3I/ATLAS nie przestaje zaskakiwać. Międzygwiezdna kometa ma związek z meteorytem z Antarktydy
Kometa 3I/ATLAS może zawierać aktywne kriowulkany – odkrył zespół hiszpańskich naukowców. Analiza zdjęć ujawniła strumienie gazu i pyłu wyrzucane z jądra komety. Dzięki temu udało się wstępnie określić skład chemiczny tego tajemniczego gościa. Okazał się zaskakująco podobny do znanych obiektów.
Najnowsze obserwacje sugerują, że międzygwiazdowa kometa 3I/ATLAS może być pokryta aktywnymi kriowulkanami, czyli „lodowymi wulkanami”, wyrzucającymi strumienie gazu i pyłu. Zauważono to, gdy zbliżała się do Słońca. Ta obserwacja pozwala wyciągać nowe wnioski co do składu i budowy tajemniczego obiektu. Nowa analiza 3I/ATLAS Od chwili odkrycia komety w lipcu pojawiały się rozmaite spekulacje, także sensacyjne, o jej rzekomym sztucznym pochodzeniu. Jednak astronomowie są przekonani, że to naturalny obiekt międzygwiazdowy. To dopiero trzecia taka znana nam kometa, dlatego naukowcy intensywnie ją obserwują, zanim opuści ona Układ Słoneczny w przyszłym roku. Według nowej analizy, 3I/ATLAS okazuje się zaskakująco podobna do obiektów z naszej kosmicznej okolicy, mimo że pochodzi z innego układu planetarnego. Autorzy badania pod kierunkiem Josepa Trigo-Rodrígueza z Institute of Space Sciences w Hiszpanii podkreślają, że podobieństwo to było nieoczekiwane. Hiszpanie odkrywają kriowulkany W ramach badań wykorzystano teleskop Joan Oró w obserwatorium Montsec w Katalonii oraz inne lokalne obserwatoria. Kometa była monitorowana podczas zbliżania się do peryhelium, co nastąpiło 29 października. Gdy znalazła się około 378 mln km od Słońca, nastąpił skokowy wzrost sublimacji lodu i jasności obiektu. Uzyskano wtedy zdjęcia o najwyższej jak dotąd rozdzielczości, ukazujące wyraźne strumienie gazu i pyłu. Według hiszpańskich naukowców są to erupcje kriowulkaniczne. Kriowulkany na planetach działają inaczej W odróżnieniu od dużych, lodowych obiektów planetarnych, gdzie kriowulkanizm jest napędzany przez ciepło wewnętrzne ciała niebieskiego, w 3I/ATLAS proces ten może wynikać z reakcji chemicznych. Podgrzewanie komety przez Słońce doprowadziło do sublimacji (przemiany z ciała stałego w gaz) dwutlenku węgla, w wyniku czego jądro komety przestało być ściśle chronione warstwami lodu i zaczęło ulegać korozji. 3I/ATLAS jest podobna do obiektów zza orbity Neptuna Aby sprawdzić wiarygodność teorii, naukowcy porównali widmo światła komety ze składem meteorytów węglowych (chondrytów) pozyskanych przez NASA na Antarktydzie. Jeden z nich zawierał fragment bardzo dalekiego obiektu, zza orbity Neptuna. Jego analiza wykazała duże podobieństwa do widma 3I/ATLAS, wykazując, że kometa jest bogata w podobne metale (m.in. żelazo i nikiel). Mimo podobieństw do obiektów Układu Słonecznego, kometa niewątpliwie pochodzi spoza niego. Świadczy o tym jej trajektoria i ogromna prędkość (ok. 221 tys. km/godz.) – zbyt duża, by mogła być związana grawitacyjnie ze Słońcem. Jej wiek może sięgać miliardów lat, prawdopodobnie znacznie więcej niż wiek Układu Słonecznego. Trigo-Rodríguez podkreśla, że obserwowanie takich obiektów jest ważne nie tylko ze względu na potencjalne zagrożenie zderzeniem z Ziemią. Także dlatego, że są jak „kosmiczne kapsuły czasu”, niosące informacje o procesach zachodzących w innych rejonach naszej Galaktyki. Źródło: Livescience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Po raz pierwszy odkryto sygnał radiowy z komety. To międzygwiezdny przybysz
Astronomowie za pomocą radioteleskopu MeerKAT wykryli pierwszy sygnał radiowy pochodzący z komety międzygwiezdnej 3I/ATLAS. Fale nie zostały jednak wysłane przez obcą cywilizację. Wyjaśnienie jest znacznie prostsze.
3I/ATLAS to międzygwiezdna kometa, czyli pochodzący spoza naszego Układu Słonecznego obiekt, który przelatuje przez jego wnętrze, a następnie ponownie ucieka w przestrzeń między gwiazdami. Odkryto ją w programie badawczym Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS) w chilijskim Río Hurtado 1 lipca 2025 r., gdy pędziła z prędkością z prędkością ponad 210 000 km/godz. Znajdowała się wówczas w odległości ok. 670 mln km od Słońca. Jest to trzeci potwierdzony obiekt międzygwiezdny, po 1I/ʻOumuamua i 2I/Borisov. Czym jest międzygwiezdna kometa 3I/ATLAS? Uważa się, że 3I/ATLAS może mieć od 7 do 11 miliardów lat. Czyni to ją najstarszą kometą, jaką kiedykolwiek widzieliśmy. Została prawdopodobnie wyrzucona ze swojego macierzystego układu podczas formowania planet i od tego czasu przemierza pustą przestrzeń międzygwiezdną. Co ważne, porusza się po hiperbolicznej trajektorii, co oznacza, że już nigdy nie wróci do naszego Układu Słonecznego. Obiekt ten był w ostatnim czasie badany przez składający się z 64 anten radioteleskop MeerKAT znajdujący się w RPA. Astronomowie zarejestrowali sygnał radiowy komety 24 października, gdy ta minęła swoje peryhelium. To moment i miejsce na orbicie, w którym odległość danego obiektu od Słońca jest najmniejsza. Ale jak to się stało, że kometa emitowała taki sygnał? Jak kometa może emitować fale radiowe? Choć brzmi to, jakby była to co najmniej wiadomość od cywilizacji z innej galaktyki, w rzeczywistości to całkowicie naturalne zjawisko fizyczne. Wynika z oddziaływania promieniowania elektromagnetycznego z gazami i pyłami w otoczce komety. Kiedy obiekt wchodzi w okolice Słońca, czyli zbliża się do peryhelium, jego jądro, złożone z lodu, skał i pyłów, zaczyna się nagrzewać. Lód natomiast zaczyna przechodzić ze stanu stałego w gaz. W efekcie wokół jądra tworzy się koma (wyglądająca na niebie jak błękitna otoczka), czyli ogromna chmura gazu i pyłu, w której zaczynają zachodzić złożone reakcje chemiczne. Pod wpływem promieniowania słonecznego cząsteczki wody w tej chmurze rozpadają się na rodniki hydroksylowe (OH), które mogą pochłaniać i emitować fale radiowe o określonej częstotliwości. To właśnie te naturalne interakcje między promieniowaniem a cząsteczkami gazu zarejestrował radioteleskop MeerKAT. Czyli de facto nie pozaziemski sygnał, lecz radiowy ślad aktywności chemicznej komety. Pierwszy raz naukowcy wykryli sygnał radiowy z komety To nie pierwszy raz, gdy uzyskano dowody na to, że na powierzchni komety może znajdować się woda. Zauważyli to na początku października naukowcy z NASA. Najnowsze odkrycie wskazuje jednak, że woda ta jest rozkładana przez promieniowanie słoneczne i nagrzewanie właśnie podczas peryhelium. Warto zauważyć, że to pierwsze w historii wykrycie fal radiowych pochodzących z komety spoza Układu Słonecznego. Dla naukowców to nie tylko ciekawostka, lecz również źródło danych o chemicznym składzie międzygwiezdnych obiektów. Astronomowie podkreślają, że ta obserwacja pozwala lepiej zrozumieć, jak wyglądały procesy formowania się materii w innych układach gwiezdnych miliardy lat temu. Co ciekawe, międzygwiezdny przybysz 3I/ATLAS znajdzie się najbliżej naszej planety 19 grudnia 2025 r. Wówczas minie Ziemię w odległości ok. 260 mln km. Niestety, nie będzie możliwe dostrzeżenie komety gołym okiem, a nawet amatorskimi lub półprofesjonalnymi teleskopami. Przy tej odległości jej jasność będzie zbyt mała dla obserwatorów nocnego nieba. Źródło: The Astronomer’s Telegram Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Nie tylko superpełnia. Trwa „noc spadających gwiazd”. Jak obserwować Południowe Taurydy?
Oprócz najjaśniejszej pełni od 2019 roku na niebie można teraz zaobserwować rój meteorów: Południowe Taurydy. Choć jest aktywny między 20 września a 20 listopada, własnie teraz przypada jego maksimum. To zjawisko warto zobaczyć.
Taurydy Południowe to rój meteorów aktywny od września do listopada, z maksimum około 5 listopada. Ich radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Byka. Charakteryzują się stosunkowo małą liczbą meteorów w ciągu godziny, ale wyjątkowo jasnymi bolidami, które wolno przemierzają niebo. Meteory pochodzą z resztek pozostawionych przez kometę 2P/Encke. Ich prędkość to około 27 km/s. Rój jest znany z widowiskowych przelotów, często widocznych nawet z terenów miejskich. Kiedy i jak obserwować Południowe Taurydy? Maksimum aktywności Południowych Taurydów w 2025 roku przypada w nocy z 4 na 5 listopada. Chociaż szacunkowy wskaźnik ZHR (Zenithal Hourly Rate), czyli liczba meteorów na godzinę, wynosi 5, warto przygotować się na coś znacznie bardziej spektakularnego. Południowe Taurydy znane są z efektownych bolidów – wyjątkowo jasnych meteorów, które mogą dorównywać blaskiem nawet Księżycowi. Właśnie teraz przypada najlepsza okazja, by zaobserwować ich większą liczbę. Radiant Południowych Taurydów, czyli miejsce na niebie, z którego pozornie wybiegają meteory, znajduje się w gwiazdozbiorze Byka, blisko granicy z gwiazdozbiorem Barana, kilka stopni poniżej charakterystycznej gromady Plejad. To właśnie tam warto kierować wzrok w noc maksimum, by mieć największe szanse na dostrzeżenie meteorów. Czy pełnia Księżyca utrudni obserwację meteorów? W noc maksimum, czyli 4-5 listopada, niebo będzie rozświetlać pełnia Księżyca. Z jednej strony oznacza to, że warunki do obserwacji słabszych meteorów będą utrudnione ze względu na dużą ilość światła. Z drugiej jednak strony, najjaśniejsze bolidy – czyli największa atrakcja tego roju – i tak będą możliwe do zaobserwowania. Księżyc w pełni nie powinien więc całkowicie przekreślić szans na podziwianie najbardziej spektakularnych meteorytów tego zjawiska. Aby zwiększyć swoje szanse na dostrzeżenie meteorów, najlepiej wybrać się poza miasto i poświęcić na obserwację kilka godzin. Południowe Taurydy warto obserwować dłużej Południowe Taurydy są aktywne przez ponad dwa miesiące, od września do listopada. To oznacza, że pojedyncze jasne bolidy mogą pojawić się również przed i po dacie maksimum. Warto więc spojrzeć w niebo także w inne noce i wykorzystywać chwile dobrej, bezchmurnej pogody. Nawet jeśli meteorów nie będzie tak dużo jak podczas maksimum, nadal mamy szansę na spektakularne obserwacje. Rój ten słynie z niespodzianek. Źródło: Polski Astro Bloger, Pracownia Komet i Meteorów Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zbliża się największa i najjaśniejsza pełnia w 2025 roku. Kiedy i gdzie obserwować Księżyc?
W tym tygodniu nocne niebo rozświetli wyjątkowe zjawisko. Miłośnicy astronomii będą mogli podziwiać największą i najjaśniejszą pełnię Księżyca w 2025 roku – superksiężyc, który zbliży się do Ziemi bardziej niż jakiekolwiek inne pełnie w tym roku.
