyskali nowe możliwości. Noc i dzień nad Atakamą Tak zwane pierwsze światło PoET zostało zarejestrowane na początku kwietnia w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na chilijskiej pustyni Atakama, która jest uznawana za jedno z najlepszych miejsce na świecie do obserwacji nieba. W rejonie tym występuje średnio około 330–340 bezchmurnych nocy w ciągu roku. Między innymi dlatego znajdują się tam największe i najnowocześniejsze naziemne obserwatoria astronomiczne globu. Wśród nich zasłużone La Silla Observatory, kompleks badawczy Chajnantor Observatory z kultowym teleskopem ALMA czy otwarte niedawno obserwatorium imienia Very C. Rubin. Na Atakamie znajduje się też polskie Obserwatorium Cerro Murphy zarządzane przez badaczy z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. Pierwsze obserwacje PoET pokazały, że system działa zgodnie z wymaganiami i jest w stanie uzyskiwać widma zarówno całej tarczy słonecznej, jak i określonych obszarów na niej. Po trwającym okresie optymalizacji rozpocznie się faza naukowa. Pierwsze dane powinniśmy uzyskać do końca roku. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Białkowie uruchomiono ROSIE. To coś więcej niż kolejny teleskop
Słońce to potężna gwiazda, która jest co prawda życiodajna, ale jednocześnie może zagrażać ziemskiej technologii. W Białkowie pod Wrocławiem stanął nowoczesny instrument, który będzie nas przed tym ostrzegać. Radioteleskop ROSIE to kluczowy krok w stronę kosmicznej niezależności Unii Europejskiej.
Słońce nieustannie emituje promieniowanie radiowe. Niektóre zjawiska słoneczne bywają jednak niezwykle gwałtowne. Silne wybuchy na powierzchni gwiazdy mogą uszkodzić satelity, ale nie tylko – bywają one również groźne dla sieci energetycznych na Ziemi. Takie incydenty uderzają zatem w infrastrukturę krytyczną państw. Dotychczas Europa w dużej mierze polegała na danych na temat takich zagrożeń od zewnętrznych dostawców. Uzależnienie to stwarzało ryzyko w sytuacjach kryzysowych. Dlatego powstał projekt ROSIE, którego efektem jest nowy radioteleskop, który właśnie oddano do użytku w Obserwatorium Astronomicznym w Białkowie, które należy do Uniwersytetu Wrocławskiego. Nowy rozdział w polskiej astronomii Oficjalne testy radioteleskopu odbyły się 9 marca 2026 roku. Przeprowadziła je specjalna komisja ekspertów z ESA. Wyniki testów zostały zaakceptowane bez zastrzeżeń. Już 10 marca 2026 roku odbyło się uroczyste uruchomienie instrumentu. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele ESA oraz Polskiej Agencji Kosmicznej. Obecni byli również władze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz twórcy urządzenia. Wynikiem projektu jest gotowy i działający system monitoringu. Dane z ROSIE będą udostępniane wszystkim zainteresowanym instytucjom w UE. Pozwolą one na generowanie alertów o zagrożeniach kosmicznych. Ten projekt można uznać za ogromny sukces polskiej myśli technicznej i naukowej. Wrocławscy naukowcy udowodnili, że potrafią realizować strategiczne projekty dla całej Europy. Dolny Śląsk stara się teraz o lokalizację Centrum Technologicznego ESA. Co wiemy o ROSIE? – Nowy radioteleskop wyposażony jest w antenę o średnicy 6 m oraz w dwa wysokiej klasy odbiorniki/digitizery, mogące rejestrować w każdym z obserwowanych kanałów do 1000 widm na sekundę, każde widmo o rozdzielczości 8192 punkty – wylicza prof. Paweł Rudawy z Instytutu Astronomicznego UWr. Jest on autorem projektu programu ROSIE oraz osobą odpowiedzialną za jego praktyczną realizację. Reflektor anteny wykonano z litych paneli aluminiowych, wspartych na przestrzennej kratownicy z rur stalowych przymocowanych do centralnego stożka ściętego. Urządzenie pracuje w pasmach radiowych 1 GHz i 2.8 GHz (tzw. pasma F30 oraz F10.7). Dzieje Obserwatorium w Białkowie Obserwatorium astronomiczne w Białkowie powstało w latach 80-tych XIX-go wieku. Była to prywatna inicjatywa astronoma-amatora Leo von Wutschichowsky’ego (1854–1927). Po jego śmierci w 1927 roku ówczesny Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau odkupił teleskop i jego naukowcy zaczęli korzystać z obserwatorium. Po II wojnie światowej miejsce to przejął Uniwersytet Wrocławski. Z instrumentów korzystała ekipa astronomów pod kierunkiem prof. Eugeniusza Rybki, który przeniósł się tam z odebranego Polsce Lwowa. W latach 60-tych i 70-tych XX wieku naukowcy z Wrocławia chcieli stworzyć nowe obserwatorium uniwersyteckie na szczycie góry Wielka Sowa (1015 m n.p.m.) w paśmie Gór Sowich. Niestety nie doszło do tego, ale skonstruowano instrumenty, które miały w nim stanąć. Trafiły tymczasowo do Białkowa, gdzie są jednak wykorzystywane po dziś dzień. Źródła: Obserwatorium w Białkowie, Uniwersytet Wrocławski Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polskie obserwatorium w Chile będzie sterowane autonomicznie. Przełomowy pomysł naszych naukowców
Naukowcy związani z polskim obserwatorium astronomicznym w Chile otrzymali prestiżowy grant Proof of Concept. Przyznane przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych pieniądze mają pomóc stworzyć autonomiczny system sterowania teleskopami. Gdy system otrzyma listę obiektów do obserwacji, sam wybierze odpowiedni moment i właściwy teleskop do wykonania zadania.
„Toward Autonomous Observatories” (AutObs) – taką nazwę nosi zaproponowany przez grupę prof. Grzegorze Pietrzyńskiego z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN) projekt mający zautomatyzowań prowadzenie obserwacji astronomicznych. Pomysł autonomicznych obserwatoriów astronomicznych został doceniony przez Europejską Komisję ds. Badań Naukowych opiewającym na 150 tys. euro grantem, którego celem jest sprawdzenie możliwości wykonania projektu. – ERC nie oczekuje od swoich naukowców rozpoczynania pracy od gotowych rozwiązań ani natychmiastowych zastosowań. Zamiast tego beneficjenci grantów ERC badają granice wiedzy, kierując się ciekawością oraz ambicją naukową. Dzięki grantom Proof of Concept wielu z nich będzie mogło zbadać potencjał komercjalizacji lub znaczenie społeczne wynikające z ich badań opartych na ciekawości. Położą oni tym samym fundament pod przyszłe innowacje technologiczne oraz technologie społeczne, które napędzają postęp w Europie – powiedziała prezydent Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) prof. Maria Leptin. Najlepsze miejsce do obserwacji nocnego nieba Pomysł zautomatyzowania obserwacji astronomicznych wiąże się z Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Obiekt położony jest w idealnym miejscu do prowadzenia obserwacji, w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca, w którym powstaje największy teleskop świata – Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT). Chile, a szczególnie pustynia Atakama, oferuje jedne z najlepszych na świecie warunków do obserwacji nieba – bardzo suchy klimat, mało chmur i niskie zanieczyszczenie światłem. To przyciąga międzynarodowe projekty astronomiczne. Na tym terenie działa kilkadziesiąt obserwatoriów, wśród nich tak zasłużone i flagowe instytucje, jak należące do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) Obserwatorium Paranal, w którym znajduje się Very Large Telescope (VLT), otwarte niedawno supernowoczesne Obserwatorium Very C. Rubin czy jedno z największych obserwatoriów fal milimetrowych i submilimetrowych na świecie ALMA. Wyliczenia wskazują, że na terenie Chile znajduje się nawet połowa światowej infrastruktury obserwacyjnej. Polskie obserwatorium autonomiczne Zarządzane przez Polaków chilijskie obserwatorium wyposażone jest w zestaw nowoczesnych teleskopów o średnicach od 0,6 do 1,5 metra. Może pracować przez ponad 300 bezchmurnych nocy każdego roku. – W naszym obserwatorium OCM w Chile od samego początku było jasne, że automatyzacja jest koniecznością. Dysponujemy siedmioma teleskopami, a ich bieżąca obsługa opiera się na bardzo małym zespole obserwatorów – mówi mgr Mikołaj Kałuszyński, lider grupy programistów projektu AutObs. Do grupy należą także dr Marek Górski i mgr Mirosław Kicia. – Obecnie funkcjonują różne modele prowadzenia obserwacji astronomicznych: od obserwatoriów, w których astronomowie spędzają noce przy teleskopach, przez placówki częściowo zautomatyzowane, gdzie obserwator nadzoruje sekwencję automatycznych obserwacji, aż po teleskopy w pełni zrobotyzowane, działające samodzielnie. W tych ostatnich przypadkach jakość danych bywa jednak niższa, a wydajność mniejsza – mówi prof. Grzegorz Pietrzyński. Centralny system zarządzania Projekt AutObs ma być czymś w rodzaju centralnego systemu zarządzania całym zestawem teleskopów. System otrzymuje od astronomów listę obiektów do obserwacji i – w zależności od warunków pogodowych, priorytetów naukowych oraz innych parametrów – dobiera optymalny teleskop oraz sposób prowadzenia obserwacji. Astronom otrzymuje następnie dane gotowe do analizy, wraz z pełnym zestawem informacji dotyczących jakości danych. Jak podkreślają eksperci z CAMK PAN, projekt AutObs wyrasta bezpośrednio z doświadczeń zdobytych w trakcie realizacji międzynarodowego grantu ERC Synergy „UniverScale”, którego kierownikiem również jest prof. Pietrzyński. Badania prowadzone w ramach tego projektu doprowadziły m.in. do jednych z najdokładniejszych pomiarów tempa ekspansji Wszechświata. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przez nasze kosmiczne podwórko – Drogę Mleczną – rozchodzi się gigantyczna fala. Tylko co ją powoduje?
Chociaż faza obserwacji naukowych europejskiej misji Gaia już się zakończyła, to analizy zebranych danych nie dotarły jeszcze nawet do półmetka. Naukowcy związani z projektem właśnie poinformowali, że rozwiązali zagadkę wygiętego, kołyszącego się dysku Drogi Mlecznej.
Nic w kosmosie nie pozostaje w bezruchu. Tak naprawdę żyjemy w gigantycznym mechanizmie, w którym wszystko się kręci. Planety wokół własnej osi i wokół gwiazd, te wraz ze swoimi układami wokół centrów galaktyk. Jakby tego było mało, galaktyki łączą się w gromady i rotują wokół centrum grawitacyjnego tychże. Kosmos to niekończąca się przestrzeń obrotów i piruetów. Również nasza galaktyka, Droga Mleczna, nigdy nie jest w bezruchu: obraca się i kołysze. W dodatku, jak wykazują dane z obserwatorium kosmicznego Gaia – przez nasze kosmiczne podwórko przetacza się gigantyczna, rozchodząca się z centrum galaktyki fala. Tylko czym ona konkretnie jest i jakie są jej skutki? Droga Mleczka niczym dziecięcy bączek Już od lat 50. ubiegłego wieku wiadomo, że dysk Drogi Mlecznej jest wygięty. W 2020 roku obserwacje Gai pokazały ponadto, że dysk ten chybocze się w podobny sposób jak wirujący bączek. Ale pozostało pytanie: co wywołuje te odkształcenia? Zdaniem naukowców misji Gaia odpowiedzią jest wielka fala. To ona wprawia w ruch gwiazdy w naszej galaktyce na odległościach dziesiątek tysięcy lat świetlnych od Słońca. Niczym kamień wrzucony do stawu, który powoduje rozchodzenie się fal, ta galaktyczna fala gwiazd obejmuje znaczną część zewnętrznego dysku Drogi Mlecznej. – Tym, co czyni to odkrycie jeszcze bardziej fascynującym, jest nasza zdolność, dzięki Gai, do mierzenia ruchów gwiazd w obrębie dysku galaktycznego – mówi Eloisa Poggio, astronomka z Istituto Nazionale di Astrofisica (INAF) we Włoszech, która kierowała zespołem odkrywców fali. Obserwacje w trzech wymiarach Tylko jak to możliwe, że niewielkie, usadowione w punkcie L2 układu Ziemia – Słońce obserwatorium może mapować ruchy gwiazd w obrębie całego, mierzącego ponad 100 tysięcy lat świetlnych średnicy dysku galaktycznego Drogi Mlecznej? Wszystko dzięki wyjątkowo precyzyjnej możliwości prowadzenia obserwacji we wszystkich trzech kierunkach przestrzennych (3D) oraz w trzech prędkościach (do nas, od nas i w poprzek nieba). Właśnie to pozwala naukowcom tworzyć mapy widziane zarówno z góry, jak i z boku. Również to umożliwiło zobaczenie fali oraz tego, że rozciąga się ona na ogromną część dysku galaktycznego, wpływając na gwiazdy oddalone co najmniej o 30–65 tysięcy lat świetlnych od centrum galaktyki. Eloisa i jej współpracownicy byli w stanie wykryć ten zaskakujący ruch, badając dokładne pozycje i ruchy młodych gwiazd olbrzymów oraz gwiazd cefeid, czyli gwiazd zmiennych pulsujących, które regularnie zmieniają swoją jasność w bardzo przewidywalny sposób. Ponieważ młode gwiazdy olbrzymy i cefeidy poruszają się wraz z falą, naukowcy uważają, że również znajdujący się w dysku gaz może uczestniczyć w tym zjawisku na wielką skalę. Nowy wielki katalog Gai Zebrane obserwacje są bardzo bogate. Kłopot w tym, że widzimy wyniki opisywanej fali, ale nie znamy jej genezy. Jednym z możliwych wyjaśnień jest odległe w czasie zderzenie Drogi Mlecznej z galaktyką karłowatą. Z drugiej strony omawiana fala może wiązać się z falującym ruchem na mniejszą skalę, czyli z zaobserwowaną 500 lat świetlnych od Słońca i rozciągającą się na 9000 lat świetlnych tzw. Falą Radcliffe’a. Jest to odkryta w 2020 roku największa znana struktura gazu molekularnego w naszej galaktyce. Składa się głównie z obłoków molekularnych, czyli miejsc narodzin nowych gwiazd. Jej kształt przypomina falującą wstęgę rozciągającą się wzdłuż ramion spiralnych Drogi Mlecznej. Aby to rozstrzygnąć, konieczne są dalsze obserwacje i analizy. Być może więcej dowiemy się już w przyszłym roku, gdy zespół Gai ogłosi nowy katalog danych z misji. – Nadchodzące czwarte wydanie danych z Gai będzie zawierało jeszcze dokładniejsze pozycje i ruchy gwiazd Drogi Mlecznej, w tym gwiazd zmiennych, takich jak cefeidy. To pomoże naukowcom tworzyć jeszcze lepsze mapy i tym samym pogłębić nasze zrozumienie charakterystycznych struktur w naszej domowej galaktyce – mówi Johannes Sahlmann, naukowiec projektu Gaia w ESA. Źródło: www.esa.int Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Egipcie znaleziono starożytne obserwatorium astronomiczne. „To przerosło nasze oczekiwania”
To największe starożytne egipskie obserwatorium astronomiczne, jakie znaleziono. Na jego ślad natrafił zespół egipskich archeologów na wykopaliskach prowadzonych w starożytnym mieście Buto. Oprócz ruin naukowcy wykopali również liczne artefakty pochodzące z szóstego wieku p.n.e.
