Sowa o hipnotyzującym spojrzeniu przyleciała do Polski. To rzadki gość z dalekiej Północy
17 marca 2026 Stowarzyszenie Ochrony Sów poinformowało o niezwykłym gościu, który zawitał do Polski. W Parku Krajobrazowym Lasy Janowskie pojawiła się sowa jarzębata. To w ornitologicznym światku duże wydarzenie.
Ten gatunek sowy, choć nie jest zagrożony, jest w Polsce rzadkością. To ptak północy, zamieszkujący tajgę i lasotundrę Eurazji i Ameryki Północnej. Jego naturalny obszar występowania w Europie to Skandynawia (z wyjątkiem jej południowych krańców), Estonia i Rosja. Gość z dalekiej Północy Do 2021 Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego potwierdziła około 49 stwierdzeń ptaków tego gatunku w Polsce. Dlaczego sowa jarzębata do nas zalatuje? Robi to przeważnie zimą, prawdopodobnie w poszukiwaniu terenów obfitszych w pokarm, którym są – jak to u sów – gryzonie, ewentualnie drobne ptaki. Poluje nieco inaczej niż inne sowy – zamiast robić to o świcie, zmierzchu i w nocy, wybiera dzień. Wynika to z krótkich, polarnych nocy latem. Sowa jarzębata (Surnia ulula) należy do rodziny puszczykowatych i jest ptakiem średniej wielkości. Wyróżnia się sylwetką i zachowaniem przypominającym jastrzębia, stąd jej angielska nazwa „northern hawk-owl”. Ma ciemnobrązowe upierzenie z białymi plamkami na grzbiecie i charakterystyczne poprzeczne prążkowanie na spodzie ciała. Jej spojrzenie jest wyjątkowo „hipnotyzujące” nawet jak na sowę. Jest gatunkiem osiadłym, choć jak widać zimą potrafi podjąć dalszą wędrówkę. Obserwacja sowy jarzębatej Park Krajobrazowy Lasy Janowskie leży na południowym wschodzie naszego kraju, między Lublinem a Rzeszowem. Tym bardziej niezwykły jest fakt, że sowa jarzębata zaleciała tak daleko na południe. Sowa pojawiła się tam na przełomie stycznia i lutego i zatrzymała się na dłuższy czas, do początku marca. Ptaka zauważyli pracownicy Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych, Jolanta i Tomasz Kiszka oraz Sylwia Odrzywolska. Skąd celowe opóźnienie w informacjach o sowie? Dlaczego Stowarzyszenie poinformowało o tej rzadkiej obserwacji z pewnym opóźnieniem? Było to cenne i przemyślane działanie – chodziło o ochronę rzadkiego przybysza przed ciekawskimi obserwatorami. O tym, że była to słuszna decyzja przekonują choćby komentarze pod facebookowym postem o obserwacji. Miłośnicy ptaków przywołują tam nieodpowiedzialne zachowania niektórych obserwatorów. Według nich zdarza się, że aby tylko „zaliczyć” rzadki gatunek ptaka i uwiecznić go na zdjęciu, obserwatorzy nęcą ptaki np. żywymi myszami, zaburzając w ten sposób zarówno ich naturalne łowieckie zachowania, jak i instynktowny dystans do człowieka. Źródło: Stowarzyszenie Ochrony Sów Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Każdy o nim słyszał, ale prawie nikt go nie widział. Para sfilmowała rzadkie zjawisko pioruna kulistego
Piorun kulisty to zjawisko, które wciąż pozostaje zagadką dla nauki. Jego istnienie nie zostało jednoznacznie potwierdzone, mimo licznych relacji świadków i przekazów ustnych. Przełomem może okazać się nagranie małżeństwa rolników z Kanady, którym udało się nie tylko dostrzec tę tajemniczą kulę światła, ale i ją sfilmować.
