W sobotę nad Ziemią przeleci ogromna planetoida. Obiekty o takich parametrach mijają nas bardzo rzadko
Jeśli kiedykolwiek marzyłeś o tym, by zobaczyć na własne oczy potężną kosmiczną skałę pędzącą przez Układ Słoneczny, to w ten weekend nadarzy się ku temu doskonała okazja. Już w najbliższą sobotę (27.06) w bliskim sąsiedztwie Ziemi przemknie masywna planetoida.
Mowa o planetoidzie oznaczonej w katalogach astronomicznych jako (152637) 1997 NC1. Została ona odkryta niemal trzy dekady temu, w 1997 roku. Astronomowie z Europejskiej Agencji Kosmicznej mają dobre wieści – skrupulatnie wyliczyli jej trajektorię, co pozwala całkowicie wykluczyć ryzyko kolizji z Ziemią. Co więcej, do obserwacji obiektu wystarczy najzwyklejsza lornetka! Obiekt znajdzie się w punkcie maksymalnego zbliżenia z naszą planetą dokładnie 27 czerwca 2026 roku o godzinie 13:14 czasu polskiego (po zapadnięciu zmroku także powinno być ją widać), więc przygotuj sprzęt i zobacz na żywo zjawisko, które zdarza się raz na kilka lat. Co to za obiekt i jak daleko minie Ziemię? Planetoida przemknie w naszym sąsiedztwie z prędkością niemal 9 km/s (co daje ponad 32 000 km/h). Dystans, jaki będzie dzielił ją od Ziemi, wyniesie około 2,56 miliona kilometrów. W terminologii badawczej określa się to mianem bliskiego przelotu (ang. close approach), jednak w rzeczywistości odległość ta to około 6,66 średniego dystansu pomiędzy Ziemią a Księżycem. Największą zagadką pozostają dokładne gabaryty kosmicznej skały. Naukowcy szacują jej wielkość na podstawie albedo, czyli parametru odbijania światła słonecznego. Początkowo zakładano, że współczynnik ten dla omawianej planetoidy wynosi od 5% do 25%, co dawałoby potężny obiekt o średnicy od 750 do nawet 1650 metrów. Pojawiają się jednak analizy sugerujące znacznie wyższe albedo (na poziomie sięgającym 60%). Oznaczałoby to, że powierzchnia planetoidy odbija światło niezwykle intensywnie i w rzeczywistości mamy do czynienia ze znacznie mniejszym obiektem, który jedynie wydaje się tak duży z perspektywy ziemskich instrumentów. Jak i kiedy przygotować się do obserwacji? Juan Luis Cano z Biura Obrony Planetarnej ESA zaznacza, że obiekty o podobnych parametrach mijają naszą planetę stosunkowo rzadko – średnio raz na kilka lat. To czyni sobotni przelot wyjątkową okazją dla miłośników nocnego nieba. Aby dostrzec przemykającą planetoidę, nie potrzebujemy profesjonalnego sprzętu z obserwatorium badawczego. Do tego celu wystarczy niewielki teleskop amatorski lub lornetka o dużym powiększeniu. Z perspektywy mieszkańców półkuli północnej (w tym Polski), obiekt będzie możliwy do namierzenia już w fazie przybliżania się do naszej planety. W momencie maksymalnego zbliżenia planetoida powinna być dostrzegalna z większości miejsc na Ziemi, natomiast jej oddalanie się będą mogli śledzić najdłużej mieszkańcy półkuli południowej. Kiedy najlepiej obserwować planetoidę z Polski? Sama kosmiczna skała nie przemknie jednak po niebie w ułamku sekundy niczym spadająca gwiazda. Obiekty o takich gabarytach przemieszczają się na tle gwiazdozbiorów stosunkowo powoli, co daje nam całkiem szerokie okno obserwacyjne, obejmujące kilka nocy. Noc z piątku na sobotę (przed zbliżeniem): To będzie prawdopodobnie najlepszy moment na celowanie w niebo. Ponieważ obiekt nadlatuje od strony półkuli północnej, będziemy mieli świetne warunki do śledzenia go, gdy będzie systematycznie zbliżał się do Ziemi i zyskiwał na jasności. W sobotę po zapadnięciu zmroku: Obserwacje nadal będą jak najbardziej możliwe i warto ich spróbować. Pod koniec czerwca niebo staje się optymalnie ciemne dość późno (pełny zmrok astronomiczny zapada dopiero późno w nocy), więc trzeba uzbroić się w cierpliwość. Należy jednak pamiętać, że planetoida minęła już swój punkt krytyczny, zaczyna oddalać się od Ziemi z prędkością 9 km/s i z każdą godziną będzie opadać w kierunku nieboskłonu południowego. Kluczowym warunkiem udanych obserwacji będzie znalezienie stanowiska z dala od miejskich świateł. Astronomowie ostrzegają jednak, że w tę konkretną noc naturalną przeszkodą może okazać się silne światło Księżyca. Jasna tarcza naszego naturalnego satelity zdominuje niebo, znacznie obniżając kontrast optyczny, co może utrudnić wypatrzenie pędzącego w ciemności obiektu. Warto jednak próbować, bo to nie lada astronomiczne wydarzenie. Źródło: ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kosmiczny kataklizm widoczny gołym okiem. Zbliża się wyjątkowy wybuch, który można zobaczyć raz w życiu
Astronomowie na całym świecie z zapartym tchem obserwują niewielki i dotychczas niepozorny gwiazdozbiór Korony Północnej. Wszystkie dane wskazują, że w najbliższych tygodniach dojdzie tam do potężnej eksplozji termojądrowej, w wyniku której na naszym niebie pojawi się „nowa” gwiazda. Mowa o układzie T Coronae Borealis, zwanym potocznie Płonącą Gwiazdą. To jedno z tych wydarzeń, które przeciętny człowiek ma szansę zaobserwować tylko raz w życiu.
Spis treści: Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Wybuch T Coronae Borealis (często określaną skrótem T CrB) to jedno z najbardziej wyczekiwanych zjawisk astronomicznych ostatnich dekad, które już wkrótce zmieni wygląd nocnego nieba nad Polską. Ten odległy o 3000 lat świetlnych układ podwójny, złożony z białego karła i czerwonego olbrzyma co około 80 lat doświadcza gwałtownej eksplozji termojądrowej. W efekcie niemal niewidoczna na co dzień gwiazda rozbłyśnie jasnością porównywalną z Gwiazdą Polarną. Dla obserwatorów w naszym kraju to wyjątkowa okazja – konstelacja Korony Północnej wznosi się latem niemal w sam zenit, co pozwoli na bezproblemowe dostrzeżenie spektakularnego rozbłysku gołym okiem, nawet z rozświetlonych centrów dużych miast. Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? To nie pierwszy raz, gdy piszemy o spodziewanym wybuchu T Coronae Borealis. Jedna z proponowanych dat to 25 czerwca 2026 r., ale moment erupcji pozostaje niepewny. Obserwacje z teleskopów kosmicznych pokazują, że układ wykazuje pewne podobieństwa do okresu poprzedzającego erupcję z 1946 r., co wzmacnia przekonanie, że wybuch jest bliski. T Coronae Borealis nie jest pojedynczą gwiazdą, lecz układem podwójnym oddalonym od Ziemi o około 3000 lat świetlnych. Składa się z dwóch obiektów: czerwonego olbrzyma (gwiazdy u schyłku swojego życia) oraz białego karła (gęstej, martwej pozostałości po innej gwieździe). Oba ciała krążą bardzo blisko siebie, co prowadzi do kosmicznego kanibalizmu. Czerwony olbrzym stale wyrzuca w przestrzeń materię, którą swoją potężną grawitacją ściąga biały karzeł. Wodór pochodzący z zewnętrznych warstw olbrzyma gromadzi się na powierzchni karła, tworząc gęstą, rozgrzaną powłokę. Gdy ciśnienie i temperatura w tej warstwie osiągną masę krytyczną, dochodzi do gwałtownej, niekontrolowanej fuzji termojądrowej. To, co czyni T CrB wyjątkową, to powtarzalność tego procesu. Jest to tzw. nowa powrotna – jedna z zaledwie około dziesięciu znanych w naszej Galaktyce. Eksplozje na jej powierzchni następują cyklicznie, średnio co 80 lat. Ostatnie takie widowisko ludzkość mogła podziwiać w 1946 roku, a wcześniejsze w 1866 roku. Astronomowie z NASA potwierdzili, że od kilkunastu miesięcy układ zachowuje się identycznie jak przed wybuchem sprzed ośmiu dekad – zaliczył charakterystyczny, przejściowy spadek jasności, co oznacza, że faza krytyczna została osiągnięta. Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Na co dzień układ T Coronae Borealis ma jasność około 10 magnitudo, co oznacza, że jest całkowicie niewidoczny bez użycia zaawansowanych teleskopów. Jednak w momencie eksplozji termojądrowej jego jasność wzrośnie kilka tysięcy razy, osiągając około 2 magnitudo. Dla obserwatora na Ziemi oznacza to, że gwiazda stanie się tak samo jasna jak Gwiazda Polarna. Będzie można ją bez trudu dostrzec gołym okiem i to nie tylko w bieszczadzkich gęstwinach, ale nawet z terenów silnie zurbanizowanych i rozświetlonych sztucznym światłem centrów miast, takich jak Warszawa, Kraków czy Wrocław. Samo zjawisko będzie jednak krótkotrwałe. Maksymalna jasność utrzyma się przez zaledwie kilkanaście godzin, a gołym okiem gwiazda będzie widoczna przez około tydzień. Po tym czasie układ powróci do swojego stanu uśpienia na kolejne 80 lat. Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Położenie geograficzne Polski wpisuje się idealnie w warunki obserwacyjne tego zjawiska. W czerwcu gwiazdozbiór Korony Północnej jest w naszym kraju widoczny przez całą noc i wznosi się wysoko nad południowy horyzont. Aby zlokalizować miejsce przyszłego wybuchu, należy wykonać kilka prostych kroków: Spójrz w niebo w pierwszej połowie nocy (najlepiej około godziny 23:00), kierując wzrok wysoko nad południowy horyzont. Odnalezienie ułatwią dwa bardzo jasne punkty odniesienia: Wega (w gwiazdozbiorze Lutni) oraz Arktur (w gwiazdozbiorze Wolarza). Pomiędzy nimi znajduje się charakterystyczny, niewielki łuk złożony z siedmiu gwiazd, przypominający koronę lub podkowę – to właśnie Korona Północna. Obecnie najjaśniejszą gwiazdą w tym układzie jest Alphecca (kamień szlachetny w koronie). Gdy T Coronae Borealis wybuchnie, pojawi się po lewej stronie tego gwiezdnego łuku, całkowicie zaburzając dotychczasową geometrię konstelacji i stając się drugim najjaśniejszym punktem w tym rejonie nieba. Naukowcy apelują, aby zapoznać się z tym fragmentem nieba już teraz. Dzięki temu, gdy nadejdzie moment eksplozji, natychmiast zauważysz subtelną, lecz historyczną zmianę w układzie gwiazd. Źródła: NASA (Global Standard) AAVSO (American Association of Variable Star Observers) Space.com The Astrophysical Journal Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Astronomiczne widowisko roku nad Polską. Dwa najjaśniejsze punkty nocnego nieba znajdą się tuż obok siebie
Na początku czerwca 2026 roku miłośnicy astronomii w Polsce staną przed wyjątkową okazją do obserwacji jednego z najbardziej widowiskowych zjawisk planetarnych tej dekady. Na wieczornym niebie dojdzie do bliskiej koniunkcji Wenus i Jowisza, którym na sferze niebieskiej towarzyszyć będzie dodatkowo Merkury. Choć zbliżenia planet nie należą do absolutnych rzadkości, to zestawienie ze sobą dwóch najjaśniejszych obiektów gwiazdowych nocnego nieba w tak małej odległości kątowej gwarantuje spektakl, który bez problemu dostrzeżemy gołym okiem – nawet z terenów silnie zanieczyszczonych światłem miejskim.