W tym artykule: Jak wyglądało starożytne obserwatorium Zegar słoneczny i inne instrumenty Świat starożytnych Egipcjan Znalezisko zostało określone jako „pierwsze i największe” w swoim rodzaju. Odkrycie obserwatorium ogłosiło egipskie Ministerstwo Turystyki i Starożytności. Archeolodzy natrafili na pozostałości budynku trzy lata temu. Ruiny obserwatorium znaleziono w kompleksie znanym jako Świątynia Buto, w miejscu, gdzie w starożytności istniało miasto Buto. Miejsce jest położone ok. 95 km na wschód od Aleksandrii, w delcie Nilu. Nazwa Buto pochodzi z greckiego – tak Grecy przezwali staroegipską boginię Uadżet. Właśnie w Buto znajdował się najważniejszy ośrodek jej kultu. Jak wyglądało starożytne obserwatorium Znalezione ruiny mają kształt litery L. Są bardzo duże. Naukowcy zmierzyli, że dawny ośrodek astronomiczny miał aż 850 m kw. Wzniesiono go z cegieł lepionych z mułu. Wejście do obserwatorium znajdowało się po wschodniej stronie budowli. Skierowane więc było w stronę wschodzącego słońca. Stanowił je pylon, czyli tradycyjna egipska prostokątna wieża. Prowadziło do miejsca, gdzie słoneczne światło padało na obserwatora nieba. Był nim kapłan, który zajmował się śledzeniem ruchu gwiazd i Słońca. Archeolodzy natrafili na płaskorzeźbę, przedstawiającą właśnie kapłana odwróconego w stronę wschodzącego słońca. Zdaniem Hossama Ghonima, szefa zespołu archeologów i dyrektora Kafr El-Sheikh Antiquities, symbolizuje ona związek starożytnych Egipcjan z kosmosem. Zegar słoneczny i inne instrumenty Początkowo naukowcy byli przekonani, że odkryli ruiny nieznanej świątyni. Jednak w miarę postępu prac znajdowali coraz więcej artefaktów z symbolami odnoszącymi się do czasu i astrologii. W końcu odnaleźli ogromny zegar słoneczny. To on, a także kolejne artefakty z inskrypcjami oraz rozkład całego budynku ostatecznie przekonały ich, że natrafili na starożytne obserwatorium astronomiczne. Również sam zegar okazał się początkowo trudny do zidentyfikowania. Naukowcy najpierw myśleli, że to brama do świątyni. Składał się z ciągu pięciometrowych wapiennych płyt, na których zamontowano pięć płaskich bloków (trzy pionowo i dwa horyzontalnie). Kiedyś znajdowały się na nich linie, pozwalające śledzić nachylenie cienia zmieniające się wraz z przesuwaniem się Słońca. – Wzdłuż północnej strony korytarza odkryliśmy pochyły kamienny zegar słoneczny. To zegar cienia słonecznego, który wykorzystuje zmieniający się cień do określenia wschodu, południa i zachodu Słońca. Jest to prosta, ale skuteczna metoda – powiedział „New Scientistowi” Ghonim. Naukowcy znaleźli również merkhet – staroegispki instrument do odmierzania czasu w nocy, kiedy zegar słoneczny był nieprzydatny. Jego użytkownicy polegali na śledzeniu ruchów gwiazd. Świat starożytnych Egipcjan Dla starożytnych Egipcjan mierzenie czasu było sprawą niezwykle ważną i ściśle związaną z astronomią. Śledząc wędrówki Słońca i gwiazd, wyznaczali daty ważnych świąt religijnych czy ceremonii państwowych (jak koronacje). Kalendarze – np. znaleziona w Buto kamienna tablica z inskrypcjami – uwzględniały wylewy Nilu i czas żniw. W holu obserwatorium naukowcy znaleźli kamień z inskrypcją przestawiającą wschody i zachody Słońca w ciągu pór roku. Starożytni Egipcjanie wyróżniali nie cztery, ale trzy pory roku – porę wylewu Nilu, porę prac w polu oraz porę zbiorów. Obserwatorium miało pewne nietypowe cechy. Znajdował się w nim nie jeden, ale dwa pylony ustawione naprzeciwko siebie. Wyznaczały miejsce prowadzenia obserwacji. Prawdopodobnie częścią ośrodka była kamienna wieża, służąca do śledzenia gwiazd. Naukowcy znaleźli także ceramikę, narzędzia, brązową figurę boga Ozyrysa, a także granitowy posąg faraona Psametycha I, założyciela XXVI dynastii. Artefakty pomogły wyznaczyć okres, z którego pochodzi świątynia. – To, co znaleźliśmy, przerosło nasze oczekiwania – podsumował Hossam Ghonim. Źródło: LiveScience, Space.com, Science Alert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Misję Helianthus napędzą fotony. Włosi tworzą system wczesnego ostrzegania przed burzami geomagnetycznymi
Helianthus to łacińska nazwa słonecznika. Jednocześnie jest to nazwa dużego projektu rozwijanego przez zespół naukowców z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie i Włoskiej Agencji Kosmicznej. Jego celem jest umieszczenie na linii Ziemia – Słońce serii detektorów monitorujących aktywność słoneczną. Mają stworzyć system wczesnego ostrzegania przed gwałtownymi burzami magnetycznymi, które uderzą w naszą planetę.
W tym artykule: Maksimum słoneczne Helianthus nas ostrzeże? Żagiel słoneczny W drugiej połowie marca tego roku doszło do serii potężnych rozbłysków na Słońcu oraz tzw. koronalnych wyrzutów masy. Mowa o olbrzymich, niejednokrotnie większych od Ziemi obłokach plazmy. Mogą się one poruszać się z prędkością sięgającą nawet 2 tys. kilometrów na sekundę. Potężny rozbłysk klasy X1.2 w nocy 22 na 23 marca doprowadził do największej burzy geomagnetycznej w tym stuleciu. A tym samym do nocy, w której zorza polarna była widoczna nawet w południowej części Europy. Maksimum słoneczne Wszystko dlatego, że w 2024 roku, czyli o rok wcześniej, niż przewidywano, weszliśmy w tzw. maksimum słoneczne. To oznacza, że na Słońcu pojawia się coraz więcej plam słonecznych – aktywnych regionów, z których możemy spodziewać się rozbłysków. Rozbłyski mogą wywoływać koronalne wyrzuty masy (ang. Coronal Mass Ejection – CME), zdolne bezpośrednio wpływać na górne warstwy atmosfery naszej planety, a także na używaną przez nas technologię. Maksimum słoneczne jest szczytowym momentem aktywności słonecznej 11-letniego cyklu. W okresie maksimum słonecznego tego typu burze będą stawały się coraz częstsze. Zagrożenia, jakie stanowią dla infrastruktury Ziemi, będą więc nadal rosły. Obecnie większość naszych systemów wczesnego ostrzegania daje nam tylko kilka minut na przeciwdziałanie potencjalnie niszczycielskiej burzy geomagnetycznej. I tu właśnie wkracza zespół naukowców z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie i Włoskiej Agencji Kosmicznej. Badacze mają plan wysłania serii detektorów do punktu w kosmosie, skąd mogłyby nas wcześnie ostrzec. I chcą, żeby te detektory były wyposażone w żagle słoneczne. Helianthus nas ostrzeże? Misja znana jako Helianthus została po raz pierwszy opisana na 2023 roku. W prezentacji włoscy naukowcy wyjaśnili, że celem misji jest umożliwienie wygenerowania różnych poziomów alarmowych dla burz geomagnetycznych. Ale co ważniejsze, projekt misji dałby ludzkości 100 minut ostrzeżenia przed szybko poruszającymi się burzami słonecznymi. Gdzie powstaje pole magnetyczne Słońca? Nowe odkrycie w końcu wyjaśnia 400-letnią tajemnicę Superkomputer NASA pomógł zespołowi naukowców i inżynierów rozwiązać zagadkę, która zaskoczyła ojca współczesnej europejskiej astronomii – Galileusza. Badacze po przeprowadzeniu seri... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdzie-powstaje-pole-magnetyczne-slonca-nowe-odkrycie-w-koncu-wyjasnia-400-letnia-tajemnice-fot-nasa-sdo-aia-lmsal-7cb41e3.jpg" width="938" height="471" alt="Gdzie powstaje pole magnetyczne Słońca? Nowe odkrycie w końcu wyjaśnia 400-letnią tajemnicę (fot. NASA/SDO/AIA/LMSAL)" title="Gdzie powstaje pole magnetyczne Słońca? Nowe odkrycie w końcu wyjaśnia 400-letnią tajemnicę (fot. NASA/SDO/AIA/LMSAL)" /> Obecne takie ostrzeżenie można wydać na kilka minut przed uderzeniem plazmy w ziemską magnetosferę. Dzieje się tak, ponieważ detektory wypatrujące zagrożenia znajdują się na niskiej orbicie okołoziemskiej. Aby wydłużyć ten czas, Helianthus umieści serię specjalnie zaprojektowanych detektorów w punkcie znanym jako sub-L1 w systemie Słońce/Ziemia. Chociaż nie jest jasne, co dokładnie oznacza „sub-L1” w tym kontekście, typowy punkt Lagrange'a Słońce/Ziemia znajduje się około 1,5 miliona kilometrów w kierunku Słońca – około cztery razy dalej niż Księżyc od Ziemi. Żagiel słoneczny W dodatku detektory te mają dotrzeć do punktu sub-L1 przy użyciu żagla słonecznego. Jest to innowacyjny sposób napędzania statków kosmicznych, który wykorzystuje energię promieniowania słonecznego, a nie tradycyjne paliwa chemiczne. Całość opiera się na zasadzie, że światło, mimo że nie ma masy, przenosi pęd. Gdy fotony (cząstki światła) uderzają w powierzchnię cienkiej i odbijającej światło membrany rozciągniętej na szkielecie żagla, przekazują mu niewielką ilość pędu, co prowadzi do ruchu statku kosmicznego. Ale żagli słonecznych używa się raczej do napędzania statków oddalających się od Słońca. Dotarcie dzięki żaglowi słonecznemu do punktu znajdującego się bliżej Słońca niż Ziemi, a następnie pozostanie w tym miejscu, wydaje się sprzeczne z intuicją. Mimo to naukowcy misji przekonują, że Helianthus utrzymywałby pozycję w punkcie poniżej L1, jednocześnie mając w pełni rozwinięty żagiel słoneczny. Detektor zostałby wyposażony w szereg siłowników, które wykonując odpowiednie manewry, utrzymałyby sondę w docelowym miejscu. Na razie projekt Helianthus jest w fazie rozwoju. Zbudowano już kilka prototypów lekkiego oprzyrządowania, wciąż pozostaje wiele pracy inżynieryjnej do wykonania, zanim taka misja żagla słonecznego ujrzy światło dzienne. Źródło: Universe Today Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Niezwykłe odkrycie amerykańskich astronomów. Potwierdzili chińskie obserwacje kosmosu z I wieku p.n.e.
Czy starożytni naukowcy mogli dokonać obserwacji nocnego nieba, których nie powstydziłby się nowoczesny teleskop? Okazuje się, że tak. Potwierdzili to właśnie naukowcy z obserwatorium Dark Sky New Mexico.