Już niebawem Księżyc znajdzie się wyjątkowo blisko Ziemi, a jego tarcza osiągnie na niebie imponujące rozmiary. To rzadki moment, gdy pełnia i perygeum (czyli punkt orbity najbliższy naszej planecie) niemal się pokrywają, potęgując blask i wielkość Srebrnego Globu. Astronomowie zapowiadają, że będzie to najokazalsza pełnia od 2019 roku, widoczna gołym okiem niemal na całym świecie. Księżyc Bobra w pełni blasku Już 5 listopada na nocnym niebie pojawi się jedno z najbardziej widowiskowych zjawisk tego roku – tzw. Księżyc Bobra, czyli listopadowa pełnia. Tego dnia Księżyc znajdzie się wyjątkowo blisko Ziemi, w punkcie zwanym perygeum, a dystans między nim a naszą planetą wyniesie około 356 980 kilometrów. W efekcie jego tarcza będzie wydawała się o 10–14% większa i nawet do 30% jaśniejsza niż zwykle. Zjawisko to nazywane jest superpełnią, ponieważ moment pełni niemal dokładnie zbiega się z chwilą największego zbliżenia Srebrnego Globu do Ziemi, co potęguje jego rozmiar i blask na nocnym niebie. To właśnie niezwykła intensywność światła listopadowego Księżyca sprawiła, że w dawnych kulturach półkuli północnej przypisywano mu szczególne znaczenie. Tradycyjna nazwa listopadowej pełni, czyli „Beaver Moon”, wywodzi się z Ameryki Północnej, gdzie w tym czasie bobry kończyły budowę swoich tam przed nadejściem zimy. Dla rdzennych ludów był to okres przygotowań do chłodnych miesięcy, a dla traperów początek sezonu łowieckiego na cenne futra. Nazwa ta przetrwała do dziś jako element dawnego kalendarza przyrody, w którym każdy etap roku miał swoje znaczenie. Współcześnie listopadowa pełnia to dla astronomów doskonała okazja do obserwacji zjawisk związanych z ruchem Księżyca i jego oddziaływaniem na Ziemię – od zmian pływów po różnice w natężeniu odbijanego światła. Kiedy i jak najlepiej obserwować listopadowy superksiężyc? Choć pełnia Księżyca Bobra przypadnie dokładnie 5 listopada o godzinie 14:20 czasu polskiego, jej niezwykły blask będzie można podziwiać także poprzedniej i kolejnej nocy. Co więcej, będzie to druga z serii czterech superpełni, które pojawią się na przełomie 2025 i 2026 roku, gdy orbita Księżyca wyjątkowo zbliży się do Ziemi. W tym czasie jego jasność i rozmiar staną się szczególnie wyraźne, co sprawi, że nawet osoby niezajmujące się astronomią dostrzegą różnicę w jego wyglądzie. W Polsce najlepsze warunki do obserwacji wystąpią wieczorem 6 listopada, tuż po zachodzie Słońca – około godziny 16:00. Wtedy Srebrny Glob zacznie wznosić się nad wschodnim horyzontem, a jego blask, kontrastujący z ciemniejącym niebem, stworzy wyjątkowo malowniczy widok. To właśnie w tej fazie można zaobserwować tzw. złudzenie Księżyca, czyli optyczny efekt sprawiający, że wydaje się on znacznie większy, niż jest w rzeczywistości. Iluzja ta powstaje, gdy ludzki mózg porównuje tarczę Księżyca z obiektami widocznymi na horyzoncie, jak np. drzewa, budynki czy góry. Podczas superpełni wrażenie to jest szczególnie silne, ponieważ Księżyc znajduje się o kilkanaście tysięcy kilometrów bliżej Ziemi niż przeciętnie. W rezultacie jego tarcza wydaje się większa i jaśniejsza, a zjawisko można z powodzeniem obserwować nawet z terenów miejskich. Dlatego astronomowie zalecają rozpoczęcie obserwacji właśnie w chwili wschodu – to moment, w którym jasny blask Księżyca najlepiej kontrastuje z przygasającym niebem, pozwalając w pełni dostrzec skalę i wyjątkowy charakter tego zjawiska. Źródła: Forbes, BBC, Live Science Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Co się dzieje z orkami? Znalazły sobie kolejną ofiarę. Takiego zachowania nie widziano jeszcze nigdy
Orki w ostatnich latach coraz częściej zadziwiają naukowców. Widziano już, jak noszą na głowach „kapelusze” z martwych łososi, całują się, a ostatnio sieją postrach w Portugalii wywracając łodzie. Teraz grupa kierowana przez samca Moctezumę odkryła nową, brutalną technikę polowania – ich ofiarą padł najgroźniejszy morski drapieżnik.
Choć żarłacz biały (Carcharodon carcharias) uchodzi za najgroźniejszego morskiego drapieżnika, obserwacje z wybrzeży RPA i Meksyku dowodzą, że sam staje się ofiarą. A polują na niego sprytne orki (Orcinus orca), które nauczyły się… wyjadać rekinom wątroby. Wyspecjalizowani zabójcy rekinów U wybrzeży RPA znana jest para orek, które tak skutecznie polowały na żarłacze, że te całkowicie opuściły swoje tradycyjne żerowiska. Teraz, po raz pierwszy, podobne zachowanie widziano w Zatoce Kalifornijskiej w Meksyku. Stado orek, znane jako „grupa Moctezumy” (od imienia dominującego samca), zaczęło polować na młode żarłacze. Badacze zarejestrowali te spektakularne sceny zarówno z powietrza, jak i pod wodą. View oEmbed on the source website Grupa Moctezumy polowała na rekiny wielorybie, ale po jakimś czasie wpadła na innowacyjny pomysł. Orki zaczęły „przewracać na plecy” żarłacze białe, by dobrać się do rekiniej wątroby. Pomysłowy sposób orek na posiłek z wątroby To nie przypadek: rekiny odwrócone na grzbiet całkowicie nieruchomieją – to znany biologom dziwny odruch, występujący też u innych zwierząt. Ma on prawdopodobnie na celu „udawanie martwego”. Orki jednak nie dają się na to nabrać. Naukowcy widzieli, jak grupa pięciu dorosłych orek wspólnie przewraca młodego rekina, po czym z chirurgiczną precyzją wydobywa jego wątrobę – niezwykle bogaty w tłuszcze i składniki odżywcze organ. Resztę zdobyczy orki porzucają. Pierwsze takie polowanie zaobserwowano w sierpniu 2020 roku, a drugie w sierpniu 2022, co sugeruje, że ataki na rekiny mogą być sezonowe, być może związane z ich okresem rozrodu. W obu przypadkach orki dzieliły się zdobyczą z młodymi osobnikami, co wskazuje na społeczne przekazywanie wiedzy łowieckiej. Jeden gatunek, wiele specjalizacji Jak podkreśla biolog morski Erick Higuera Rivas, to zachowanie potwierdza niezwykłą inteligencję orek. Techniki łowieckie przekazywane są z pokolenia na pokolenie, więc poszczególne stada mają różne specjalizacje. Choć orki należą do jednego gatunku, różnią się między sobą tzw. ekotypami – grupami o odmiennych zwyczajach i preferencjach żywieniowych. Stado Moctezumy koncentruje się niemal wyłącznie na rekinach i płaszczkach, jest więc doskonałym przykładem specjalizacji. Wybierając na ofiary młode osobniki, orki minimalizują ryzyko podczas polowania. Żarłacze uciekają w popłochu Jak zauważa ekolog morski Salvador Jorgensen, dorosłe żarłacze na widok orek natychmiast uciekają i nie wracają przez wiele miesięcy. Nie wiadomo jednak, czy taka reakcja jest instynktowna, czy wynika z doświadczenia. Zjawisko orek polujących na rekiny nie jest nowe – podobne przypadki notowano już od lat 90., m.in. przy atakach na rekiny wielorybie. Jednak tylko stado Moctezumy wykazuje tak wyraźne i powtarzalne ukierunkowanie na tę grupę ofiar. Badacze podkreślają, że potrzeba dalszych obserwacji, by ustalić częstotliwość tych polowań i ich wpływ na populację rekinów w Zatoce Kalifornijskiej. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nalot rzadkich ptaków nad Polskę. Ornitolodzy prześcigają się w doniesieniach
Październik uraczył nas prawdziwym spektaklem natury – a przecież jeszcze trwa. Tegoroczna migracja ptaków to prawdziwy wysyp wyjątkowych obserwacji. Najwięcej rzadkich ptaków zaobserwowano na wybrzeżu.
Ostatnie tygodnie rozgrzały portale ornitologiczne do czerwoności. Co i rusz donoszą o obserwacjach bardzo rzadkich w Polsce ptaków, niektórych widzianych tylko kilka razy w historii. To oczywiście sprawa trwającej jesiennej migracji ptaków, która nie wszystkim z nich wychodzi zgodnie z planem. Oto najciekawsze obserwacje ptaków, które „zboczyły z kursu”. Markaczka amerykańska w Krynicy Morskiej Ta piękna kaczka z żółtym dziobem występuje w Ameryce Północnej, ale i na dalekim, północnym wschodzie Rosji. Gniazduje m.in. na słodkowodnych jeziorach tundry Alaski i północnej Kanady. Zimuje na wybrzeżach Atlantyku i Pacyfiku Ameryki Północnej, często w dużych stadach. W Europie pojawia się sporadycznie jako zalatujący, rzadki gość. Tymczasem samiec tego gatunku od 13 października przebywał w Polsce – przez kolejne dni widziało do wielu obserwatorów w punkcie Drapolicz w Krynicy Morskiej. To 21. stwierdzenie markaczki amerykańskiej w Polsce. Ostatnia potwierdzona obserwacja samca pochodzi z 23 października. Świstunki szturmują Półwysep Helski Maleństwa z dalekiej Azji – świstunka ałtajska i świstunka złotawa – pojawiły się na Helu. Ptaszki zaobserwowali m.in. Mikołaj Rowicki, Tobiasz Gorczyca i Paweł Szymański z grupy RBA Poland. Według portalu Clanga.com to dopiero 17. stwierdzenie świstunki ałtajskiej w Polsce. „Na Półwyspie Helskim wysyp rzadkich świstunek (dziś obserwowano tam najprawdopodobniej rekordowe 4 osobniki świstunki ałtajskiej, to odpowiednio 16., 17., 18. i 19. stwierdzenia w Polsce, jeden ptak był już tam obserwowany wczoraj) oraz pierwszą tej jesieni świstunkę złotawą (Antoni Ostoja-Lniski). Gratulacje!” – informuje z entuzjazmem Birding Poland. Oba gatunki to żywiołowe, małe ptaki występujące w Azji (Rosji, Kazachstanie, Uzbekistanie, Afganistanie, Nepalu, Chinach). Zasięg świstunki złotawej to tylko Daleki Wschód. Tym bardziej dziwi i cieszy jej pojawienie się w Polsce. Pierwiosnek syberyjski też lubi Hel Tego malucha z Syberii zaobserwowano aż na Helu. Pierwiosnek syberyjski gniazduje w tajdze, od Uralu po rzekę Jenisiej. Zimuje głównie w południowej i zachodniej Azji, sporadycznie w Europie. 19 października ptaka zaobserwowali: Klaudia Polakowska, Grzegorz Zioło i Michał Polakowski. Kluczowy dla rozpoznania gatunku był jego głos. Świergotek tajgowy w Jastarni Na lotnisku w Jastarni zaobserwowano kolejny ptasi unikat: świergotka tajgowego. To dopiero 19. stwierdzenie w Polsce (i 5. tej jesieni) w przypadku akceptacji przez Komisję Faunistyczną. Dokumentację foto- i fonograficzną wykonał Antoni Ostoja-Lniski. Świergotek tajgowy występuje na wschodzie europejskiej części Rosji, na Syberii, w Chinach, Japonii i w Himalajach. Zimuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Do Polski zalatuje sporadycznie. Siewka złotawa w Borowie Ale nie tylko wybrzeże ma swoje październikowe hity. Rzadki gość zawitał też do województwa łódzkiego. „MEGA! 14. dla Polski, azjatycką siewkę złotawą znaleźli dziś na stawach w Borowie (woj. łódzkie) Wojciech Stelmach, Arkadiusz Stelmach i Sylwia Lewandowska” – piszą ornitolodzy na fanpage’u Birding Poland. To 14. stwierdzenie tego ptaka w Polsce. Siewka złotawa to średniej wielkości ptak z rodziny siewkowatych (Charadriidae). Gniazduje w tundrze Azji i zachodniej Alaski, zimując głównie w południowej Azji, Oceanii i Afryce. To ptak daleko migrujący. W upierzeniu godowym ma złocisto-czarne plamy na grzbiecie i ciemny brzuch z kontrastującą białą linią boczną. Poza sezonem lęgowym jest jaśniejszy, szarobrązowy. Jej pojawienie się w Polsce, a nawet ogólnie, w Europie – to rzadkość. Nawet tak doskonali podróżnicy czasem w swoich migracjach zbaczają z kursu. Źródła: Clanga.com, Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wielkie odkrycie po 25 latach badań. Naukowcy rozwikłali zagadkę największego nietoperza Europy
Borowiec olbrzymi okazał się osobliwością wśród europejskich nietoperzy. Jest nie tylko największy na kontynencie. Okazuje się też, że ma unikatowe zwyczaje, które czynią go maszyną do polowania zjadającą swoje ofiary w locie.
Po latach badań naukowcy rozwikłali zagadkę największego europejskiego nietoperza – borowca olbrzymiego (Nyctalus lasiopterus). Gatunek ten nie tylko żywi się małymi ptakami, lecz także poluje na nie wysoko w powietrzu, ponad kilometr nad ziemią. To nie wszystko – borowiec zjada ptaki w locie! Potwierdzenie tych zwyczajów wymagało długich i karkołomnych badań. Podjął się ich międzynarodowy zespół naukowców, którzy korzystali z najnowszych technologii. Wyniki właśnie opisano w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Borowiec olbrzymi: bezwzględny nocny łowca Każdej jesieni miliardy ptaków wędrownych przemieszczają się nocami między miejscami lęgów a zimowiskami. Robią to między innymi dlatego, by uniknąć dziennych drapieżników. Jednak okazuje się w nocy na niebie czai się inny łowca – borowiec olbrzymi. Choć naukowcy od dawna podejrzewali, że poluje on na ptaki, brakowało dowodów. Zbadanie jego zwyczajów było bardzo trudne. „Plecaki” dla nietoperzy Jak to zrobiono? Badacze z Aarhus University (Dania) i Leibniz Institute for Zoo and Wildlife Research (Niemcy) zamontowali na grzbietach borowców miniaturowe rejestratory przypominające plecaki. Urządzenia te mierzyły prędkość i wysokość lotu oraz emitowane dźwięki echolokacyjne, zapisując zachowanie zwierząt z dokładnością do ułamków sekundy. Rejestratory potwierdziły, że borowce potrafią latać na ogromnych wysokościach, by polować na ptaki migrujące nocą. Emitowanie ultradźwięki pozwalają im namierzać niczego niepodejrzewające ofiary, które same tego nie słyszą. 23 minuty chrupania w locie Gdy drapieżnik zbliża się do celu, wydaje szybkie serie krótkich sygnałów – znak ataku. Zarejestrowane przez naukowców loty nietoperzy przypominały powietrzne pościgi. Pełne były błyskawicznych nurkowań, w trakcie których nietoperze potrajały swoją prędkość i biły skrzydłami z ogromną intensywnością. Jeden z obserwowanych osobników po 30 sekundach pościgu zrezygnował, lecz drugi po trzech minutach dopadł tego samego ptaka (rudzika). Podczas wspomnianego polowania mikrofon zarejestrował 21 krzyków ptaka, a następnie 23 minuty charakterystycznego „chrupania”. Jest to dowód, że nietoperz pożerał ofiarę w locie. Dla współautorki badań Eleny Teny moment odsłuchania nagrania był niezwykle emocjonujący – mimo współczucia dla ofiary naukowcy wiedzieli, że są świadkami czegoś wyjątkowego. Zabójcze techniki polowania borowców Analizy DNA i rentgenowskie szczątków ptasich skrzydeł znalezionych pod koloniami nietoperzy potwierdziły, że borowce odgryzają ptakom skrzydła, by zmniejszyć opór powietrza podczas lotu. Następnie przyciągają błonę między swoimi tylnymi kończynami do przodu, tworząc swego rodzaju „kieszeń”, w którą pakują zdobycz. Badaczka Laura Stidsholt porównała to do sytuacji, w której człowiek w biegu zjada zwierzę ważące połowę jego masy. Nieszczęsne ptaki próbują uciekać przed nietoperzami, kreśląc w powietrzu pętle i spirale, niczym myśliwce podczas walki. Ale borowce są równie sprytne i szybkie. Potwierdzenie 25-letniej hipotezy To odkrycie wreszcie potwierdziło hipotezę sprzed 25 lat. Badacz Carlos Ibáñez z Hiszpanii znalazł wtedy pióra w odchodach borowców olbrzymich, co wskazywało na polowanie na ptaki. Przez lata naukowcy próbowali potwierdzić to różnymi metodami: kamerami, radarem wojskowym czy balonami z mikrofonami. Borowiec olbrzymi, choć poluje na ptaki, nie stanowi zagrożenia dla ich populacji. Sam jest gatunkiem zagrożonym a jego liczebność wciąż się zmniejsza. Zrozumienie jego strategii łowieckich jest kluczem do skutecznej ochrony. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W stronę południa – o jesiennych wędrówkach ptaków i sekretach obserwacji
Jesienna migracja ptaków to coroczny fenomen natury. Niebo staje się autostradą, po której wędrują tysiące skrzydeł w poszukiwaniu ciepła i pożywienia. Dowiedz się, które gatunki możesz spotkać w Polsce tej jesieni.