Spis treści: Dlaczego czerwcowa koniunkcja planet jest tak wyjątkowa? Jak oglądać paradę planet nad Polską? Instrukcja krok po kroku Co zobaczysz gołym okiem, a co przez lornetkę? Kiedy fotografować koniunkcję planet? Szykuj aparat na połowę miesiąca Echo Gwiazdy Betlejemskiej, czyli jak zbliżenie planet zmieniało historię Czerwcowe, krótkie noce zazwyczaj nie sprzyjają pasjonatom astronomii, jednak początek tegorocznego lata przyniesie wyjątkowe odstępstwo od tej reguły. Już w najbliższych dniach nad Polską dojdzie do rzadkiego układu ciał niebieskich, który bez problemu dostrzeżemy gołym okiem nawet z dużych miast. Na wieczornym niebie rozbłyśnie spektakularna koniunkcja planet – dwa najjaśniejsze obiekty gwiazdowe, Wenus i Jowisz, zbliżą się do siebie na minimalną odległość kątową, tworząc na tle zorzy wieczornej niezwykle wyrazisty, podwójny punkt. Podpowiadamy, kiedy dokładnie spojrzeć w stronę zachodniego horyzontu, by nie przegapić tego kosmicznego widowiska. Dlaczego czerwcowa koniunkcja planet jest tak wyjątkowa? Kluczem do wyjątkowości tego zjawiska jest jasność geometryczna obu głównych ciał niebieskich. Wenus, odbijająca potężne ilości światła słonecznego przez swoją gęstą atmosferę, świeci obecnie blaskiem o magnitudo aż -4,0, co czyni ją trzecim najjaśniejszym obiektem na niebie po Słońcu i Księżycu. Towarzyszący jej Jowisz, największy gazowy olbrzym Układu Słonecznego, osiąga w tym samym czasie jasność rzędu -1,9 magnitudo. Maksimum zbliżenia obu planet nastąpi wieczorem 9 czerwca 2026 roku, kiedy to odległość kątowa między nimi wyniesie zaledwie około 1,5 do 1,6 stopnia. W praktyce oznacza to, że oba potężne punkty świetlne zmieszczą się za opuszką małego palca wyciągniętej przed siebie dłoni. Z perspektywy obserwatora na Ziemi planety będą wyglądały, jakby niemal się ze sobą zderzały. Dodatkowym atutem jest fakt, że oba ciała znajdą się w gwiazdozbiorze Bliźniąt, tuż poniżej jego dwóch najjaśniejszych gwiazd: Kastora i Polluksa. W tym samym czasie (szczególnie wyraźnie 7 czerwca) do tej kosmicznej parady dołączy Merkury, który znajdzie się w fazie korzystnej wieczornej elongacji wschodniej, plasując się kilkanaście stopni poniżej jasnego duetu. Jak oglądać paradę planet nad Polską? Instrukcja krok po kroku Z racji tego, że zjawisko przypada na okres bliski przesilenia letniego, polscy obserwatorzy muszą zmierzyć się z długim czerwcowym dniem i bardzo płytkim kątem zachodzenia Słońca. Wymaga to precyzyjnego zaplanowania obserwacji w ściśle określonym oknie czasowym. Optymalne godziny: Poszukiwania należy rozpocząć około 40–50 minut po zachodzie Słońca, co w warunkach geograficznych Polski przypada na przedział czasowy między 21:30 a 22:00. Wtedy niebo będzie już dostatecznie ciemne, aby kontrast pozwolił na wyłonienie się planet z poświaty zmierzchu. Kierunek geograficzny: Swoje oczy oraz sprzęt optyczny należy skierować na kierunek zachodni oraz północno-zachodni (W-NW). Kluczowy warunek terenowy: Koniunkcja będzie rozgrywać się stosunkowo nisko nad ziemią. Na początku czerwca planety w optymalnym momencie widoczności znajdą się na wysokości zaledwie 10–14 stopni nad horyzontem. Oznacza to, że każda przeszkoda architektoniczna lub naturalna – taka jak bloki mieszkalne, ściana lasu czy wzniesienie – może całkowicie zasłonić widowisko. Do obserwacji należy wybrać miejsce z całkowicie odsłoniętym, płaskim horyzontem. Co zobaczysz gołym okiem, a co przez lornetkę? Pierwsza na jasnym jeszcze niebie rozbłyśnie Wenus, dominując nad zachodnią częścią nieboskłonu. Chwilę później, tuż obok niej (na dolny lewy lub prawy skos, w zależności od dnia obserwacji), ujawni się wyraźny, choć nieco słabszy blask Jowisza. O ile ten duet bez problemu zobaczymy gołym okiem nawet z centrum Warszawy czy Krakowa, o tyle odszukanie Merkurego w pierwszych dniach czerwca może wymagać użycia lornetki. Merkury będzie widoczny znacznie niżej, bliżej linii horyzontu i szybciej zniknie w blasku słońca, zachodząc niedługo po godzinie 22:00. Jeśli dysponujesz choćby podstawowym amatorskim teleskopem z szerokokątnym okularem (25 mm lub większym), skierowanie go na ten rejon nieba pozwoli uchwycić w jednym polu widzenia nie tylko tarczę rozświetlonej Wenus, ale również pasy atmosferyczne Jowisza wraz z jego czterema galileuszowymi księżycami: Io, Europą, Ganimedesem i Kalisto. Kiedy fotografować koniunkcję planet? Szykuj aparat na połowę miesiąca Dla fotografów i pasjonatów astrofotografii krajobrazowej spektakl nie kończy się na dacie 9 czerwca. Choć po tym dniu Wenus i Jowisz zaczną się od siebie stopniowo oddalać, to w kolejnym tygodniu do planetarnego układu dołączy kolejny niezwykle fotogeniczny element. W dniach 16–18 czerwca 2026 roku w ten sam rejon nieba (nad zachodni horyzont) zawędruje bardzo cienki, zaledwie kilkunastoprocentowy sierp młodego Księżyca. Taka konfiguracja trzech jasnych planet i wąskiego rogu Srebrnego Globu stworzy idealne warunki do wykonania zapierających dech w piersiach szerokich kadrów nocnych – i to przy użyciu zwykłego smartfona z trybem nocnym stabilizowanego na statywie. Echo Gwiazdy Betlejemskiej, czyli jak zbliżenie planet zmieniało historię Z perspektywy historii kultury i dawnej astronomii, czerwcowe spotkanie Wenus i Jowisza niesie za sobą niezwykle bogatą symbolikę, która – co rzadkie w dawnych wierzeniach – niemal nigdy nie była utożsamiana ze złymi wróżbami. W klasycznej astrologii babilońskiej, greckiej czy rzymskiej obie planety określano mianem „benefików”, czyli obiektów przynoszących szczęście, pokój i dobrobyt. Jednak najsłynniejsze w historii optyczne złączenie tych dwóch ciał niebieskich miało miejsce w 2 roku p.n.e. Współcześni astronomowie i historycy, opierając się na precyzyjnych wyliczeniach komputerowych, uważają, że to właśnie ekstremalnie bliska koniunkcja Jowisza i Wenus mogła być zjawiskiem opisanym w Biblii jako Gwiazda Betlejemska. 17 czerwca tamtego roku obie planety zbliżyły się do siebie tak bardzo, że dla ludzkiego oka zlały się w jeden, potężny punkt świetlny w konstelacji Lwa. Obserwowanie tego układu dzisiaj pozwala nam niemal dokładnie doświadczyć tego samego widoku, który ponad dwa tysiące lat temu poruszył starożytnych obserwatorów nieba i zmienił bieg historii. Źródła: Sky at Night Magazine - Venus-Jupiter Conjunction June 2026 Kalendarz zjawisk astronomicznych i jasności magnitudo ciał niebieskich: Astronomy Plus - Astronomical Events May/June 2026 Opis pozycji planet i układu w gwiazdozbiorze Bliźniąt: When the Curves Line Up - Venus-Jupiter Conjunction 2026 Roczny wykaz najważniejszych wydarzeń astronomicznych: Royal Observatory Greenwich - Space and Astronomy Highlights 2026 Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
9 zjawisk na niebie, które można zobaczyć w czerwcu. Od „Truskawkowego Księżyca” po koniunkcję planet
Letnie obserwacje rozpoczynają się od spektakularnych widoków. Czekają nas ekscytująca koniunkcja Jowisza i Wenus oraz spadające gwiazdy.
Czerwiec przyniesie nam mnóstwo astronomicznych atrakcji. Miesiąc ten oferuje doskonałe warunki do obserwacji gęstego, usianego gwiazdami jądra Drogi Mlecznej, szczególnie w miejscach z ciemnym niebem. Oto dziewięć najciekawszych zjawisk do obserwacji na początku lata. Koniunkcja Jowisza i Wenus – 8–9 czerwca Jowisz i Wenus zbliżają się do siebie od końca maja. Jednak ich koniunkcja stanie się jeszcze bardziej spektakularna między 8 a 9 czerwca, kiedy to z naszej ziemskiej perspektywy te dwa obiekty znajdą się w odległości 1,5 stopnia (nieco ponad szerokość małego palca) od siebie. Kiedy dotrą do tego punktu, można je będzie jednocześnie dostrzec przez lornetkę. Szukajcie tej pary również w noce tuż przed i po koniunkcji. Nadal będą się one znajdować blisko siebie – około 3 stopni. Jowisz i Wenus pojawią się w gwiazdozbiorze Bliźniąt, a Merkury może być widoczny tuż poniżej. Koniunkcja Saturna z Księżycem – 10 czerwca Wczesnym rankiem 10 czerwca Saturn i Księżyc będą świecić w odległości 5 stopni, czyli trzech szerokości palców, od siebie. Oba ciała niebieskie wzniosą się nad wschodni horyzont po północy i będą poruszać się równolegle po niebie aż do wschodu słońca. Czeka nas wspaniały widok na pierścienie Saturna, widoczne nawet przez teleskop ogrodowy lub mocną lornetkę do obserwacji gwiazd. Układ Marsa, Księżyca i Saturna – 11 czerwca Na około godzinę przed wschodem słońca 11 czerwca Mars, sierp Księżyca i Saturn utworzą cienką linię nad wschodnim horyzontem. Aby dostrzec tę trójkę, potrzebny będzie czysty widok na wschód – duże jezioro lub łąka z minimalnymi przesłonami horyzontu. Mars i cienki Księżyc będą świecić blisko siebie następnego ranka, w odległości 6,5 stopnia od siebie – to nieco ponad trzy palce. Nów Księżyca – 15 czerwca Lato to jeden z najlepszych okresów na podziwianie tętniącego życiem centrum Drogi Mlecznej. Nów Księżyca, który rozpoczyna cykl lunarny, to najlepszy moment na jego dostrzeżenie. Kiedy Księżyc wślizguje się między Ziemię a Słońce w tej fazie, staje się prawie niewidoczny. Ten brak światła księżycowego sprawia, że ​​gromada milionów gwiazd w centrum Drogi Mlecznej jest widoczna nawet gołym okiem. W tym miesiącu nów nastąpi 15 czerwca. Najlepiej obserwować gwiazdy w miejscu o minimalnym zanieczyszczeniu światłem, takim jak park ciemnego nieba. Przesilenie letnie – 21 czerwca 21 czerwca przypada na półkuli północnej przesilenie letnie, kiedy słońce osiąga najwyższy punkt nad równikiem. To początek lata, a w regionach położonych blisko bieguna oznacza to całodobową poświatę znaną jako dzień polarny. Ta sama data, 21 czerwca, oznacza również początek zimy na półkuli południowej. Trwa tam sezon na zorze polarne, szczególnie w Tasmanii i południowej Nowej Zelandii. Szczyt roju Bootydów przypada na 27 czerwca Wywołane przez odłamki komety czerwcowe Bootydy to rój meteorów z maksymalnie kilkoma spadającymi gwiazdami na godzinę. Jednak podczas maksimum 27 czerwca możemy mieć do czynienia nawet ze 100 meteorami na godzinę. Wypatruj ich w pobliżu gwiazdozbioru Wolarza, który wędruje po niebie północnym. Najlepiej obserwować go wczesnym wieczorem. Pełnia „Truskawkowego Księżyca” – 29 czerwca Pierwsza oficjalna letnia pełnia Księżyca, znana jako „Truskawkowy Księżyc”, nastąpi 29 czerwca. Rdzenni Amerykanie nadali tę nazwę ze względu na słodkie owoce, które dojrzewają wczesnym latem. Niestety, „truskawkowy Księżyc” to tylko przydomek – nie będzie bardziej czerwony niż w innych miesiącach. Trójkąt Letni – przez cały miesiąc Jeśli istnieje układ gwiazd, który sygnalizuje początek ciepłej pogody, to jest to Trójkąt Letni. Będzie widoczny wysoko na nocnym niebie. W jego skład wchodzą trzy jasne gwiazdy z różnych konstelacji: Wega z gwiazdozbioru Lutni, Altair z Orła, Deneb z Łabędzia. Trójkąt Letni widoczny jest przez większość nocy, szczególnie w połowie czerwca. Mars spotyka Plejady – koniec czerwca Dwa z najbarwniejszych obiektów nocnego nieba spotkają się pod koniec czerwca, tuż przed świtem – pomarańczowo zabarwiony Mars i niebieskawe Plejady. Te drugie znane są z siedmiu dobrze widocznych gwiazd, choć w rzeczywistości zawierają ich ponad 1000. Obiekty będą w odległości około 4 do 5 stopni, czyli mniej więcej trzech palców, od siebie. Najlepszy czas obserwacji przypada na okres od 27 do 30 czerwca.
Dla swoich młodych zrobiłyby wszystko. 5 najbardziej heroicznych matek w świecie zwierząt
Dla większości z nas symbolem macierzyństwa u zwierząt jest niedźwiedzica broniąca młodych lub ptak niestrudzenie karmiący pisklęta. Jednak natura potrafi być o wiele bardziej zaskakująca. W ciemnych wodach oceanów, głęboko w glebie i tropikalnych lasach żyją samice, dla których opieka nad potomstwem oznacza rezygnację z jedzenia na lata, ukrywanie dzieci we wnętrzu własnego ciała, a nawet… oddanie się na pożarcie.
Spis treści: Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Gdy myślimy o macierzyństwie w świecie przyrody, często ulegamy antropomorfizacji, widząc zachowania zwierząt przez pryzmat ludzkich emocji. Ale ewolucja nie zna sentymentów – zna jedynie skuteczność. Aby gatunki mogły przetrwać, natura wykształciła mechanizmy tak zdumiewające, że graniczą z horrorem lub heroizmem. Oto pięć niezwykłych zachowań i strategii samic, które dla swojego potomstwa zrobiłyby absolutnie wszystko. Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Ryby powszechnie uchodzą za pozbawione instynktów opiekuńczych, jednak afrykańskie i amerykańskie pielęgnicowate całkowicie przeczą temu stereotypowi. Samice wielu gatunków z jezior Malawi i Tanganika noszą swoje jaja i młode w pysku (stąd ich polskie nazwy: pyszczaki lub gębacze). Po złożeniu jaj matka zbiera je do pyska i nosi tam przez kilka tygodni, całkowicie rezygnując w tym czasie z jedzenia. Opieka nie kończy się po wykluciu. Gdy małe rybki wyczują niebezpieczeństwo, błyskawicznie wracają do jej pyszczka, traktując go jak bezpieczny schron. U innej pielęgnicy z Ameryki Południowej – paletki (dyskowca) – skóra samicy w okresie odchowu młodych zaczyna produkować gęsty, bogaty w białka i przeciwciała śluz. Młode zjadają go z ciała mamy, co jest strategią równie skuteczną, jak karmienie mlekiem wśród ssaków. Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Skorek pospolity (Forficula auricularia) przez wielu jest niesłusznie uważany za domowego i ogrodowego szkodnika. Samica skorka to jedna z najbardziej czułych matek w świecie owadów. Jesienią buduje podziemną norkę, w której składa kilkadziesiąt jaj, a następnie spędza z nimi całą zimę. Jej najważniejszym zajęciem jest nieustanne sprzątanie. Bez przerwy, dzień i noc, wylizuje każde jajo z osobna. Nie chodzi tu jednak o estetykę, ale o walkę z niewidzialnym wrogiem – zarodnikami pleśni i grzybów. Bez tej drobiazgowej pielęgnacji mogłaby stracić całe potomstwo. Po wykluciu się larw, matka karmi je i zaciekle broni przed drapieżnikami aż do momentu, gdy przejdą pierwszą wylinkę i są gotowe do samodzielnego życia. Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia W ciemnych wodach Pacyfiku, na głębokości kilku tysięcy metrów, jedna ze zwierzęcych matek bije rekordy w opiece. Samica ośmiornicy z gatunku Graneledone boreopacifica wykazała się najdłuższą udokumentowaną opieką nad potomstwem na Ziemi. Naukowcy za pomocą podwodnych robotów obserwowali samicę, która strzegła swoich jaj nieprzerwanie przez 53 miesiące – czyli niemal cztery i pół roku! Przez cały ten długi okres matka nie opuściła lęgu ani na krok. Nie polowała i nie jadła, a jej jedynym zajęciem było delikatne omiatanie jaj czułkami w celu zapewnienia im tlenu oraz ochrona przed wygłodniałymi krabami. Gdy w pełni rozwinięte, miniaturowe ośmiorniczki w końcu opuściły osłonki, skrajnie wycieńczona samica, której organizm dosłownie strawił sam siebie, zmarła. Jej heroiczną opiekę można obejrzeć na poniższym filmie: View oEmbed on the source website Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą To niezwykłe, beznogie płazy przypominające gigantyczne dżdżownice, zamieszkujące wilgotne gleby Afryki. Ich strategia wychowawcza to – na ludzką miarę – heroizm. W okresie rozrodczym w organizmie samicy zachodzi gwałtowna transformacja: jej skóra staje się niezwykle gruba, pęcznieje i wypełnia się pożywnymi tłuszczami oraz białkami. Gdy młode przychodzą na świat, rodzą się ze specjalnymi, szerokimi zębami, które służą do jednego celu: obdarcia matki ze skóry. Przez kolejne tygodnie potomstwo stopniowo zjada jej wierzchnią warstwę. Co zdumiewające, samica nie odnosi przy tym trwałych obrażeń – jej naskórek regeneruje się co kilkadziesiąt godzin, pozwalając na cykliczne uczty dla młodych. Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Większość pająków kojarzy nam się ze sprytnym drapieżnictwem, jednak w rodzinie lejkowcowatych to macierzyństwo osiąga wyżyny. Samica norosza ziemnego (Coelotes terrestris) po wykluciu się małych pajączków początkowo opiekuje się nimi w tradycyjny sposób: poluje dla nich i zwraca nadtrawiony pokarm, a także składa specjalne, niezapłodnione jaja pełniące funkcję „racji żywnościowych”. Jednak gdy pożywienia jest mało, w ciele matki uruchamia się program autodestrukcji. Jej narządy wewnętrzne ulegają upłynnieniu, zamieniając się w bogatą w kalorie zawiesinę. Wtedy matka wysyła młodym sygnał wibracyjny, zapraszając je do konsumpcji… samej siebie. Pajączki zjadają swoją matkę, by zyskać energię niezbędną do opuszczenia gniazda. W biologii takie zjawisko nazwano matrofagią. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rzadki Niebieski Księżyc nad Polską. Nadchodzi pełnia, jakiej nie było od lat
Przełom maja i czerwca 2026 roku przyniesie miłośnikom astronomii wyjątkowy spektakl. Już w najbliższy weekend na niebie zabłyśnie rzadki Niebieski Księżyc. To fascynujące zjawisko kalendarzowe, które zbiegnie się w czasie z innym, mało znanym fenomenem – Mikroksiężycem. Kiedy dokładnie spoglądać w niebo, dlaczego ta pełnia będzie zupełnie inna niż zwykle i skąd wzięła się jej intrygująca nazwa? Wyjaśniamy.