W tym artykule: Czym jest zmienna kataklizmiczna? Jak obserwowano układ podwójny? Co zaobserwował teleskop Condor Array? Nowe obserwacje Z Camelopardalis to układ kataklizmiczny w północnym gwiazdozbiorze Żyrafy, zwany również nową karłowatą. To ciasny układ podwójny gwiazd, który składa się z masywniejszego białego karła oraz mniej masywnej gwiazdy przypominającej Słońce. Czym jest zmienna kataklizmiczna? Zmienna kataklizmiczna powstaje, gdy obie gwiazdy zbliżają się do siebie przez miliardy lat. Dochodzi wówczas do akrecji, czyli opadania materii z gwiazdy podobnej do Słońca na żarłocznego białego karła. Wtedy dochodzi do gwałtownych wybuchów termojądrowych. Proces ten może emitować ogromne, zmienne błyski światła. Wieki temu astronomowie uznawali te błyski za wynik jakiegoś nieznanego kataklizmu. Stąd nazwa zmienna kataklizmiczna. Pozostałością po wybuchu w takim układzie jest gazowa otoczka wokół gwiazd. Od lat naukowcy spekulowali, że Z Camelopardalis to układ, który zaobserwowali chińscy astronomowie w 77 r. p.n.e. Teraz udało się to potwierdzić. Jak obserwowano układ podwójny? Gwiazda podwójna Z Camelopardalis po raz pierwszy została odkryta teleskopem w 1904 roku przez Henry'ego Parka Hollisa. Od czasu tego odkrycia układ jest nieustannie badany przez naukowców, którzy szukają informacji na temat ewolucji gwiazd, procesów akrecji i flickeringu. Czyli wspomnianych wcześniej losowych zmian jasności, które zachodzą w gwiazdach kataklizmicznych w bardzo krótkiej skali czasu. Naukowcy z obserwatorium Dark Sky New Mexico opublikowali właśnie nowe badania układu Z Camelopardalis. To efekt wieloletnich obserwacji z wykorzystaniem urządzenia Condor Array. Składa się ono z z sześciu teleskopów refrakcyjnych połączonych komputerami. To niezwykle potężne narzędzie, mogące wykrywać i badać obiekty mało wyraźne. Co zaobserwował teleskop Condor Array? Odkrycia zostały opublikowane w serii czterech artykułów w czasopiśmie naukowym „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. Michael M. Shara przekonuje, że jego jednym z celów było ustalenie raz na zawsze, czy układ podwójny jest tym samym obiektem, który odkryli Chińczycy ponad 2000 lat temu. Badaczom udało się jednak odkryć coś jeszcze. Astronomowie zidentyfikowali wcześniej nieznane cechy nowej karłowatej. Odkryto nową klasę planetoid podobnych do Ceres. Prawdopodobnie zostały „wciągnięte” do środka Układu aż zza gazowych olbrzymów Między Marsem a Jowiszem znajduje się wiele planetoid podobnych do Ceres, planety karłowatej bogatej w wodę. Naukowcy podejrzewają, że w początkach formowania się Układu Słonecznego znajd... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-nowa-klase-planetoid-podobnych-do-ceres-prawdopodobnie-zostaly-wciagniete-do-srodka-ukladu-az-zza-gazowych-olbrzymow-c92ff42.jpg" width="938" height="528" alt="Odkryto nową klasę planetoid podobnych do Ceres. Prawdopodobnie zostały „wciągnięte” do środka Układu aż zza gazowych olbrzymów" title="Odkryto nową klasę planetoid podobnych do Ceres. Prawdopodobnie zostały „wciągnięte” do środka Układu aż zza gazowych olbrzymów" /> Astronomowie podkreślili, że porównali wyniki swych obserwacji z fotografiami Z Camelopardalis, które wykonano w 2007 roku za pomocą teleskopu w Obserwatorium Narodowym Kitt Peak. Pozwoliło im to zmierzyć, jak bardzo powłoka otaczająca układ podwójny rozszerzyła się w tym czasie. Zespół potwierdził, że rozszerzała się w tempie odpowiadającym eksplozji, która miała miejsce około 2000 lat temu. To sugeruje, że eksplozja rzeczywiście mogła być nowo zaobserwowaną gwiazdą, którą widziano w Chinach w roku 77 p.n.e. Nowe obserwacje Michael M. Shara przyznał, że był zaskoczony, że teleskop był w stanie pokazać całą powłokę gazową wokół Z Camelopardalis. To jednak nie wszystko. Condor zaobserwował także drugą, większą – choć słabszą – powłokę wokół nowej karłowatej. – To coś zbyt ciemnego, aby można było to zaobserwować za pomocą konwencjonalnego urządzenia – przekonuje Shara. – To pierwszy kiedykolwiek znaleziony przykład dwóch powłok otaczających nową karłowatą – dodaje. Condor Array pokazuje też odległe galaktyki. – Wykorzystaliśmy to do uzyskania głębokich obserwacji całej grupy NGC 5866. W tym bardzo rozległego obszaru wokół galaktyki NGC 5907 i strumienia gwiazd otaczającego jej centrum. Odkryliśmy, że strumień ten składa się z pojedynczej zakrzywionej struktury – napisali w artykule naukowcy. Źródło: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polscy astronomowie otwierają obserwatorium w Chile. Ma pomóc w wyznaczaniu kosmicznych odległości
Naukowcy z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN oficjalnie otwierają placówkę badawczą w Chile, na pustyni Atakama. W tym miejscu jest nawet 340 bezchmurnych nocy w ciągu roku, co daje doskonałe możliwości obserwacyjne. Dzięki temu astronomowie z CAMK PAN zmierzą się z zadaniem skalibrowania kosmicznej skali odległości.
W tym artykule: Obserwatorium w sercu pustyni Polacy przejęli placówkę od Niemców Jak zmierzyć Wszechświat? Największy teleskop w historii polskich obserwacji Wzgórze Cerro Murphy w chilijskich Andach wznosi się na wysokość 2817 metrów nad poziomem morza. Znajduje się w samym sercu pustyni Atakama – najbardziej suchego miejsca na Ziemi. W tej okolicy można śmiało kręcić filmy o Marsie. Piasek jest pomarańczowy, wręcz czerwony. Sam teren zaś jest bardzo kamienisty. A zważywszy na to, że do najbliższego miasta jest, bagatela, 120 kilometrów, również poczucie izolacji i konieczność zdania się wyłącznie na siebie kojarzą się z takimi filmami, jak „Marsjanin”. Obserwatorium w sercu pustyni – W obserwatorium jest się samemu ze światem. Gdy wychodzi się na zewnątrz w pogodny dzień, można dostrzec miejsca odległe nawet o 170 kilometrów. Na wschodzie widnieje wulkan Llullaillaco. Jest ogromny, trzeci co do wielkości na świecie. Mierzy ponad 6700 metrów i wyznacza granicę Chile z Argentyną – mówi dr Paulina Karczmarek z Universidad de Concepción. To polska uczona pracująca w Obserwatorium Cerro Armazones (OCA) Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN). – Wody Oceanu Spokojnego omywają wybrzeże znajdujące się na zachód od obserwatorium. Gdy patrzy się w tym kierunku, widać też należącą do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) placówkę na górze Paranal. Ale ja najbardziej lubię patrzeć na północ. Zaledwie kilometr od nas rośnie Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT). Będzie to najpotężniejsze narzędzie astronomiczne na świecie. Widok jest wprost oszałamiający – dodaje dr Karczmarek. W obserwatorium są cztery, a docelowo będzie pięć nowoczesnych teleskopów. Znajdują się na wysokości 2817 m n.p.m., w miejscu z ponad 340 bezchmurnymi nocami w ciągu roku i z doskonale stabilną atmosferą. Te warunki mają pomóc astronomom pozwolić skalibrować kosmiczną skalę odległości. Właśnie ten problem jest głównym tematem międzynarodowego Projektu Araucaria. Przewodniczy mu profesor Grzegorz Pietrzyński, kierownik OCA. Polacy przejęli placówkę od Niemców – To bardzo prestiżowa inwestycja zarówno ze względu na potencjał naukowy, jak i lokalizację. Własne obserwatorium stworzy doskonałe warunki do prowadzenia różnorodnych badań astronomicznych, a polskim astronomom przyniesie możliwość rozwoju na niewyobrażalną dotąd skalę. Obserwatorium jest inwestycją w przyszłość. Zarówno w przyszłość badań naukowych, jak i w przyszłość młodego pokolenia naukowców, którzy korzystając z teleskopów OCA, będą mieli szansę dokonywać pomiarów na najwyższym światowym poziomie – mówi profesor Grzegorz Pietrzyński. Placówka, która będzie oficjalnie otwarta 28 listopada, została przekazana polskim naukowcom przez niemiecki Uniwersytet Ruhr w Bochum. Właśnie ta uczelnia założyła obserwatorium na terenie Chile. Szczególne zasługi w tym względzie miał prof. Rolf Chini, który w tej chwili jest pracownikiem CAMK. Stało się tak ze względu na bliską współpracę między badaczami. Szczególnie przyczynił się do tego prowadzony przez prof. Grzegorza Pietrzyńskiego z CAMK Projektu Araucaria. Jego celem jest ustalenie „uniwersalnej linijki” do mierzenia Wszechświata. Jak zmierzyć Wszechświat? Pomiar kosmicznych odległości to jedno z najważniejszych, najbardziej pasjonujących i najtrudniejszych zadań współczesnej nauki. Pozwala określić fizyczne rozmiary Wszechświata, jego skład i ewolucję. Znając odległości do badanych obiektów wiemy, ile energii emitują. A więc poznajemy ich naturę. Każde znaczące zwiększenie dokładności pomiaru kosmicznych odległości prowadzi do rewolucyjnych zmian w astrofizyce. Dzięki pomiarowi odległości do gromad kulistych poznaliśmy położenie Ziemi w naszej Galaktyce – Drodze Mlecznej. Pomiar odległości do obiektu M31 pokazał, że Wszechświat to nie tylko Droga Mleczna, lecz wiele galaktyk. Każda z nich – podobnie jak nasza – zawiera setki miliardów gwiazd. Prawdziwym przełomem było odkrycie, że odległe galaktyki oddalają się od nas z ogromnymi prędkościami. A zatem Wszechświat się powiększa. Im dalej znajduje się obserwowany obiekt, tym szybciej się od nas oddala. Ta ważna zależność nosi nazwę prawa Hubble’a-Lemaître’a. Jej kluczowym elementem jest współczynnik proporcjonalności – stała Hubble’a. Kolejne, jeszcze dokładniejsze pomiary odległości pomogły ustalić, że tempo ekspansji Wszechświata przyspiesza. Za to przełomowe odkrycie Saul Perlmutter, Brian P. Schmidt i Adam G. Riess dostali w 2011 roku Nagrodę Nobla. Największy teleskop w historii polskich obserwacji W przebudowanej i unowocześnionej placówce działają już cztery teleskopy z docelowych pięciu teleskopów. Ten największy, 2,5-metrowy, zostanie oddany do użytku w 2025 roku. Teleskop „Wolfganga Gierena” będzie największym teleskopem, jakim kiedykolwiek dysponowali polscy naukowcy. Zostanie on wyposażony w szerokokątną kamerę optyczną, kamerę podczerwoną oraz spektrograf wysokiej rozdzielczości. Takie instrumenty pozwolą na obserwacje gwiazd w galaktykach Grupy Lokalnej. Będzie to uzupełnieniem instrumentów obecnie działających w obserwatorium i pozwoli na pomiary odległości do tych galaktyk. A co za tym idzie – na dokładne wyznaczenie stałej Hubble’a. Pozwoli też zrealizować cały zakres nowych ambitnych projektów naukowych. – Budowa teleskopu „Wolfganga Gierena” jest możliwa dzięki olbrzymiemu, bo opiewającemu aż na 14 milionów euro grantowi ERC Synergy z European Research Council. Pragnę podkreślić, że uzyskanie tego grantu nie byłoby możliwe bez wsparcia Ministra Edukacji i Nauki – mówi dr Paulina Karczmarek. Dodaje, iż obserwatorium stoi na gruncie dzierżawionym Europejskiemu Obserwatorium Południowemu przez rząd chilijski. – To jest ewenement na skalę światową. Jedno obserwatorium działa niejako w drugim. Nie ma innej takiej matrioszki na świecie. Bo nasze obserwatorium OCA to tak naprawdę międzynarodowy projekt astrofizyczny, realizowany na terenie obserwatorium ESO pod kierownictwem polskich astronomów i zarządzany przez CAMK PAN. Tak się nazywa oficjalnie – wyjaśnia dr Paulina Karczmarek. Źródło: CAMK PAN. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pięć fenomenalnych, kolorowych zdjęć odległego kosmosu. Nowe obserwatorium Euclid dokonało niemożliwego
Jeszcze nigdy żaden teleskop nie był w stanie wykonać tak ostrych i precyzyjnych obrazów, zaglądając tak daleko w głąb rozległego Wszechświata. Pięć zaprezentowanych dzisiaj zdjęć pokazuje pełny potencjał obserwatorium Euclid, którego celem jest zbadanie ciemnej materii i energii. Wszystko wskazuje na to, że ten wyniesiony w lipcu 2023 roku teleskop jest gotowy do stworzenia najobszerniejszej i najbardziej precyzyjnej mapy 3D Wszechświata.