Spis treści: Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Każdej jesieni tysiące ptaków wyruszają w podróż, której celem jest przetrwanie zimy. Nad naszymi głowami rozgrywa się niezwykły spektakl natury – pełen dźwięków i ruchu. To również doskonała okazja, by rozpocząć przygodę z obserwowaniem ptaków i odkrywać ich tajemnice. Pośród nich można dostrzec dobrze znane gatunki, ale i prawdziwe rzadkości. Spójrz w niebo – właśnie tam rozgrywa się jedna z najpiękniejszych opowieści przyrody. Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Jesienna migracja ptaków to coroczne zjawisko, podczas którego wiele gatunków przemieszcza się z obszarów lęgowych na zimowiska. Głównym powodem odlotów jest coraz trudniejszy dostęp do pokarmu, wynikający ze skracającego się dnia i zmian pogodowych. Wraz z nadejściem chłodów rytm życia roślin i owadów zwalnia, a przyroda przygotowuje się do zimy. W Polsce migracja rozpoczyna się zazwyczaj w lipcu i trwa do listopada. W zależności od gatunku, ptaki pokonują różne dystanse – jedne lecą w dzień, inne nocą, a niektóre, jak gęsi, o każdej porze. Do krótkodystansowych migrantów należą m.in. sikory, do średniodystansowych – gawrony, a do długodystansowych – jaskółki i jerzyki. Migracja to jednak nie tylko ogromny wysiłek, ale i ryzyko. Wiele ptaków ginie w wyniku drapieżnictwa, kolizji ze szklanymi fasadami budynków, liniami energetycznymi czy turbinami wiatrowymi. Inne padają ofiarą kłusownictwa lub giną w zderzeniach z pojazdami. Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Na początek warto nauczyć się dostrzegać ptaki wokół siebie, a dopiero później próbować je rozpoznawać. Najcenniejsze doświadczenie zdobywa się w terenie. Do obserwowania, dokumentacji i identyfikacji przydadzą się podstawowe narzędzia – lornetka, aparat fotograficzny i atlas ptaków. Najlepiej zacząć przygodę w pobliskim parku, skwerze lub lesie. Warto też wsłuchiwać się w ptasie głosy – to świetny sposób na naukę rozpoznawania gatunków i odróżniania samców od samic. Pomagają w tym aplikacje mobilne, takie jak BirdNet czy MerlinBirdID. Niezależnie od wieku (poza małymi dziećmi bez opiekunów), każdy może wziąć udział w lokalnych wycieczkach przyrodniczych, które często udostępniają sprzęt optyczny, np. lunety. Obserwacja ptaków wymaga cierpliwości – nie zawsze uda się zobaczyć wymarzony gatunek, a niektóre wypady w teren mogą kończyć się bez sukcesu. Jednak z każdą wizytą w terenie obserwator zdobywa nową wiedzę i doświadczenie, które z czasem tworzą jego osobiste kompendium przyrody. Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Gil (Pyrrhula pyrrhula) – barwny mieszkaniec lasów mieszanych i iglastych. Samce mają pomarańczową pierś, a samice – delikatny róż. W Polsce gniazduje przez cały rok, a populacje ze Skandynawii populacje zatrzymują się jesienią w naszym kraju. Najłatwiej można je spotkać m.in. w parkach miejskich. Piaskowiec (Calidris alba) – niewielki ptak wędrowny o szarym grzbiecie i białym spodzie ciała. Gniazduje w Arktyce, a w Polsce pojawia się głównie podczas jesiennych przelotów, najczęściej na Pomorzu, zwłaszcza nad Zatoką Gdańską. Czeczotka (Acanthis flammea) – niewielki ptak północny, z czerwonymi plamami na piersi i ciemieniu. W Polsce gniazduje nielicznie, częściej obserwowany jest podczas jesiennych przelotów. Pierwsze stadka z Syberii i północnej Europy pojawiają się już we wrześniu. Żeruje na nasionach brzozy, olchy i chwastów. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, wielkości gołębia miejskiego, o marchewkowym zabarwieniu oczu, dzioba, nóg i piór podogonowych. Występuje we wschodniej Europie, a w Polsce pojawia się sporadycznie. Zimuje w Afryce. Najczęściej spotykany na otwartych terenach, gdzie poluje na gryzonie. Jer (Fringilla montifringilla) – ptak wielkości wróbla, samce mają pomarańczowe gardło, pierś i barwne skrzydła. W Polsce pojawia się jesienią, a część osobników zimuje, szczególnie w latach obfitujących w bukiew. Chętnie odwiedza karmniki i żeruje na ziemi, wybierając nasiona. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) – północy ptak związany z tajgą, rozpoznawalny po różowawym czubku i czarnej masce wokół oczu, przypominającej postać Zorro. Do Polski przylatuje zwykle w listopadzie i pozostaje do marca, zależnie od dostępności pokarmu. Najczęściej spotykana jest w stadach żerujących na owocach jarzębiny. Edredon (Somateria mollissima) – duża kaczka nurkująca, o charakterystycznym „kosmicznym” wyglądzie. Samce mają czarno-białe upierzenie z zielonkawym karkiem, samice są brązowe. Lęgnie się w północnej Europie, a w Polsce pojawia się jesienią i zimą, najczęściej nad Bałtykiem. Rzepołuch (Linaria flavirostris) – drobny ptak wróblowy o płowobrązowym upierzeniu i żółtym dziobie, podobny do czeczotki. Gniazduje w Skandynawii, do Polski przylatuje nielicznie jesienią i czasem zimuje. Żywi się nasionami roślin, takich jak komosa i bylica, często widywany na ścierniskach i ugorach. Źródła: Strategie wędrówek ptaków, Poradnik ornitologa, Ptaki zimą
To najlepszy okres obserwacji komety Lemmon. Gdzie jej szukać na niebie?
Odkąd 3 stycznia tego roku przegląd nieba Mount Lemmon Survey w Arizonie ujawnił pojawienie się komety znanej jako Lemmon C/2025 A6, profesjonaliści i amatorzy astronomii czekali na chwilę, gdy ten przybysz z rubieży Układu Słonecznego zacznie być lepiej widoczny. Właśnie wkraczamy w najlepszy okres do obserwacji tej zachwycającej, szybko jaśniejącej komety.
Chociaż każdego roku nasze nocne niebo przycina przynajmniej kilka komet, do obserwacji których wystarczą małe teleskopy lub lornetki astronomiczne, to jednak zawsze najbardziej czekamy na te obiekty, które można dostrzec gołym okiem. I wygląda na to, że taka jest właśnie kometa Lemmon (C/2025 A6), która – według najbardziej optymistycznych prognoz – może osiągnąć jasność około +3 magnitudo. Miałaby wówczas jasność podobną do gwiazdy Megrez znajdującej się w Wielkim Wozie. Czyli będzie widoczna z zaciemnionych obszarów Ziemi gołym okiem. Przybysz z Obłoku Oorta Ten odkryty 3 stycznia tego roku kosmiczny wędrowiec przybył do nas prawdopodobnie z Obłoku Oorta – sferycznego zbiorowiska lodowych ciał, które otacza Układ Słoneczny w odległości nawet 100 000 jednostek astronomicznych (około 1,5 biliona km) od Słońca. To właśnie w Obłoku Oorta znajdują się pozostałości pierwotnej materii z czasów formowania się Układu Słonecznego, czyli sprzed ok. 4,6 mld lat. Nowa kometa należy do grona obiektów nieokresowych, czyli pojawi się na naszym niebie prawdopodobnie tylko raz. Najbliżej Słońca, bo w odległości 79 milionów kilometrów, znajdzie się 8 listopada 2025 r. Największe zbliżenie do Ziemi nastąpi 21 października. Wówczas kometa znajdzie się w odległości 89 milionów kilometrów od nas. Obecnie kometa bardzo szybko jaśnieje na porannym niebie, jednak już po 16 października będzie widoczna tuż po zmroku. Skarbiec kosmicznego budulca Kometa Lemmon jest wyjątkowo aktywnym ciałem niebieskim i zmienia się niemal z nocy na noc. W miarę jak zbliża się do wnętrza Układu Słonecznego, jej jasność rośnie, a rozmiary się zwiększają. Mimo to przewidzenie wyglądu komety jest trudne. Jej jasność, kolor i kształt ogona zależą od wielu czynników – składu jądra, kąta względem Słońca i Ziemi oraz ilości wyrzucanego pyłu i gazu. Dodajmy, że jądra komet są bardzo porowate i stanowią zlepek pozostałości po budowie planet i księżyców. Składają się głównie z mieszaniny różnych lodów, skał i pyłu. Gdy promienie słoneczne ogrzewają jądro komety, lód sublimuje, wyrzucając strumienie gazu i pyłu, które tworzą charakterystyczny ogon. Wczesne zdjęcia Lemmon wskazują, że jej ogon składa się głównie z gazu, ma więc niebieskawy odcień oraz jest wąski i prosty, skierowany bezpośrednio od Słońca. Komety bogatsze w pył bywają bardziej efektowne – ich ogony są jaśniejsze i szersze. Średnica głowy (komy) komety wynosi około 8 minut kątowych – to jedna czwarta pozornego rozmiaru Księżyca. Jej ogon ma wizualnie długość około jednego stopnia, czyli dwa razy więcej niż pozorna szerokość Księżyca. O to, jak obserwować kometę Lemmon C/2025 A6 zapytaliśmy popularyzatora astronomii Mateusza Kalisza z programu Astro Life. – To będzie najłatwiejsza do prowadzenia obserwacji kometa w tym roku, dostępna niemal dla każdego, kto włoży choć troszkę wysiłku – twierdzi ekspert. Przed wschodem lub po zachodzie – Astroamatorzy fotografują ją już od końca sierpnia, gdy wyszła „zza Słońca” i ukazała się na porannym niebie. Jej jasność i aktywność sukcesywnie wzrastają wraz ze zbliżaniem się do Ziemi i do naszej gwiazdy. Do końca września pozostawała obiektem nieba porannego, ale na czas najlepszej widoczności przejdzie na niebo wieczorne. Od połowy października, każdego wieczoru około 1,5 godziny po zachodzie Słońca można będzie dostrzec ją nad zachodnim horyzontem, na wysokości około 20° – mówi Mateusz Kalisz. Dodaje, że do 19 października kometa będzie widoczna w gwiazdozbiorze Psów Gończych, a przez kolejne cztery dni w Wolarzu. Przez pozostałe do końca października dni można ją będzie zobaczyć w gwiazdozbiorze Węża (Głowa). – Jasność komety Lemmon może osiągnąć nawet 3 magnitudo, czyli w odpowiednich warunkach może być widoczna gołym okiem. Zanieczyszczenie światłem nie służy obserwacjom, dlatego chcąc zobaczyć Lemmon, najlepiej będzie wyjechać z miasta i poszukać miejsca z osłoniętym od świateł zachodnim horyzontem. Oglądając kometę przez teleskop lub lornetkę, uda się zobaczyć więcej niż tylko plamkę na niebie. Kometa rozwinęła bardzo długi i dynamiczny warkocz gazowy i subtelniejszy pyłowy, choć tego pyłu pojawia się więcej tuż przed peryhelium – opowiada twórca kanału Astro Life. Na zdjęciach doświadczonych fotografów już od kilku tygodni kometa prezentuje się bardzo spektakularnie, ukazując swą zielonkawo-niebieską naturę oraz niesamowitą dynamikę warkocza gazowego. Mamy więc na co czekać. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten ptak nie powinien istnieć. Kolorowa hybryda zaskoczyła ornitologów w USA
Hybryda modrosójki i modrowronki nie powinna pojawić się w naturze – to ptaki zbyt daleko spokrewnione. A jednak w Teksasie ornitolodzy złapali taki egzemplarz. Niezwykły ptak potrafi nawet śpiewać jak oba gatunki.