Spis treści: Podwójna pełnia w maju. Czym naprawdę jest Niebieski Księżyc? Kiedy oglądać Niebieski Księżyc w Polsce? Astronomiczne maksimum wypada w dzień Kosmiczny paradoks. Dlaczego majowy Niebieski Księżyc będzie... najmniejszy w roku? Poradnik dla obserwatorów. Jak schwytać w kadrze Niebieski Księżyc 2026? Wbrew temu, co mogłaby sugerować nazwa, nasz naturalny satelita nie zmieni nagle swojej barwy na błękitną. Określenie Niebieski Księżyc odnosi się do rzadkiego układu kalendarzowego. W maju 2026 roku mamy do czynienia z sytuacją, w której w ciągu jednego miesiąca kalendarzowego wypadają aż dwie pełnie Księżyca. Podwójna pełnia w maju. Czym naprawdę jest Niebieski Księżyc? Pierwsza z nich, nazywana tradycyjnie Kwiatową Pełnią, miała miejsce 1 maja. Druga, czyli nasz tytułowy Niebieski Księżyc 2026, rozświetli niebo w ostatni dzień miesiąca – 31 maja. Samo sformułowanie pochodzi od angielskiego powiedzenia „once in a blue moon”, co jest odpowiednikiem polskiego „raz na ruski rok”. To idealnie oddaje naturę tego zjawiska odnoszącą się do faz Księżyca – dwie pełnie w jednym miesiącu zdarzają się średnio raz na 2,7 roku. Wynika to z faktu, że cykl synodyczny Księżyca (od pełni do pełni) trwa 29,5 dnia, czyli nieco krócej niż większość naszych miesięcy. Na kolejny taki układ przyjdzie nam poczekać aż do grudnia 2028 roku. Kiedy oglądać Niebieski Księżyc w Polsce? Astronomiczne maksimum wypada w dzień Oficjalne, astronomiczne maksimum pełni nastąpi dokładnie 31 maja 2026 roku o godzinie 10:45 czasu polskiego. Dla obserwatorów w naszym kraju oznacza to, że precyzyjny moment kulminacyjny nastąpi w ciągu dnia, gdy Księżyc będzie znajdował się pod horyzontem, a niebo będzie rozświetlone światłem słonecznym. Czy to oznacza, że przegapimy widowisko? Absolutnie nie! Dla ludzkiego oka tarcza Srebrnego Globu wydaje się idealnie okrągła przez około dobę przed i dobę po geometrycznym maksimum. Najlepsze warunki do podziwiania oraz fotografowania tego zjawiska w Polsce będziemy mieć podczas dwóch nocy: z soboty na niedzielę (30/31 maja) oraz z niedzieli na poniedziałek (31 maja / 1 czerwca). Warto przygotować się na obserwacje tuż po zachodzie Słońca, kiedy Księżyc zacznie majestatycznie wyłaniać się zza horyzontu. Kosmiczny paradoks. Dlaczego majowy Niebieski Księżyc będzie... najmniejszy w roku? Majowy Niebieski Księżyc kryje w sobie jeszcze jeden, niezwykle ciekawy smaczek naukowy, o którym milczą masowe media. Ta konkretna pełnia zbiega się niemal idealnie z momentem, w którym Księżyc znajdzie się w apogeum, czyli w punkcie swojej orbity najdalej oddalonym od Ziemi (odległość ta wyniesie ponad 406 tysięcy kilometrów). Oznacza to, że 31 maja na niebie nie zobaczymy wielkiego „Superksiężyca”, ale tzw. Mikroksiężyc. Będzie to najmniejsza pełnia w całym 2026 roku. Według wyliczeń astronomów, tarcza majowego Mikroksiężyca będzie około 5,5% mniejsza i ponad 10% ciemniejsza niż podczas przeciętnej pełni. Dla porównania – w zestawieniu z rekordowo dużymi Superksiężycami, ta tarcza będzie mniejsza aż o 14%. Poradnik dla obserwatorów. Jak schwytać w kadrze Niebieski Księżyc 2026? Pod koniec maja ekliptyka wymusza na Księżycu specyficzną trajektorię – w trakcie pełni będzie on wędrował bardzo nisko nad południowym horyzontem, przemieszczając się na tle gwiazdozbiorów Wężownika i Skorpiona. W najwyższym punkcie nocy wzniesie się w Polsce na zaledwie kilkanaście stopni nad linię horyzontu. Dla astrofotografów i łowców pięknych kadrów to genialna wiadomość. Niski pułap Księżyca pozwala na łatwe skomponowanie jego tarczy z elementami ziemskiego krajobrazu. To idealna okazja, by uwiecznić majową pełnię wyłaniającą się zza sylwetek tatrzańskich szczytów, zamków na Szlaku Orlich Gniazd czy wielkomiejskiej architektury, jak warszawski Pałac Kultury i Nauki. Do obserwacji nie potrzebujesz specjalistycznego sprzętu – zjawisko będzie doskonale widoczne gołym okiem na całym obszarze Polski. Jedyne, czego potrzebujemy na przełomie maja i czerwca, to bezchmurne niebo. Źródło: Timeanddate.com; Space.com; Mashable Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sezon na najpiękniejsze zjawisko polskiego nieba otwarty. Poprzedni rok przyniósł absolutny rekord
Nie trzeba jechać na daleką Północ, by zobaczyć coś magicznego na niebie – Polska też ma swoją „zorzę polarną". Czerwcowe i lipcowe noce rozświetlają nam obłoki srebrzyste – świecące chmury, które zachwycają niebieskim blaskiem. Podpowiadamy, jak je obserwować.
Spis treści Czym są obłoki srebrzyste i jak je rozpoznać? Najlepsze sposoby na obserwację Czerwiec czy lipiec? Natura lubi zaskakiwać Rozpoczyna się najlepszy czas na obserwacje jednego z najpiękniejszych zjawisk naszego nieba, na pograniczu meteorologii i astronomii. Czerwiec i lipiec to miesiące, kiedy pojawia się najwięcej obłoków srebrzystych. Te świecące chmury łatwo zaobserwować i sfotografować. Czym są obłoki srebrzyste i jak je rozpoznać? Obłoki srebrzyste (ang. noctilucent clouds, NLC) to najwyżej występujące chmury w atmosferze Ziemi, tworzące się w mezosferze na wysokości około 75–85 km. Zbudowane są z drobnych kryształków lodu, które kondensują się na maleńkich cząstkach np. pochodzenia wulkanicznego czy kosmicznego. Nie jest jednak jasne, skąd para wodna bierze się na tak dużych wysokościach. Obłoki widać kiedy Słońce zejdzie na 6–16° poniżej horyzontu. W praktyce oznacza to że są widoczne po 22, do 2–3 w nocy. Są chmurami strefy polarnej, czyli tworzą się podobnie jak zorze polarne, na północy. Jednak Polska jest wciąż dobrym miejscem do ich obserwacji. A najlepszym okresem w roku jest czerwiec, choć bywają widoczne także w lipcu i sierpniu. Jak je rozpoznać? To naprawdę łatwe – świecą własnym blaskiem, w odróżnieniu od zwykłych chmur, które mogą tylko odbijać światło Słońca. Blask ten ma charakterystyczny, hipnotyzujący srebrzystoniebieski kolor. Obłoki srebrzyste tworzą też na niebie ciekawe kompozycje i kształty, trochę podobne do dziennych chmur wysokich, ale zdecydowanie ładniejsze i delikatniejsze. Często układają się w faliste, żebrowane lub pasiaste wzory. Najlepsze sposoby na obserwację Przeważnie można je obserwować dość nisko nad północnym horyzontem, ale czasem „zalatują” bardziej na południe i zajmują wtedy trochę większą część nocnego nieba. Są zjawiskiem stosunkowo rzadkim i ulotnym, związanym z niskimi temperaturami tak wysoko w atmosferze. Jednak co roku można je zobaczyć przynajmniej kilka razy. Warto regularnie patrzeć na północ po zapadnięciu zmroku, bo nigdy nie wiadomo, kiedy się pojawią. Najlepszym miejscem w Polsce do ich obserwowania jest wybrzeże Bałtyku. Po pierwsze, to miejsce najbardziej wysunięte na północ. A poza tym nieosłonięty horyzont i relatywnie małe zanieczyszczenie światłem sprzyjają obserwacjom. Czerwiec czy lipiec? Natura lubi zaskakiwać Statystycznie najlepszym miesiącem do obserwacji obłoków srebrzystych w Polsce jest czerwiec. Noc astronomiczna (czas gdy Słońce znajduje się co najmniej 18° poniżej horyzontu) w ogóle nie zapada. Warunki do podświetlenia obłoków srebrzystych przez Słońce panują wtedy przez całą noc. Ale przyroda nie działa jak w zegarku i poprzednie sezony udowodniły, że najpiękniejsze obłoki srebrzyste wcale nie muszą pojawić się w czerwcu. Noc z 2 na 3 lipca 2025 w całej Polsce przyniosła niezwykłe obserwacje obłoków srebrzystych. Sieć zalały piękne zdjęcia świecących chmur, wykonane nie tylko profesjonalnymi aparatami, ale nawet niezbyt zaawansowanymi smartfonami. Z kolei 5 lipca 2020 roku, obłoki zajęły niemal pół nieba i były doskonale widoczne nawet w rozświetlonych sztucznym światłem wielkich miastach. Oby nadchodzący sezon był równie owocny. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kosmiczny spektakl nad Polską. Ponad naszymi głowami pędzi gigant, który rozświetli „białe noce”
Czy wiedziałeś, że w najbliższych dniach możesz dostrzec na polskim niebie obiekt jaśniejszy od niemal wszystkich gwiazd i planet, poruszający się z zawrotną prędkością 28 000 km/h? Przełom kwietnia i maja 2026 roku przynosi wyjątkowe warunki do obserwacji Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Rozpoczynający się sezon białych nocy sprawi, że ten technologiczny kolos będzie doskonale widoczny gołym okiem. Podpowiadamy, kiedy zadbać o czyste niebo i jak nie przegapić tego niezwykłego widowiska.
Spis treści: Błysk na niebie silniejszy niż gwiazdy. Czym jest ten sunący punkt? Dlaczego maj 2026 roku jest tak wyjątkowy dla obserwatorów? Sekrety „białych nocy”. Jak słońce pomaga nam tropić kosmiczną stację? Sprawdź zegarek. Gdzie szukać i jak nie przegapić przelotu? Wiele osób, patrząc wieczorem w niebo, dostrzega nagle niezwykle jasny, niejednostajny punkt, który w ciągu kilku minut przecina nieboskłon. Wbrew pierwszym skojarzeniom nie jest to ani spadający meteor, ani samolot, ani tym bardziej UFO. To Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) – największe i najbardziej zaawansowane laboratorium, jakie ludzkość kiedykolwiek umieściła na orbicie okołoziemskiej. Błysk na niebie silniejszy niż gwiazdy. Czym jest ten sunący punkt? Stacja krąży na wysokości około 400–420 kilometrów nad Ziemią, pełniąc funkcję międzynarodowego ośrodka badawczego. Pracujący tam astronauci prowadzą pionierskie eksperymenty z zakresu biologii, fizyki czy medycyny kosmicznej, których nie dałoby się odtworzyć w warunkach ziemskiej grawitacji. ISS to gigant o masie ponad 400 ton i wymiarach porównywalnych z boiskiem do piłki nożnej. Za jej niezwykłą jasność na nocnym niebie odpowiadają ogromne panele słoneczne, które odbijają światło słoneczne tak efektywnie, że stacja staje się drugim – po Księżycu – najjaśniejszym obiektem ruchomym na nocnym niebie, osiągając blask rzędu nawet -3,9 magnitudo. Dlaczego maj 2026 roku jest tak wyjątkowy dla obserwatorów? Geometria orbitalna ISS oraz nachylenie osi naszej planety sprawiają, że widoczność stacji nad danym obszarem nie jest stała. Pierwsza część wiosennego sezonu 2026 przynosi fascynującą zmianę warty. Podczas gdy pod koniec kwietnia musieliśmy nastawiać budziki na przeloty poranne (odbywające się między godziną 2:00 a 5:00 nad ranem), maj przynosi bezapelacyjny hit: wysokie i niesamowicie jasne przeloty wieczorne. To idealny moment dla amatorów astronomii. Ciepłe majowe wieczory w połączeniu z dogodnymi godzinami (najlepsze spektakle odbywają się między 21:00 a 23:30) zachęcają do wyjścia z domów. Co ważne, trajektoria stacji w maju 2026 roku przecina niebo bardzo wysoko nad Polską, zbliżając się w zenicie do 80 stopni, co oznacza, że stację możemy podziwiać niemal bezpośrednio nad naszymi głowami. Zjawisko to jest tak widowiskowe, że bez trudu dostrzeżemy je nawet z mocno zanieczyszczonych światłem centrów wielkich miast. Sekrety „białych nocy”. Jak słońce pomaga nam tropić kosmiczną stację? Kluczem do zrozumienia fenomenu majowych obserwacji jest zjawisko astronomiczne nazywane białymi nocami. Na przełomie wiosny i lata w szerokościach geograficznych Polski Słońce po zachodzie nie chowa się głęboko pod linię horyzontu (mniej niż 18 stopni). W efekcie tarcza naszej gwiazdy przez całą noc rozświetla wyższe warstwy atmosfery, a pełna, głęboka noc astronomiczna w ogóle nie następuje. Dla obserwatorów obiektów głębokiego kosmosu (takich jak mgławice czy galaktyki) to trudny czas, ale dla łowców ISS – prawdziwe eldorado. Choć na powierzchni Ziemi panuje już półmrok, stacja kosmiczna lecąca kilkaset kilometrów wyżej wciąż znajduje się w pełnym słońcu. Przelatując nad Europą Środkową, stacja działa jak gigantyczne zwierciadło. Majowe białe noce pozwalają na zjawisko wyjątkowe: w ciągu jednej nocy możemy zaobserwować nawet dwa lub trzy kolejne przeloty ISS, oddzielone od siebie o około 90 minut, czyli czas, w jakim stacja wykonuje jeden pełny obieg wokół Ziemi. Sprawdź zegarek. Gdzie szukać i jak nie przegapić przelotu? Aby ustrzelić wzrokiem ten kosmiczny dom, nie potrzebujesz teleskopu ani lornetki – wystarczy nieuzbrojone oko. Kluczowa jest jednak precyzja czasowa, ponieważ przelot nad Polską trwa zazwyczaj od 3 do 6 minut. Ruch stacji jest jednostajny i szybki – porusza się ona zawsze z kierunków zachodnich (NW, W, SW) w stronę wschodnią (E, SE), co pozwala łatwo odróżnić ją od mrugających samolotów. Wiosenna kampania obserwacyjna 2026 roku została podzielona na etapy. Po porannym maratonie z końcówki kwietnia, majowe wieczory oferują kulminację jasności. Przykładowo, w połowie maja stacja osiąga spektakularne parametry, wchodząc nad horyzont w okolicach godziny 21:44 i osiągając apogeum jasności kilka minut później. Aby precyzyjnie sprawdzić sekundy przelotu dla swojej konkretnej miejscowości, warto skorzystać z darmowych narzędzi takich jak portal Heavens-Above, aplikacja ISS Detector czy rodzimy ISS Tracker. Pamiętaj, by przed obserwacjami sprawdzić prognozę pogody – bezchmurne niebo to jedyny warunek, którego technologia nie potrafi jeszcze przeskoczyć. Źródło: polskiastrobloger.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Białe noce zawitały nad Polskę. Przez najbliższe tygodnie ciemność niemal całkowicie zniknie
Pierwsze białe noce zawitały nad Polską, niosąc ze sobą niezwykłe widowisko. W najbliższych tygodniach będziemy mogli doświadczyć jasnych nocy w niemal każdym zakątku naszego kraju. Najbardziej spektakularne widoki czekają na wybrzeżu Bałtyku, gdzie „wieczny zmierzch” potrwa aż do sierpnia.