W tym artykule: Euclid poluje na ciemną materię Najbardziej szczegółowe zdjęcia odległego kosmosu Co obserwował Euclid? Galaktyka spiralna IC 342, gromada galaktyk w Perseuszu, galaktyka nieregularna NGC 6822, gromada kulista NGC 6397 oraz mgławica Koński Łeb. To pierwsze cele obserwacji nowego, superczułego kosmicznego oka ludzkości. We wtorek, 7 listopada 2023 roku Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) przedstawiła pierwsze zdjęcia wykonane dzięki obserwatorium kosmicznemu Euclid. Zdjęcia pokazują szczególne i bardzo rozległe możliwości teleskopu. Wachlarz możliwości Euclida rozciąga się od rejestrowania jasnych gwiazd po odległe i słabe galaktyki. Co więcej, obserwacje ukazują całość tych rozległych struktur, pozostając przy tym niezwykle ostre, nawet przy powiększaniu odległych galaktyk. Euclid poluje na ciemną materię Właśnie to świadczy o wyjątkowości tego instrumentu. Chodzi o możliwość tworzenia niezwykle ostrego obrazu w zakresie widzialnym i podczerwonym na ogromnej części nieba w trakcie jednej obserwacji. – Ciemna materia przyciąga galaktyki do siebie i powoduje, że obracają się one szybciej niż sama materia widzialna może to wyjaśnić. Ciemna energia napędza przyspieszoną ekspansję Wszechświata. Euclid po raz pierwszy pozwoli kosmologom na wspólne badanie tych konkurujących ze sobą mrocznych tajemnic – napisała w oświadczeniu dyrektorka naukowa ESA, profesor Carole Mundell. Naukowczyni dodaje, iż w jej opinii Euclid dokona skoku w naszym zrozumieniu kosmosu jako całości. A zaprezentowane dzisiaj zdjęcia pokazują, że misja jest gotowa pomóc odpowiedzieć na jedną z największych zagadek współczesnej fizyki. Najbardziej szczegółowe zdjęcia odległego kosmosu – Nigdy wcześniej nie widzieliśmy takich zdjęć astronomicznych, zawierających tak wiele szczegółów. Są one jeszcze piękniejsze i ostrzejsze, niż mogliśmy się spodziewać. Ukazują nam wiele wcześniej niewidocznych struktur w dobrze znanych obszarach pobliskiego Wszechświata. Teraz jesteśmy gotowi obserwować miliardy galaktyk i badać ich ewolucję w czasie kosmicznym – dodaje René Laureijs, naukowiec projektu Euclid w ESA. Natomiast Giuseppe Racca, kierownik misji Euclid z ramienia ESA, podkreśla wysokie wymagania, jakie agencja miała wobec projektu teleskopu. – Ogromna liczba szczegółów na zdjęciach z Euclida została uzyskana dzięki specjalnej konstrukcji optycznej, perfekcyjnemu wykonaniu i montażowi teleskopu i instrumentów oraz niezwykle dokładnemu celowaniu i kontroli temperatury – twierdzi Racca. Co obserwował Euclid? Co znajduje się na pierwszych kolorowych zdjęciach Euclida? Gromada galaktyk w Perseuszu Zdaniem astronomów, zdjęcie gromady galaktyk w Perseuszu to prawdziwa rewolucja w astronomii. Obraz przedstawia 1000 galaktyk należących do Gromady Perseusza i ponad 100 tys. dodatkowych galaktyk znajdujących się dalej w tle. Wiele z tych słabych galaktyk było wcześniej niewidocznych dla teleskopów. Niektóre z nich są tak odległe, że ich światło potrzebowało 10 miliardów lat, by dotrzeć do naszego układu planetarnego. Mapując rozmieszczenie i kształty zaobserwowanych galaktyk, kosmolodzy będą mogli dowiedzieć się więcej o tym, jak ciemna materia ukształtowała dzisiejszy Wszechświat. Dodajmy, że Perseusz jest jedną z najbardziej masywnych struktur znanych we Wszechświecie. Znajduje się „zaledwie” 240 milionów lat świetlnych od Ziemi. Badanie tego obszaru jest o tyle ważne, że badaczom udało się już wykazać, iż gromady galaktyk takie jak Perseusz mogły powstać tylko wtedy, gdy we Wszechświecie obecna była ciemna materia. Euclid będzie obserwował liczne gromady galaktyk, takie jak Perseusz, ujawniając „ciemny” składnik, który trzyma je razem. Galaktyka spiralna IC 342 Jedna z pierwszych galaktyk obserwowanych przez Euclida nosi przydomek „Ukryta Galaktyka”. Znana jest również jako IC 342 lub Caldwell 5. Zdaniem astronomów jest ona niemalże kosmicznym sobowtórem Drogi Mlecznej. Dzięki widokowi w podczerwieni Euclid odkrył już kluczowe informacje o gwiazdach w tej galaktyce. Galaktyka nieregularna NGC 6822 Pierwsza nieregularna galaktyka karłowata zaobserwowana przez Euclida znajduje się 1,6 mln lat świetlnych od Ziemi. Choć jest to niewyobrażalna wręcz odległość, dla możliwości Euclida to wciąż niewiele. Aby stworzyć trójwymiarową mapę Wszechświata, Euclid będzie obserwował światło galaktyk oddalonych nawet o trzy miliardy lat świetlnych. Większość galaktyk we wczesnym Wszechświecie nie wygląda jak kwintesencja zgrabnej spirali. Są nieregularne i małe. To budulec dla większych galaktyk, takich jak nasza. Wciąż możemy znaleźć niektóre z tych galaktyk stosunkowo blisko nas. Gromada kulista NGC 6397 Jest to druga najbliższa Ziemi gromada kulista. Znajdująca się naprawdę blisko, bo około 7800 lat świetlnych od nas. Gromady kuliste to zbiory setek tysięcy gwiazd, utrzymywanych razem dzięki grawitacji. Obecnie żaden inny teleskop niż Euclid nie jest w stanie zaobserwować całej gromady kulistej w ramach jednej obserwacji, a jednocześnie rozróżnić tak wiele gwiazd w gromadzie. Te słabe gwiazdy mówią nam o historii Drogi Mlecznej i o tym, gdzie znajduje się ciemna materia. Mgławica Koński Łeb Euclid pokazuje nam spektakularnie panoramiczny i szczegółowy widok części gwiazdozbioru Oriona – Mgławicy Koński Łeb, znanej również jako Barnard 33. Jest to kosmiczny żłobek, w którym dopiero „wykluwają się” nowe gwiazdy. Naukowcy mają nadzieję znaleźć wiele ciemnych i wcześniej niewidocznych planet o masie Jowisza w ich niebiańskich powijakach. A także młode brązowe karły i protogwiazdy. Wszystko wskazuje na to, że instrumenty Euclida działają poprawnie i że astronomowie mogą używać teleskopu do badania rozkładu materii we Wszechświecie. To mogą być naprawdę ciekawe lata dla astronomii i rozwoju nauki. Źródło: ESA. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kolejne dziwne wiązki światła nad Hawajami. Kto odpowiada za to zjawisko?
Na nocnym niebie nad Hawajami po raz kolejny mogliśmy zobaczyć nietypowe światła. Na początku astronomowie twierdzili, że za laserowe wiązki odpowiedzialna była satelita NASA. Okazuje się jednak, że zjawisko ma inne źródło.
W tym artykule: Wiązki laserowego światła nad Hawajami Za zjawisko odpowiedzialny był chiński satelita Pod koniec stycznia nad Hawajami pojawił się nietypowy, święcący wir. Zjawisko zostało zarejestrowane z najwyższego wulkanu na Hawajach, Mauna Kea. Moment, podczas którego widoczna jest tajemnicza spirala, uchwycił Teleskop Subaru, który działa w japońskim Narodowym Obserwatorium Astronomicznym. Szybko jednak się okazało, że wydarzenie to nie było niczym „podejrzanym”, a odpowiedzialna za nie była firma Elona Muska – SpaceX. Wiązki laserowego światła nad Hawajami Zaledwie kilka dni później, nad Mauna Kea, znowu mogliśmy oglądać niecodzienny „pokaz świetlny”. Na niebie widoczne były zielone, laserowe wiązki, które przypominały charakterystyczny kod z kultowego filmu Matrix. Jednak w przeciwieństwie do produkcji sióstr Wachowskich, lasery nad Hawajami pojawiały się od lewej do prawej, a nie z góry na dół. View oEmbed on the source website Co ciekawe, to zjawisko również zostało zarejestrowane przez japońskich astronomów. Na szczycie wulkanu znajduje się kilka niezależnych punktów badawczych i wielkich teleskopów, które zarządzane są m.in. przez Kanadę, Chiny, Francję, Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Argentyny i Brazylię. Za zjawisko odpowiedzialny był chiński satelita Początkowo naukowcy podejrzewali, że wiązki laserowego światła pochodzą z urządzenia radarowego z satelity ICESat-2. To urządzenie zaprojektowane przez NASA, które jest częścią systemu obserwacji Ziemi. Jest odpowiedzialne głównie za pomiary pokrywy lodowej, grubości lodu morskiego, a także topografię. Niezwykłe zjawisko wizualne na Hawajach wyjaśnione. To jednak nie spadające UFO? W Niedzielę Wielkanocną nad Hawajami zarejestrowano zdumiewający świetlny wir wyglądający jak UFO. Unikatowy film pokazuje, że wywołał go spadający fragment pojazdu kosmicznego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/niezwykle-zjawisko-wizualne-na-hawajach-wyjasnione-to-jednak-nie-spadajace-ufo-fot-subaru-telescope-aad5f2e.jpeg" width="938" height="380" alt="Niezwykłe zjawisko wizualne na Hawajach wyjaśnione. To jednak nie spadające UFO? (fot. Subaru Telescope)" title="Niezwykłe zjawisko wizualne na Hawajach wyjaśnione. To jednak nie spadające UFO? (fot. Subaru Telescope)" /> Jednak astronomowie odpowiedzialni za nadzorowanie ICESat-2 twierdzą, że to nie ich satelita była źródłem enigmatycznego światła. – Przeprowadziliśmy symulację na podstawie trajektorii lotu różnych satelitów i znaleźliśmy potencjalnego winowajcę – twierdzi dr Anthony Martino, naukowiec z NASA. Astronom uważa, że źródłem zielonego światła był chiński satelita Daqi-1, który został wysłany na ziemską orbitę w kwietniu 2022 roku. Badacze podejrzewają, że laserowe wiązki zostały wytworzone „Aerosol and Carbon dioxide Detection Lidar”. To specjalne urządzenie, które jest odpowiedzialne za pomiar i mapowanie Ziemi za pomocą wiązek światła laserowego. Chiński satelita wykorzystuje tę metodę do badania składu atmosfery naszej planety. Źródło: Subaru Telescope Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak działa radioteleskop i jak pomaga poznawać Wszechświat? Co już odkryto dzięki radioteleskopom?
Mogą mieć kształt wklęsłej czaszy, jak najsłynniejszy, nieczynny już radioteleskop Obserwatorium Arecibo. Mogą być polem odbiorników w typie europejskiego LOFARa. Mogą też działać na orbicie ziemskiej, a w przyszłości powstaną na Księżycu i innych ciałach niebieskich. Radioteleskop to urządzenie, które może zajrzeć tam, gdzie wzrok nie sięgnie.
W tym artykule: Radioteleskop – początki obserwacji Co obserwuje radioteleskop? Radioteleskop – budowa Radioteleskop Arecibo Radioteleskop FAST Radioteleskop kosmiczny Początki radioastronomii wiążą z inżynierem i pracownikiem amerykańskiej firmy telekomunikacyjnej Bell Telephone Laboratories. Otrzymał on zadanie wyśledzenia i zidentyfikowania różnych form zakłóceń, które nękały ówczesną komunikację telefoniczną. Inżynier skonstruował w tym celu liniową, kierunkową antenę, dzięki której był w stanie zidentyfikować wszystkie źródła zakłóceń z wyjątkiem jednego. Po miesiącach badań odkrył, że źródło niezidentyfikowanych zakłóceń radiowych pochodzi z gwiazd. A dokładnie z gwiazdozbioru Strzelca, który astronomowie Harlow Shapley i Jan Oort ustalili jako kierunek centrum Drogi Mlecznej. Tak wygląda supermasywna czarna dziura w centrum naszej Galaktyki. Czy to ważne odkrycie? Astronomowie są podzieleni Teleskop Horyzontu Zdarzeń to międzynarodowy program naukowy, którego zadaniem jest obserwacja przestrzeni kosmicznej znajdującej się w bezpośredniej bliskości czarnej dziury. Związani z ni... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tak-wyglada-supermasywna-czarna-dziura-w-centrum-naszej-galaktyki-czy-to-wazne-odkrycie-astronomowie-sa-podzieleni-fot-eht-collaboration-38e9369.jpeg" width="938" height="380" alt="Tak wygląda supermasywna czarna dziura w centrum naszej Galaktyki. Czy to ważne odkrycie? Astronomowie są podzieleni (fot. EHT Collaboration)" title="Tak wygląda supermasywna czarna dziura w centrum naszej Galaktyki. Czy to ważne odkrycie? Astronomowie są podzieleni (fot. EHT Collaboration)" /> Był rok 1931, a inżynierem tym był Karl Jansky, do dziś uznawany za ojca radioastronomii. Jansky opublikował swoje odkrycia pod koniec 1932 roku, ale nie kontynuował prac. To zadanie przypadło innemu amerykańskiemu inżynierowi i astronomowi – amatorowi, Grote’owi Reberowi. Sam odkrywca został uwieczniony w nazwie jednostki siły emisji fal radiowych – jansky (Jy). Radioteleskop – początki obserwacji Dynamiczny rozwój badań radioastronomicznych nastąpił po zakończeniu drugiej wojny światowej. Miało to związek z rozwojem technik radiowych wykorzystywanych przez wojsko. Radioastronomia szybko rozwinęła się głównie w Wielkiej Brytanii, będącej ojczyzną radaru. Ośrodkami wiodącymi były wówczas: Mullard Radio Astronomy Observatory Uniwersytetu w Cambridge, kierowane przez prof. Martina Ryle’a; Nuffield Radio Astronomy Laboratories Uniwersytetu Manchester, prowadzone przez Prof. Bernarda Lovella. Do grona wiodących grup dołączyli naukowcy Uniwersytetu Sydney w Australii. A później Holendrzy, Amerykanie i wreszcie reszta świata. Co obserwuje radioteleskop? Trzeba zaznaczyć, że obiekty niebieskie emitują nie tylko promieniowanie w zakresie widzialnym i cieplne, czyli podczerwień. W grę wchodzą również inne zakresy promieniowania elektromagnetycznego, w tym fale radiowe. Gwiazdy, pulsary, kwazary, czarne dziury, a nawet całe galaktyki są potężnymi źródłami fal radiowych. A my wiemy, jak odczytać ich przekaz. Dzięki radioteleskopom jesteśmy w stanie dokonać detekcji tych fal i uzyskać informacje o wspomnianych obiektach. Czy zagadka tajemniczego sygnału z kosmosu została wreszcie rozwiązana? Tak zwany sygnał „Wow!” został wykryty 15 sierpnia 1977 roku w obserwatorium radioastronomicznym Big Ear w Ohio, podczas poszukiwań oznak pozaziemskiej inteligencji. 