Naukowcy z USA zaobserwowali coś wyjątkowego: ptaka-hybrydę dwóch gatunków, których linie ewolucyjne rozeszły się 7 milionów lat temu. Oznacza to tyle, że krzyżówka powstała między ptakami stosunkowo daleko spokrewnionymi. Jak to możliwe? Odkrycie niezwykłego ptaka-hybrydy w Teksasie Do odkrycia doszło w okolicach San Antonio w Teksasie (USA). W 2023 roku, jeden z lokalnych obserwatorów ptaków zauważył w swoim ogrodzie osobnika o niezwykłym wyglądzie i opublikował jego zdjęcia w mediach społecznościowych. Ornitolog Brian Stokes zainteresował się tematem i po kilku próbach udało mu się złapać ptaka. Zbadał go i opisał w artykule naukowym w czasopiśmie „Ecology and Evolution”. Modrosójka czy modrowronka? Okazało się że to krzyżówka modrosójki błękitnej (Cyanocorax luxuosus) i modrowronki zielonej (Cyanocorax yncas). W języku angielskim pokrewieństwo tych ptaków widać także w nazwach: blue jay i green jay. Złapana przez Stokesa hybryda miała niebieskie upierzenie przypominające modrosójkę, a do tego charakterystyczne wzory na głowie modrowronki zielonej. Co więcej, potrafiła naśladować głosy obu gatunków. Gdzie krzyżują się ścieżki obu gatunków? Oba gatunki należą do rodziny krukowatych, w której znajdują się też m.in. wrony, sroki i kruki. Historycznie modrowronka zielona występowała głównie w tropikalnych rejonach Meksyku, Ameryki Środkowej oraz w południowym Teksasie. Z kolei modrosójka – we wschodnich obszarach USA, dochodząc na zachodzie mniej więcej do Houston. W ostatnim czasie zasięgi obu gatunków wyraźnie się przesunęły. Wzrost temperatur sprzyja ekspansji modrowronki zielonej na północ, a inne zmiany klimatyczne i działalność człowieka przesunęły modrosójkę na zachód. W efekcie ich siedliska zaczęły się pokrywać w środkowym Teksasie. Dowód w genach i hybryda z muzeum Pobrana próbka krwi hybrydy potwierdziła jej mieszane pochodzenie: matką była najpewniej modrowronka, a ojcem modrosójka. W latach 70. udało się w hodowli skrzyżować oba gatunki, ale ten przypadek jest pierwszym udokumentowanym w naturze. Spreparowana hybryda z lat 70. znajduje się dziś w muzeum w Fort Worth. Ptak złapany przez Briana Stokesa jest identyczny. Niezwykła modro-sójko-wronka została zaobrączkowana i wypuszczona. Jej wiek szacowano w momencie złapania na około rok. Po 2023 roku słuch o ptaku zaginął, ale w tym roku widziano go znowu, w tym samym ogrodzie w San Antonio. Czy natura skrywa więcej hybryd? Według naukowców możliwe, że takich hybryd jest w naturze więcej, tylko są trudne do wykrycia. Obszar, w którym nakładają się zasięgi obu gatunków jest słabo zaludniony. Zdaniem Stokesa hybrydyzacja w świecie zwierząt jest znacznie częstsza, niż pokazują dane naukowe. Zmiany klimatyczne (i inne) mogą jak widać prowadzić do zaskakujących skutków. Takich przypadków na pewno będzie więcej i otworzą nowe pole badań nad ewolucją i bioróżnorodnością. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Krytycznie zagrożony ptak widziany na Mazowszu. To jedyny raz w tym roku
Czajka towarzyska to ptak krytycznie zagrożony, a do tego nie występujący w Polsce. Widziano ją jednak w nadwiślańskiej wsi w województwie mazowieckim. Dla ornitologów to prawdziwa sensacja.
Sezon migracji ptaków już w pełni. Ornitolodzy co i rusz chwalą się niezwykłymi obserwacjami rzadkich gatunków. Niektóre z nich goszczą w Polsce sporadycznie, inne są sensacją ze względu na swój zagrożony status. Tak też jest w przypadku sensacyjnej obserwacji ostatnich dni: w Polsce pojawiła się krytycznie zagrożona czajka towarzyska. Gdzie i kiedy zaobserwowano czajkę towarzyską? To pierwsza obserwacja tego ptaka w 2025 roku. Czajkę towarzyską wypatrzył Mariusz Godlewski. 20 września 2025 zaobserwował ją w Starych Gniewniewicach – nadwiślańskiej wsi na Mazowszu, położonej niedaleko północnych krańców Puszczy Kampinoskiej. Czajka towarzyska była w stadzie innych, znacznie powszechniejszych czajek zwyczajnych. „Ten krytycznie zagrożony azjatycki gatunek ciągle jeszcze zalatuje do nas w miarę regularnie, a szczyt pojawów przypada właśnie na wrzesień. Gratulacje!” – pisze portal Birding Poland. Czajka towarzyska: zasięg występowania i wygląd To ptak faktycznie bardzo rzadki. Czajka towarzyska (Vanellus gregarius) w naturze występuje na południu Rosji i w Kazachstanie. Na zimę migruje do ciepłych krajów w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na subkontynencie indyjskim. Kraje które wybiera najczęściej to: Sudan, Erytrea, Izrael, Palestyna, Liban, Arabia Saudyjska, Iran, Pakistan i Indie. O tej porze roku ptak ten jest w tzw. szacie spoczynkowej. Jego pióra mają pustynny, szaro-beżowy kolor, z jaśniejszym brzuchem i czarną „czapeczką” na głowie. W sezonie lęgowym przybiera bardziej jaskrawe ubarwienie, z dużo ciemniejszym brzuchem. W odróżnieniu od „naszej” czajki zwyczajnej nie ma na głowie charakterystycznego czubka. Dlaczego ten ptak jest tak rzadki? Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) od 2004 roku klasyfikuje czajkę towarzyską jako gatunek krytycznie zagrożony. Według najnowszych danych jej populacja być może nareszcie wzrasta i jest ostrożnie szacowana na około 17 tys. osobników na całym świecie. Ogromne stada czajek towarzyskich obserwowano w 2007 roku w Turcji (ponad 3 tys. ptaków) oraz w Syrii (1500 osobników). Jednak z pewnością populacja tych ptaków drastycznie spadła pod koniec XX wieku – nawet o 75 procent. Naukowcy wskazują, że to wynik przede wszystkim polowań na szlakach migracyjnych. A skąd czajka towarzyszka wzięła się w Polsce? Dodajmy, że to nie jedyna jej obserwacja w naszym kraju – od 2021 roku widziano ją u nas 61 razy. To dalekie echo jej niegdysiejszego zasięgu występowania, bo kiedyś była powszechna w Europie. Ostatnią jej ostoją na naszym kontynencie była populacja w Ukrainie. Ostatnie tygodnie to ciekawy czas dla ornitologów. Polskę odwiedziły także: świerszczak melodyjny i pelikan kędzierzawy. Źródło: Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakująca obserwacja gwiazdy neutronowej. Naukowcy zachwyceni
Kosmiczny teleskop rentgenowski XRISM przyjrzał się gwieździe neutronowej GX13+1, będącej wypalonym jądrem dawnej, ogromnej gwiazdy. Głównym tematem badania był generowany przez ten obiekt wiatr, który – według naukowców – miał być podobny do tego generowanego przez supermasywne czarne dziury. Jednak obserwacje wykazały coś zgoła odmiennego.
Spis treści: Miękkie promieniowanie rentgenowskie Dwa wiatry Granica Eddingtona Powolny i gęsty wiatr Wystrzelony dwa lata temu kosmiczny teleskop XRISM prowadzi obserwacje obiektów emitujących promieniowanie rentgenowskie. Ma to pozwolić lepiej zrozumieć cały wachlarz kosmicznych zagwozdek: od ruchów materii, przez skład chemiczny gazu międzygwiazdowego i międzygalaktycznego, aż po wpływ czarnych dziur na powstawanie galaktyk i ewolucję Wszechświata. Za tym potężnym narzędziem astronomicznym stoją trzy agencje kosmiczne: japońska JAXA, NASA i Europejska Agencja Kosmiczna (ESA). Miękkie promieniowanie rentgenowskie Dzisiaj na łamach prestiżowego magazynu „Nature” pojawił się artykuł opisujący zaskakujące dane z obserwacji prowadzonych przez jeden z instrumentów teleskopu na gwieździe neutronowej GX13+1. Mowa o Resolve, spektrometrze mikro-kalorymetrycznyM (micro-calorimeter) do obserwacji miękkiego promieniowania rentgenowskiego w zakresie ~0,3-12 keV. Gwiazda neutronowa GX13+1 stanowi jasne źródło promieniowania rentgenowskiego, które pochodzi z tzw. dysku akrecyjnego. Gorąca materia dysku stopniowo opada spiralnie w dół, uderzając w powierzchnię gwiazdy neutronowej. Ten sposób zasilenia gwiazdy neutronowej wpływa również na generowane przez nią emisje. A te bezpośrednio wpływają na środowisko kosmiczne, przekształcając je. Ale instrument Resolve, obserwujący te zdarzenia, wyjawił naukowcom znacznie więcej szczegółów niż oczekiwali. – Gdy tylko zobaczyliśmy bogactwo szczegółów w zebranych przez Resolve danych, poczuliśmy, że jesteśmy świadkami czegoś absolutnie przełomowego. Dla wielu z nas było to spełnienie marzenia, za którym goniliśmy przez dekady – powiedział Matteo Guainazzi, naukowiec projektu XRISM w ESA. Dwa wiatry Mowa o kosmicznych wiatrach generowanych przez tę gwiazdę neutronową. Wiatrach, które pojawiają się również w układach supermasywnych czarnych dziur znajdujących się w centrach galaktyk. Wiatry te mogą wywoływać zapadanie się gigantycznych obłoków molekularnych, co wpływa bezpośrednio na powstawanie gwiazd. Z drugiej strony mogą też hamować proces formowania się gwiazd poprzez podgrzewanie i rozrywanie obłoków molekularnych. Astronomowie nazywają to „sprzężeniem zwrotnym” i podkreślają, że wiatry z supermasywnej czarnej dziury mogą kontrolować wzrost całej galaktyki macierzystej. W tym miejscu wróćmy do obserwacji gwiazdy neutronowej. Badacze zdecydowali się skupić na niej, ponieważ jest bliżej nas niż supermasywna czarna dziura, a przede wszystkim jest jasna i łatwiejsza do prowadzenia obserwacji. Według założeń, mechanizmy generowania wiatrów z gwiazd neutronowych i supermasywnych czarnych dziur powinny się pokrywać. W dodatku tuż przed planowanymi obserwacjami GX13+1 niespodziewanie stała się jeszcze jaśniejsza, osiągając, a nawet przekraczając teoretyczny pułap, znany jako granica Eddingtona. Mowa o teoretycznym limicie masy gwiazdy lub dysku akrecyjnego, przy którym promieniowanie generowane przez ciśnienie wyrównuje się z siłą grawitacji. Jeśli gwiazda przekroczy ten limit, jej luminacja jest tak wysoka, że zdmuchuje zewnętrzne warstwy obiektu, a masa osiąga swoją teoretyczną granicę. Granica Eddingtona Innymi słowy: im więcej materii opada na zwarty obiekt, taki jak czarna dziura lub gwiazda neutronowa, tym więcej energii jest uwalniane. Im szybciej energia jest uwalniana, tym większe ciśnienie wywiera ona na inny opadający materiał, wypychając więcej jej z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Na granicy Eddingtona ilość wytwarzanego światła o wysokiej energii jest zasadniczo wystarczająca, aby przekształcić niemal całą opadającą materię w wiatr kosmiczny. Był to wyjątkowy i cudowny przypadek, że właśnie w takim momencie XRISM obserwował GX13+1. – Nawet gdybyśmy próbowali, nie moglibyśmy tego zaplanować. System przeszedł z około połowy swojej maksymalnej mocy promieniowania do czegoś znacznie intensywniejszego, tworząc wiatr gęstszy niż kiedykolwiek wcześniej – powiedział Chris Done z Uniwersytetu w Durham w Wielkiej Brytanii, główny naukowiec opisywanego badania. Powolny i gęsty wiatr Okazało się jednak, że ten wiatr był niespodziewanie powolny. Jego prędkość utrzymywała na poziomie około 1 miliona km/godz. A chociaż dla nas jest to prędkość nieosiągalna, to w porównaniu z wiatrami kosmicznymi wytwarzanymi w pobliżu granicy Eddingtona wokół supermasywnej czarnej dziury, które mogą osiągnąć 20 do 30 procent prędkości światła, czyli ponad 200 milionów km/godz., wiatr z GX13+1 miał wręcz ślimaczą prędkość. – Wciąż jestem zaskoczony, jak „powolny” i gęsty jest ten wiatr. Tak gęsty, że zaciemnia wszystko wokół – mówił Chris Done. Skąd tak duża różnica? Według badaczy, problem może sprowadzać się do temperatury dysku akrecyjnego, który tworzy się wokół centralnego obiektu. Wbrew intuicji, supermasywne czarne dziury mają zazwyczaj dyski akrecyjne o niższej temperaturze niż dyski wokół układów podwójnych o masie gwiazdowej z czarnymi dziurami lub gwiazdami neutronowymi. Naukowcy spekulują, że materia jest znacznie łatwiej absorbowana niż promieniowanie rentgenowskie, co może powodować szybsze wiatry obserwowane w układach czarnych dziur. Jeśli tak, odkrycie to może zmienić nasze rozumienie interakcji energii i materii w jednych z najbardziej ekstremalnych środowisk we Wszechświecie, zapewniając pełniejszy wgląd w złożone mechanizmy kształtujące galaktyki i napędzające kosmiczną ewolucję. Lepsze zrozumienie tego problemu może przynieść opracowywana właśnie misja NewAthena, przy której pracują również polscy naukowcy i inżynierowie. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Świerszczak melodyjny wrócił po 35 latach. To ornitologiczna sensacja
Po raz drugi w historii na terenie Polski stwierdzono świerszczaka melodyjnego. Tego unikatowego gościa zaobserwowano na terenowej stacji obrączkowania ptaków na Mierzei Wiślanej.