Słynny rosyjski pisarz Fiodor Dostojewski jedno ze swoich opowiadań poświęcił niemal w całości zjawisku białych nocy. W niegasnącym zmierzchu toczą się losy głównych bohaterów przechadzających się po rozświetlonych, aczkolwiek spowitych nocą ulicach Petersburga. Aby dostrzec to wyjątkowe zjawisko astronomiczne, nie trzeba jednak kierować się na tak daleką północ. W najbliższych tygodniach również w Polsce możemy doświadczyć stanu, w którym niebo w nocy nie staje się całkowicie ciemne. Miłośnicy astronomii już od kilku dni mają okazję obserwować ten proces. Czym są białe noce? Podziwianie zachodów słońca nad polskim morzem na stałe wpisało się do grona licznych aktywności, jakie należy wykonać będąc nad Bałtykiem. W najbliższych miesiącach po zejściu z plaży nie doświadczymy jednak pełnego mroku. Nocą towarzyszyć będzie nam utrzymujący się zmierzch — tzw. biała noc. Zjawisko to, choć najmocniej kojarzone jest z krajami Skandynawii, również w Polsce możliwe jest do zobaczenia. Białe noce to stan, w którym słońce nie schodzi głębiej pod linię horyzontu niż 18 stopni. W efekcie — szczególnie w czasie przesilenia letniego — możemy podziwiać granatowe niebo, które nad linią horyzontu przechodzi w trwałą, krwiście pomarańczową poświatę. W miejscach położonych na północy naszego kraju trudne do dostrzeżenia będą również niektóre z tych gorzej świecących się gwiazd. Warto pamiętać, że białych nocy nie należy utożsamiać z dniem polarnym. W przypadku tego drugiego mamy do czynienia ze zjawiskiem, w którym słońce w ogóle nie kryje się za horyzontem, pozostając widocznym przez całą dobę. Obszary położone za kołem podbiegunowym doświadczają wówczas nieprzerwanej jasności, która w skrajnych, najbardziej wysuniętych na północ przypadkach może trwać nawet pół roku. Nie wszystkich jednak zjawisko białych nocy raduje tak samo. Okres ten jest prawdziwym utrapieniem dla astronomów i miłośników nocnych obserwacji nieba. Dla wielu z nich — szczególnie tych mieszkających na północy — lato to okres odłożenia teleskopu w kąt. Jasne niebo nie pozwala bowiem na obserwacje niektórych obiektów znajdujących się nad naszymi głowami. Kiedy w Polsce dostrzeżemy białe noce? To wyjątkowe zjawisko można obserwować w naszym kraju już od początku maja. Białe noce w pierwszej kolejności spowijają obszary wysunięte najdalej na północ — na czele z Jastrzębią Górą, która stanowi najdalej wysunięty w tę stronę punkt Polski. Czas trwania tego niezwykłego spektaklu zależy od miejsca, w którym się znajdujemy. Na południu białe noce towarzyszą nam jedynie od początku czerwca do pierwszych dni lipca, natomiast na północy w „wiecznym zmierzchu” możemy spacerować aż do sierpnia. Swoją eskalację białe noce mają w trakcie przesilenia letniego — ok. 21 czerwca. To wtedy podczas najkrótszej nocy w roku zmierzch w sposób zjawiskowy płynnie przechodzi w świt. Istnieje jednak jeden niezmienny czynnik, który utrudnia podziwianie tego zjawiska pod każdą szerokością geograficzną: sztuczne światło. Dlatego białe noce najlepiej przeżywać w miejscach z dala od cywilizacji, gdzie blask miast nie zakłóca naturalnego piękna zmierzchu. Gdzie najlepiej zobaczyć białe noce? Jak wcześniej wspomniano, najlepszym regionem w Polsce do obserwacji białych nocy są tereny wysunięte najdalej na północ. Pod koniec czerwca warto więc wybrać się nad polskie morze, by osobiście doświadczyć tego wyjątkowego zjawiska. Okolice Jastrzębiej Góry jawią się jako sceneria idealna – wysokie klify kurortu, w którym wielokrotnie bywał Józef Piłsudski, stanowią doskonałą „lożę” do podziwiania wiecznego zmierzchu. Dla tych, którzy z jakiegoś powodu przegapią białe noce, mamy dobrą wiadomość: to nie koniec astronomicznych wrażeń tego lata. Tuż po tym, jak nad Polskę powróci głęboka czerń nieba, przyjdzie czas na kolejne spektakularne zjawisko – noc spadających gwiazd. Źródła: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
18 maja warto spojrzeć w niebo. Ziemię czeka bliskie spotkanie z nowo odkrytą planetoidą
To będzie gratka nie tylko dla zawodowych astronomów, ale i obserwatorów amatorów. Nowo odkryta planetoida 2026 JH2 przeleci zaledwie 90 000 kilometrów od powierzchni Ziemi. Będzie widoczna nawet przez prosty teleskop.
Odkryta zaledwie kilka dni temu planetoida wkrótce będzie widoczna na niebie, osiągając jasność 11,5 magnitudo podczas swojego bardzo bliskiego przelotu obok Ziemi. Znajdzie się tak blisko, że powinna być widoczna dla obserwatorów przy użyciu stosunkowo skromnego sprzętu. Jak odkryto 2026 JH2? Astronomowie na całym świecie, a także zautomatyzowane systemy stale skanujące niebo, nieustannie wypatrują obiektów potencjalnie niebezpiecznych dla Ziemi, przemieszczających się przez nasz Układ Słoneczny. Celem jest przewidzenie wszelkich możliwych zagrożeń, ale często trafiają się obiekty nie stanowiące żadnego niebezpieczeństwa, za to niezwykle interesujące. Kilka dni temu astronomowie z kilku obserwatoriów, m.in. Mount Lemmon Survey i Farpoint Observatory w Eskridge, zaobserwowali nowy obiekt. Wstępne obliczenia jego orbity pokazują, że przeleci bardzo blisko orbity Ziemi, co czyni go obiektem bliskim Ziemi (Near Earth Object, NEO), klasy Apollo. To grupa planetoid które krążą wokół Słońca po orbitach dłuższych od orbity Ziemi, ale w pewnym miejscu przecinających trajektorię naszej planety. Kiedy i jak blisko przeleci 2026 JH2? W miarę dalszych badań 2026 JH2 na pewno poznamy jej rozmiar, ale już teraz wiadomo, że jej przelot przewidywany jest na poniedziałek, 18 maja 2026 roku. Jak blisko przeleci i czy jest powód do niepokoju? Jak zwykle w takich przypadkach – nie. Choć w kategoriach kosmicznych obiekt zbliża się niewiarygodnie blisko, nic nie wskazuje, by miał uderzyć w Ziemię. Zbliży się na odległość 0,00064-0,00058 jednostki astronomicznej (j.a.) do Ziemi (j.a. to średnia odległość Ziemi od Słońca). Wcześniej przeleci też w odległości około 0.00284 j.a od Księżyca. Gdy przeliczymy to na kilometry, przelot wygląda znacznie mniej niepokojąco. W momencie największego zbliżenia 2026 JH2 będzie znajdowała się około 90 000 kilometrów od powierzchni Ziemi. To ok. 24 procent średniej odległości między Ziemią a Księżycem. Krótko mówiąc: 2026 JH2 minie naszą planetę, a my będziemy mieć dobrą okazję, by ją obserwować. Według danych sieci obserwacyjnej Virtual Telescope Project, osiągnie ona jasność 11,5 magnitudo, czyli będzie widoczna przez amatorski teleskop. Virtual Telescope Project przeprowadzi transmisję na żywo z przelotu 2026 JH2. Źródła: IFL Science, Virtual Telescope Project Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kosmiczny taniec gigantów. Odkryto parę czarnych dziur o masie 60 mld Słońc
Czy zbliżamy się do teoretycznej granicy wielkości czarnych dziur? Nowe odkrycie w galaktyce Abell 402-BCG sugeruje, że tak. Odnaleziona tam para ultramasywnych obiektów waży tyle, co 60 miliardów Słońc. To rzadki widok kosmicznego tańca, który zakończy się powstaniem jednego z największych monstrów.
W ciemnym, pozbawionym światła gwiazd i rozciągającym się na 3200 lat świetlnych obszarze, w centrum galaktyki o nazwie Abell 402-BCG, znajduje się para masywnych czarnych dziur. Być może najmasywniejsza, jaką kiedykolwiek zaobserwowano. Jak wielkie mogą być super i ultramasywne czarne dziury znajdujące się w centrach galaktyk i kwazarów? Masa tych olbrzymów liczona jest w miliardach mas Słońca. Przypomnijmy, że Słońce waży około 2 miliardy miliardów miliardów ton, a jego masa stanowi 99,86% całkowitej masy Układu Słonecznego. Innymi słowy wszystkie planety, księżyce, planetoidy, komety i pył razem stanowią zaledwie około 0,14% masy całego układu. Skoro mamy już porównanie skali, przejdźmy do supermasywnych czarnych dziur. 60 miliardów mas Słońca Jednym ze znanych rekordzistów jest TON 618 o szacowanej masie 40–60 miliardów mas Słońca. Obiekty tej gargantuicznej wielkości mają horyzont zdarzeń większy niż rozmiary całego Układu Słonecznego. Astronomowie przypuszczają, że powstają przez miliardy lat dzięki pochłanianiu gazu, gwiazd oraz łączeniu się mniejszych czarnych dziur. Niedawno zespół astronomów prowadzony przez profesora Michaela McDonalda z Massachusetts Institute of Technology opublikował analizę obserwacji z Teleskopu Jamesa Webba, które ujawniły niezwykłą wnękę o szerokości około kiloparseka (kiloparsek to około 3260 lat świetlnych lub ok. 30,9 biliarda kilometrów) w rozkładzie gwiazd centralnej galaktyki w gromadzie A402. Dane pomocnicze z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a pozwaliły wykluczyć pył jako przyczynę tego efektu. Zamiast tego badacze sugerują, że jest to lokalne obniżenie gęstości gwiazd odpowiadające brakowi około 2×10^9 mas Słońca w gwiazdach w objętości 0,5 kiloparseka sześciennego. Innymi słowy sądzą, że pustka jest domem dla pary tańczących ultramasywnych czarnych dziur spiralnie zbliżających się do siebie. Razem te giganty mają szacunkową masę równą 60 miliardom mas Słońca — co najmniej dwa razy większą niż kolejny najbardziej masywny znany duet czarnych dziur. Kosmiczny taniec olbrzymów Skąd biorą się tak masywne tandemy? Są wynikiem zderzenia się galaktyk. W takiej sytuacji cała ich zawartość — w tym czarne dziury — zostaje „ściśnięta” razem. Z powodu wzajemnego przyciągania grawitacyjnego centralne czarne dziury tych galaktyk obracają się coraz bliżej siebie, aż ostatecznie łączą się w jedną większą czarną dziurę. Ten chaotyczny taniec czarnych dziur wyrzuca pobliskie gwiazdy z kosmicznego parkietu. Zdaniem autorów badania, Abell 402-BCG znajduje się w trakcie tego procesu po wcześniejszym zderzeniu z inną galaktyką. Astronom Michael McDonald szacuje, że para czarnych dziur tańczy razem zaledwie od kilkudziesięciu milionów lat — co w astronomicznej skali oznacza bardzo „świeży” związek. Romans ten zakończy się ostatecznym zlaniem się w jedno, a jego owocem będzie jedna z największych znanych czarnych dziur we wszechświecie. Indywidualne czarne dziury o masie przekraczającej 60 miliardów mas Słońca odkryto wcześniej zaledwie kilka razy. Limit wielkości czarnej dziury Dodajmy, że istnieje przynajmniej teoretyczna granica masywności czarnej dziury. Modele teoretyczne sugerują, że dla „typowych” supermasywnych czarnych dziur wynosi ona około 50 miliardów mas Słońca. Jednak to absolutne maksimum może sięgać około 270 miliardów mas Słońca! Granica ta wynika z tego, że przy bardzo dużych masach dysk akrecyjny staje się niestabilny: zamiast zasilać czarną dziurę, materia zaczyna tworzyć gwiazdy albo jest wyrzucana przez promieniowanie i dżety. W przypadku naszego tandemu zarówno ogromne masy obu czarnych dziur, jak i etap ich łączenia sprawiają, że obserwacja jest wyjątkowo rzadka. Naukowcy wykorzystają te wyniki, aby lepiej zrozumieć, jak często dochodzi do łączenia supermasywnych czarnych dziur i jak wpływa to na otaczające je galaktyki. Źródło: Iopscience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce kluczem do odkrycia nowej Ziemi. Pomoże w tym ESPRESSO
Poszukiwanie planet pozasłonecznych właśnie wkroczyło w nową fazę. Co ciekawe, aby odnaleźć planety krążące wokół odległych gwiazd, naukowcy przyglądają się naszej własnej centralnej gwieździe. W jaki sposób zrozumienie natury Słońca przybliża nas do odkrywania nowych światów?