72-sekundowy sygnał b... Teleskopy optyczne zbierają promieniowanie widzialne, następnie skupiają je, wzmacniają i przekazują do analizy za pomocą różnych instrumentów. W podobny sposób radioteleskopy zbierają słabe fale radiowe. Radioteleskopy pozwalają na rejestrowanie fal elektromagnetycznych w zakresie radiowym o długościach od milimetrów do nawet kilkunastu metrów. Dla porównania, fale promieniowania widzialnego, czyli światła, mają tylko kilkaset nanometrów długości. Mówiąc o falach radiowych w kontekście technik radioastronomicznych, mówimy zazwyczaj o ich częstotliwościach. Tu zasada jest oczywista dla całego widma fal elektromagnetycznych. Częstotliwość pomnożona przez długość fali zawsze daje w wyniku prędkość światła. Najbardziej optymalny do prowadzenia obserwacji naziemnych zakres fal mieści się w przedziale fal metrowych, centymetrowych i milimetrowych. Dłuższe fale odbijane są przez warstwy jonosfery. Krótsze są absorbowane przez tlen i parę wodną w atmosferze ziemskiej. Cechy atmosfery ziemskiej sprzyjają prowadzeniu obserwacji radioastronomicznych niezależnie od oświetlenia słonecznego czy warunków meteorologicznych. Obserwacje na falach najkrótszych, sąsiadujących z pasmami dalekiej podczerwieni, prowadzone są z naziemnych obserwatoriów wysokogórskich. Czy dziwne sygnały pochodzące z kosmosu zarejestrowane na Antarktydzie są dowodem na istnienie równoległego wszechświata? Dziwne sygnały na biegunie południowym do tej pory wymykały się jakimkolwiek przekonującym wyjaśnieniom. Co ważne, naturalnie występujące fale radiowe są bardzo słabe. Sygnał telefonu komórkowego jest bilion razy silniejszy niż fale kosmiczne wykrywane przez nasze radioteleskopy. Radioteleskop – budowa Każdy radioteleskop składa się z trzech głównych części. Niezależnie od tego, czy mówimy o 27 antenach potężnego radioteleskopu Very Large Array w Nowym Meksyku, czy o wspomnianych już Arecibo i LOFAR. Oto te części: anteny lub zespoły anten do zbierania fal radiowych. Większość radioteleskopów posiada zwierciadła paraboliczne. To wklęsłe czasze, które odbijają fale radiowe do systemu odbiorczego. Robią to w taki sam sposób, w jaki zakrzywione lustro może skupić światło widzialne do punktu zwanego ogniskiem. W ognisku radioteleskopu umieszczona jest antena, gdzie skupia się cala energia zbieranych fal radiowych; system wzmacniaczy słabego sygnału radiowego. Warto podkreślić, że w antenie fala radiowa powoduje powstawanie bardzo słabego prądu. To właśnie ten sygnał jest kierowany do analizy. Obecnie wzmacniacze są niezwykle czułe. Zwykle są schładzane do bardzo niskich temperatur, aby zminimalizować zakłócenia spowodowane szumem generowanym przez ruch atomów w metalu; rejestrator sygnału. Radioteleskop Arecibo Z historycznego punktu widzenia najbardziej zasłużonym radioteleskopem jest Obserwatorium Arecibo w Portoryko z jego ogromną, mierzącą 305 metrów czaszą. Od 1963 do 2016 roku był to radioteleskop o największej pojedynczej czaszy na świecie. Ta zbudowana z niemal 40 tys. aluminiowych paneli konstrukcja nie była mobilna. Nie można było jej przestawiać. Zamiast czaszy, przesuwano sam odbiornik zawieszony na 900-tonowej konstrukcji. Do najważniejszych odkryć dokonanych dzięki Arecibo można zaliczyć: odkrycie okresowych impulsów radiowych z Mgławicy Kraba, co dało pierwszy dowód istnienia gwiazd neutronowych; odkrycie przez astronomów Hulsea i Taylora pierwszego podwójnego układ pulsarów. Było to obserwacyjnym potwierdzeniem poprawności teorii względności. Za to odkrycie naukowcy zostali wyróżnieni Nagrodą Nobla z fizyki; odkrycie egzoplanet, czyli planet pozaziemskich. W 1990 roku dokonał tego polski astronom Aleksander Wolszczan. Samą informację o odkryciu ogłoszono w styczniu 1992 r. Arecibo zostało zamknięte w listopadzie 2020 roku. Miesiąc później konstrukcja się zawaliła. Radioteleskop FAST W tej chwili największym naziemnym radioteleskopem jest FAST. To mierzący 500 metrów średnicy radioteleskop mieszczący się w chińskiej prowincji Kuejczou. FAST bada skupiska neutralnego wodoru w naszej i w innych galaktykach, pulsary, pomaga badać molekuły w przestrzeni międzygwiezdnej, poszukuje gwiazd zmiennych. A także, w ramach programu SETI, poszukuje sygnałów życia pozaziemskiego. Uznaje się, że będzie w stanie wykryć transmisje sygnałów obcych cywilizacji z odległości ponad 1000 lat świetlnych. Radioteleskop kosmiczny Ale radioteleskopy działają nie tylko na Ziemi, lecz również w kosmosie. W 2021 roku NASA ogłosiła, że zamierza zbudować własny ogromny radioteleskop na Księżycu. Podobne plany ma Europejska Agencja Kosmiczna. Bo dzięki wyniesieniu radioteleskopu poza granice ziemskiej atmosfery, która zakłóca odbiór sygnału, sięgniemy jeszcze dalej w czasie i w przestrzeni. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Łowca komet. Jak astronomowie polują na ciała niebieskie? [WYWIAD]
Dr Kacper Wierzchoś to Polak pracujący przy amerykańskim programie Obrony Planetarnej. Właśnie odkrył swoją czwartą kometę.
W tym artykule: Jak można odkryć nieznaną wcześniej kometę? Astronomowie cały czas poszukują obiektów, które mogą uderzyć w Ziemię Jak wykryć kometę, która pochodzi spoza Układu Słonecznego Dr Kacper Wierzchoś to astronom polskiego pochodzenia. Jest odkrywcą czterech komet i kilkunastometrowej asteroidy, która przez pewien czas była naturalnym satelitą Ziemi, przez co nazwano ją Małym Księżycem. Odkrył również kilkaset tzw. obiektów NEO (Near Earth Objects). Jest członkiem grupy amerykańskiego programu Obrony Planetarnej Catalina Sky Survey. Mieszka wraz z żoną i kotem w Tuscon w Arizonie. Jak można odkryć nieznaną wcześniej kometę? Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka: Trudno jest rozpoznać kometę na ekranie? Dr Kacper Wierzchoś: Na ekranie wygląda podobnie do innych zarejestrowanych obiektów, po prostu jak poruszająca się kropka. Czasami można dostrzec warkocz, wówczas sprawa jest prosta. Innym razem kropka jest naokoło jaśniejsza, jakby otoczona obłoczkiem. To tak zwana koma, pyłowo-gazowa atmosfera otaczająca jądro komety. W trakcie nocy zwykle dostrzegamy pięć, a nawet 10 znanych komet. Podróż do jądra niedoszłej planety. NASA szykuje misję na Psyche – asteroidę zbudowaną z cennych metali Wystartowała misja NASA mająca zbadać planetoidę Psyche. Ten krążący między Marsem a Jowiszem relikt po formowaniu się Układu Słonecznego jest prawdziwym skarbcem wiedzy i zasobów natur... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/db29a1037fcbced83f9f8ab82b1fff7c960e5c8c-9b6e9ac.jpeg" width="938" height="528" alt="Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali (fot. NASA Television)" title="Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali (fot. NASA Television)" /> Sam dostrzegłeś cztery wcześniej nieznane komety, ostatnią 25 stycznia tego roku. Tym samym wyrównałeś wynik innego polskiego astronoma Antoniego Wilka. Komety fascynowały mnie od najmłodszych lat, od chwili, gdy zobaczyłem na własne oczy kometę Hale’a-Boppa. Jechaliśmy z rodzicami samochodem, tata zatrzymał auto i pokazał mi nisko nad horyzontem jasną kometę. Wtedy to się wszystko zaczęło. Później miałem okazję poznać Richarda Westa, cenionego astronoma, odkrywcę 40 planetoid i komety nazwanej jego nazwiskiem. To przypieczętowało moją fascynację. Mimo to zdecydowałem się studiować fizykę. Wybrałem Uniwersytet Complutense w Madrycie. Bo chociaż urodziłem się w Polsce, to moi rodzice wyemigrowali do Hiszpanii, gdy byłem małym dzieckiem i tam się wychowałem. Ale na temat doktoratu wybrałem już komety. Obroniłem go już w USA, na University of South Florida. Astronomowie cały czas poszukują obiektów, które mogą uderzyć w Ziemię Teraz pracujesz w obserwatorium Mount Lemmon Survey, w finansowanym przez NASA projekcie Catalina Sky Survey, będącego częścią programu tzw. obrony planetarnej. W 2005 roku Kongres USA wyznaczył NASA zadanie skatalogowania 90 procent bliskich Ziemi obiektów o średnicy większej niż 140 m. Sądzę, że do teraz wypełniliśmy ten plan w około 35 procentach. Moja praca poświęcona jest właśnie temu. Około 14 nocy w miesiącu spędzam sam w obserwatorium położonym trzy tysiące metrów nad poziomem morza. Codziennie przygotowuję plan obserwacji. Sprawdzam, co robią inne obserwatoria, czy na przykład powinienem śledzić jakieś obiekty zarejestrowane przez nie. Potem, gdy zajdzie Słońce, otwieram kopułę teleskopu i robię zdjęcia kolejnych wycinków nieba. Te zdjęcia później układa się w taki krótki film, który pozwala sprawdzić, czy jakiś obiekt się przemieszcza. Gdy trafię na taki, który w dodatku nie został do tej pory skatalogowany, wysyłam dane do Minor Planet Center, instytucji Międzynarodowej Unii Astronomicznej, która liczy orbitę tego obiektu. Są na niebie obiekty realnie zagrażające życiu na Ziemi? W tej chwili mogę powiedzieć, że taki obiekt nie został odkryty. Są oczywiście głośne, medialne informacje o tym, że jakaś asteroida zbliży się do Ziemi, ale zwykle mija ją w odległości nawet nie tysięcy, a milionów kilometrów. To jednak nie znaczy, że obrona planetarna nie ma sensu. Po pierwsze, w kosmosie dochodzi do kolizji i różnych gwałtownych zjawisk, które mogą ten nasz spokój zburzyć. Dlatego tak ważne jest przetestowanie, co moglibyśmy zrobić, by zapobiec zderzeniu. Temu służy chociażby głośna misja DART, której celem jest zmiana trajektorii asteroidy. Poza tym musimy po prostu jak najlepiej poznać problem. Asteroidy i komety uderzały w Ziemię i nadal będą uderzały. Istotna jest ich wielkość, kąt natarcia na atmosferę, wreszcie miejsce upadku. Im więcej będziemy wiedzieli, tym będziemy bezpieczniejsi. Jak wykryć kometę, która pochodzi spoza Układu Słonecznego DART jest bardzo głośną misją. Ale inną ciekawą i równie brawurową misją jest Comet Interceptor. Ma ona zbadać dziewiczą kometę, czyli taką, która dopiero weszła do Układu Słonecznego. Jak można ocenić, czy kometa jest gościem spoza naszego świata? Wbrew pozorom jest to bardzo proste. Przede wszystkim szuka się anomalii. Trzeba określić tzw. ekscentryczność, która jest jednym z parametrów orbitalnych. Jeżeli ekscentryczność jest większa niż 1, wówczas kometa ma orbitę hiperboliczną. W Układzie Słonecznym występują eliptyczne lub paraboliczne orbity, ale nie hiperboliczne. Jeśli kometa ma orbitę hiperboliczną, pochodzi spoza Układu Słonecznego. Ale takich obiektów do tej pory odkryto niewiele, zaledwie dwa. Jednym jest Oumuamua, odkryta przez Roberta Weryka z Obserwatorium na Hawajach. Drugim – kometa Borisova, odkryta przez astronoma-amatora. Jednak takich odkryć będzie znacznie więcej, gdy tylko zacznie działać chilijskie obserwatorium imienia Very Rubin. Tymczasem sam jeden śledzisz obraz z monitorów Mount Lemmon Survey. Czasami mówię o sobie, że jestem latarnikiem. Lubię tę romantyczną otoczkę samotnej pracy w obserwatorium. Mam tu łóżko i kuchnię. gdy jest zła pogoda i nie można obserwować nieba, gram na gitarze, czytam książki albo piszę publikacje naukowe. A chociaż nie patrzę bezpośrednio w teleskop, tylko śledzę zmiany na komputerowych monitorach, jest to wciąż sposób obserwacji nieba najbliższy tradycji, z jakiej wywodzi się astronomia. Wiem, że wielu współczesnych astronomów pracuje tylko na danych zbieranych przez teleskopy, niemal nie bywa w obserwatoriach. Ale ja lubię patrzeć w gwiazdy. Rozmawiała: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak pracuje się w obserwatorium astronomicznym na odludziu na pustyni Atakama?
Członkowie zespołu astronomów na odległym pustynnym terenie w Argentynie zmagają się z trudnymi warunkami, aby jak najlepiej wykorzystać czyste, ciemne niebo do obserwacji.