Spis treści Niesamowite nagranie pioruna kulistego Jak powstaje piorun kulisty? Piorun kulisty jest niemal mitycznym zjawiskiem, o których chyba każdy słyszał, ale prawie nikt go nie widział. Niezwykłe opowieści o ruchomych kulach ognia póki co nie znalazły naukowego wytłumaczenia, ani nawet bezspornego potwierdzenia. W warunkach laboratoryjnych jak dotąd nie udało się wytworzyć kulistej błyskawicy. Tym bardziej cenne jest nagranie pioruna kulistego, które udało się uchwycić parze Kanadyjczyków. Niesamowite nagranie pioruna kulistego Kiedy Ed i Melinda Pardy z ganku swojego domu w prowincji Alberta w Kanadzie obserwowali burzę, zauważyli, jak błyskawica uderzyła w ziemię mniej niż kilometr od ich domu. W ślad za uderzeniem pojawiła się niebieska kula światła, unosząca się nad ziemią. Para zarejestrowała to zjawisko na 23-sekundowym nagraniu, które jest jednym z pierwszych na świecie ukazujących najprawdopodobniej piorun kulisty. Według relacji udzielonej stacji telewizyjnej Global News, kula miała średnicę około 1–2 metrów i unosiła się nad ziemią przez około minutę, po czym zniknęła, wydając na koniec charakterystyczny trzask. View oEmbed on the source website Był to niezwykle rzadki przypadek wystąpienia pioruna kulistego – tajemniczego zjawiska atmosferycznego, opisywanego przez świadków od setek lat, ale dotąd naukowo niewyjaśnionego. Opisy takiego pioruna bywają różnorodne – miewa różną wielkość, kolor czy sposób poruszania się. Tak naprawdę nie wiadomo, czy wszystkie te obserwacje dotyczą tego samego zjawiska. Jak powstaje piorun kulisty? W laboratoriach podejmowano próby stworzenia podobnych kul gorącej plazmy, jednak badania nad tym zjawiskiem są trudne z powodu przypadkowości jego występowania. W 2014 roku naukowcom z Chin udało się przypadkowo sfilmować i zbadać piorun kulisty, sugerując że powstaje on z drobin gleby które odparowują w wysokiej temperaturze wywołanej przez uderzenie „zwykłego” pioruna. Opublikowano artykuł naukowy z tej obserwacji, ale nie wszyscy akceptują tę teorię. Piorun kulisty to jeden z kilku bardzo rzadkich fenomenów towarzyszących burzom. Inne to np. dżety czy duszki. Nagranie Pardych nie zostało jeszcze oficjalnie uznane za autentyczny piorun kulisty, ale badacze interesują się materiałem. Znany łowca burz, George Kourounis, uznał je za jedno z najlepszych istniejących nagrań tego zjawiska. Pojawiły się też opinie sceptyków – niektórzy sugerują, że kula mogła być efektem zwarcia w niewidocznych na filmie liniach wysokiego napięcia, lecz państwo Pardy twierdzą, że w pobliżu ich domu takich linii nie ma. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Astronomowie zarejestrowali długookresowy sygnał radiowy. Nie wiadomo, co go wysyła
Jego okres wynosi 2147,27 sekundy, co odpowiada około 35,79 minutom, a źródło sygnału znajduje się na niskiej szerokości galaktycznej. Korzystając z radioteleskopu Australian SKA Pathfinder (ASKAP) astronomowie odkryli nowe długookresowe przejściowe źródło radiowe, które otrzymało oznaczenie ASKAP J142431.2–612611 (w skrócie ASKAP J1424). Co może generować taki sygnał?
„Donosimy o odkryciu nowego długookresowego przejściowego źródła radiowego, oznaczonego jako ASKAP J142431.2–612611, wykrytego w ramach przeglądu Evolutionary Map of the Universe (EMU) prowadzonego przy użyciu teleskopu ASKAP. Źródło to wykazuje okres emisji wynoszący 2147,27 s (≈35,79 min) oraz silnie spolaryzowaną emisję radiową” – można przeczytać we wstępie do artykułu opublikowanego w serwisie preprintów Arxiv. Osiem dni aktywności Naukowcy wskazują, że ASKAP J1424 charakteryzuje się stabilnym profilem impulsu w trakcie około ośmiodniowego okresu aktywności, po którym emisja zanika. Sygnał wykazuje niemal 100% polaryzację w całym profilu impulsu, z przejściem od polaryzacji eliptycznej do liniowej. – Nie wykryto żadnego odpowiednika źródła w zakresie optycznym ani podczerwonym w dostępnych danych archiwalnych. Na podstawie porównania z innymi znanymi długookresowymi przejściowymi źródłami radiowymi sugerujemy, że ASKAP J1424 może być