Wykrywanie oraz charakteryzowanie planet podobnych do Ziemi, czyli posiadających warunki fizyczne umożliwiające istnienie ciekłej wody, a tym samym potencjalnie sprzyjających życiu, jest jednym z podstawowych zadań współczesnej astrofizyki. Niestety poszukiwanie te utrudnia astrofizyczny „szum” z gwiazd macierzystych. Dotychczasowe metody radzenia sobie z tym problemem są niewystarczające do osiągnięcia wymaganych poziomów precyzji. Nowe, nieznane światy Jednak jeden instrument, a tak naprawdę cała infrastruktura, mogą to zmienić. Mowa o teleskopie Paranal solar Espresso Telescope (PoET). Jest on połączony ze spektrografem ESPRESSO (ESO), co umożliwi jednoczesne prowadzenie obserwacji całkowitego widma Słońca oraz obserwacji rozdzielonych przestrzennie na poziomie pojedynczych sekund łuku, przy rozdzielczości widmowej R~200000. Aktualne dane mówią o około 6300 potwierdzonych planetach pozasłonecznych (egzoplanetach). Ponadto istnieją tysiące kandydatów oczekujących na potwierdzenie – głównie z misji takich jak Kepler Space Telescope i TESS. Te pozaziemskie światy są zazwyczaj wykrywane i badane poprzez analizę światła pochodzącego z ich gwiazd macierzystych, m.in. przez szukanie małych zmian w widmie gwiazdy. Jednak aktywność gwiazdowa może wytwarzać sygnały, które zagłuszają, a w innych sytuacjach naśladują zmiany wywoływane przez bliskie gwieździe planety. Podobnie jak plamy słoneczne zmieniają światło słoneczne, powierzchniowa aktywność innych gwiazd zaburza ich widma w sposób, który może być mierzony, jako „szum”, przy użyciu aktualnych instrumentów do polowania na planety. Usuwanie tego szumu z widma odległej gwiazdy jest trudne, ponieważ nie rozumiemy w pełni, jak aktywność gwiazdowa zmienia światło, które obserwujemy. Na szczęście naukowcy znaleźli rozwiązanie: postanowili nauczyć się tego od naszej własnej gwiazdy. PoETyckie łowy na egzoplanety Infrastruktura PoET składa się z teleskopu ze zwierciadłem o średnicy 60 cm, które gromadzi światło z określonych obszarów na Słońcu, takich jak pojedyncze plamy słoneczne. Bada w ten sposób sygnatury aktywności gwiazdowej. PoET obejmuje też mniejszy teleskop, który zbiera światło od całej widocznej powierzchni tarczy słonecznej. – Będziemy w stanie analizować z bardzo wysoką rozdzielczością specyficzne obszary Słońca w sposób dotąd niespotykany – mówi Alexandre Cabral, współkierujący projektem PoET. Ekspert wyjaśnia, że jednoczesne obserwacje zarówno tarczy słonecznej, jak i pojedynczych cech powierzchniowych, pozwolą dokładnie ustalić, jak aktywność gwiazdowa zmienia widmo słoneczne. Następnie może to zostać użyte jako przewodnik do precyzyjnego usunięcia „szumu” odległych gwiazd, zdolnego ukrywać egzoplanety. Aby sprawdzić, czy pomysł jest trafny, konieczny jest precyzyjny instrumentu zaprojektowanego do badania planet pozasłonecznych. Instrument o bardzo energetycznej nazwie ESPRESSO. Ekstremalna precyzja ESPRESSO ESPRESSO to ekstremalnie precyzyjny spektrograf wysokiej rozdzielczości, zdolny do wykrywania niewielkich zmian w widmach gwiazd, zwykle w celu odnalezienie lub scharakteryzowania okrążających je planet. Jako instrument do poszukiwania egzoplanet na Bardzo Dużym Teleskopie (VLT), badający w nocy odległe gwiazdy, ESPRESSO będzie teraz też używany w dzień przez PoET do analizowania widm słonecznych. To sprawia, że astronomowie zyskali nowe możliwości. Noc i dzień nad Atakamą Tak zwane pierwsze światło PoET zostało zarejestrowane na początku kwietnia w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na chilijskiej pustyni Atakama, która jest uznawana za jedno z najlepszych miejsce na świecie do obserwacji nieba. W rejonie tym występuje średnio około 330–340 bezchmurnych nocy w ciągu roku. Między innymi dlatego znajdują się tam największe i najnowocześniejsze naziemne obserwatoria astronomiczne globu. Wśród nich zasłużone La Silla Observatory, kompleks badawczy Chajnantor Observatory z kultowym teleskopem ALMA czy otwarte niedawno obserwatorium imienia Very C. Rubin. Na Atakamie znajduje się też polskie Obserwatorium Cerro Murphy zarządzane przez badaczy z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. Pierwsze obserwacje PoET pokazały, że system działa zgodnie z wymaganiami i jest w stanie uzyskiwać widma zarówno całej tarczy słonecznej, jak i określonych obszarów na niej. Po trwającym okresie optymalizacji rozpocznie się faza naukowa. Pierwsze dane powinniśmy uzyskać do końca roku. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Mamy to! Nowy polski meteoryt Zadzim jest drugi na świecie i waży prawie 3 kg
Poszukiwacze z sieci obserwacyjnej Skytinel ogłosili wielki sukces – odnaleźli meteoryt który spadł 17 kwietnia, po bardzo jasnym przelocie nad województwami wielkopolskim i łódzkim. Po raz pierwszy w historii meteoryt znaleziono tak szybko po upadku. I to nie koniec rekordów.
17 kwietnia 2026 roku Polska stała się miejscem bezprecedensowego wydarzenia – odnotowano pierwszy w historii kraju obserwowany upadek meteorytu żelaznego. Jasny bolid, który o godzinie 20:53:59 przeleciał nad województwami wielkopolskim i łódzkim, był widoczny przez ponad 6 sekund z wielu rejonów kraju. Dzięki błyskawicznej reakcji sieci Skytinel oraz współpracy z międzynarodowymi ośrodkami badawczymi, już w ciągu kilku dni udało się precyzyjnie wyznaczyć miejsce upadku i odnaleźć okaz. Wydarzenie to ma rangę światową, gdyż znaleziony w gminie Zadzim obiekt o masie 2,9 kg jest dopiero drugim na świecie meteorytem żelaznym z dokładnie wyznaczoną orbitą. Precyzyjna lokalizacja i analiza lotu bolidu Kluczem do odnalezienia meteorytu było sprawne działanie sieci Skytinel, założonej przez Mateusza Żmiję, która zarejestrowała przelot za pomocą 24 stacji obserwacyjnych. Dane z kamer oraz specjalistycznych radiometrów pozwoliły ustalić, że meteoroid przestał być widoczny zaledwie 14 km nad ziemią, co sugerowało, że jest to obiekt niezwykle wytrzymały i prawdopodobnie żelazny. Hipotezę tę potwierdziły analizy spektrograficzne przeprowadzone przez dr. Ernesta Świerczyńskiego na podstawie danych ze stacji w Chrzanowie Małym i Zabierzowie Bocheńskim. Istotnym etapem były konsultacje z naukowcami z Instytutu Astronomii Czeskiej Akademii Nauk – Pavlem Spurným, Jiřím Borovičką i Lukášem Shrbeným. Dzięki porównaniu polskich nagrań z danymi sieci European Network (EN) z Czech i Słowacji, czescy badacze oszacowali masę okazu na około 2,7 kg. Pozwoliło to Mateuszowi Żmii i Gáborowi Kővágó na przeprowadzenie ponownej symulacji, która zawęziła obszar poszukiwań do pola o wymiarach zaledwie 300 na 200 metrów. Przed wejściem w atmosferę z prędkością 13 km/s, meteoroid obiegał Słońce w ciągu 1,5 roku po orbicie nachylonej pod kątem 7° do ekliptyki. Odnalezienie meteorytu w gminie Zadzim Pierwsze grupowe poszukiwania z udziałem 26 osób, dronów i wykrywaczy metali w dniach 18–19 kwietnia nie przyniosły rezultatu. Ale w środę, 22 kwietnia odnaleziono meteoryt! Szczęśliwi znalazcy to Anna i Paweł Walczakowie. Meteoryt znajdował się w lekko eliptycznej dziurze o głębokości ok. 40 cm, zlokalizowanej na terenie wyznaczonym symulacjami. Okaz, o masie 2,9 kg charakteryzuje się wyjątkowymi cechami – jest to meteoryt orientowany, co oznacza, że zachował stabilną pozycję podczas lotu przez atmosferę. Przypomina trójkątną „tarczę” o wymiarach ok. 14,5 x 11,5 x 6,5 cm. Jego powierzchnia jest pokryta czarną skorupą obtopieniową oraz licznymi strużkami zastygłej materii. Badacze wskazują, że jest to prawdopodobnie pojedynczy okaz, a niewielki ubytek w jego masie mógł ulec całkowitemu stopieniu na dużej wysokości. Przełom dla polskiej nauki Znalezienie meteorytu z Zadzimia otwiera nowy rozdział w historii polskiej astronomii i geologii. Dotychczas wszystkie polskie meteoryty żelazne, takie jak Morasko (1914), Seeläsgen (1847) czy Tartak (2012) pochodziły z dawnych upadków i były odkrywane przypadkowo podczas prac ziemnych. Świeży upadek jest unikatową okazją – pozwala na przeprowadzenie badań nad krótkożyjącymi izotopami promieniotwórczymi. Badania te rozpoczęto w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku już 25 kwietnia. Po ich zakończeniu eksperci z kilku polskich uczelni przystąpią do oficjalnej klasyfikacji obiektu. Znalazcy wykazali się wzorową postawą, przekazując próbkę do badań i deklarując chęć publicznej ekspozycji meteorytu na wystawach muzealnych, co ma służyć celom edukacyjnym. Niezwykłym zbiegiem okoliczności jest fakt, że do spadku doszło w trakcie XIV Konferencji Meteorytowej w Koluszkach, a sam przelot zarejestrowała m.in. stacja SN12 należąca do Pawła Walczaka – późniejszego znalazcy meteorytu. Wydarzenie to, najlepiej udokumentowane w historii sieci Skytinel, z pewnością stanie się tematem licznych publikacji naukowych. Źródło: Skytinel Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To może być najjaśniejszy kosmiczny gość 2026 roku. Czy powtórzy sukces „wielkich komet”?
Nowa kometa przyciąga uwagę astronomów i miłośników nocnego nieba. C/2025 R3 (PANSTARRS) to jeden z najciekawszych obiektów ostatnich miesięcy. Może być najjaśniejszą kometą tego roku, ale specjaliści studzą emocje.
Spis treści: Co sprawia, że kometa staje się „wielka”? Dlaczego tak trudno przewidzieć „wielkie komety”? Co wiemy o komecie C/2025 R3 (PANSTARRS)? Jak zobaczyć kometę C/2025 R3 (PANSTARRS)? Co kilka lat na niebie pojawia się kometa, która zapowiada coś wyjątkowego. Tak jest i tym razem: kometa C/2025 R3 (PANSTARRS), widoczna obecnie przez lornetki i teleskopy, już teraz bywa porównywana do rzadkich „wielkich komet”, które tworzą niezapomniane widowiska na nocnym niebie. Ale co właściwie sprawia, że kometa staje się „wielka”? I czy ta ma na to szansę? Choć astronomowie podkreślają, że C/2025 R3 może być jedną z najjaśniejszych komet tego roku, sama jasność nie wystarczy, by uczynić ją naprawdę niezapomnianą. Oto, co warto wiedzieć o tym potencjalnym kosmicznym spektaklu. Co sprawia, że kometa staje się „wielka”? Określenie „wielka kometa” brzmi imponująco, ale jest to nieformalny termin. Podobnie jak w przypadku „superksiężyca”, nie stanowi on oficjalnej klasyfikacji naukowej. To raczej etykieta nadawana przez obserwatorów, zależna od tego, jak kometa prezentuje się na niebie widzianym z Ziemi. W praktyce „wielkie komety” to takie, które oferują spektakularne widowisko – są wyjątkowo jasne, dobrze widoczne gołym okiem i zapadają w pamięć obserwatorów. Choć określenie „wielkiej komety” jest subiektywne, astronomowie i miłośnicy nieba zgadzają się co do jednego kluczowego kryterium: widoczności gołym okiem. – Moja definicja wielkiej komety jest bardzo prosta: jeśli wyjdziesz w ciemne miejsce, spojrzysz w odpowiednim kierunku i zobaczysz ją od razu – bez szukania i bez sprzętu – to mamy do czynienia z wielką kometą – mówi dr David Schleicher, astronom z Lowell Observatory. Większość komet nigdy nie osiąga takiej jasności i pozostaje widoczna jedynie przez lornetki lub teleskopy. – Zazwyczaj wielka kometa pojawia się raz na kilka do kilkunastu lat – mówi dr David Schleicher. – Choć zdarza się, że dwie takie komety można zobaczyć w odstępie roku lub nawet krótszym. Ponieważ termin ten nie ma ścisłej definicji, nie istnieje oficjalna lista „wielkich komet”. Mimo to kilka z nich uznaje się powszechnie za wyjątkowe, m.in. kometę Hale’a-Boppa (C/1995 O1), widoczną przez aż 18 miesięcy, oraz pojawienie się komety Halleya w 1910 roku, którą można było obserwować nawet w ciągu dnia. Dlaczego tak trudno przewidzieć „wielkie komety”? Po odkryciu nowej komety astronomowie szybko obliczają jej orbitę, śledząc zmieniające się położenie względem znanych obiektów, takich jak gwiazdy. Jednak same komety – zbudowane głównie z luźno związanych fragmentów lodu i skał – są wyjątkowo niestabilne. W efekcie ich jasność potrafi zmieniać się gwałtownie i nieregularnie, bez wyraźnego wzorca. To sprawia, że nawet jeśli początkowo kometa zapowiada się obiecująco, trudno przewidzieć, czy rzeczywiście stanie się spektakularnym widowiskiem na niebie. – Być może kometa akurat przechodzi krótkotrwały rozbłysk i wkrótce znów przygaśnie. A może nigdy wcześniej nie zbliżała się do Słońca – wtedy nawet niewielkie ogrzanie może uwolnić duże ilości pyłu i gazu, ale szybko się one wyczerpią – wyjaśnia dr David Schleicher. Zauważa on również, że jasność komety zależy także od innych czynników, takich jak odległość od Ziemi (bliższe komety wydają się jaśniejsze) oraz wielkość jądra – większe komety mają większą powierzchnię, z której może uwalniać się pył i gaz. Co więcej, gdy komety zbliżają się do Słońca, ich lodowe jądra parują, tworząc długie warkocze gazu i pyłu. Wraz ze zmianą kształtu komety może zmieniać się także jej jasność – ale dokładne przewidzenie tych zmian jest bardzo trudne. W niektórych przypadkach, podczas bliskiego przejścia obok Słońca, kometa może całkowicie się rozpaść, zanim zdąży dać widowiskowy pokaz. Taki los spotkał niedawno kometę C/2026 A1 (MAPS), zapowiadaną jako potencjalna „wielka kometa”. Co wiemy o komecie C/2025 R3 (PANSTARRS)? Od momentu odkrycia komety C/2025 R3 (PANSTARRS) we wrześniu 2025 roku astronomowie zdołali ustalić wiele na temat jej pochodzenia. – Najprawdopodobniej powstała w pobliżu Saturna lub Urana na wczesnym etapie formowania Układu Słonecznego, a następnie została wyrzucona do Obłoku Oorta, gdzie przez miliardy lat pozostawała w swoistym „kosmicznym zamrażalniku”, zanim niedawno zaczęła zbliżać się do naszej części Układu – wyjaśnia dr David Schleicher. – Podróż w stronę Słońca trwa już około 160 tysięcy lat – dodaje. Niektóre właściwości fizyczne komety pozostają jednak niepewne. – Pył i gaz uwalniane z jej powierzchni utrudniają bezpośrednią obserwację jądra, ale na podstawie całkowitej jasności szacujemy, że ma ono mniej niż jeden kilometr średnicy – mówi dr David Schleicher. To stosunkowo małe jądro jak na standardy kometarne, co nie wróży dobrze jej szansom na zostanie „wielką kometą”, mimo początkowego entuzjazmu. Dr David Schleicher nie pozostawia złudzeń. – Może to być najjaśniejsza kometa 2026 roku, ale z pewnością nie będzie wielką kometą. Przykro mi! To rozróżnienie – między „najjaśniejszą w danym roku” a „wielką” – jest kluczowe. Kometa może przewyższać inne w danym sezonie, a mimo to nie osiągnąć spektakularnej widoczności gołym okiem. W tym przypadku niewielki rozmiar oraz niekorzystna geometria obserwacji ograniczają jej potencjał do stworzenia naprawdę imponującego widowiska na niebie. Jak zobaczyć kometę C/2025 R3 (PANSTARRS)? Nawet w najlepszych warunkach kometa C/2025 R3 (PANSTARRS) będzie trudnym celem obserwacyjnym, szczególnie na półkuli północnej. – Przez większą część kwietnia będzie znajdować się bardzo nisko nad wschodnim horyzontem, około godzinę przed wschodem słońca – wyjaśnia dr David Schleicher. Jego zdaniem kometa osiągnie największą jasność między 17 a 27 kwietnia. Później zacznie przesuwać się na południe, co oznacza lepsze warunki obserwacyjne na półkuli południowej. Dla niedzielnych obserwatorów nieba oznacza to, że kometa prawdopodobnie nie stanie się wydarzeniem z kategorii „obowiązkowych”. Choć – jak zawsze w astronomii – natura może nas zaskoczyć. Źródło: National Geographic
Wyjątkowo jasny bolid przeleciał nad Polską. Eksperci badają, czy doszło do upadku meteorytu
Jak donosi sieć obserwacyjna Skytinel, 17 kwietnia 2026 na polskim niebie pojawił się wyjątkowo jasny meteor (bolid). Tak silne zjawisko sugeruje meteor na tyle duży, że przetrwał przelot przez ziemską atmosferę. Eksperci Skytinel analizują tor jego lotu i szacują obszar ewentualnego upadku meteorytu.