W tym artykule: Sześć godzin do najbliższego miasta Argentyna jak...Antarktyda Wyzwań nie brakuje Wysoko na La Puna de Atacama, jałowym płaskowyżu, który Argentyna dzieli z Chile, stoi obserwatorium astronomiczne Południowe Optyczne Robotyczne Obserwatorium Przejściowe (TOROS). Znajduje się na ono wysokości 4.660 metrów nad poziomem morza, gdzie połączenie czystego, pustynnego nieba i niskiego zanieczyszczenia światłem daje naukowcom szansę na obserwację niektórych z najbardziej enigmatycznych zjawisk wszechświata, w tym fal czasoprzestrzennych znanych jako fale grawitacyjne. TOROS jest tylko pierwszym z trzech obserwatoriów planowanych na tym terenie; docelowo dołączą do niego obiekty przeznaczone do obserwacji kosmosu w podczerwieni oraz monitorowania potencjalnych zagrożeń pozaziemskich, takich jak śmieci kosmiczne i asteroidy. Sześć godzin do najbliższego miasta Na razie jednak TOROS jest samotną placówką badawczą w tej pięknej, lecz dość złowrogiej części argentyńskiej prowincji Salta. Mała, wytrzymała grupa inżynierów, badaczy i personelu pomocniczego w najwyżej położonym obserwatorium w Argentynie porównuje surowe i wymagające warunki do Antarktydy. Do najbliższego dużego miasta, Salta jest około sześciu godzin jazdy samochodem. Teraz pracownicy obserwatorium mają do dyspozycji swój samochód, ale wcześniej byli skazani na korzystanie z lokalnego autobusu, który kursował jeden raz w tygodniu, a podróż około 10 godzin. Naukowcy mieszkają niedaleko obserwatorium, w wiosce Tolar, w budynku publicznym, w którym odbywają się zajęcia i spotkania wspólnoty. Jak mówi Horacio Rodríguez, jeden z pracowników placówki: „Główną zaletą jest jakość nieba. Istnieje tutaj około 90 procent prawdopodobieństwa, że będziemy mieli czyste niebo. W innych obserwatoriach ten odsetek sięga zaledwie 50 procent. Możemy tu prowadzić długie obserwacje, na przykład tranzytów egzoplanet (dochodzi do tego, gdy planeta przechodzi przed swoją gwiazdą), albo słabszych gwiazd i zaglądać głębiej w przestrzeń kosmiczną, z lepszą jakością”. Argentyna jak...Antarktyda Gdy nie prowadzą obserwacji, pracownicy obserwatorium lubią podziwiać piękne panoramy roztaczające się z tego miejsca. Na zachodzie widać Andy, na wschodzie widać słone równiny wyschniętych jezior i ośnieżone góry. Jak przyznają, cisza, którą oferują góry jest trudna do opisania, a ciemność nocy jest taka, że gwiazdy lub ich skupiska można obserwować gołym okiem. To jest niemożliwe w innych częściach Argentyny i większości miejsc na świecie zamieszkanych przez ludzi. Rodríguez opowiada: „Pracowałem również na Antarktydzie i mogę powiedzieć, że warunki panujące tutaj, na argentyńskiej pustyni, często nie różnią się zbytnio pod względem surowego klimatu. Niewątpliwie najtrudniej jest, gdy musimy wykonywać prace fizyczne, takie jak kopanie studni. Brak tlenu na tej wysokości odbiera nam wiele możliwości fizycznych, jeśli jesteśmy przyzwyczajeni do pracy na niższych wysokościach. A w niektóre noce musimy pracować na zewnątrz z przenośnym instrumentem przy temperaturze kilku stopni poniżej zera”. Wyzwań nie brakuje Innym wyzwaniem w pracy w obserwatorium położonym na południowo–amerykańskiej pustyni jest to, jak bardzo zmęczenie może wpłynąć na psychikę, dlatego wszyscy starają się zapobiegać jego skutkom. To jednoczy grupę w chwilach napięć. Pracownik naukowy obserwatorium Matías Schneiter opowiada o historii którą zapamiętał: „Pewnej nocy usłyszeliśmy alarm LIGO [który ostrzega zespół o możliwości wykrycia fal grawitacyjnych] i skierowaliśmy teleskop we wskazaną strefę. To była zimna noc. Kominki w wiosce były rozpalone, a z kominów małych domków wydobywał się dym. Odpędzaliśmy dym, przykrywając niektóre kominy tekturą, ale był większy problem: światła w wiosce, a w szczególności jedno na szczycie posterunku policji, dokładnie w kierunku, w którym skierowaliśmy teleskop. Poprosiłem o zgaszenie tego światła, ale nie było to możliwe. Pożyczyłem więc drabinę i za pomocą nylonowych worków zasłoniłem każde światło w pobliżu naszego celu. W końcu udało nam się zrobić zdjęcia i było to naprawdę pamiętne wydarzenie z naukowego punktu widzenia”. Praca w obserwatorium astronomicznym wiąże się z pokonywaniem wyzwań, o których mało kto myśli, wyobrażając sobie obserwacje astronomiczne nieba. Nie bez znaczenia jest też zażyłość jaka często wiąże personel obiektu z okoliczną ludnością. Dużo mówi o tym przykład przytoczony przez Rodrígueza: „Pewnego razu musiałem pomóc mieszkańcowi tego obszaru dotrzeć do jego domu, pokonując wiele kilometrów z Tolar Grande na małą równinę w pobliżu Stożka Arita na słonej równinie Arizaro. Głęboko poruszył mnie widok małego domku tego człowieka, w którym mieszkał z żoną i 7-letnim chłopcem. Uderzyła mnie samotność tego miejsca. Spędziliśmy poranek w ich domu, a oni zaprosili nas na obiad, na danie o nazwie „asado de llama”. To był pierwszy raz, kiedy je jadłem i do dziś pamiętam ten miły gest”.
„Potencjalnie niebezpieczna” asteroida leci w kierunku Ziemi. Kiedy znajdzie się najbliżej?
Asteroida o sygnaturze 231937 (2001 FO32) przeleci wyjątkowo blisko Ziemi już w marcu. Choć najpewniej będzie największą i najszybszą skałą, jaka minie nasz glob w tym roku, to NASA uspokaja, że do zderzenia nie dojdzie. Mimo to, została sklasyfikowana jako „potencjalnie niebezpieczna”.
W tym artykule: Ryzyko zderzenia w 2185 roku Asteroida oficjalnie nazywana 231937 (2001 FO32) została po raz pierwszy zaobserwowana 23 marca 2001 roku. Z obliczeń amerykańskiej agencji kosmicznej wynika, że jej średnica mieści się w przedziale od 0,8 do 1,7 km. Asteroida ma przelecieć obok Ziemi o godzinie 11:03 rano czasu wschodniego (1603 GMT) 21 marca. Skała minie nas z prędkością prawie 124 000 km/h. Odległość, jaka będzie wówczas dzieliła ją od naszej planety oszacowano na 2 mln kilometrów. Kolejny raz asteroida minie Ziemię w 2052 roku. To co prawda bardzo duży dystans, ale wystarczający, aby 2001 FO32 zaklasyfikować do grupy obiektów potencjalnie niebezpiecznych, zgodnie z wytycznymi NASA. Asteroida jest określana jako taka, gdy jej orbita przecina się z ziemską w odległości nie większej niż ok. 7,5 miliona km, a sama skała ma więcej niż 140 metrów średnicy. Tak definiuje obiekty potencjalnie niebezpieczne Centrum Badań Obiektów Bliskich Ziemi (CNEOS, ang. Center for Near-Earth Object Studies). Mniejsze asteroidy nie wymagają tak dokładnych obserwacji, jak te „potencjalnie niebezpieczne”. Biura Koordynacji Obrony Planetarnej NASA podaje, że małe asteroidy przelatują między Ziemią a Księżycem kilka razy w miesiącu, a ich fragmenty wchodzą do atmosfery ziemskiej i rozpadają się w niej prawie codziennie. Gigantyczna asteroida pędzi w kierunku Ziemi. Apophis może uderzyć w 2068 Ogromna asteroida nosząca nazwę Apophis, na cześć egipskiego boga chaosu i mroku, przyspieszyła swój lot przez przestrzeń kosmiczną. Asteroida Apophis jest uznawana za obiekt potencjalnie n... Ryzyko zderzenia w 2185 roku Teleskopy w Nowym Meksyku, które są częścią programu Lincoln Near-Earth Asteroid Research (LINEAR) - programu MIT Lincoln Laboratory finansowanego przez Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych i NASA - wykryły asteroidę 231937 (2001 FO32) 23 marca 2001 roku. Od tamtej pory obserwatoria monitorują jej bieg. Naukowcy wykorzystują te obserwacje do obliczenia orbity asteroidy i określenia, jak blisko Ziemi się znajdzie. NASA uspokaja, że żadna ze znanych nam planetoid nie stanowi poważnego zagrożenia dla Ziemi przez następne 100 lat. Obecnie największym znanym potencjalnie niebezpiecznym obiektem jest asteroida o nazwie (410777) 2009 FD, w przypadku której istnieje 0,2 proc. ryzyka, że uderzy w Ziemię w 2185 roku. Niepokoić może jednak fakt, że międzynarodowe obserwatoria nie są w stanie monitorować wszystkich asteroid, a przykłady z minionego roku pokazują, że część pędzących przez kosmos skał zostaje zauważona na kilka dni przed przelotem obok Ziemi, a czasem tuż po nim. Asteroida niemal musnęła Ziemię. Przeleciała bliżej nas niż Księżyc Asteroida znana jako 2020 SW, minęła Ziemię w rekordowo małej odległości. Kosmiczna skała znalazła się bliżej naszej planety, niż Księżyc, a jej przelot miał miejsce dziś – 24 wrze... NASA wciąż bada metody ewentualnej zmiany kursu asteroid, które mogłyby trafić na kurs kolizyjny z Ziemią. Jedną z badanych możliwości jest wykorzystanie grawitacji latającego statku kosmicznego do odciągania asteroid z ich trajektorii na bezpieczną odległość.
Pierwsze takie zdjęcie w historii. Teleskop uchwycił plamę słoneczną większą od Ziemi
Znajdujące się na hawajskiej wyspie Maui. Obserwatorium Haleakala opublikowało fotografię w bardzo wysokiej rozdzielczości, na której uwieczniono plamy słoneczne. Pierwsze tak dokładne zdjęcie tego zjawiska wykonano przy użyciu teleskopu słonecznego im. Daniela K. Inouye.
Plamy słoneczne pomagają naukowcom śledzić aktywność na powierzchni naszej centralnej gwiazdy. Te ciemne plamy są początkiem rozbłysków i wyrzutów, które uwalniają światło, materiał słoneczny i energię w przestrzeń. Obserwacja aktywności Słońca jest wyjątkowo istotna, bo może wpływać na działanie satelitów, rakiet, czy systemu GPS. Pomóc w tych obserwacjach ma najnowszy teleskop słoneczny znajdujący się w hawajskim centrum badawczym - Inouye Solar Telescope. – Chociaż rozpoczęcie pracy teleskopu zostało nieco opóźnione ze względu na pandemię COVID-19, to zdjęcie przedstawia wczesny podgląd bezprecedensowych możliwości, jakie narzędzie przyniesie w kontekście naszego rozumienia Słońca – mówi David Boboltz, dyrektor programu National Science Foundation ds. Inouye Solar Telescope. Przełomowe zdjęcie wykonano 28 stycznia tego roku i było jednym z pierwszych, uwieczniających nowy cykl słoneczny. Zostało zrobione krótko po tym, jak Słońce osiągnęło swoje ostatnie minimum słoneczne w grudniu 2019 r., kiedy było mniej aktywne i miało mniej plam. Zdjęcie przedstawia obszar Słońca o średnicy około 16 000 km. Sama uchwycona plama słoneczna jest na tyle duża, że bez problemu zmieściłaby się w niej cała Ziemia. – Obraz plam słonecznych osiąga rozdzielczość przestrzenną około 2,5 razy wyższą niż kiedykolwiek wcześniej, pokazując struktury magnetyczne tak małe, jak 20 kilometrów na powierzchni Słońca – mówi Thomas Rimmele, zastępca dyrektora w National Solar Observatory. View oEmbed on the source website Przewiduje się, że obecne maksimum w tym cyklu słonecznym (czyli moment, w którym Słońce osiągnie szczyt aktywności) nastąpi w połowie 2025 roku. Obserwatorzy są pewni, że czterometrowe zwierciadło główne teleskopu Inouye zapewni najlepszy widok na słoneczny spektakl w tym okresie. – Wraz z początkiem tego cyklu słonecznego wkraczamy również w erę Inouye Solar Telescope. Możemy teraz skierować najbardziej zaawansowany na świecie teleskop słoneczny na Słońce, aby wychwytywać i udostępniać niezwykle szczegółowe obrazy oraz uzupełniać nasze naukowe spostrzeżenia dotyczące aktywności Słońca – powiedział Matt Mountain, prezes Association of Universities for Research in Astronomy, organizacji zarządzającej National Solar Observatory i Inouye Solar Telescope. W trakcie cyklu słonecznego Słońce przejdzie ze spokojnego okresu do bardzo intensywnego i aktywnego. Aktywność ta jest oceniana poprzez zliczanie plam słonecznych i ich zmiany w określonym czasie. W szczytowym momencie aktywności bieguny magnetyczne Słońca zmienią się, a wtedy Słońce znów ucichnie. Podczas szczytu aktywności słonecznej w ostatnim cyklu zaobserwowano 120 plam. Szacunki dotyczące obecnie trwające cyklu przewidują, że w jego szczycie uda się zaobserwować 115 plam słonecznych. Inouye Solar Telescope jest największym optycznym teleskopem słonecznym na świecie. Budowa rozpoczęła się w 2013 roku i ma zostać w pełni ukończona w 2021 roku.
Polacy odkryli małą „zbuntowaną planetę”. To obiekty bardzo trudne do obserwacji
Polscy astronomowie zaobserwowali najmniejszą dotychczas tzw. planetę swobodną. Obiekt o nazwie OGLE-2016-BLG-1928 podróżuje przez Drogę Mleczną samotnie i nie jest związany z żadną gwiazdą. Jeśli obserwacja zostanie potwierdzona, stanie się kamieniem milowym w badaniach nad swobodnymi planetami.