Świerszczaka melodyjnego zaobserwowali i zaobrączkowali ornitolodzy z Akcji Bałtyckiej. Złapał się w sieci na terenowej stacji obrączkowania ptaków na Mierzei Wiślanej. To drugie stwierdzenie świerszczaka melodyjnego w naszym kraju, i pierwsze zaobrączkowanie. W środowisku ornitologów to wielkie wydarzenie. Niezwykła obserwacja Akcji Bałtyckiej Ptaka zaobrączkował Maciej Wayda, a w skład zespołu Akcji Bałtyckiej weszli: Krzysztof Pyzio, Alicja Niedźwiedzka, Katarzyna Kosiuk, Ewa Kostorz i Paulina Półtorak. Co ciekawe poprzednia obserwacja i pierwsza w historii także należy do Akcji. W 1989 roku zaobserwowano świerszczaka na stacji Kopań, również na wybrzeżu, niedaleko Darłowa. To kolejna ornitologiczna sensacja To nie pierwsza ornitologiczna sensacja, do której doszło w tym roku za sprawą ornitologów i wolontariuszy z Akcji Bałtyckiej. W kwietniu zaobserwowali pierwszą w historii pokrzewkę kaspijską w Polsce. Potwierdzenie obserwacji wymagało badań genetycznych, czym Akcja pochwaliła się w sierpniu. „Mega! Myśleliśmy, że pokrzewka kaspijska to dostateczny prezent na tegoroczne urodziny akcji, jednak to nie wszystko - dzisiaj na stacji Mierzeja Wiślana złapał się 2. dla Polski świerszczak melodyjny Helopsaltes certhiola!” – ekscytują się ornitolodzy na profilu Akcji Bałtyckiej na Facebooku. Co wiemy o tym rzadkim gościu? Świerszczak melodyjny (Helopsaltes certhiola) to gatunek azjatycki. Jego typowy obszar występowania to Rosja, Mongolia, Chiny i Kazachstan. Jako że jest ptakiem wędrownym, na zimowiska przemieszcza się do Azji Południowo-Wschodniej, Indii i na Sri Lankę. Choć globalnie jest uznawany za gatunek najmniejszej troski, to w Polsce, ze względu na wyjątkowo rzadkie odwiedziny, jest ściśle chroniony. Jest blisko spokrewniony ze świerszczakiem zwyczajnym (Locustella naevia) i strumieniówką (Locustella fluviatilis), które naturalnie występują w Polsce. Ma smukłą sylwetkę, brązowy grzbiet i jaśniejszy spód ciała. Jest ptaszkiem dość niepozornym, dobrze maskującym się w gęstej roślinności. Jego charakterystyczny śpiew przypomina cykanie świerszczy, choć – jak sama nazwa wskazuje – jest bardziej melodyjny od innych świerszczaków. Akcja Bałtycka – niezwykły program obrączkowania ptaków Akcja Bałtycka to jeden z najstarszych i najdłużej działających programów obrączkowania ptaków na świecie. Powstała w 1961 roku z inicjatywy studenckiego Koła Naukowego Biologów Uniwersytetu Warszawskiego, a jej głównym organizatorem jest obecnie Stacja Badania Wędrówek Ptaków Uniwersytetu Gdańskiego (SBWP). Źródło: Akcja Bałtycka Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Detektory fal grawitacyjnych zarejestrowały zdarzenie, które potwierdziło teorie Einsteina i Hawkinga
Niemal równo dekadę po pierwszej, wyróżnionej Nagrodą Nobla detekcji fal grawitacyjnych, detektor LIGO zarejestrował „najgłośniejsze” fale grawitacyjne w swojej historii. Zdaniem ekspertów badających zdarzenia kosmiczne poprzez analizę zmarszczek na czasoprzestrzeni, było to jak „szept, który stał się krzykiem”.
Spis treści: Najwyraźniejszy sygnał w historii 100 lat po Einsteinie Twierdzenie Hawkinga Rozkwit astronomii fal grawitacyjnych Znajdujące się w Stanach Zjednoczonych obserwatorium fal grawitacyjnych LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) zarejestrowało sygnał potwierdzający przewidywania Alberta Einsteina, Stephena Hawkinga i Roya Kerra. Na kilka dni przed rocznicą pierwszej historycznej detekcji fal grawitacyjnych, do której doszło 14 września 2015 r., naukowcy poinformowali, że zarejestrowali zderzenie dwóch czarnych dziur, z których każda miała masę około 32 mas Słońca. Nowy sygnał, który otrzymał sygnaturę GW250114, należy do najczystszych w historii. – To najgłośniejszy ślad fal grawitacyjnych, jaki zarejestrowaliśmy. Przypomina szept, który nagle stał się krzykiem – mówi dr Geraint Pratten z Uniwersytetu w Birmingham. Najwyraźniejszy sygnał w historii Tylko co to oznacza? Jak to możliwe, że „zmarszczka na czasoprzestrzeni” jest głośna? – Chodzi o tzw. stosunek „sygnał u do szumu” (Signal-to-Noise Ratio, SNR). W detektorze fal grawitacyjnych odbieramy sygnał, ale odbieramy też szum samego detektora oraz jego otoczenia. To, na ile sygnał odebrany przez detektor wystaje ponad tło pozostałych „ziemskich” szumów określa, na ile jest on wyraźny. W przypadku pierwszej, historycznej detekcji – GW150914 – SNR określono na 24. Do tej pory za najgłośniejszy sygnał uznawano GW230814 z SNR na poziomie 42. W przypadku najnowszej detekcji GW250114 – SNR wynosi aż 80 – wyjaśnia dr Adam Zadrożny, który brał udział w projekcie LIGO-Virgo w latach 2009–2024 jako pracownik Narodowego Centrum Badań Jądrowych. LIGO jest jednym z trzech współczesnych detektorów fal grawitacyjnych. Pozostałe to działający we Włoszech nieopodal Pizy detektor Virgo oraz japońska KAGRA. Wszystkie zostały zbudowane by rejestrować sygnały pochodzące z kolizji czarnych dziur, zderzeń gwiazd neutronowych, a nawet rzadkich układów mieszanych (czarna dziura i gwiazda neutronowa). Zderzenia tak masywnych obiektów wywołują efekt podobny do tego, który powstaje, gdy wrzucimy do wody kamień – powstają koncentryczne fale, które słabną oddalając się od obiektu. Tylko w tym wypadku rozchodzą się nie po wodzie, tylko po czasoprzestrzeni. 100 lat po Einsteinie Istnienie fal grawitacyjnych wynika bezpośrednio z ogłoszonej w 1915 roku ogólnej teorii względności Einsteina. Jednak sam ojciec współczesnej fizyki uważał, że nigdy nie uda się dokonać detekcji tych sygnałów. Na szczęście 100 lat później udowodniono, że się mylił. Warto podkreślić, że nowa detekcja jest szczególnie symboliczna, bo przypomina tę pierwszą detekcję – GW150914 — tyle że sygnał jest trzykrotnie silniejszy. LIGO mogło tego dokonać dzięki stałym ulepszeniom technologii. Znajdujące się w Waszyngtonie i Luizjanie detektory potrafią dziś mierzyć zakłócenia czasoprzestrzeni mniejsze niż 1/10 000 średnicy protonu, czyli 700 bilionów razy cieńsze niż ludzki włos. Twierdzenie Hawkinga Dzięki niebywałej czystości GW250114 badaczom udało się przetestować z niezwykłą dokładnością przewidywania Einsteina, a także jedno z kluczowych twierdzeń Hawkinga. Profesor Hawking twierdził, że podczas łączenia czarnych dziur powierzchnia ich horyzontów zdarzeń – czyli granicy, zza której nic nie może się wydostać – może tylko rosnąć, nigdy maleć. W 1971 roku Hawking i Jacob Bekenstein przewidzieli, że suma powierzchni horyzontów zdarzeń dwóch czarnych dziur sprzed zderzenia jest zawsze mniejsza niż powierzchnia horyzontu zdarzeń czarnej dziury powstałej po połączeniu. I właśnie to udało się potwierdzić dzięki GW250114. Przed zderzeniem powierzchnia horyzontów zdarzeń czarnych dziur wynosiła ok. 240 000 km² (wielkość Wielkiej Brytanii), a po — 400 000 km² (wielkość Szwecji). – Wynikowa czarna dziura ma wyraźnie wyższe pole niż suma pól dwóch czarnych dziur przed zlaniem się. Czyli prawo powierzchni Hawkinga jest zachowane – mówi dr Adam Zadrożny. Udało się również potwierdzić tzw. geometrię Kerra. Matematyczny opis czarnej dziury wirującej przewiduje, że jej „głos” w fazie wygaszania (tzw. ringdown) można opisać tylko dwoma parametrami: masą i spinem. W przypadku GW250114 po raz pierwszy udało się wyraźnie zidentyfikować dwie częstotliwości tego „głosu” i wykazać ich zgodność z teorią Kerra. Rozkwit astronomii fal grawitacyjnych Mino tych sukcesów dopiero wkraczamy w poważną, dojrzałą fazę obserwacji Wszechświata za pomocą fal grawitacyjnych. – Najlepsze dopiero przed nami. Na horyzoncie majaczą już dwa niezwykle ważne instrumenty badawcze, czyli projektowany europejski Teleskop Einsteina i kosmiczne obserwatorium fal grawitacyjnych LISA. Oba te instrumenty mają rozpocząć pracę w 2035 roku – mówi polski ekspert. Dodaje, że Teleskop Einsteina pozwoli na dokładniejsze teksty ogólnej teorii względności, zajrzenie do wczesnego Wszechświata dalej niż mogą to uczynić detektory LIGO-Virgo-KAGRA. Jeszcze ciekawsze dane może zbierać gigantyczny kosmiczny detektor fal grawitacyjnych LISA. – Astronomia obserwacyjna fal grawitacyjnych powoli wchodzi w dojrzałą fazę. Wyniki tego zobaczymy już w kolejnej dekadzie – podsumowuje dr Adam Zadrożny. Źródło: Phys. Rev. Lett. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rzadki jastrząb z Bliskiego Wschodu polubił Polskę. Pojawia się u nas coraz częściej
Kurhannik to majestatyczny drapieżnik z rodziny jastrzębiowatych. Na co dzień zasiedla stepy i półpustynie Bliskiego Wschodu, ale od ponad miesiąca widywany jest w różnych miejscach w Polsce. Co go do nas sprowadza?
Spis treści Egzotyczny ptak z rodziny jastrzębiowatych został w Polsce na dłużej Kurhannik – występowanie, wygląd, zwyczaje Zwykle ten drapieżny ptak występuje i gniazduje w zdecydowanie cieplejszych regionach Europy oraz północnej Afryki i Azji. W tym roku co najmniej kilka osobników zatrzymało się jednak w różnych częściach Polski na dłużej, bo już prawie miesiąc. Egzotyczny ptak z rodziny jastrzębiowatych został w Polsce na dłużej Kurhannik zaczął się u nas pojawiać w drugiej połowie czerwca. Od tej pory zanotowano kilkanaście obserwacji w kilku województwach, zarówno ptaków dorosłych jak i młodych. Kurhannika widziano między innymi w okolicach Nowego Targu na Podkarpaciu, na Bagnie Pulwy na Mazowszu, w województwach podlaskim, lubelskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim. Miłośnicy ptaków wielokrotnie sfotografowali kurhanniki. Według mapy zamieszczonej na portalu ornitho.pl wyraźnie widać, że kurhanniki upodobały sobie wschodnie i zachodnie rubieże Polski, omijają natomiast centrum i wybrzeże. Możliwe, że część obserwacji to widziane kilka razy te same osobniki, ale z pewnością nie dotyczy to wszystkich. Kurhannik najwyraźniej większą grupą zawitał do Polski. Czy sprowadza go do nas cieplejszy klimat i stepowiejące z powodu suszy tereny? Trudno powiedzieć, skoro został nawet po niedawnej radykalnej zmianie pogody. Kurhannik – występowanie, wygląd, zwyczaje Kurhannik (Buteo rufinus) to średniej wielkości ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych, podrodziny jastrzębi. Występuje głównie w Europie Południowo-Wschodniej, Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie. Najbliżej nas regularnie występuje na Węgrzech i w Ukrainie. Zamieszkuje otwarte tereny – stepy, półpustynie, suche równiny. Długość jego ciała to 50–65 cm, rozpiętość skrzydeł 120–160 cm. Upierzenie zmienne, zwykle jasnobrązowe z jaśniejszym spodem ciała i ciemniejszymi lotkami. Charakterystyczne dla kurhannika są długie, szerokie skrzydła i stosunkowo krótki ogon. W locie przypomina myszołowa zwyczajnego, ale jest od niego większy i jaśniejszy, z bardziej majestatyczną sylwetką. Poluje głównie na gryzonie, jaszczurki oraz większe owady. Gniazduje najchętniej skałach, budując solidne gniazda. W Polsce jest bardzo rzadkim gościem – zalatuje sporadycznie. U nas objęty jest ścisłą ochroną, choć na świecie uważany za gatunek najmniejszej troski. Przez ornitologów uważany za dobry wskaźnik stanu naturalnych stepowych siedlisk. Źródło: Clanga.com, Ornitho.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W polskim „królestwie ptaków” pojawił się rzadki, egzotyczny gość. To jeden z ibisów
Po raz trzeci w tym roku w Polsce zaobserwowano ibisa kasztanowatego. Ten piękny, majestatyczny ptak pojawił się w Parku Narodowym Ujście Warty. To mieszkaniec regionów podzwrotnikowych, ale przylatuje do nas coraz częściej.