Do przelotu doszło o godz. 20:53 nad województwami łódzkim i wielkopolskim, choć doniesienia o obserwacjach spływają także z innych województw. Bolid był widoczny przez kilka sekund, a jego jasność zmieniała się. Jak piszą eksperci ze Skytinel, wielokrotnie rozbłyskiwał, sprawiając wrażenie wirowania w atmosferze. Według wstępnych analiz meteoroid poruszał się po orbicie lekko wykraczającej poza orbitę Marsa, a jego obieg wokół Słońca zajmował nieco ponad 1,5 roku ziemskiego. Przelot jasnego bolidu nad Polską „Dysponujemy bogatym zestawem danych z kamer kierunkowych i all-sky, a także ze specjalistycznego spektrografu, który pozwoli nam ocenić skład meteoroidu. Otrzymaliśmy również dziesiątki wiadomości w sprawie tego bolidu, za które serdecznie dziękujemy! Można powiedzieć, że „otoczyliśmy” bolid z każdej strony. Obecnie trwa kompleksowa analiza wszystkich zebranych danych” – pisze Skytinel w mediach społecznościowych. Ciekawostką jest fakt, że bolid przeleciał akurat w dniu XIV Konferencji Meteorytowej, organizowanej przez Polskie Towarzystwo Meteorytowe w Koluszkach. Uczestnicy konferencji także go zaobserwowali. Skytinel informuje, że wynik swoich analiz, czyli prawdopodobny obszar spadku meteorytu, poda do publicznej wiadomości za dwa tygodnie. Komentarze w pod postem Skytinel wskazują, że niektórzy słyszeli także huk. Niewątpliwie niejeden obserwator zacznie szukać fragmentów meteorytu na własną rękę. Ochotnicza Straż Pożarna w miejscowości Starcza otrzymała zgłoszenie o spadku „sporych rozmiarów przedmiotu” który zostawił za sobą chmurę dymu i ognia. Strażacy sprawdzili teren, ale niczego nie znaleźli. Czym jest bolid? Bolid to meteor osiągający na niebie jasność większą niż -4 magnitudo, czyli jaśniejszy od Wenus. Superbolidy przekraczają -15 magnitudo i są jaśniejsze niż Księżyc w pełni. Wbrew pozorom są to dość częste zjawiska i mogą być wywołane wejściem w atmosferę obiektu o wielkości nawet kilku centymetrów. Dużo większe są znacznie rzadsze, a tak duże by przetrwały i nie spaliły się w atmosferze, to już ogromna rzadkość. Większość bolidów umyka obserwacjom, bo przelatują albo nad oceanami, albo w dzień. Źródła: Skytinel, OSP KSRG Starcza Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Taka okazja zdarza się raz na 5000 lat: ogromna planetoida przeleci nad Polską
13 kwietnia 2029 r. ogromna planetoida minie Ziemię wyjątkowo blisko. Przeleci nad nami niżej niż niejeden sztuczny satelita – w odległości ok. 32 tys. km. Będzie widoczna, także w Polsce, gołym okiem. Taka okazja według astronomów zdarza się raz na 5000 lat.
13 kwietnia 2029 r. planetoida (99942) Apophis minie Ziemię w odległości 32–40 tys. Obiekt będzie można dostrzec gołym okiem, z terenu Europy, Afryki i zachodniej Azji. Będzie widoczny także z terenu Polski. Okazja raz na 5000 lat O ile dopisze pogoda, w Polsce okno obserwacyjne nastąpi w godzinach 22:00–00:00, z maksimum jasności około 22:35. Apophis ma świecić jak jasna gwiazda, jej jasność według przewidywań astronomów sięgnie 3,1–3,3 magnitudo. To powinno wystarczyć do obserwacji gołym okiem, zwłaszcza z miejsc nieoświetlonych sztucznym światłem. Według pomiarów Europejskiej Agencji Kosmicznej, planetoida ma około 375 m średnicy. Obiekt tej wielkości mijający Ziemię tak blisko to wydarzenie wyjątkowo rzadkie. Według różnych ujęć zdarza się raz na 5000–1500 lat. Zatem dla każdego miłośnika astronomii taka okazja zdarzy się tylko raz w życiu. Czy piątek, 13 kwietnia 2029 będzie pechowy? Piątek, 13 kwietnia 2029 roku, był niegdyś typowany na najbardziej pechowy dzień w historii Ziemi. Odkryty w 2004 roku Apophis wywołał globalny niepokój: pierwsze obliczenia toru jego lotu sugerowały możliwość uderzenia w naszą planetę. Stąd też jej nazwa, pochodząca od staroegipskiego bóstwa chaosu. Późniejsze obserwacje wykluczyły jednak jakiekolwiek ryzyko kolizji co najmniej przez sto lat. Obecnie Apophis jest klasyfikowany jako „planetoida potencjalnie niebezpieczna”, ale nie dlatego, że stanowi realne zagrożenie, lecz ze względu na swój rozmiar oraz bliską odległość przelotu. Agencje kosmiczne zacierają ręce Europejska Agencja Kosmiczna rozważa misję na Apophisa. Nazwana RAMSES (Rapid Apophis Mission for Space Safety), miałaby wystartować w 2028 r. i obserwować planetoidę z bliska przed i w trakcie przelotu. Polska firma Astronika ma dostarczyć specjalne anteny radarowe dla misji. NASA z kolei planuje, by OSIRIS-APEX zbliżył się do Apophisa w czerwcu 2029 r. To ten sam statek, który jako OSIRIS-REx dostarczył próbkę z planetoidy Bennu w 2023 r. Planowana jest także komercyjna misja Apophis EX firmy ExLabs. Swoją własną misję planuje też Rosja. Chce wykorzystać swoje małe satelity CubeSat, które miałyby przeprowadzić badania w czasie przelotu. Jeśli te wszystkie plany dojdą do skutku, 13 kwietnia 2029 r. stanie się nie tylko gratką dla obserwatorów, ale i niezwykle ważnym momentem dla nauki i badań kosmosu. Źródła: Space.com, ESA, Onet, Interia Geekweek Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wierzbówka po raz drugi w Polsce! Kwiecień nie zawodzi: trwa wysyp niezwykłych obserwacji ptaków
Sezon ptasich migracji jest już w pełni. Obserwatorzy ruszyli na bezkrwawe łowy i coraz częściej donoszą o rzadkich przybyszach, któzy do nas przylecieli. Wśród ostatnich ornitologicznych sensacji wyróżnia się drugie w historii stwierdzenie w Polsce maleńkiej wierzbówki. Ale to nie wszystko, a kwiecień zapowiada się na rekordowy.
Jest niepozorna i maleńka, ale w środowisku polskich birdwatcherów po raz kolejny wzbudziła sensację. Wierzbówka zwyczajna po raz drugi w historii obserwacji pojawiła się w Polsce. Jest gościem z gorącego południa, a doleciała aż pod Szczecin. A to tylko jedna z wielu wyjątkowych obserwacji w kwietniu. Druga obserwacja wierzbówki w Polsce Jak donosi portal Birding Poland, na jeziorze Miedwie w województwie zachodniopomorskim udało się po raz drugi w historii zaobserwować wierzbówkę. Ptaszek został schwytany i zaobrączkowany 5 kwietnia 2026 w Wierzbnie przez Roberta Skeatesa. Podobnie jak przy pierwszej obserwacji, był to samiec. Poprzednio wierzbówkę widziano w Polsce 28 maja 2025. Samiec głośno śpiewał na terenach należących do elektrociepłowni w Gdyni. W kolejnych dwóch dniach inni obserwatorzy potwierdzili obecność ptaka i po raz pierwszy go zobaczyli oraz sfotografowali, a nie tylko usłyszeli. Czy przybysz z południa zadomowi się w Polsce? Wierzbówka zwyczajna (Cettia cetti) to niewielki ptak śpiewający, zamieszkujący głównie południową i środkową Europę, północną Afrykę oraz zachodnią i środkową Azję. Dzięki łagodnym zimom rozszerza swój zasięg na północ, m.in. do Wielkiej Brytanii, gdzie od pierwszego stwierdzenia w 1961 roku populacja znacznie wzrosła. Nie jest zagrożona wyginięciem i jest klasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern) przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN). Ocieplający się klimat zapewne zachęci tego ptaka do częstszych wizyt w Polsce. Wysyp ptasich obserwacji w kwietniu Tegoroczny kwiecień nie zawodzi, jeśli chodzi o obserwacje rzadkich ptaków w Polsce. W pierwszej połowie miesiąca obserwatorzy dostrzegli między innymi: markaczkę amerykańską, 10 kwietnia w Świętoujściu (woj. Zachodniopomorskie), krytycznie zagrożoną czajkę towarzyską w Leoncinie na Mazowszu, 12 kwietnia, sporadycznie zalatującą do nas pliszkę czarnogłową (podgatunek pliszki żółtej) w Długopolu (Małopolska), 10 kwietnia, czerniczka pojawiła się w trzech miejscach, na Podkarpaciu, Opolszczyźnie i Lubelszczyźnie. To 18, 19 i 20 stwierdzenie tego ptaka w Polsce, maleńka tamaryszka była widziana na Stawach Niezgoda w woj. Dolnośląskim, po raz 7 w Polsce, oceaniczny nawałnik duży pojawił się w Krynicy Morskiej, niedaleko punktu obserwacyjnego Drapolicz. Źródła: Birding Poland, Clanga.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Mała kometa zmieniła kierunek rotacji. Czy to wynik naturalnych procesów, czy może aktywności kosmitów?
Niewielka kometa 41P/Tuttle–Giacobini–Kresák (w skrócie 41P) najpierw zwolniła, a następnie odwróciła kierunek rotacji – poinformowali astronomowie pracujący z danymi Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Ta niespodziewana zmiana pokazuje, jak aktywność kometarnych substancji lotnych może wpływać na ruch obrotowy i fizyczną ewolucję małych ciał w Układzie Słonecznym. Jednak jeden badacz sugeruje, że zmiana ta niekoniecznie musi mieć pochodzenie naturalne.