związany z układem podwójnym zawierającym białego karła, w którym emisja jest napędzana oddziaływaniami magnetycznymi – napisali australijscy naukowcy. Grupie badawczej przewodzi dr Joshua Preston Pritchard, radioastronom w Australia Telescope National Facility (ATNF) należącym do CSIRO oraz laureat nagrody Emerging Leaders in Astronomy Software Development Prize przyznanej przez Astronomical Society of Australia (ASA). Długookresowe przejściowe źródła radiowe Zacznijmy od tego, czym są długookresowe przejściowe źródła radiowe (LPT, long-period transients)? Jest to nowo odkryta klasa obiektów astronomicznych, które emitują silne impulsy promieniowania radiowego w bardzo regularnych, długich odstępach czasu. W przeciwieństwie do pulsarów, które „błyskają” co kilka sekund lub milisekund, te obiekty wysyłają sygnały co dziesiątki minut, a nawet kilka godzin. Niektóre obserwacje sugerują, że tego typu sygnały mogą pochodzić z rotujących gwiazd neutronowych o ekstremalnie silnych polach magnetycznych, czyli tzw. magnetarów. Ewentualnie od białych karłów funkcjonujących w układach podwójnych. Jednak ich rzeczywista natura nadal pozostaje nieuchwytna. Jednym z najlepszych narzędzi do poszukiwania LPT jest ASKAP. Ten radioteleskop umożliwia prowadzenie szerokoprzestrzennych przeglądów radiowych, pozwalających na stosowanie długich czasów integracji lub częstego próbkowania nieba z wysoką kadencją. To umożliwia badanie obszarów przestrzeni parametrów zjawisk przejściowych wcześniej niedostępnych dla astronomów. Mapa ewolucji Wszechświata „Odkryliśmy ASKAP J1424 w trakcie trwającej 10 godzin obserwacji ASKAP przeprowadzonej 9 stycznia 2025 r. Była ona częścią szerszego przeglądu Evolutionary Map of the Universe” – napisali badacze w artykule. Choć obserwacje oraz analiza danych archiwalnych nie wykazały żadnego odpowiednika optycznego ani podczerwonego dla ASKAP J1424, porównanie z innymi obiektami typu LPT sugeruje, że może to być układ podwójny z białym karłem. W takim układzie aktywność impulsowa jest napędzana przez oddziaływania magnetyczne, gdy oś magnetyczna białego karła przecina namagnesowany wiatr towarzysza, a zjawisko powtarza się z częstością wynikającą z dudnienia (ang. beat) pomiędzy okresem rotacji białego karła a okresem orbitalnym układu. Na razie źródło sygnału jest trudne do namierzenia. Przypomnijmy, że w 2025 roku ASKAP odnalazł obiekt wysyłający sygnały radiowe i rentgenowskie jednocześnie. W dodatku obiekt wysyła je z niespotykaną regularnością, a sam sygnał trwa 44 minuty. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odległa gwiazda wpadła w „szaleństwo”. Tak astronomowie odkryli potężne zderzenie planet
Astronomowie po raz pierwszy śledzili „na żywo” zderzenie dwóch planet. W układzie planetarnym, którego centrum jest gwiazda Gaia20ehk, powstała chmura gorącego pyłu o masie księżyca. To może być klucz do ostatecznej odpowiedzi na pytanie jak powstał nasz Księżyc.
Po raz pierwszy udało się niemal „na żywo” śledzić narodziny nowego porządku w odległym układzie planetarnym. Katastrofalne zderzenie dwóch planet miało miejsce w układzie Gaia20ehk, oddalonym o około 11 000 lat świetlnych od Ziemi. To monumentalne wydarzenie rzuca nowe światło na procesy formowania się ciał niebieskich. Może stanowić współczesny odpowiednik kolizji, która miliardy lat temu doprowadziła do powstania układu Ziemia-Księżyc. Jak odkryto wielkie zderzenie? Odkrycie jest owocem wielu lat pracy międzynarodowych zespołów badawczych i wykorzystania najbardziej zaawansowanych narzędzi obserwacyjnych. W badaniu wykorzystano dane pochodzące z: satelity Gaia, misji NASA SPHEREx oraz teleskopu WISE. System planetarny Gaia20ehk, czasem oznaczany w literaturze naukowej też jako Gaia-GIC-1, jest położony w gwiazdozbiorze Rufy, obserwowalnym na niebie na półkuli południowej. W 2021 roku zaczął się bardzo dziwnie zachowywać. Astronomowie określili to jako nagłe „szaleństwo” gwiazdy, która do tej pory wydawała się całkowicie stabilna. Pierwszymi sygnałami ostrzegawczymi były trzy wyraźne spadki jasności