Jak donosi Birding Poland, w Parku Narodowym Ujście Warty pojawił się ibis kasztanowaty. To dopiero trzecie stwierdzenie tego niezwykle rzadkiego w Polsce ptaka. Ibis kasztanowaty w naszym kraju nie gniazduje, a przylatuje także bardzo sporadycznie. Ibis kasztanowaty w Polsce Ptaka zaobserwowano dwa razy – pierwszy raz należy do Bartosza Krąkowskiego, a kolejnego dnia (7 września 2025) jego obecność w Parku Narodowym Ujście Warty potwierdzili kolejni obserwatorzy: Karina, Krystian i Olaf Sobota. W tym roku ibisy kasztanowate były widziane jeszcze dwukrotnie: w województwach mazowieckim i lubelskim. Michał Zawadzki z Birding Poland tłumaczy National Geographic: – To południowy gatunek . Najbliżej nas gnieździ się na Węgrzech i od 2023 roku na Słowacji. Wraz z ociepleniem klimatu można spodziewać się większej ilości stwierdzeń. W styczniu 2023 w Wielkopolsce Krystian Pytel dokonał pierwszej zimowej obserwacji w naszym kraju. Najczęściej zalatuje pojedynczo i w grupkach do 4 osobników. Maksymalnie 10 osobników zaobserwowali w 2014 w Gródku na Lubelszczyźnie Przemysław Stachyra i inni – kończy ornitolog. W Polsce ptak ten pojawia się rzadko i nieregularnie, głównie w okresie wiosennych i jesiennych przelotów. Do 2011 roku odnotowano niespełna 50 stwierdzeń, a do 2021 roku liczba ta wzrosła do około 85 obserwacji obejmujących łącznie ponad 100 osobników. Najczęściej widywany jest od marca do listopada, zwykle samotnie lub w niewielkich grupach, przeważnie w pobliżu zbiorników wodnych i mokradeł. Pojawia się w coraz to nowych regionach naszego kraju – w 2024 roku odnotowano go m.in. w Dolinie Baryczy, na Mazurach i Podkarpaciu. Zjawisko to może mieć związek ze zmianami klimatu. W Polsce gatunek podlega ochronie ścisłej, ale w cieplejszych rejonach świata występuje licznie i niemal na wszystkich kontynentach. Jak wygląda ibis kasztanowaty? Ibis kasztanowaty (Plegadis falcinellus) to efektowny, duży ptak brodzący o długości ciała około 55–65 cm i rozpiętości skrzydeł 80–105 cm. Ma długą szyję, długie nogi i silnie zakrzywiony dziób, które ułatwiają mu żerowanie w płytkiej wodzie. Jego upierzenie jest ciemnobrunatne z charakterystycznym, metalicznym, purpurowo-zielonkawym połyskiem na skrzydłach. W szacie godowej ptak jest wyraźnie bardziej „kasztanowaty”. Zasiedla mokradła, bagna, trzcinowiska, delty rzek i stawy, gdzie poluje na owady, skorupiaki, mięczaki oraz drobne ryby i płazy. Ibisy – niezwykła rodzina ptaków Do rodziny ibisów należy ok. 28–30 gatunków, w zależności od ujęcia systematycznego. To bez wyjątku piękne ptaki o nieco egzotycznym i majestatycznym wyglądzie. Najczęściej kojarzymy je ze starożytnym Egiptem – bo tam były czczone i często przedstawiane w sztuce. Nazwa jednego z gatunków – ibis czczony – pochodzi właśnie od tego faktu. Niektóre gatunki coraz częściej pojawiają się na nowych terenach, m.in. ibis grzywiasty. Nie zawsze jest to wiadomość optymistyczna, bo migracja nowych gatunków zagraża tym starym, jak w przypadku ekspansji ibisa czczonego w Europie, o której pisaliśmy tutaj. Znakomita większość ibisów to ptaki stref zwrotnikowych i podzwrotnikowych. Ich obecność w Polsce – czyli strefie klimatu umiarkowanego – to rzadkość. Jednak ocieplanie się klimatu zapewne sprawi, że ptaki te będą do nas przylatywać coraz częściej. Źródło: Birding Poland, Clanga.com
Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
Kosmiczne oko ludzkości, czyli badający wszechświat w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zajrzał w przeszłość, do tzw. epoki rejonizacji. Zaobserwował tam „Małe Czerwone Kropki”, powstałe około 600 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Czy obiekty te mogą być pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami współczesnych galaktyk?
Spis treści: Małe czerwone kropki Czy LRD to pierwotne czarne dziury? Masa galaktyki i czarnej dziury Czym mogą być Little Red Dots (Małe Czerwone Kropki, LRD), których ślady odkryło potężne oko wyniesionego 25 grudnia 2021 roku Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba? Jak dowiedzieć się, w jaki sposób wiązały się z rozwojem Wszechświata aż do momentu, w którym jesteśmy? Astronomowie z Uniwersytetu w Cambridge opublikowali właśnie artykuł, w którym przedstawiają analizy jednej z takim Małych Czerwonych Kropek. Konkretnie QSO1. Małe czerwone kropki Zacznijmy od tego, że LRD są niewielkimi punkcikami o skrajnie przesuniętym ku czerwieni widmie. Pochodzą z tzw. epoki rejonizacji, czyli trwającego miliard lat procesu, w którym światło z pierwszych gwiazd i galaktyk rozwiewało gazy wypełniające wczesny Wszechświat, tym samym umożliwiając światłu swobodny przepływ. Ten wczesny okres jest wyjątkowo tajemniczy. A chociaż naukowcy mają kilka hipotez wyjaśniających, w jaki sposób pierwsze gwiazdy, galaktyki i czarne dziury wyłoniły się z pierwotnej ciemności, sprawdzenie tego poprzez obserwacje nie jest proste. Przede wszystkim dlatego, że światło pochodzące z tych najwcześniejszych obiektów zostało rozciągnięte w kierunku czerwonego krańca widma elektromagnetycznego, czyli przesunięte ku czerwieni, dzięki nieustannie trwającej ekspansji Wszechświata. Na szczęście JWST został zaprojektowany do obserwacji światła w tych długościach fal, co czyni go najlepszym narzędziem, jakim dysponujemy, próbując zrozumieć, jak wszystko się zaczęło. Czy LRD to pierwotne czarne dziury? W opisywanym artykule opublikowanym na łamach serwisu preprintów Arxiv, Ignas Juodžbalis z Uniwersytetu Cambridge w Wielkiej Brytanii oraz jego grupa badawcza rozważa, czy LRD mogą być tzw. pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami galaktyk. Co ciekawe, w przypadku obserwacji LRD QSO1 siła JWST została wzmocniona przez sam Wszechświat. Wszystko dlatego, że pomiędzy LRD a nami znajduje się masywna gromada galaktyk, która zakrzywia czasoprzestrzeń, tym samym wzmacniając światło pochodzące z omawianej LRD. Dzięki temu astronomowie mogli zbadać szczegóły tej odległej kropki, w tym obliczyć krzywą rotacji LRD – która w przypadku galaktyk ujawnia ich masy, a także masy czarnych dziur w ich centrach. Wyniki badaczy pokazują, że krzywa rotacji QSO1 jest dokładnie zgodna z galaktyką rotującą wokół masy około 50 milionów mas Słońca. A ta interpretacja pasuje również do szacunków masy czarnej dziury uzyskanych za pomocą innej metody. Wygląda na to, że galaktyka wokół opisywanej czarnej dziury jest wyjątkowo mała. Można wręcz stwierdzić, że masywna czarna dziura jest naga, pozbawiona galaktycznej otoczki. Tym samym może być wskazówką mówiącą, jak galaktyki formowały się we wczesnym Wszechświecie, sugerując, że czarne dziury pojawiły się najpierw, a galaktyki zgromadziły się wokół nich. – Jedyne scenariusze zdolne wyjaśnić taki układ, to te odwołujące się do „ciężkich zarodków”, takich jak czarne dziury powstałe w wyniku bezpośredniego kolapsu (DCBH, powstałe w wyniku bezpośredniego kolapsu masywnych, dziewiczych obłoków) lub pierwotne czarne dziury (PBH, powstałe w pierwszej sekundzie po Wielkim Wybuchu) – napisali badacze w swoim artykule. Masa galaktyki i czarnej dziury – Pierwotne czarne dziury stanowią racjonalne wyjaśnienie problemu powstawania galaktyk takich, jakimi je teraz widzimy. Ta hipoteza dobrze spełniały swoją rolę. Z drugiej strony, moi koledzy i koleżanki z Cambridge odkryli coś, co niejako stanowi rysę na tej hipotezie. Do teraz sądziliśmy, że te pierwotne czarne dziury nie mogły być zbyt masywne, ponieważ rosnąc do dziś osiągnęłyby gargantuiczną masę – komentuje prof. Łukasz Wyrzykowski, astronom związany z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego i Narodowym Centrum Badań Jądrowych, a wcześniej pracujący przez wiele lat na Uniwersytecie w Cambridge. Polski naukowiec podkreśla, że dane przedstawione przez grupę Ignasa Juodžbalisa stanowią fascynujące odkrycie. – Przede wszystkim pokazują nam, jak niesamowite możliwości ma JWST. Pozwala nam zajrzeć w bardzo wczesny Wszechświat i zbadać bardzo słabe obiekty, dotychczas niewidoczne. Opisywany obiekt jest bardzo ciekawy ze względu na swoją masę względem masy galaktyki. We współczesnych galaktykach masa centralnej supermasywnej czarnej dziury to zwykle około 1% masy galaktyki. A w przypadku LRD QSO1 supermasywna czarna dziura jest niemal całą masą galaktyki. Podobnie jak w masa Układu Słonecznego to w 99,8 procentach masa samego Słońca – podsumowuje naukowiec. Dane wymagają dalszej analizy. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Już dzisiaj planetoida wielkości autobusu przeleci w pobliżu Ziemi. Zbliży się na najmniejszą odległość od 100 lat!
Odkryta 26 sierpnia planetoida 2025 QD8 zbliży się do nas na odległość 0,0014599 jednostki astronomicznej (AU). Chociaż z analiz jej trajektorii wynika, że planetoida pojawiła się w pobliżu Ziemi już kilkukrotnie, w dodatku powróci do nas jeszcze kilka razy, nigdy nie była i nie będzie tak blisko naszej planety, jak dzisiaj.
W ubiegłym tygodniu, konkretnie w czwartek 26 sierpnia, teleskop Pan-STARRS 1 na Hawajach, wyspecjalizowany w wielkich przeglądach nieba pozwalających wykrywać tzw. obiekty bliskie Ziemi (Near Earth Objects, NEO), dostrzegł na nocnym niebie poruszającą się plamkę. Na podstawie analizy odbitego od obiektu światła, udało się w przybliżeniu określić jej wielkość. Ma ona średnicę od około 17 do 38 metrów i trudny do określenia kształt. Prędkość, z jaką przemieszcza się obiekt nazwany 25 QD8 to ok. 45 000 km/godz. Należy do grupy Apollo, czyli najliczniejszej rodziny obiektów NEO. Planetoidy Apollo krążą wokół Słońca po orbitach dłuższych od orbity Ziemi, ale w pewnym miejscu przecinają trajektorię naszej planety. W połowie odległości między Ziemią a Księżycem Dzisiaj około 10.42 2025 QD8 przeleciał w pobliżu Księżyca. Następnie o godzinie 16.58 naszego czasu zbliży się do Ziemi na odległość 218 tysięcy kilometrów. Aby lepiej określić tę odległość dodajmy, że Ziemia i Księżyc oddalone są od siebie średnio o 384 400 km. To oznacza, że skalny odłamek wielkości autobusu przeleci w odległości około 57% średniego dystansu Ziemia–Księżyc. Planetoida nie stanowi żadnego zagrożenia dla Ziemi. Skalny odłamek zagrażający naszej planecie musi mieć średnicę 140 metrów i więcej i trafić bezpośrednio w nas. Oczywiście gdyby mniejsze planetoidy trafiły w Ziemię, również wywołałyby poważne szkody, ale nie doprowadziłyby do globalnej katastrofy. Astronomowie analizując trajektorię 2025 QD8, stwierdzili, że w ciągu swojego życia dokonała i jeszcze dokona kilku bliskich przejść w pobliżu Ziemi, Księżyca i Marsa. Według Centrum Koordynacji Obiektów Bliskich Ziemi Europejskiej Agencji Kosmicznej planetoida 2025 QD8 prawdopodobnie już kilkakrotnie zbliżyła się do Ziemi. Miało to miejsce w 1958, 1976, 1994 i 2007 roku. Będzie wracać w pobliże naszej planety przynajmniej do 2116 roku. Ale żadne jej przejście nie będzie już tak bliskie, jak dzisiejsze. Nocne niebo nad Rzymem Niestety, nie uda się nam zobaczyć przejścia planetoidy przez teleskopy optyczne, ponieważ na obszarze, z którego może być widoczna panuje dzień. Jednak w sukurs miłośnikom astronomii przyszli badacze zrzeszeni w Virtual Telescope Project, którzy ostatniej nocy transmitowali z rzymskiego obserwatorium lot planetoidy. Nagranie z tego wydarzenia można obejrzeć tutaj: View oEmbed on the source website Dodajmy, że astronomowie z Virtual Telescope Project wykonali niedawno zdjęcie planetoidy za pomocą 300-sekundowej ekspozycji swojego teleskopu o nazwie „Elena”. Wówczas 2025 QD8 znajdowała się w odległości około 3,9 miliona kilometrów od Ziemi. Polowanie na NEO Planetoida 2025 QD8 jest 92. obiektem, który w tym roku przelatuje w odległości mniejszej niż ta dzieląca Ziemię i Księżyc. Nie oznacza to wcale, że raptem w nasze pobliże nadlatuje więcej tego typu obiektów. Po prostu metody obserwacji są coraz lepsze, a szeroko zakrojone programy mające znaleźć i skatalogować potencjalnie zagrażające Ziemi obiekty NEO, przynoszą coraz lepsze efekty. Sam wspomniany już teleskop Pan-STARRS 1 na Hawajach zidentyfikował ponad 9 tysięcy takich obiektów. To również urządzenie wykryło w 2017 roku pierwszego gościa spoza Układu Słonecznego – planetoidę ʻOumuamua. Źródło: Virtual Telescope Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jeśli obiekty międzygwiezdne mogą być wytworami innych cywilizacji, jakie technosygnatury nam o tym powiedzą?