Profesor David C. Jewitt – angielski astronom, odkrywca pierwszego obiektu w Pasie Kuipera, czyli planetoidy Albion – opublikował niedawno artykuł dotyczący nietypowego zachowania komety 41P. Obiekt ten prawdopodobnie pochodzi z Pasa Kuipera i został wyrzucony na swoją obecną orbitę przez grawitację Jowisza. Obecnie odwiedza wewnętrzny Układ Słoneczny co 5,4 roku. Ruch komety Kometa zyskała zainteresowanie badaczy w 2017 roku po bliskim przejściu przy Słońcu. Zebrane wówczas przez teleskopy Neil Gehrels Swift Observatory dane wykazały, że 41P obracała się trzykrotnie wolniej niż w marcu tego samego roku, gdy była obserwowana przez Discovery Channel Telescope w Lowell Observatory w Arizonie. Bardziej szczegółowych danych dostarczył kultowy Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Dzięki jego obserwacjom z grudnia 2017 roku udało się wykazać, że kometa znów zaczęła obracać się szybciej. Okres rotacji wzrósł do około 14 godzin, w porównaniu do 46–60 godzin wcześniej. Jak to możliwe? Według prof. Jewitta kometa zwalniała tak długo, aż niemal się zatrzymała, a następnie została wprawiona w ruch w niemal przeciwnym kierunku przez strumienie gazów wydobywające się z jej powierzchni. Kometa jest niewielka, jej jądro ma około 1 kilometr średnicy, co sprawia, że łatwo zmienić jej rotację. Gdy obiekt zbliżył się do Słońca, ciepło wywołało sublimację lodów i wyrzut materii. Naturalne silniki odrzutowe – Strumienie gazu działają jak małe silniki odrzutowe. Jeśli są nierównomiernie rozmieszczone, mogą znacząco zmienić rotację komety, zwłaszcza małej – powiedział prof. David Jewitt, który aktualnie pracuje na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Rotacja jądra prawdopodobnie odwróciła się pomiędzy przejściem przez peryhelium w kwietniu 2017 roku a obserwacjami po peryhelium w grudniu 2017 roku, na skutek sił wywołanych przez strumienie gazów. Zmiany jasności wskazują stosunek osi około 1,4 do 1, podczas gdy aktywna część jądra zmniejszyła się 17-krotnie. W przypadku tak małego jądra niezbędny na zwiększenie rotacji czas jest krótki w porównaniu z czasem przebywania obiektu na obecnej orbicie. Szacuje się, że 41P przemieszcza się po obecnej orbicie od około 1500 lat. Wnioskowane tempo utraty masy sugeruje, że obiekt powinien był dawno wyparować lub rozpaść się wskutek szybkiej rotacji. Obserwowana aktywność powinna go zniszczyć. Natura kontra technologia I właśnie tutaj pojawia się alternatywna hipoteza, którą zaproponował profesor nauk ścisłych (Baird Professor of Science) na Uniwersytecie Harvarda oraz popularyzator nauki Avi Loeb. Jego zdaniem 41P/Tuttle–Giacobini–Kresák może być „koniem trojańskim” – obiektem, który z zewnątrz wygląda jak naturalna bryła lodu, ale zawiera w sobie technologię. – W takim przypadku odwrócenie rotacji mogłoby być sygnaturą technologiczną. Na podstawie mojego doświadczenia – gdyby Jewitt omówił tę możliwość w swojej pracy, publikacja mogłaby zostać zablokowana. Rzeczywiście, taka hipoteza nie została wspomniana w artykule naukowym, ale mogę ją zaproponować poza ograniczeniami formalnej publikacji – napisał naukowiec w artykule opublikowanym na platformie „Medium”. Niezależnie od tego, czy odwrócenie rotacji jest sygnaturą technologiczną, czy nie, dane z Hubble’a z 2017 roku dotyczące komety 41P stanowią pierwsze udokumentowane dowody na takie zjawisko. Źródła: NASA, Avi Loeb Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierścień gazu wokół młodej gwiazdy zaskoczył astronomów. Teleskop pokazał gigantyczną strukturę
Pierścień gazu wokół protogwiazdy wykrył zespół z Kyushu University i Kagawa University, analizując obserwacje obiektu MC 27/L1521F. Naukowcy opisują strukturę nieco cieplejszą od otoczenia i wiążą ją z „wyrzutami” materii oraz magnetyzmem dysku protogwiazdowego.
MC 27/L1521F to zimne, gęste skupisko gazu w Obłoku Molekularnym w Byku, jednym z najbliższych nam „żłobków” gwiezdnych. To właśnie tam badacze od dekady śledzą najwcześniejsze etapy narodzin gwiazd, zwykle ukrytych za zasłoną pyłu i gazu. Radioteleskop Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) w Chile pozwala zajrzeć za tę barierę i zobaczyć, jak materia organizuje się wokół dopiero rosnącej protogwiazdy. W polu widzenia pojawiła się struktura, która natychmiast zwraca uwagę skalą: pierścień gazu o średnicy rzędu 1000 jednostek astronomicznych (150 mld km). W praktyce oznacza to rozmiar wielokrotnie przekraczający zasięg orbit planet w Układzie Słonecznym. Co istotne, ten pierścień nie jest jedynie „bardziej gęstą” częścią obłoku. Dane wskazują, że gaz w jego obrębie jest nieco cieplejszy od otoczenia, jakby coś dopiero co pobudziło go do intensywniejszego ruchu i podniosło temperaturę. Gdy pole magnetyczne wypycha gaz i energię na zewnątrz Zespół interpretuje ten obraz jako ślad gwałtownej reorganizacji w bardzo młodym układzie. Protogwiazda rośnie, zasysając materiał z otoczenia, a jednocześnie otaczający ją dysk gazowo-pyłowy pozbywa się nadmiaru energii i części ładunku magnetycznego. W tym scenariuszu dysk nie jest spokojną, płaską strukturą, która powoli gęstnieje. To środowisko dynamiczne, w którym materia i pole magnetyczne potrafią przemieszczać się skokowo. Mechanizm ma dwa kluczowe elementy. Po pierwsze, dochodzi do wyrzutów materii oraz strumienia magnetycznego z rejonu dysku. Po drugie, taka gwałtowna redystrybucja może generować fale uderzeniowe, które ogrzewają gaz, pozostawiając po sobie cieplejszy ślad w obserwacjach. Badacze porównują to zjawisko do serii krótkich, intensywnych „kichnięć”, dzięki którym młoda gwiazda uwalnia nadmiar energii i może dalej rosnąć w sposób sprzyjający stabilnemu formowaniu. – Bardzo nas zaskoczyły te wyniki, ponieważ nie spodziewaliśmy się znaleźć tak wyraźnego pierścienia. Byłem tak podekscytowany, że napisałem tę pracę naukową w ciągu dwóch, trzech dni – opowiada główny autor badań, dr Kazuki Tokuda z Uniwersytetu Kagawa. Nowy wynik dopina ważną klamrę z wcześniejszymi obserwacjami tej samej grupy. Wcześniej naukowcy widzieli w dysku protogwiazdy drobniejsze, przypominające kolce struktury o rozmiarach około 10 jednostek astronomicznych, również wiązane z aktywnością magnetyczną i wyrzutami. Teraz analogiczny ślad pojawia się w skali o dwa rzędy wielkości większej: zamiast subtelnych zarysów przy samym dysku widać rozległy, pierścieniowy układ gazu. Co to zmienia w opowieści o narodzinach gwiazd? W astronomii wczesne fazy formowania gwiazd są trudne do uchwycenia nie tylko dlatego, że są protogwiazdy są przesłonięte pyłem. Procesy te trwają krótko, a wiele z nich zachodzi równolegle: akrecja, odpływy materii, zmiany w polu magnetycznym i turbulencje. Wyraźny pierścień przy bardzo młodym obiekcie sugeruje, że takie epizody mogą zostawiać po sobie duże, obserwowalne struktury, a ruch gazu bywa jednocześnie uporządkowany i chaotyczny. Zespół zapowiada dalsze obserwacje z wykorzystaniem teleskopu ALMA, lecz o wyższej rozdzielczości. Uczeni chcą sprawdzić, co kryje się wewnątrz pierścienia i jak dokładnie przebiega transport materii oraz strumienia magnetycznego. Równolegle badacze chcą przeszukać archiwum ALMA w poszukiwaniu podobnych sygnałów wokół młodych gwiazd w innych rejonach. Jeśli takie pierścienie okażą się częstsze, mogą stać się jednym z kluczy do zrozumienia, jak rodzą się gwiazdy podobne do Słońca: nie w ciszy, lecz w serii dynamicznych, energetycznych przełomów, które kształtują ich przyszłość już w najwcześniejszych chwilach istnienia. Źródło: The Astrophysical Journal Letters
To nagranie zmieni podręczniki biologii. Rodzącej matce kaszalota i noworodkowi pomagało 10 „ciotek”
Po raz pierwszy w historii zaobserwowano asystę przy porodzie u gatunku innego niż naczelne. Rodzącej matce kaszalota towarzyszyła grupa wspierających ją samic, również niespokrewnionych. To nieznane do tej pory oblicze empatii u waleni.
W lipcu 2023 roku badacze z projektu CETI, monitorujący grupę kaszalotów u wybrzeży Karaibów, stali się świadkami wydarzenia, którego nigdy wcześniej nie udało się sfilmować. Dzięki dronom zarejestrowano pełny proces narodzin małego wieloryba. Nagranie dostarczyło dowodów na to, że poród w świecie kaszalotów nie jest indywidualną sprawą matki, tylko skoordynowanym działaniem grupy. W wydarzeniu brało udział aż 11 dorosłych osobników, które skupiły się blisko matki, tuż pod powierzchnią wody, pomagając rodzącej i noworodkowi. Grupowy wysiłek matki i „podwodnych położnych” Podczas trwającego pół godziny porodu 10 samic utrzymywało precyzyjną formację wokół matki. Od razu po tym, jak noworodek pojawił się na świecie, dorosłe osobniki podprowadziły go ku powierzchni wody, pomagając zaczerpnąć pierwszy oddech. To kluczowe, bo nowo narodzone kaszaloty nie mają wystarczającej wyporności i bez pomocy mogą po prostu utonąć. Samice na zmianę podtrzymywały młode, dając mu czas na rozprostowanie płetw ogonowych i przyzwyczajenie się do oddychania. Naukowcy podkreślają, że w matriarchalnych społecznościach kaszalotów wiedza o opiece nad potomstwem jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Na nagraniu widać, że w pomoc angażują się nie tylko blisko spokrewnione z matką samice. Gotowość na ataki drapieżników Widać też, że grupa przewidziała potencjalne zagrożenia. Zaledwie kilkanaście minut po porodzie w okolicy pojawiły się grindwale krótkopłetwe. Samice kaszalotów natychmiast przyjęły postawę obronną. Uformowały barierę między noworodkiem a intruzami, blokując im dostęp również od spodu. Doszło też do agresywnego odstraszania: samice otwierały szczęki i wykonywały gwałtowne ruchy głowami w kierunku nadpływających grindwali. Jeden z intruzów uderzył w dorosłą samicę osłaniającą młode. View oEmbed on the source website Co wieloryby „mówiły” podczas porodu? Naukowcy zebrali też dane za pomocą podwodnych rejestratorów dźwięku. W kluczowych momentach – na początku porodu oraz podczas ataku grindwali – styl komunikacji wielorybów uległ gwałtownej zmianie. Dźwięki znacząco odbiegały od standardowej komunikacji stada. Sugeruje to, że kaszaloty mają określony zestaw sygnałów, zarezerwowany dla stresujących momentów. Po ustaniu zagrożenia i ustabilizowaniu się sytuacji noworodka, grupa wróciła do typowych dźwięków. Historyczna obserwacja Znaczenia tej obserwacji nie można przecenić: to pierwszy raz, kiedy udokumentowano asystę przy porodzie u gatunku innego niż naczelne. Świadczy to o tym, że struktura społeczna i zachowania kaszalotów (a zapewne i innych waleni) są znacznie bardziej skomplikowane i empatyczne, niż sądzono. Do niedawna nie wiedzieliśmy nawet, że naczelne pomagają sobie przy porodzie – zachowanie to było uważane za typowo ludzkie. Ta grupa kaszalotów była obserwowana na Karaibach od 2005 roku, ale dopiero teraz naukowcy mieli tyle szczęścia, by nagrać cały poród. Szczegółowa analiza tej obserwacji, wraz z filmem, została właśnie opublikowana w artykule naukowym w prestiżowym „Science”. Naukowcy potwierdzili, że cielę przeżyło swój pierwszy rok życia i na razie ma się dobrze. Jego płeć pozostaje na razie nieznana. Cały poród i jego analizę można obejrzeć tutaj. Źródło: Project CETI, Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryś pracz? Niezwykłe nagranie z Hiszpanii. Tego u drapieżników jeszcze nie widziano
Fotopułapki w Hiszpanii zarejestrowały zdumiewające zachowanie u rysia iberyjskiego. Samice po polowaniu postanowiły… namoczyć swoje ofiary w wodzie. Tego typu zachowania są częste u wielu zwierząt, ale nigdy wcześniej nie widziano niczego podobnego u drapieżnika.
Odkrycia dokonywane dzięki nowoczesnej technologii, takiej jak drony czy fotopułapki, regularnie dostarczają nam dowodów na to, jak mało wciąż wiemy o życiu dzikich zwierząt. Najnowsze doniesienia z Hiszpanii, opublikowane w czasopiśmie „Ecology”, opisują fenomen, który wprawił naukowców w osłupienie. Po raz pierwszy w historii udokumentowano u rysiów iberyjskich (Lynx pardinus) celowe zanurzanie upolowanej zdobyczy w wodzie przed jej spożyciem. Rysiowe „panie domu” w hiszpańskich górach Choć mycie jedzenia kojarzy nam się głównie z szopami praczami, zachowanie to jest dość częste i typowe dla gatunków wszystkożernych lub roślinożernych, spożywających owoce. Jednak u mięsożerców regułą jest konsumpcja ofiary niemal natychmiast po zabiciu, ewentualnie jej ukrycie na później. Tymczasem kamery w Górach Toledańskich w środkowej Hiszpanii zarejestrowały samice rysiów iberyjskich, które fundowały swoim ofiarom (królikom europejskim) „kąpiel” w korytach z wodą. Od 2020 roku naukowcy zaobserwowali aż osiem takich incydentów z udziałem pięciu różnych samic. Zjawisko to powtarzało się w odstępach kilku lat u różnych osobników, co wyklucza przypadkowość i sugeruje, że mamy do czynienia z utrwalonym wzorcem behawioralnym, zapewne unikatowym dla tej konkretnej populacji. „Kocia kultura” czy racjonalne działanie? Największą zagadką pozostaje cel tego działania. Badacze wykluczyli wpływ warunków atmosferycznych – namaczanie królika nie było skorelowane z falami upałów ani suszą, więc nie chodzi o chłodzenie mięsa. Kluczem do rozwiązania tej zagadki może być struktura społeczna i pokrewieństwo. Wszystkie samice wykazujące to zachowanie zamieszkiwały sąsiadujące terytoria lub były ze sobą spokrewnione (np. matki i córki). To prowadzi do fascynującej hipotezy o istnieniu lokalnej „kultury” – specyficznej tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie lub poprzez obserwację sąsiadek. Choć rysie są samotnikami, ich terytoria często się nakładają, co stwarza przestrzeń do nieświadomego uczenia się nowych nawyków. Nieco przypomina to swoistą „modę” wśród jednej z populacji orek, które nosiły na głowach „nakrycia” z martwych łososi. Z kolei inna grupa orek wytworzyła „lokalny zwyczaj” wyjadania wątroby rekinom. Obiad i napój w jednym Inna hipoteza, wsparta wstępnymi eksperymentami, sugeruje że namaczanie ofiary może być metodą transportu wody dla potomstwa. Późnym latem, gdy młode rysie przechodzą z mleka matki na pokarm stały, nawodnienie organizmu jest kluczowe dla ich przeżycia. Naukowcy sprawdzili, że królik po 30-sekundowym namoczeniu zatrzymuje znaczną ilość wody, która w cieniu paruje bardzo wolno. Jeśli samica dostarczy mokrego królika do gniazda, młode dostają obiad i napój w jednym. Zrozumienie takich niuansów pozwala lepiej chronić ten wciąż narażony na wyginięcie gatunek. Źródło: Ecology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Sowa o hipnotyzującym spojrzeniu przyleciała do Polski. To rzadki gość z dalekiej Północy
17 marca 2026 Stowarzyszenie Ochrony Sów poinformowało o niezwykłym gościu, który zawitał do Polski. W Parku Krajobrazowym Lasy Janowskie pojawiła się sowa jarzębata. To w ornitologicznym światku duże wydarzenie.