Swobodne, czy jak mówią inni – zbuntowane planety są uważane za niezwykle trudne do wykrycia, chociaż powszechnie uważa się, że zarówno w naszej galaktyce, jak i poza nią, jest ich bardzo wiele. – Nasze obecne odkrycie potwierdza, że małomasywne planety swobodne są częste w Drodze Mlecznej, mogą być ich miliardy, i że można je wykrywać i charakteryzować za pomocą obserwacji prowadzonych z powierzchni Ziemi – mówi prof. Andrzej Udalski, kierownik projektu Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) z Obserwatorium Astronomicznego UW. Naukowcy szacują, że odkryta egzoplaneta ma rozmiary zbliżone do Ziemi i masę mniej więcej trzech mas Marsa. Polowanie na planety swobodne Lata badań i obserwacji przestrzeni pozwoliły dotychczas na wykrycie 4000 egzoplanet. Większość z nich została wykryta za pomocą „metody tranzytu”, w której odnotowuje się spadki jasności gwiazdy, spowodowane przez planetę przelatującą w jej świetle. Druga metoda pozwalająca na zaobserwowanie odległych egzoplanet to tzw. „metoda prędkości radialnej”, która wykrywa ruchy gwiazd wywołany przez grawitację planety. Obie te techniki wymagają obecności gwiazdy macierzystej, wokół której orbituje egzoplaneta, w związku z czym nie są przydatne przy poszukiwaniu planet swobodnych – poruszających się w przestrzeni bez towarzyszącej gwiazdy. Ale istnieje inna technika „polowania” na planety – tzw. „mikrosoczewkowanie grawitacyjne”, które polega na obserwowaniu, jak obiekty znajdujące się na pierwszym planie przechodzą przed odległymi gwiazdami znajdującymi się w tle. Kiedy ciało niebieskie przepływa w polu światła odległej gwiazdy, obiekt znajdujący się bliżej obserwatora może działać jak soczewka grawitacyjna, wyginając i powiększając światło gwiazdy w sposób, który może ujawnić masę obiektu na pierwszym planie oraz inne jego cechy. – Szanse na zaobserwowanie zdarzeń mikrosoczewkowania są niezwykle małe, ponieważ trzy obiekty – źródło światła, soczewka i obserwator – muszą być prawie idealnie wyrównane – mówi główny autor badania dr Przemek Mróz, z California Institute of Technology w Pasadenie. – Gdybyśmy obserwowali tylko jedną gwiazdę źródłową, musielibyśmy czekać prawie milion lat, aby zobaczyć, jak źródło zostanie poddane mikrosoczewkowaniu – dodaje. Miliony podobnych planet Ale łowcy planet, tacy jak Mróz, nie obserwują nieba po jednej gwieździe. W nowym badaniu zespół astronomów przeanalizował dane zebrane przez OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment) – projekt prowadzony przez Uniwersytet Warszawski, wykorzystujący 1,3-metrowy teleskop w Obserwatorium Las Campanas w Chile do monitorowania milionów gwiazd w pobliżu centrum Drogi Mlecznej. Badacze wykryli bardzo interesujący sygnał – zdarzenie o nazwie OGLE-2016-BLG-1928, które okazało się najkrótszym wykrytym zdarzeniem mikrosoczewkowania. Zespół dodatkowo scharakteryzował zdarzenie, korzystając z danych zebranych przez Koreańską Sieć Teleskopów Mikrosoczewkowych, która obsługuje teleskopy w Chile, Australii i Afryce Południowej. – Kiedy po raz pierwszy zauważyliśmy to zdarzenie, było jasne, że musiało to być spowodowane przez niezwykle malutki obiekt – mówi Radosław Poleski z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Kandydat na OGLE-2016-BLG-1928 prawdopodobnie przemierza kosmos samotnie. – Gdyby obiekt krążył wokół gwiazdy, wykrylibyśmy jej obecność na krzywej jasności zdarzenia. Możemy więc wykluczyć planetę posiadającą gwiazdę w promieniu około 8 jednostek astronomicznych – powiedział Poleski. Jedna jednostka astronomiczna, czyli AU, to średnia odległość Ziemi od Słońca – około 150 milionów kilometrów. Dla porównania w naszym Układzie Słonecznym obiekt znajdujący się w odległości 8 AU od Słońca okrążałby je między Jowiszem a Saturnem. Nowe badanie zostało opublikowane w Astrophysical Journal Letters.
Na Księżycu znaleziono wodę. NASA ma niepodważalne dowody
Naukowcy amerykańskiej agencji już od pewnego czasu zapowiadali, że podzielą się ze światem kolejnym przełomowym odkryciem. Po tym, jak świat obiegła informacja o śladach życia na Wenus, teraz oczy wszystkich kierują się w stronę naszego naturalnego satelity. NASA właśnie potwierdziła, że ma dowody na istnienie wody na Księżycu.
Naukowcy NASA twierdzą, że dzięki powietrznemu obserwatorium SOFIA po raz pierwszy zebrali przekonujące dowody na istnienie wody na oświetlonej słońcem powierzchni Księżyca. Odkrycie to wskazuje, że woda może być rozprowadzana po całej powierzchni Księżyca, a nie tylko w zimnych, zacienionych miejscach, jak wcześniej sądzono. To wiadomość szczególnie przełomowa w kontekście planowanej na 2024 rok misji Artemis, w ramach której na srebrny glob ma powrócić człowiek. Odkrycia dokonano dzięki Stratosferycznemu Obserwatorium Astronomii Podczerwonej (Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy – w skrócie SOFIA). SOFIA to zmodyfikowany Boeing 747 wyposażony w teleskop ze zwierciadłem o średnicy ok. 2,7 metra. SOFIA zgromadziła niezbędne dane, a Casey Honniball z NASA Goddard, wraz ze współpracownikami dokonała pomiarów długości fal światła słonecznego, odbijających się od powierzchni Księżyca. To pozwoliło obserwatorom wykryć istnienie sygnatury chemicznej, która jednoznacznie została określona jako H2O. SOFIA wykryła cząsteczki wody (H2O) w kraterze Clavius, jednym z największych kraterów widocznych z Ziemi, znajdującym się na południowej półkuli Księżyca. Wcześniejsze obserwacje powierzchni Księżyca wykryły pewną formę wodoru, ale nie były w stanie odróżnić wody od jej bliskiego krewnego, hydroksylu (OH). Dane z tego miejsca ujawniają wodę w stężeniach od 100 do 412 części na milion (w przybliżeniu 0,35 litra wody) uwięzionej w metrze sześciennym gleby. – Jest to mniej więcej tyle samo, ile rozpuszcza się w lawie wypływającej z grzbietów śródoceanicznych Ziemi, która mogłaby zostać zebrana w celu wytworzenia wody w stanie ciekłym w odpowiednich warunkach temperatury i ciśnienia – mówi Mahesh Anand, profesor planetologii na Open University w Milton Keynes, w wypowiedzi dla „The Guardian”. Dla porównania, pustynia Sahara ma 100 razy więcej wody niż obszar zbadany przez NASA. Pomimo niewielkich ilości, odkrycie nasuwa nowe pytania o to, jak powstaje woda i jak utrzymuje się ona na surowej, pozbawionej powietrza powierzchni Księżyca. – Mieliśmy wskazówki, że H2O – woda, którą znamy – może być obecna po nasłonecznionej stronie Księżyca. Teraz wiemy, że tam jest. To odkrycie podważa nasze zrozumienie powierzchni Księżyca i rodzi intrygujące pytania dotyczące zasobów istotnych dla eksploracji kosmosu – powiedział Paul Hertz, dyrektor Wydziału Astrofizyki w Dyrekcji Misji Naukowych w NASA. View oEmbed on the source website Misja Artemis zbada źródła Istnienie wody na Księżycu ma wpływ na przyszłe misje badawcze i eksploracyjne, ponieważ – jak podaje NASA – woda w kosmosie to „bardzo drogi towar”. Jednak potwierdzenie jej występowania to dopiero początek drogi. Najpierw musimy znaleźć odpowiedź na to, w jakiej formie woda występuje na powierzchni naszego satelity, a po drugie – czy możliwe i bezpieczne jest jej wydobywanie. Zbieranie wody z wnętrza stromych kraterów, w których temperatura rzadko przekracza -230°C może być praktycznie niemożliwe. Mahesh Anand mówi, że jedna z możliwych form występowania wody na Księżycu to ta, w której woda rozpuściła się w księżycowym „szkle”, powstałym gdy meteoryty uderzyły w powierzchnię srebrnego globu. Inna możliwość zakłada, że drobne kryształki lodu mogą być rozmieszczone między ziarnami gleby. Kolejnym istotnym pytaniem jest, jak daleko w głąb sięgają odkryte źródła. Jeśli dalsze badania pokażą, że woda jest obecna jedynie w niewielkiej ilości na powierzchni, to jej znaczenie będzie minimalne. Choć NASA nadal będzie poszukiwać rozwiązania zagadki – jak woda znalazła się na powierzchni Księżyca. NASA ma nadzieję, że przynajmniej na część z tych pytań uda się odpowiedzieć dzięki misji Artemis, która ma wynieść dwoje astronautów – kobietę i mężczyznę – na Księżyc w 2024 roku. Woda na Księżycu Wyniki projektu SOFIA opierają się na latach wcześniejszych badań dotyczących obecności wody na Księżycu. Kiedy astronauci Apollo po raz pierwszy wrócili z Księżyca w 1969 roku, uważano, że jest on całkowicie suchy. Misje NASA w ciągu ostatnich 20 lat, takie jak obserwacja i wykrywanie kraterów księżycowych, potwierdziły obecność lodu w stale zacienionych kraterach wokół biegunów Księżyca. W międzyczasie kilka statków kosmicznych (w tym misja Cassini i misja Deep Impact, a także misja Chandrayaan-1 Indyjskiej Organizacji Badań Kosmicznych) oraz naziemny teleskop NASA, rozejrzały się po powierzchni Księżyca i znalazły dowody na nawodnienie w słonecznym regiony. Jednak misje te nie były w stanie definitywnie rozróżnić formy – czy było to H2O, czy OH. SOFIA zaoferowała nowy sposób obserwacji Księżyca. Zmodyfikowany Boeing 747SP Jetliner, używając swojej kamery podczerwieni Faint Object, był w stanie wychwycić specyficzną długość fali, unikalną dla cząsteczek wody: 6,1 mikronów i odkrył stosunkowo zaskakujące stężenie w kraterze Clavius. – Bez gęstej atmosfery woda na oświetlonej słońcem powierzchni Księżyca powinna po prostu zniknąć w kosmosie. Jednak jakoś ją zobaczyliśmy. Coś wytwarza wodę i coś musi ją tam więzić – mówi Honniball. Kolejne loty SOFIA będą poszukiwać wody w kolejnych nasłonecznionych miejscach podczas różnych faz księżyca, aby dowiedzieć się więcej o tym, jak woda jest produkowana, przechowywana i przemieszczana na Księżycu. Dane zostaną wykorzystane w przyszłych misjach na Księżyc, takich jak NASA Volatiles Investigating Polar Exploration Rover (VIPER), aby stworzyć pierwsze mapy zasobów wodnych Księżyca do przyszłej eksploracji kosmosu przez człowieka.
A może właśnie oni wypatrzą dziewiątą planetę? W Radomiu otwarto obserwatorium
Nowo wybudowane w Radomiu obserwatorium astronomiczne zostanie otwarte z początkiem ferii, które na Mazowszu rozpoczynają się w poniedziałek. Placówka ma służyć głównie uczniom radomskich szkół, ale przewidziane są też pokazy dla dorosłych mieszkańców i przyjezdnych.
Obserwatorium ma głównie służyć do celów edukacyjnych. Jako pierwsi będą mogli obserwować niebo uczestnicy półzimowisk organizowanych przez radomskie szkoły w czasie ferii. Po przerwie zimowej zaplanowano regularne zajęcia dla uczniów. Pozostali mieszkańcy i osoby przyjezdne, zainteresowane astronomią, będą mogły odwiedzić obserwatorium w wyznaczonych dniach. Informacji na ten temat należy szukać na stronie internetowej placówki. Obserwatorium ma być czynne w ciągu dnia oraz - przy dobrej widoczności – także wieczorami i w godzinach nocnych. „Obserwacje prowadzone będą oczywiście przy okazji ważnych wydarzeń astronomicznych, takich jak: koniunkcje i tranzyty planet czy maksima meteorów” – zapowiedział Marek Lipiec, dyrektor Publicznej Szkoły Podstawowej nr 17 w Radomiu, na terenie której zostało wybudowane obserwatorium. Wewnątrz obrotowej kopuły astronomicznej obserwatorium znajduje się 14-calowy teleskop. Z dwóch tarasów widokowych można dokonywać obserwacji przy pomocy teleskopów mobilnych. W budynku znajduje się sala dydaktyczna ze stanowiskami komputerowymi połączonymi z teleskopem głównym. Inwestycja kosztowała nieco ponad 667 tys. zł. Jej budowę sfinansowano z tzw. budżetu obywatelskiego. Projekt zgłosiła do realizacji grupa młodych mieszkańców radomskiego osiedla Południe, na którym wybudowano obserwatorium. Źródło: PAP
Oto najlepsze zdjęcia astronomiczne tego roku [GALERIA]
Francuz Luc Jamet pokonał ponad tysiąc amatorów i profesjonalistów z całego świata i zgarnął tytuł Insight Astronomy Photographer of the Year 2015 w konkursie organizowanym przez Królewskie Obserwatorium Astronomiczne w Greenwich.
Jurorzy nagrodzili go za zdjęcie wykonane podczas całkowitego zaćmienia słonecznego 20 marca 2015 w dolinie Sassendalen w norweskim archipelagu Svalbardu. – Całkowite zaćmienie słońca było jednym z głównych wydarzeń astronomicznych tego roku i Luc Jamet uchwycił je perfekcyjnie. Jestem zachwycony tym, w jaki sposób lodowy krajobraz Svalbardu odbija i uwypukla kolory nieba – kolory, które pojawiają się jedynie na kilka minut. To czyni z zaćmienia niezapomniane przeżycie – mówi dr Marek Kukula z Królewskiego Obserwatorium Astronomicznego w Greenwich. Oprócz nagrody głównej jury przyznało również nagrody i wyróżnienia w kilkunastu kategoriach. Konkurs organizuje Królewskie Obserwatorium Astronomiczne w porozumieniu z Insight Investment i magazynem "BBC Sky at Night". Zwycięskie zdjęcia będą pokazywane w Greenwich do 26 czerwca 2016 roku. Zobacz galerię zwycięskich zdjęć już teraz!
Wystarczy raz popatrzeć w niebo przez teleskop, a zachwycające widoki złotych pierścieni Saturna, gromad gwiazd migoczących jak klejnoty na czarnym aksamicie i galaktyk rozświetlonych subtelną poświatą pozwolą odczuć, że nasz świat jest zaledwie niewielką cząstką gigantycznego Wszechświata.