Od początku lipca, gdy ziemskie teleskopy potwierdziły istnienie komety 3I/ATLAS, zachwyca ona astronomów i opinię publiczną. W tej chwili ścigamy się z czasem, aby ustalić, czym dokładnie jest ten obiekt. Wiadomo, że 3I/ATLAS to największy i najszybciej poruszający się obiekt międzygwiezdny, jaki do tej pory wykryto. A chociaż brakuje dowodów na to, że ma inne niż naturalne pochodzenie, naukowcy rozważają, jakie sygnatury techniczne musiałby wykazywać, byśmy mogli stwierdzić: tak, to kosmici.
Spis treści: Kosmiczne artefakty Pierwszy kontakt Niedawne odkrycie trzeciego znanego obiektu międzygwiezdnego (ISO), 3I/ATLAS, wywołało kolejną rundę debaty na temat tego, czy obiekty te mogą mieć potencjalne pochodzenie technologiczne – czy są obcymi statkami kosmicznymi. Panuje przekonanie, że tego typu międzygwiezdne obiekty mają pochodzenie naturalne. Podważenie tego konsensusu wymagałoby wielu wyjątkowo mocnych dowodów. Jakich? Właśnie z tym pytaniem zmierzył się James Davenport z Instytutu DiRAC na Uniwersytecie Waszyngtońskim. W nowym artykule, opublikowanym na łamach serwisu preprintów Arxiv przedstawia niektóre metody pozwalające określić ewentualne sygnatury technologiczne międzygwiezdnych obiektów. Kosmiczne artefakty Same obiekty międzygwiezdne są wciąż stosunkowo nowym odkryciem. Oczywiście przez dziesiątki lat wiadomo było, że muszą istnieć, lecz po prostu nie mieliśmy technologii zdolnej je wykryć, a tym bardziej określić, czy stanowią po prostu odłamek kosmicznego gruzu z innego systemu planetarnego, czy też mają pochodzenie techniczne. James Davenport w artykule postuluje cztery różne rodzaje technosygnatur, które astronomowie mogą znaleźć na jednym z nich. Po pierwsze: prędkość Pierwsza możliwość może wydawać się oczywista, ale w ciągu ostatnich kilku lat wywołała wiele kontrowersji. Jeśli ISO porusza się szybko w sposób, którego nie da się wytłumaczyć grawitacją, to prawdopodobnie jest to spowodowane przez jakiś rodzaj silnika. Kluczowa tu jest duża prędkość, większa niż może to wynikać z warunków grawitacyjnych. Ale mniejsza prędkość niż wynikająca z grawitacji nie byłaby w tym wypadku technosygnaturą. Istnieją inne siły, które mogłyby poruszać ISO wolniej, np. odgazowywanie lub ciśnienie promieniowania. Nawet coś tak niewielkiego, jak zmiana rotacji obiektu może być oznaką, że ISO jest kontrolowany przez siłę inną niż naturalna. Pierwszy odkryty obiekt tego typu, ‘Oumuamua, wykazywał pewne przyspieszenie niegrawitacyjne, co wywołało spore poruszenie w społeczności astronomicznej. Jednak najprawdopodobniej było to spowodowane połączeniem dwóch pozostałych sił niegrawitacyjnych. Po drugie: widmo Drugą technosygnaturą obiektu międzygwiezdnego byłyby nienaturalne widma. Tego typu obiekt mógłby być pokryty jakimś ulepszonym materiałem. Ponieważ na pokładzie prawdopodobnie znajdowałyby się przynajmniej komputery, mógłby on również emitować silniejsze widmo podczerwone (tj. cieplne) niż oczekiwano. Jak dotąd wszystkie trzy ISO wykazywały jedynie standardowe, naturalne widma. Po trzecie: kształt Trzecim wyznacznikiem byłby dziwny kształt. Większość projektów naszych statków międzygwiezdnych wymaga gigantycznego żagla słonecznego. Cienka blacha lub podobny element byłby dobrym wskaźnikiem, że obiekt nie jest naturalny. Jednak bezpośrednie wykrycie kształtu obiektu jest trudne. Pierwszy kontakt Ostateczną technosygnaturą byłaby po prostu transmisja. Sygnały pochodzące ze stosunkowo bliskiego obiektu mogłyby być znacznie słabsze niż te pochodzące nawet z najbliższych gwiazd, a my nadal bylibyśmy w stanie je wykryć. Mogłyby one przybierać formę transmisji radiowych lub laserów. Co ważne, dopiero wchodzimy w erę odkryć obiektów pozaziemskich. Rozpoczynające swoją pracę wielkie Obserwatorium Very Rubin ma odkryć ponad 50 nowych ISO w nadchodzących dekadach. W miarę zdobywania doświadczenia w monitorowaniu tych międzygwiezdnych przybyszów, dowiemy się więcej o ich typowym wyglądzie. Tylko co się stanie, jeśli jeden z takich obiektów okaże się mocno różny ciał pochodzenia naturalnego? Zdaniem wielu badaczy, pierwszy kontakt z obcą cywilizacją nie odbędzie się poprzez uścisk ręki, lecz właśnie poprzez międzygwiezdne urządzenia badawcze. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Sukces ornitologów: pierwsza pokrzewka kaspijska w Polsce. Potwierdzenie obserwacji wymagało badań genetycznych
Po raz pierwszy w historii w Polsce zaobserwowano pokrzewkę kaspijską. To wydarzenie nie byłoby możliwe bez zespołu ornitologów z Akcji Bałtyckiej oraz badań genetycznych.
Jak donosi na swoim profilu na facebooku ogranizacja Akcja Bałtycka, właśnie udało się po raz pierwszy w Polsce potwierdzić obecność pokrzewki kaspijskiej. Samej obserwacji dokonano kilka miesięcy temu, w kwietniu. Jej ostateczne potwierdzenie wymagało jednak badań genetycznych, których wyniki poznaliśmy dopiero teraz. Ornitologiczna sensacja nad jeziorem Bukowo „Po miesiącach oczekiwania na wynik badań genetycznych mamy potwierdzenie i możemy się pochwalić: nowy gatunek w polskiej awifaunie! 29 kwietnia na stacji Bukowo zaobrączkowaliśmy pokrzewkę kaspijską (Curruca mystacea). Gratulacje dla obrączkarza Macieja Waydy i całej załogi: Anny Woźnickiej, Beaty Bartczak, Magdy Olejnik, Ewy Kostorz oraz Agnieszki i Grzegorza Dudzińskich!” – piszą z entuzjazmem ornitolodzy. To pierwsze stwierdzenie tego gatunku w Polsce. Ptaka schwytano na stacji badawczej nad jeziorem Bukowo. Jak opisuje portal Clanga.com, przynależność gatunkową potwierdzono przez badanie genetyczne przeprowadzone przez prof. Martina Collinsona z Wielkiej Brytanii. Akcja Bałtycka – niezwykły program obrączkowania ptaków Akcja Bałtycka to jeden z najstarszych i najdłużej działających programów obrączkowania ptaków na świecie. Powstała w 1961 roku z inicjatywy studenckiego Koła Naukowego Biologów Uniwersytetu Warszawskiego, a jej głównym organizatorem jest obecnie Stacja Badania Wędrówek Ptaków Uniwersytetu Gdańskiego (SBWP) Co roku, wiosną i jesienią, Akcja prowadzi badania naukowe ptaków wędrujących przez polskie wybrzeże. Badania prowadzone są w obozach terenowych, które funkcjonują w kilku miejscach Pomorza, między innymi nad jeziorem Bukowo, na Mierzei Wiślanej i na Helu. Stacje działają w formule namiotowej i opierają się na pracy zespołu wolontariuszy. Uczestnicy codziennie kontrolują sieci służące do odłowu ptaków, oznaczają je, dokonują pomiarów, a następnie wypuszczają na wolność. Pokrzewka kaspijska – gość z Azji Pokrzewka kaspijska to mały, owadożerny ptak z rodziny pokrzewek (Sylviidae) i rodzaju Corruca, do którego należy 27 gatunków. Wielkością przypomina pokrzewkę ogrodową, długość jej ciała to ok. 13–14 cm. Samiec w szacie godowej ma szarawy wierzch ciała, gardło i policzki białe, pierś czerwonawą, a wokół oka wyraźną czarną maskę. Samica i osobniki młodociane są bardziej stonowane. Zamieszkuje półpustynne i stepowe tereny Kaukazu, Zakaukazia, Iranu, Turkmenistanu oraz Azji Środkowej. Zimuje w południowo-zachodniej Azji (Bliski Wschód, część Półwyspu Arabskiego). Żywi się głównie drobnymi owadami i ich larwami. Pokrzewki z rodzaju Corruca bywają do siebie bardzo podobne. Stąd konieczność wykonania badań genetycznych by ostatecznie potwierdzić obserwację pokrzewki kaspijskiej w Polsce. Źródło: Akcja Bałtycka Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zniknął z Europy setki lat temu. Teraz powrócił i znów szybuje po naszym niebie
Ibis grzywiasty nie pojawiał się w Europie przez blisko 400 lat, a jeszcze trzy dekady temu jego gatunek był o krok od całkowitego wyginięcia. Teraz powrócił – niedawno zaobserwowano go w północnej Portugalii.
Spis treści Sensacja w Portugalii: przyleciał ibis grzywiasty Ibisy: święte ptaki Egiptu Jest czarny, ma nagą skórę na głowie i koronę długich sterczących piór. Urody dodaje mu długi, zakrzywiony czerwony dziób. Ten zjawiskowy ptak to ibis grzywiasty, gatunek który powraca ze skraju wyginięcia. Kiedyś powszechny w Europie, dziś nieliczna jego populacja pozostała tylko w Maroku. Tymczasem właśnie przyleciał do Portugalii, czym wzbudził sensację nie tylko wśród ornitologów, ale i w mediach. Sensacja w Portugalii: przyleciał ibis grzywiasty W portugalskim mieście Viana do Castelo ibis grzywiasty pojawił się w tym miesiącu. Ptak spokojnie spacerował po miejskim ogrodzie, co uwieczniło kilku przechodniów. To już kolejny przypadek pojawienia się tego rzadkiego ptaka w regionie Minho, wcześniej obserwowano go m.in. w gminie Caminha oraz w rejonie miasta Faro na południu kraju. Ibis grzywiasty, charakteryzujący się czarnym upierzeniem, nagą skórą na głowie i czerwonym dziobem, kiedyś żył w wielu krajach Europy, m.in.. Austrii i Szwajcarii. Jednak w XVII wieku niemal całkowicie zniknął z naszego kontynentu. W latach 90. ubiegłego wieku jego populacja w Maroku liczyła zaledwie kilka osobników – był na skraju wyginięcia. Dzięki działaniom ochronnym najpierw sklasyfikowano go jako „krytycznie zagrożony”, a od 2018 roku jest już tylko „zagrożony”. Obecność ibisa w Portugalii może być efektem projektu przyrodniczego „Eremita” realizowanego w Kadyksie na południowym zachodzie Hiszpanii. Ma on na celu reintrodukcję tego gatunku na Półwyspie Iberyjskim. Ibisy grzywiaste są hodowane także w ogrodach zoologicznych, co jeszcze zwiększa szanse tego gatunku na powrót do dawnych siedlisk i osiągnięcie bezpiecznej liczebności. Ibisy: święte ptaki Egiptu Ibisy to rodzina ptaków brodzących z rzędu pelikanowych, obejmująca około 30 gatunków, występujących na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Wszystkie charakteryzują się długimi, zakrzywionymi dziobami, które są doskonałym narzędziem do poszukiwania pokarmu w płytkiej wodzie i mule. Żywią się głównie bezkręgowcami, drobnymi rybami i roślinami. Ich dostojny wygląd i kolorowe upierzenie zawsze zwracały uwagę człowieka. Szczególnie biało-czarny ibis czczony był darzony wielkim szacunkiem w Afryce, już w czasach starożytnej cywilizacji Egiptu. Dziś występuje głównie w Afryce Subsaharyjskiej oraz na Madagaskarze, w Egipcie niestety wymarł. W starożytnym Egipcie ibis czczony miał ogromne znaczenie religijne. Był symbolem boga Thota – patrona mądrości, nauki, pisma i księżyca. Egipcjanie wierzyli, że ptak ten łączy świat ludzi ze światem bogów. Czczono go jako świętego posłańca Thota, a jego obecność była uważana za boski znak. Ibisy także mumifikowano. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Przed nami magiczna Noc Perseidów. Spadające gwiazdy zatańczą nad Polską
Już dziś czeka nas wyjątkowa Noc Perseidów, czyli najpiękniejsze widowisko spadających gwiazd w roku. W 2025 roku szczyt roju meteorów przypada na noc z 12 na 13 sierpnia, a więc z wtorku na środę. Sprawdź, gdzie oglądać i jak najlepiej sfotografować to zjawisko.