Ten gatunek sowy, choć nie jest zagrożony, jest w Polsce rzadkością. To ptak północy, zamieszkujący tajgę i lasotundrę Eurazji i Ameryki Północnej. Jego naturalny obszar występowania w Europie to Skandynawia (z wyjątkiem jej południowych krańców), Estonia i Rosja. Gość z dalekiej Północy Do 2021 Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego potwierdziła około 49 stwierdzeń ptaków tego gatunku w Polsce. Dlaczego sowa jarzębata do nas zalatuje? Robi to przeważnie zimą, prawdopodobnie w poszukiwaniu terenów obfitszych w pokarm, którym są – jak to u sów – gryzonie, ewentualnie drobne ptaki. Poluje nieco inaczej niż inne sowy – zamiast robić to o świcie, zmierzchu i w nocy, wybiera dzień. Wynika to z krótkich, polarnych nocy latem. Sowa jarzębata (Surnia ulula) należy do rodziny puszczykowatych i jest ptakiem średniej wielkości. Wyróżnia się sylwetką i zachowaniem przypominającym jastrzębia, stąd jej angielska nazwa „northern hawk-owl”. Ma ciemnobrązowe upierzenie z białymi plamkami na grzbiecie i charakterystyczne poprzeczne prążkowanie na spodzie ciała. Jej spojrzenie jest wyjątkowo „hipnotyzujące” nawet jak na sowę. Jest gatunkiem osiadłym, choć jak widać zimą potrafi podjąć dalszą wędrówkę. Obserwacja sowy jarzębatej Park Krajobrazowy Lasy Janowskie leży na południowym wschodzie naszego kraju, między Lublinem a Rzeszowem. Tym bardziej niezwykły jest fakt, że sowa jarzębata zaleciała tak daleko na południe. Sowa pojawiła się tam na przełomie stycznia i lutego i zatrzymała się na dłuższy czas, do początku marca. Ptaka zauważyli pracownicy Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych, Jolanta i Tomasz Kiszka oraz Sylwia Odrzywolska. Skąd celowe opóźnienie w informacjach o sowie? Dlaczego Stowarzyszenie poinformowało o tej rzadkiej obserwacji z pewnym opóźnieniem? Było to cenne i przemyślane działanie – chodziło o ochronę rzadkiego przybysza przed ciekawskimi obserwatorami. O tym, że była to słuszna decyzja przekonują choćby komentarze pod facebookowym postem o obserwacji. Miłośnicy ptaków przywołują tam nieodpowiedzialne zachowania niektórych obserwatorów. Według nich zdarza się, że aby tylko „zaliczyć” rzadki gatunek ptaka i uwiecznić go na zdjęciu, obserwatorzy nęcą ptaki np. żywymi myszami, zaburzając w ten sposób zarówno ich naturalne łowieckie zachowania, jak i instynktowny dystans do człowieka. Źródło: Stowarzyszenie Ochrony Sów Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Każdy o nim słyszał, ale prawie nikt go nie widział. Para sfilmowała rzadkie zjawisko pioruna kulistego
Piorun kulisty to zjawisko, które wciąż pozostaje zagadką dla nauki. Jego istnienie nie zostało jednoznacznie potwierdzone, mimo licznych relacji świadków i przekazów ustnych. Przełomem może okazać się nagranie małżeństwa rolników z Kanady, którym udało się nie tylko dostrzec tę tajemniczą kulę światła, ale i ją sfilmować.
Spis treści Niesamowite nagranie pioruna kulistego Jak powstaje piorun kulisty? Piorun kulisty jest niemal mitycznym zjawiskiem, o których chyba każdy słyszał, ale prawie nikt go nie widział. Niezwykłe opowieści o ruchomych kulach ognia póki co nie znalazły naukowego wytłumaczenia, ani nawet bezspornego potwierdzenia. W warunkach laboratoryjnych jak dotąd nie udało się wytworzyć kulistej błyskawicy. Tym bardziej cenne jest nagranie pioruna kulistego, które udało się uchwycić parze Kanadyjczyków. Niesamowite nagranie pioruna kulistego Kiedy Ed i Melinda Pardy z ganku swojego domu w prowincji Alberta w Kanadzie obserwowali burzę, zauważyli, jak błyskawica uderzyła w ziemię mniej niż kilometr od ich domu. W ślad za uderzeniem pojawiła się niebieska kula światła, unosząca się nad ziemią. Para zarejestrowała to zjawisko na 23-sekundowym nagraniu, które jest jednym z pierwszych na świecie ukazujących najprawdopodobniej piorun kulisty. Według relacji udzielonej stacji telewizyjnej Global News, kula miała średnicę około 1–2 metrów i unosiła się nad ziemią przez około minutę, po czym zniknęła, wydając na koniec charakterystyczny trzask. View oEmbed on the source website Był to niezwykle rzadki przypadek wystąpienia pioruna kulistego – tajemniczego zjawiska atmosferycznego, opisywanego przez świadków od setek lat, ale dotąd naukowo niewyjaśnionego. Opisy takiego pioruna bywają różnorodne – miewa różną wielkość, kolor czy sposób poruszania się. Tak naprawdę nie wiadomo, czy wszystkie te obserwacje dotyczą tego samego zjawiska. Jak powstaje piorun kulisty? W laboratoriach podejmowano próby stworzenia podobnych kul gorącej plazmy, jednak badania nad tym zjawiskiem są trudne z powodu przypadkowości jego występowania. W 2014 roku naukowcom z Chin udało się przypadkowo sfilmować i zbadać piorun kulisty, sugerując że powstaje on z drobin gleby które odparowują w wysokiej temperaturze wywołanej przez uderzenie „zwykłego” pioruna. Opublikowano artykuł naukowy z tej obserwacji, ale nie wszyscy akceptują tę teorię. Piorun kulisty to jeden z kilku bardzo rzadkich fenomenów towarzyszących burzom. Inne to np. dżety czy duszki. Nagranie Pardych nie zostało jeszcze oficjalnie uznane za autentyczny piorun kulisty, ale badacze interesują się materiałem. Znany łowca burz, George Kourounis, uznał je za jedno z najlepszych istniejących nagrań tego zjawiska. Pojawiły się też opinie sceptyków – niektórzy sugerują, że kula mogła być efektem zwarcia w niewidocznych na filmie liniach wysokiego napięcia, lecz państwo Pardy twierdzą, że w pobliżu ich domu takich linii nie ma. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Astronomowie zarejestrowali długookresowy sygnał radiowy. Nie wiadomo, co go wysyła
Jego okres wynosi 2147,27 sekundy, co odpowiada około 35,79 minutom, a źródło sygnału znajduje się na niskiej szerokości galaktycznej. Korzystając z radioteleskopu Australian SKA Pathfinder (ASKAP) astronomowie odkryli nowe długookresowe przejściowe źródło radiowe, które otrzymało oznaczenie ASKAP J142431.2–612611 (w skrócie ASKAP J1424). Co może generować taki sygnał?
„Donosimy o odkryciu nowego długookresowego przejściowego źródła radiowego, oznaczonego jako ASKAP J142431.2–612611, wykrytego w ramach przeglądu Evolutionary Map of the Universe (EMU) prowadzonego przy użyciu teleskopu ASKAP. Źródło to wykazuje okres emisji wynoszący 2147,27 s (≈35,79 min) oraz silnie spolaryzowaną emisję radiową” – można przeczytać we wstępie do artykułu opublikowanego w serwisie preprintów Arxiv. Osiem dni aktywności Naukowcy wskazują, że ASKAP J1424 charakteryzuje się stabilnym profilem impulsu w trakcie około ośmiodniowego okresu aktywności, po którym emisja zanika. Sygnał wykazuje niemal 100% polaryzację w całym profilu impulsu, z przejściem od polaryzacji eliptycznej do liniowej. – Nie wykryto żadnego odpowiednika źródła w zakresie optycznym ani podczerwonym w dostępnych danych archiwalnych. Na podstawie porównania z innymi znanymi długookresowymi przejściowymi źródłami radiowymi sugerujemy, że ASKAP J1424 może być związany z układem podwójnym zawierającym białego karła, w którym emisja jest napędzana oddziaływaniami magnetycznymi – napisali australijscy naukowcy. Grupie badawczej przewodzi dr Joshua Preston Pritchard, radioastronom w Australia Telescope National Facility (ATNF) należącym do CSIRO oraz laureat nagrody Emerging Leaders in Astronomy Software Development Prize przyznanej przez Astronomical Society of Australia (ASA). Długookresowe przejściowe źródła radiowe Zacznijmy od tego, czym są długookresowe przejściowe źródła radiowe (LPT, long-period transients)? Jest to nowo odkryta klasa obiektów astronomicznych, które emitują silne impulsy promieniowania radiowego w bardzo regularnych, długich odstępach czasu. W przeciwieństwie do pulsarów, które „błyskają” co kilka sekund lub milisekund, te obiekty wysyłają sygnały co dziesiątki minut, a nawet kilka godzin. Niektóre obserwacje sugerują, że tego typu sygnały mogą pochodzić z rotujących gwiazd neutronowych o ekstremalnie silnych polach magnetycznych, czyli tzw. magnetarów. Ewentualnie od białych karłów funkcjonujących w układach podwójnych. Jednak ich rzeczywista natura nadal pozostaje nieuchwytna. Jednym z najlepszych narzędzi do poszukiwania LPT jest ASKAP. Ten radioteleskop umożliwia prowadzenie szerokoprzestrzennych przeglądów radiowych, pozwalających na stosowanie długich czasów integracji lub częstego próbkowania nieba z wysoką kadencją. To umożliwia badanie obszarów przestrzeni parametrów zjawisk przejściowych wcześniej niedostępnych dla astronomów. Mapa ewolucji Wszechświata „Odkryliśmy ASKAP J1424 w trakcie trwającej 10 godzin obserwacji ASKAP przeprowadzonej 9 stycznia 2025 r. Była ona częścią szerszego przeglądu Evolutionary Map of the Universe” – napisali badacze w artykule. Choć obserwacje oraz analiza danych archiwalnych nie wykazały żadnego odpowiednika optycznego ani podczerwonego dla ASKAP J1424, porównanie z innymi obiektami typu LPT sugeruje, że może to być układ podwójny z białym karłem. W takim układzie aktywność impulsowa jest napędzana przez oddziaływania magnetyczne, gdy oś magnetyczna białego karła przecina namagnesowany wiatr towarzysza, a zjawisko powtarza się z częstością wynikającą z dudnienia (ang. beat) pomiędzy okresem rotacji białego karła a okresem orbitalnym układu. Na razie źródło sygnału jest trudne do namierzenia. Przypomnijmy, że w 2025 roku ASKAP odnalazł obiekt wysyłający sygnały radiowe i rentgenowskie jednocześnie. W dodatku obiekt wysyła je z niespotykaną regularnością, a sam sygnał trwa 44 minuty. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odległa gwiazda wpadła w „szaleństwo”. Tak astronomowie odkryli potężne zderzenie planet
Astronomowie po raz pierwszy śledzili „na żywo” zderzenie dwóch planet. W układzie planetarnym, którego centrum jest gwiazda Gaia20ehk, powstała chmura gorącego pyłu o masie księżyca. To może być klucz do ostatecznej odpowiedzi na pytanie jak powstał nasz Księżyc.
Po raz pierwszy udało się niemal „na żywo” śledzić narodziny nowego porządku w odległym układzie planetarnym. Katastrofalne zderzenie dwóch planet miało miejsce w układzie Gaia20ehk, oddalonym o około 11 000 lat świetlnych od Ziemi. To monumentalne wydarzenie rzuca nowe światło na procesy formowania się ciał niebieskich. Może stanowić współczesny odpowiednik kolizji, która miliardy lat temu doprowadziła do powstania układu Ziemia-Księżyc. Jak odkryto wielkie zderzenie? Odkrycie jest owocem wielu lat pracy międzynarodowych zespołów badawczych i wykorzystania najbardziej zaawansowanych narzędzi obserwacyjnych. W badaniu wykorzystano dane pochodzące z: satelity Gaia, misji NASA SPHEREx oraz teleskopu WISE. System planetarny Gaia20ehk, czasem oznaczany w literaturze naukowej też jako Gaia-GIC-1, jest położony w gwiazdozbiorze Rufy, obserwowalnym na niebie na półkuli południowej. W 2021 roku zaczął się bardzo dziwnie zachowywać. Astronomowie określili to jako nagłe „szaleństwo” gwiazdy, która do tej pory wydawała się całkowicie stabilna. Pierwszymi sygnałami ostrzegawczymi były trzy wyraźne spadki jasności w zakresie światła widzialnego, trwające średnio 200 dni. Sugerowało to cykliczne pojawianie się gęstego materiału przesłaniającego tarczę gwiazdy. Jednocześnie zaobserwowano gwałtowne pojaśnienie obiektu w widmie podczerwonym. Czyli podczas gdy gwiazda optycznie ciemniała, emitowała duże ilości ciepła. To musiał być rozgrzany pył i odłamki skalne, wyrzucone w przestrzeń kosmiczną w wyniku uderzenia. Temperatura tego świeżo powstałego „gruzu” wynosiła około 900 Kelwinów (około 630 st. Celsjusza). Skala kosmicznej katastrofy Według danych ze spektrometrów, Gaia20ehk to młoda gwiazda typu F, nieco masywniejsza i gorętsza od naszego Słońca. Na podstawie okresów spadków jasności astronomowie precyzyjnie wyliczyli, że kolizja miała miejsce w odległości około 1,1 jednostki astronomicznej (AU) od centrum układu. To dystans niemal identyczny z odległością Ziemi od Słońca. A zatem to zderzenie jest idealnym „laboratorium” do testowania najmocniejszej teorii o powstaniu Księżyca. A mówi ona, że miliardy lat temu ciało niebieskie wielkości Marsa uderzyło w proto-Ziemię. Szacunkowa masa pyłu wyrzuconego w układzie Gaia20ehk wynosi co najmniej 4 × 10²⁰ kg, co odpowiada wielkości małego, lodowego księżyca. Jednak masa samych zderzających się ciał musiała być znacznie większa. Nieregularny charakter zmian jasności po 2021 roku oraz asymetryczne profile krzywej blasku gwiazdy, sugerują że chmura pyłu i szczątków dynamicznie rozciąga się na orbicie eliptycznej. Obserwacje spektroskopowe teleskopów SOAR i SALT sugerują, że centralna gwiazda została mocno zasłonięta przez chmurę pyłu. Wielkie zderzenia a życie w kosmosie Odkrycie to ma fundamentalne znaczenie dla astrobiologii: pomaga odpowiedzieć na pytanie, jak często w kosmosie dochodzi do gigantycznych zderzeń. Są one uważane za powszechny etap ewolucji planet skalistych w młodych systemach, jednak ich obserwacje były dotąd niezwykle rzadkie. Badanie takich zjawisk pozwala lepiej zrozumieć procesy powstawania księżyców. A to właśnie księżyce stabilizują osie obrotu planet, powodują pływy w oceanach i zwiększają ogólną przyjazność planety dla życia. Teraz naukowcy zamierzają wykorzystać Obserwatorium im. Very C. Rubin, które dzięki potężnemu teleskopowi Simonyi Survey Telescope może odkryć nawet 100 podobnych kolizji w ciągu 10 lat. Układowi Gaia20ehk będzie się bacznie przyglądać także Kosmiczny Teleskopu Jamesa Webba (JWST), co pozwoli na precyzyjne określenie składu chemicznego chmury pyłu i gruzu. Po skompletowaniu tych danych dostaniemy jeszcze lepszy i bardziej precyzyjny obraz „wielkiego zderzenia” w układzie Gaia20ehk. Źródło: The Astrophysical Journal Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.