Szybko rodzi się ciekawość, jak te odległe cudeńka widać przez mocniejszy teleskop. Pierwszy raz gwiazdy przez teleskop oglądał 400 lat temu Galileusz. Gdy próbował nakreślić mapę nieba, szybko się poddał, „przytłoczony ogromną liczbą gwiazd”, chociaż ograniczył się tylko do gwiazdozbioru Oriona. Dostrzegł góry na Księżycu, co podważyło przyjmowany wówczas pogląd, jakoby ciała niebieskie były zbudowane z nieziemskiego eteru. Prześledził ruch czterech jasnych księżyców krążących wokół Jowisza jak planety w miniaturowym Układzie Słonecznym – krytycy heliocentrycznego systemu kopernikańskiego uważali, że jest to fizycznie niemożliwe. Na podstawie obserwacji stwierdził też, że Ziemia nie jest dominującym elementem Wszechświata. Wkrótce on i inni uczeni przystąpili do udoskonalania urządzeń przybliżających kosmos. Nie potrafiono jeszcze wytwarzać soczewek o dużych średnicach – jedynym sposobem na zwiększenie mocy i poprawę jakości obrazu było budowanie teleskopów jak najdłuższych. Tubus przyrządu złożonego w Gdańsku przez Jana Heweliusza miał 46 m długości. Wisiał na linach na słupie i kołysał się przy każdym podmuchu wiatru. Aby tego uniknąć, w Holandii bracia Huygensowie skonstruowali teleskop pozbawiony tubusu: soczewkę obiektywu zamocowali na platformie, a 60 m dalej ulokowali soczewkę okularu, przy której stawał obserwator. Niestety, takie instrumenty dawały niewyraźne obrazy planet i gwiazd, podsycając tylko pragnienie, by zobaczyć więcej. Oczekiwania te spełnił teleskop zwierciadlany skonstruowany po raz pierwszy przez Isaaca Newtona. Do skupienia światła gwiazd w jednym punkcie wystarczyło tylko jedno precyzyjnie wyszlifowane zwierciadło. Metalowe zwierciadła szybko stały się popularne; William Herschel odlewał je w swym ogrodzie i w piwnicy – gdy pękła forma, musiał uciekać przed strumieniem płynnego metalu. Ryzyko i wysiłek opłaciły się jednak, bo za pomocą swego teleskopu odkrył Urana. Największe współczesne teleskopy mają zwierciadła o średnicy do 10 m. Są wysokie jak biurowce i zautomatyzowane: przed zmierzchem same czyszczą z pyłu swoje elementy optyczne, otwierają kopułę, prowadzą obserwacje, a w razie niesprzyjającej pogody przerywają pracę. Jednak ludzie, jak to ludzie, stale się w ten proces włączają. Choćby po to, by mieć pewność, że wszystko pójdzie, jak trzeba. Zmarnowanie jednej nocy obserwacji oznacza stratę 100 tys. dolarów kosztów eksploatacyjnych. Trzy największe współczesne teleskopy – Gemini North, Subaru i teleskop Kecka – położone są blisko siebie na szczycie wygasłego wulkanu Mauna Kea na Hawajach. Umiejscowienie ich na wysokości 4 205 m n.p.m. ma sporo zalet: poniżej znajduje się 40 proc. ziemskiej atmosfery i większość zawartej w niej pary wodnej (która blokuje interesujące naukowców promieniowanie podczerwone gwiazd). Ale zdobywanie tych danych ma swoją cenę. W rozrzedzonym powietrzu astronomom i inżynierom trudniej się oddycha i myśli. Wielu ma pod nosem plastikowe rurki dostarczające tlen. – Na tej wysokości improwizacja prowadzi do nieszczęścia – mówi Scott Fisher, astronom zatrudniony przy Gemini. – Tutaj pracujemy jak wytresowane małpy. Prawdziwe myślenie odbywa się na poziomie morza. Wszystkie trzy wielkie obserwatoria na Mauna Kea są na podobnym poziomie technicznego zaawansowania i równie drogie, lecz każde jest inne. Teleskop Gemini ze zwierciadłem średnicy 8,1 m jest umieszczony w srebrzystej kopule otoczonej pierścieniem zasłon. O zmierzchu zasłony otwierają się, tworząc ogromne okno mające trzy piętra wysokości i rozciągające się na trzy czwarte obwodu obserwatorium. Cztery główne cyfrowe czujniki Gemini (kamery i spektrometry) są wielkie jak samochody i kosztują po ok. 5 mln dolarów. Zamocowano je na obrotowej platformie dokoła ogniska teleskopu i w razie potrzeby mogą zostać użyte w ciągu kilku minut. Teleskopem sterują komputery, porządkując zamówione obserwacje, żeby jak najlepiej wykorzystać każdą minutę. Oprzyrządowanie teleskopu Subaru jest rozmieszczone we wnękach jak butle szampana w niebiańskiej piwniczce z winem. (To porównanie nie jest całkiem od rzeczy; jeden z wybitnych japońskich astronomów na początku każdej sesji obserwacyjnej na zewnątrz kopuły zabiega o przychylność bogów, rozlewając na cztery strony świata szlachetną sake). Subaru jest jednym z niewielu potężnych teleskopów, przez które ktoś bezpośrednio patrzył na niebo. Okular zamontowano na nim specjalnie dla japońskiej księżniczki Sayako, by mogła zobaczyć kosmos podczas inauguracji przyrządu w 1999 r. Ciekawska załoga Subaru spoglądała przez niego jeszcze przez kilka dni. Keck składa się z dwóch bliźniaczych teleskopów o zwierciadłach mających 10 m średnicy, utworzonych z 36 segmentów. Każdy wraz z elementami nośnymi waży blisko 400 kg, kosztuje niemal milion dolarów i wystarczyłby na niezły teleskop uniwersytecki. Wszystko montowane jest w nim z ogromną precyzją, nic nie może zakłócić jego pracy. – Skoro światło to wędrowało przez kosmos przez miliardy lat i dotarło do tego urządzenia, warto zrobić wszystko, by bez przeszkód pokonało resztę drogi – powiedział mi jeden z pracowników Kecka. Nieliczni astronomowie, którzy korzystają z teleskopów, przyjeżdżają tu na czas badań. Większość zapytania o dane składa drogą elektroniczną. Minionej nocy Gemini prowadził obserwacje dla kilku projektów, m.in.: „Masy wczesnego Układu Słonecznego” i ,,Aktywności magnetycznej ultrazimnych karłów”. Geoff Marcy, którego zespół odkrył ponad 150 planet krążących wokół innych gwiazd, choć ma największy przydział czasu na teleskopie Kecka, nie zawitał tu od lat. Jego zespół kieruje obserwacjami z pomieszczeń Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. – Podczas sesji przestawiamy się na nocny tryb życia – mówi Marcy. – Mamy pod ręką wszystkie potrzebne książki i czas dla naszych bliskich, by nas nie zapomnieli. Współczesne wielkie teleskopy dają wspaniałe obrazy nie tylko dzięki bezprecedensowej zdolności skupiania światła. Zastosowano w nich również tzw. optykę adaptacyjną, która kompensuje zaburzenia wynikające z istnienia ziemskiej atmosfery. Powietrze sprawia, że gwiazdy oglądane gołym okiem migoczą. Gdy spogląda się na nie przez teleskop, efekt widać jeszcze wyraźniej. Aby go uniknąć, układ optyki adaptacyjnej wysyła w niebo wiązkę światła laserowego. Na wysokości 90 km trafia ona w cienką warstwę atomów sodu i sprawia, że zaczynają świecić. Światło z tego punkcika jest rejestrowane przez system i na jego podstawie określane są ruchy powietrza w atmosferze. Do nich z częstością ponad tysiąc razy na sekundę dostosowuje się ustawienia układu optycznego teleskopu, które kompensują zaburzenia atmosferyczne. Gemini płaci dwóm studentom 10 dolarów za godzinę, by przez całą noc siedzieli na zewnątrz kopuły z krótkofalówką w ręku i wypatrywali samolotów. Gdyby jakiś nadlatywał, mają powiadomić astronomów, że trzeba wyłączyć laser. – Efekt, jaki daje optyka adaptacyjna, jest niesamowity – mówi Scott Fischer. – Kiedy system jest wyłączony, patrzę na gwiazdę i widzę nieco rozmytą tarczkę. A potem włączam optykę adaptacyjną i obraz gwiazdy zamienia się w maleńki punkt. Jak będziemy oglądać kosmos w przyszłości? Powstaną potężniejsze i szybsze teleskopy, z jeszcze większym zakresem pola widzenia i lepszą rozdzielczością. Wśród kolosów, które wejdą do użytku w najbliższej dekadzie jest Wielki Teleskop Magellana, Teleskop 30-metrowy i 42-metrowy teleskop EELT (European Extremely Large Telescope – Niezwykle Duży Teleskop Europejski), będący zmniejszoną kopią stumetrowego teleskopu OWL (Overwhelmingly Large Telescope, Przeogromnie Duży Teleskop), którego budowa zatrzymała się na etapie planów, gdy okazało się, że jej koszt jest równie przeogromny. Szczególnie innowacyjny jest teleskop LSST (Large Synoptic Survey Telescope – Wielki Teleskop do Synoptycznych Obserwacji Przeglądowych), którego główne zwierciadło o średnicy 8,4 m odlano w sierpniu ub. roku w wirującym piecu w Tucson. Konwencjonalne teleskopy mają wąskie pole widzenia, na ogół pół stopnia w każdą stronę – za mało, by ogarnąć olbrzymie struktury powstałe wskutek Wielkiego Wybuchu. Pole widzenia LSST będzie mierzyło 10 stopni kwadratowych, co odpowiada obszarowi pokrytemu przez 50 tarcz Księżyca w pełni. Teleskop ustawiony w Andach będzie rejestrował obrazy galaktyk na drugim krańcu Wszechświata podczas zaledwie 15-sekundowych ekspozycji i pozwoli śledzić ewolucję zdarzeń odległych ponad 10 mld lat świetlnych, czyli 70 proc. rozmiarów obserwowalnego Wszechświata. – W kilka dni zarejestrujemy obraz całego nieba, by potem zacząć od nowa – mówi Tony Tyson, dyrektor LSST. – Po 10 latach powstanie pierwszy film pokazujący ewolucję Wszechświata. LSST może się przyczynić do rozwiązania dwóch głównych problemów nurtujących współczesnych astronomów: natury ciemnej materii i ciemnej energii. Obecność ciemnej materii ujawnia się za pośrednictwem jej przyciągania grawitacyjnego – trzeba ją uwzględnić, jeśli chcemy np. zrozumieć szybkość ruchu wirowego galaktyk. Niestety, materia ta nie świeci i jej skład jest nieznany. Ciemna energia to określenie dla tajemniczego czynnika, który powodował, że przez ostatnie 5 mld lat tempo ekspansji Wszechświata rosło. Poznanie tych dwóch wielkich niewiadomych będzie możliwe częściowo dzięki wiedzy z dziedziny akustyki. Wielki Wybuch był bardzo „głośnym” wydarzeniem. Wprawdzie dźwięk nie może rozchodzić się w próżni, jaka panuje we współczesnym kosmosie – co pedanci z lubością wytykają reżyserom filmów science fiction – ale wczesny Wszechświat był wypełniony gęstą plazmą i panował w nim ogromny hałas. Pewne dźwięki dobrze współgrały z drganiami pierwotnej plazmy i odcisnęły swe piętno na pasmach galaktyk, które rozciągają się dziś na przestrzeni miliardów lat świetlnych. Te właśnie zaburzenia zawierają dokładne informacje o naturze ciemnej materii i ciemnej energii. Jeśli astronomom uda się sporządzić dokładną mapę tych wielkich struktur, możliwe będzie zidentyfikowanie śladów obecności ciemnej materii i ciemnej energii w dźwiękach Wielkiego Wybuchu. Coś już na ten temat wiadomo dzięki pionierskiemu programowi szerokokątnego przeglądu nieba, tzw. Sloan Digital Sky Survey prowadzonemu w latach 1999–2008. Jednak zadaniem LSST jest zajrzeć znacznie głębiej w przestrzeń kosmiczną. Tempo, w jakim LSST będzie robił zdjęcia, pozwoli także astronomom lepiej przyjrzeć się zdarzeniom, które dzieją się zbyt szybko dla obecnych przyrządów. Większość astronomów rejestruje krótkotrwałe zdarzenia, jak jasny punkt na serii zdjęć. Może to być cząstka promieniowania kosmicznego, która uderzyła w światłoczułą matrycę, albo planetoida, albo błękitny rozbłysk na powierzchni czerwonej gwiazdy o małej jasności. Dzięki LSST takie zagadkowe przypadki będzie można wyjaśniać, korzystając z robionych przezeń wielokrotnych zdjęć całego nieba. Olbrzymie teleskopy będą wykonywać w ciągu jednej nocy tyle zdjęć, co współczesne przez rok. – Gdy do akcji wkroczą giganty – mówi Scott Fischer – przyrządy kalibru dzisiejszego Gemini staną się teleskopami używanymi do przeglądów nieba. Będą szukać zjawisk, które powinny zostać zbadane bardziej szczegółowo. Wielka przyszłość jest też przed teleskopami orbitalnymi, które przesyłają zdjęcia wprost z kosmosu. Satelita Kepler wystrzelony na ziemską orbitę w marcu 2009 r. prowadzi systematyczne obserwacje gwiazdozbioru Łabędzia. Szuka delikatnie i regularnie przygasających świateł gwiazd, efektu być może spowodowanego krążeniem wokół nich planet. Gwiazdy, na tle których prawdopodobnie przebiegają planety, zostaną poddane dokładniejszym oględzinom przy użyciu teleskopu Kecka przez zespół Geoffa Marcy’ego. Planuje się też umieszczenie na orbicie pary zwierciadeł wyposażonych w laserowy układ pozycjonowania, pozwalający osiągnąć zdolność rozdzielczą odpowiadającą teleskopowi naziemnemu o średnicy kilku kilometrów. Co przez nie zobaczymy? – Pewnie coś co nas zaskoczy – mówi Tyson. W końcu przez przypadek odkryto ekspansję Wszechświata, ciemną materię i ciemną energię. Posługując się teleskopem, uświadamiamy sobie, jak niewiele wiemy.