W tym artykule: Perseidy: co to takiego? Noc Perseidów to niejedyna okazja, aby zobaczyć spadające gwiazdy Mimo że w sierpniu dni są już nieco krótsze, niż w czerwcu czy lipcu, druga połowa wakacji ma swój niepodważalny urok. Zwłaszcza wieczorami. To zasługa Perseidów. Często mówi się, że to spadające gwiazdy. Co więc widzimy na niebie, kiedy kalendarz wskazuje noc Perseidów (12/13 sierpnia)? Perseidy: co to takiego? Perseidy to jeden z najbardziej znanych rojów meteorów, które można obserwować nocami. Jego nazwa pochodzi od gwiazdozbioru Perseusza, a to dlatego, że meteory wydają się wyłaniać właśnie z tego punktu na niebie. Sierpniowy rój Perseidów to zasługa komety Swift-Tuttle, która zostawia za sobą pasmo pyłu i drobnych cząstek. Gdy Ziemia przecina je każdego roku na przełomie lipca i sierpnia, cząstki te wpadają w atmosferę naszej planety. Spalając się, tworzą tzw. spadające gwiazdy. Dlaczego Perseidy spadają? Aby jak najlepiej wyjaśnić, dlaczego perseidy spadają, warto podkreślić, że cząstki pozostawione przez kometę Swift-Tuttle wchodzą w atmosferę z prędkością około 59 km/s. Spalają się na wysokości około 80-100 km nad powierzchnią Ziemi. To właśnie te spalające się drobiny tworzą widowisko, które obserwujemy jako Perseidy. O której godzinie spadają Perseidy? Perseidy są widoczne przez większość nocy. Planując obserwacje, warto jednak pamiętać o tym, że najlepszym czasem będą późne godziny nocne i wczesne godziny poranne, zwykle między północą a świtem. Radiant Perseidów, czyli punkt, z którego wydają się wyłaniać, znajduje się wyżej na niebie w tych godzinach. To zwiększa szansę na zobaczenie większej liczby meteorów. Największa aktywność Perseidów przypada zwykle na noc z 12 na 13 sierpnia. Wówczas w idealnych warunkach, można zobaczyć nawet do 100 meteorów na godzinę. Teleskopowi Webba udało się bezpośrednio sfotografować egzoplanetę. To najbliższy Ziemi superjowisz Używając Teleskopu Webba, naukowcy bezpośrednio sfotografowali planetę pozasłoneczną odległą od Ziemi o 12 lat świetlnych. To zimny superjowisz – ciało niebieskie znacznie większe od J... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/teleskopowi-webba-udalo-sie-bezposrednio-sfotografowac-planete-pozasloneczna-to-najblizszy-ziemi-superjowisz-d372099.jpg" width="938" height="528" alt="Teleskopowi Webba udało się bezpośrednio sfotografować planetę pozasłoneczną. To najbliższy Ziemi superjowisz" title="Teleskopowi Webba udało się bezpośrednio sfotografować planetę pozasłoneczną. To najbliższy Ziemi superjowisz" /> Noc Perseidów to niejedyna okazja, aby zobaczyć spadające gwiazdy Nawet jeśli przegapiliście tegoroczną noc Perseidów, nadal macie szanse na zobaczenie spadających gwiazd. Perseidy będą bowiem widoczne na sierpniowym niebie do 24 sierpnia. Największe szanse na udane obserwacje da zastosowanie się do kilku praktycznych wskazówek. Przede wszystkim, należy wybrać odpowiednie miejsce, czyli oddalone miejskich świateł. Niebo powinno być ciemnie i czyste. Im mniej sztucznego światła, tym lepiej będzie widzieć meteory. Pogoda może być to zarówno wrogiem, jak i sprzymierzeńcem. Warto upewnić się, niebo będzie bezchmurne, ponieważ chmury mogą zasłonić pożądane widoki. Oglądanie Perseidów może trwać kilka godzin, dlatego dobrze zabrać ze sobą koc lub plecak. Nawet letnie noce mogą być chłodne, dlatego ciepła bluza i spodnie dresowe również mogą się przydać. Daj oczom czas na adaptację i unikaj patrzenia w telefon. Oczy mogą potrzebować około 20-30 minut na przyzwyczajenie się do ciemności. Dzięki takiemu przygotowaniu mamy szansę zobaczyć więcej meteorów. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Nie uwierzysz, jak szybko sunie ta kometa. 3I/ATLAS przemierza Drogę Mleczną jak pocisk!
Na tę kometę skierowane są teraz obiektywy i instrumenty najważniejszych teleskopów. Wysłużony Teleskop Hubble uchwycił 3I/ATLAS w niespotykanej dotąd szczegółowości. Obiekt przemierza nasz Układ Słoneczny z zawrotną prędkością i skrywa wiele tajemnic, które naukowcy próbują rozwikłać.
Spis treści Najostrzejszy obraz komety 3I/ATLAS Rozmiary i budowa komety 3I/ATLAS to najszybsza kometa świata Kometa 3I/ATLAS została odkryta 1 lipca 2025 roku przez system ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) przy Uniwersytecie Hawajskim, gdy była w odległości ok. 670 milionów km. od Słońca. Jej wizyta to kolejny dowód na istnienie nieodkrytej dotąd populacji takich obiektów w Drodze Mlecznej. Najostrzejszy obraz komety 3I/ATLAS Teleskop Hubble’a uchwycił najostrzejszy jak dotąd obraz tajemniczej komety 3I/ATLAS – międzygwiezdnego obiektu przemierzającego nasz Układ Słoneczny. Zdjęcie wykonano 21 lipca 2025 roku, gdy kometa znajdowała się 445 milionów kilometrów od Ziemi. Na fotografii widoczna jest charakterystyczna owalna otoczka wokół lodowego jądra komety. To zjawisko występuje, gdy komety zbliżają się do gwiazd – ciepło powoduje sublimację lodu, co prowadzi do emisji gazu i pyłu tworzących z czasem tzw. warkocz. 3I/ATLAS Jest trzecim w historii zaobserwowanym obiektem międzygwiezdnym, który odwiedza nasz Układ Słoneczny, po ʻOumuamua i 2I/Borisov. Rozmiary i budowa komety Teleskop Hubble'a umożliwił astronomom dokładniejsze oszacowanie wielkości jądra komety – jego średnica może wynosić maksymalnie 5,6 km, ale równie dobrze może być znacznie mniejsza, ok. 320 metrów. Mimo wysokiej rozdzielczości obrazu, samo jądro nie jest widoczne bezpośrednio – jest zbyt małe i otoczone grubą warstwą lodowego pyłu i gazu. Tempo utraty pyłu sugeruje, że 3I/ATLAS zachowuje się podobnie do znanych komet pochodzących z Układu Słonecznego, mimo że pochodzi z zewnątrz. 3I/ATLAS to najszybsza kometa świata Prędkość 3I/ATLAS jest niezwykle duża – 209 000 km/h. To najszybciej poruszająca się kometa kiedykolwiek zarejestrowana. I dowód na to, że kometa leci przez przestrzeń międzygwiezdną od miliardów lat. Ta zawrotna prędkość to wynik licznych oddziaływań grawitacyjnych z ciałami niebieskimi w Drodze Mlecznej. Astronomowie nie są w stanie określić, w jakim układzie gwiezdnym się narodziła. Jak mówi David Jewitt z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, "to jakby próbować prześledzić tor pocisku, który widzieliśmy tylko przez ułamek sekundy". Poza Hubble’em, kometę obserwują też inne teleskopy – m.in. James Webb Space Telescope, TESS, Swift i W.M. Keck Observatory. Dane te pomogą ustalić m.in. skład chemiczny komety i jej pochodzenie. Kometa pozostanie widoczna dla teleskopów naziemnych do września 2025 roku, po czym zniknie za Słońcem. Oczekuje się, że ponownie pojawi się na niebie w grudniu. Źródło: arXiv Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Rekin-anioł” pojawił się w Walii po latach. Budzi nadzieję wśród naukowców
Jeden z najrzadszych rekinów na świecie został po raz pierwszy od czterech lat uchwycony na nagraniu z kamery śledzącej delfiny w Zatoce Cardigan w Walii. Raszpla zwyczajna jest gatunkiem krytycznie zagrożonym.
Spis treści Krytycznie zagrożona raszpla u wybrzeży Walii „Rekin-anioł”: ofiara trałowania i degradacji środowiska Jak i gdzie żyją raszple? Raszple to rodzina ryb chrzęstnoszkieletowych, w której większość gatunków jest zagrożona, niektóre krytycznie. Obserwacja w Walii dotyczy raszpli zwyczajnej, jednego z najbardziej zagrożonych gatunków. Sarah Perry, menedżerka ds. ochrony i badań morskich w organizacji Wildlife Trust of South and West Wales, powiedziała, że było to „rzadkie i ekscytujące spotkanie”. Krytycznie zagrożona raszpla u wybrzeży Walii Ryba została sfilmowana przez podwodną kamerę przy okazji do badania grupy delfinów butlonosych, które żyją u wybrzeży Walii. To pierwszy raz od czterech lat, kiedy zaobserwowano tę rybę. Wcześniej młody osobnik tego gatunku został uchwycony na kamerze we wrześniu 2021 roku. Po raz pierwszy widziano ram raszplę w 2019 roku i naukowcy uważają że to znak istnienia nowej, walijskiej populacji. Sarah Perry dodała, że nowe obserwacje raszpli „pojawiają się w kluczowym momencie, gdy Senedd (parlament Walii) i rząd Wielkiej Brytanii rozważają zakaz trałowania w obszarach chronionych”. „Rekin-anioł”: ofiara trałowania i degradacji środowiska Raszple, po angielsku nazywane „angelshark” (rekin-anioł) były niegdyś powszechne we wschodnim Atlantyku i Morzu Śródziemnym, ale ich populacja gwałtownie zmniejszyła się z powodu degradacji siedlisk i połowów. Raszple padały ofiarami tzw. połowów przypadkowych, kiedy to wpadały w sieci rybackie przy okazji łowienia innych ryb, szczególnie za pomocą włoków. To sieci używanie do połowów przydennych, uważanych za wyjątkowo szkodliwe dla środowiska. Połowy włokami niszczą morskie dno, zagrażając całemu ekosystemowi dennemu. Jak i gdzie żyją raszple? Raszple są rekinami przydennymi. Większość czasu spędzają zakamuflowane w osadach na dnie morskim, gdzie czyhają na ryby. W 2019 roku eksperci stwierdzili, że Walia może być kluczowym siedliskiem dla raszpli zwyczajnej, która wcześniej najliczniej występowała w wodach Wysp Kanaryjskich. Raszpli od bardzo dawna nie wiedziano ani w Morzu Północnym, ani Śródziemnym. Jej obserwacje gdzie indziej należą do ogromnych rzadkości, mimo że jest gatunkiem chronionym przez wiele krajów i od wielu lat. Akwarium Deep Sea World w North Queensferry w Szkocji prowadzi program hodowli raszpli zwyczajnych w niewoli. Pierwszych młodych dochowano się tam w 2011 roku. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Z USA na Mazury – niespotykana podróż amerykańskiej mewy
Mewa delawarska to gatunek, który u nas nie występuje. A jednak, po raz kolejny w ciągu ostatnich lat, zaobserwowano ją w Polsce. Tym razem pojawiła się nad Jeziorem Wulpińskim na Pojezierzu Olsztyńskim.
Spis treści Mewa delawarska w Polsce Gdzie zwykle żyje mewa delawarska? Zamieszkuje Amerykę Północną, ale pojawiła się na Mazurach – i to nie po raz pierwszy. Mewa delawarska sporadycznie przylatuje do Polski i za każdym razem budzi poruszenie wśród rodzimych miłośników ptaków. Mewa delawarska w Polsce Mewę delawarską zaobserwowano 14 lipca, nad Jeziorem Wulpińskim pod Olsztynem, w województwie warmińsko-mazurskim. Obserwatorka Anna Włodarczak-Komosińska zauważyła tam jednego, oznakowanego osobnika. Według portalu Clanga.com jest to osobnik, który po raz kolejny wrócił w to miejsce. W ciągu ostatnich czterech lat, według danych Polskiej Komisji Faunistycznej, mewę delawarską obserwowano kilka razy i było to na pewno kilka osobników. Jeden z nich posiadał nadajnik i był wielokrotnie obserwowany w marcu oraz między lipcem a grudniem 2023 roku. Jezioro Wulpińskie także nie pierwszy raz jest miejscem, gdzie pojawiła się ta mewa. Ptak widywany jest tam od 2021 roku. Pierwsze potwierdzone stwierdzenie tego gatunku u nas miało miejsce w 2013 roku, gdy pojedynczy osobnik został zaobserwowany nad Zatoką Gdańską. Od tego czasu notowano pojedyncze obserwacje, najczęściej zimą lub wczesną wiosną. Polska Komisja Faunistyczna klasyfikuje ją jako „gatunek, którego wszystkie pojawy wymagają weryfikacji”. Gdzie zwykle żyje mewa delawarska? Mewa delawarska (Larus delawarensis) to średniej wielkości gatunek mewy, zamieszkujący Amerykę Północną – od Meksyku po Alaskę, gdzie jest jednym z najpospolitszych gatunków mew. Gniazduje głównie w Kanadzie i północnych Stanach Zjednoczonych, a zimą migruje na południe USA i do Meksyku. Ma białe ciało, szare skrzydła z czarnymi końcówkami, żółty dziób z charakterystyczną czarną obrączką (szczególnie widoczną u dorosłych osobników w tzw. szacie spoczynkowej) oraz różowe nogi. W okresie zimowym na głowie mogą pojawiać się delikatne szare wzory. Jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym do Europy. Regularne, choć nieliczne jej obserwacje notowane są głównie w zachodniej Europie, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Francji i Hiszpanii. W Europie Środkowej i Wschodniej spotykana sporadycznie. Choć u nas niezwykle rzadka, IUCN uznaje ją za gatunek najmniejszej troski, z liczebnością szacowaną na około 2,5 miliona osobników. Źródła: Clanga.com, Polska Komisja Faunistyczna Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.