w zakresie światła widzialnego, trwające średnio 200 dni. Sugerowało to cykliczne pojawianie się gęstego materiału przesłaniającego tarczę gwiazdy. Jednocześnie zaobserwowano gwałtowne pojaśnienie obiektu w widmie podczerwonym. Czyli podczas gdy gwiazda optycznie ciemniała, emitowała duże ilości ciepła. To musiał być rozgrzany pył i odłamki skalne, wyrzucone w przestrzeń kosmiczną w wyniku uderzenia. Temperatura tego świeżo powstałego „gruzu” wynosiła około 900 Kelwinów (około 630 st. Celsjusza). Skala kosmicznej katastrofy Według danych ze spektrometrów, Gaia20ehk to młoda gwiazda typu F, nieco masywniejsza i gorętsza od naszego Słońca. Na podstawie okresów spadków jasności astronomowie precyzyjnie wyliczyli, że kolizja miała miejsce w odległości około 1,1 jednostki astronomicznej (AU) od centrum układu. To dystans niemal identyczny z odległością Ziemi od Słońca. A zatem to zderzenie jest idealnym „laboratorium” do testowania najmocniejszej teorii o powstaniu Księżyca. A mówi ona, że miliardy lat temu ciało niebieskie wielkości Marsa uderzyło w proto-Ziemię. Szacunkowa masa pyłu wyrzuconego w układzie Gaia20ehk wynosi co najmniej 4 × 10²⁰ kg, co odpowiada wielkości małego, lodowego księżyca. Jednak masa samych zderzających się ciał musiała być znacznie większa. Nieregularny charakter zmian jasności po 2021 roku oraz asymetryczne profile krzywej blasku gwiazdy, sugerują że chmura pyłu i szczątków dynamicznie rozciąga się na orbicie eliptycznej. Obserwacje spektroskopowe teleskopów SOAR i SALT sugerują, że centralna gwiazda została mocno zasłonięta przez chmurę pyłu. Wielkie zderzenia a życie w kosmosie Odkrycie to ma fundamentalne znaczenie dla astrobiologii: pomaga odpowiedzieć na pytanie, jak często w kosmosie dochodzi do gigantycznych zderzeń. Są one uważane za powszechny etap ewolucji planet skalistych w młodych systemach, jednak ich obserwacje były dotąd niezwykle rzadkie. Badanie takich zjawisk pozwala lepiej zrozumieć procesy powstawania księżyców. A to właśnie księżyce stabilizują osie obrotu planet, powodują pływy w oceanach i zwiększają ogólną przyjazność planety dla życia. Teraz naukowcy zamierzają wykorzystać Obserwatorium im. Very C. Rubin, które dzięki potężnemu teleskopowi Simonyi Survey Telescope może odkryć nawet 100 podobnych kolizji w ciągu 10 lat. Układowi Gaia20ehk będzie się bacznie przyglądać także Kosmiczny Teleskopu Jamesa Webba (JWST), co pozwoli na precyzyjne określenie składu chemicznego chmury pyłu i gruzu. Po skompletowaniu tych danych dostaniemy jeszcze lepszy i bardziej precyzyjny obraz „wielkiego zderzenia” w układzie Gaia20ehk. Źródło: The Astrophysical Journal Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Dramatyczne starcie w amazońskiej dżungli. Harpia wielka zaatakowała turystkę
W lasach Gujany Francuskiej doszło do bezprecedensowego incydentu – harpia wielka wbiła szpony w głowę turystki. To pierwszy naukowo potwierdzony przypadek tak agresywnego zachowania orła wobec człowieka.
Spis treści Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Czy orły atakowały ludzi? O atakach orłów na ludzi, a także na inne naczelne, dotychczas krążyły tylko niepotwierdzone opowieści. Teraz opisano pierwszy naukowo udokumentowany przypadek harpii wielkiej atakującej dorosłego człowieka w amazońskim lesie deszczowym. Wyniki obserwacji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology and Evolution”. Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Do incydentu doszło w Gujanie Francuskiej, na turystycznej wycieczce w amazońskiej dżungli, w grupie prowadzonej przez miejscowego przewodnika. 29-letnia kobieta wraz z partnerem na chwilę oddalili się od grupy by zrobić zdjęcia orła – harpii wielkiej, która z zaciekawieniem przyglądała się turystom. Nagle ptak ruszył do ataku na kobietę. Wbił szpony w skórę głowy, pozostawiając głębokie rany. Kobieta ukryła twarz w dłoniach i upadła na ziemię. Harpia wciąż siedziała na jej głowie, nie wydając żadnego dźwięku, z rozpostartymi skrzydłami. Towarzyszący jej mężczyzna przydeptał głowę orła do ziemi i dopiero wtedy ptak rozluźnił uchwyt swoich szponów, a kobieta została uwolniona. Ofiara została szybko przetransportowana do szpitala w Cayenne, stolicy Gujany Francuskiej, gdzie otrzymała odpowiednią opiekę medyczną. Lekarze, ornitolodzy i fotografowie szczegółowo udokumentowali całe zdarzenie. Atakującym był dorosły osobnik harpii wielkiej. Zaatakowana kobieta była drobnej budowy, co pewnie zachęciło orła do wybrania właśnie jej. Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Harpia wielka (Harpia harpyja) to jeden z największych i najsilniejszych ptaków drapieżnych świata, zamieszkujący tropikalne lasy Ameryki Środkowej i Południowej. Charakteryzuje się masywnym ciałem, potężnymi szponami oraz efektownym, wachlarzowatym czubem na głowie. Wachlarz piór wokół głowy może stroszyć lub chować. Poluje głównie na ssaki nadrzewne, takie jak leniwce i małpy. Także na duże małpy, na przykład wyjce. Jest gatunkiem bardzo rzadkim, zagrożonym wyginięciem. Dotychczas uważano, że nie stanowi zagrożenia dla ludzi, a znane przypadki ataków były anegdotyczne i niepotwierdzone naukowo. Czy orły atakowały ludzi? Autorzy artykułu porównują ten przypadek do znaleziska „dziecka z Taung” – skamieniałości australopiteka z Południowej Afryki, który prawdopodobnie padł ofiarą dużego ptaka drapieżnego. Sugerują, że interakcje między dużymi ptakami drapieżnymi a naczelnymi (w tym ludźmi) mogą mieć głębsze korzenie ewolucyjne. Zdarzenie to podkreśla również znaczenie zachowań społecznych jako strategii obronnej przed drapieżnikami. Poruszanie się w grupach zniechęcało ptaki do tego typu polowań. Autorzy artykułu zalecają dalsze badania nad zachowaniami harpii wielkich oraz monitorowanie ich interakcji z ludźmi, aby lepiej zrozumieć i zapobiegać podobnym incydentom w przyszłości. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dwie „ryby zagłady” pojawiły się w południowej Kalifornii. Uratowały je plażowiczki
Wstęgor królewski jest dużą rybą głębinową o wyjątkowym kształcie srebrnej „taśmy”. Bardzo rzadko zdarza się, że wypływa na powierzchnię, a jeszcze rzadziej – że jest wyrzucany przez fale na brzeg. Ale to, żeby na plaży pojawiły się dwa wstęgory jednocześnie, jest czymś niespotykanym. Do tego jednak właśnie doszło na plaży w Cabo San Lucas w meksykańskiej części Kalifornii.
W Cabo San Lucas, na meksykańskiej części Półwyspu Kalifornijskiego, doszło do wyjątkowo rzadkiego spotkania ludzi z rybami: dwa wstęgory królewskie (Regalecus glesne), potocznie nazywane „rybami zagłady”, zostały wyrzucone na brzeg. Zdarzenie sfilmowała turystka ze Stanów Zjednoczonych, Monica Pittenger, która wraz z siostrą pomagała rybom dostać się z powrotem do wody. Sensacja na plaży w Meksyku Autorka filmu relacjonowała, że początkowo z oddali dostrzegła coś bardzo jasnego, ruchomego i intensywnie błyszczącego. Okazało się, że były to dwa ogromne, srebrzyste stworzenia o niezwykłym, wręcz „obcym” wyglądzie, który przywodził na myśl sceny z filmów science-fiction. Wstęgory królewskie charakteryzują się długim, bocznie spłaszczonym ciałem przypominającym srebrną wstęgę oraz efektowną czerwoną płetwą grzbietową, która u żywych osobników faluje w wodzie. Początek płetwy grzbietowej tworzy długie, przypominające pióropusz wyrostki na głowie. To jedna z najbardziej niezwykłych ryb na świecie – nic dziwnego że wzbudziła sensację. Tym bardziej, że były to dwa osobniki. Ratowanie dwóch wstęgorów Choć na plaży w Cabo San Lucas zebrał się tłum gapiów, większość osób – w tym wielu obecnych tam mężczyzn – zachowywała się biernie. Do akcji szybko wkroczyła siostra Moniki Pittenger która „nie potrafiła patrzeć na cierpienie zwierząt”. Kobieta bez wahania zaczęła spychać pierwszego wstęgora z powrotem do wody. Ostatecznie pomogło jej kilku innych świadków oraz mała dziewczynka. Wstęgor wrócił do oceanu, cała grupa zajęła się drugą rybą i przeprowadziła kolejną udaną operację ratunkową. Czy to faktycznie uratuje wstęgory? Ryby te wypływają na powierzchnię wody w wyjątkowych przypadkach, prawdopodobnie są to osobniki chore, osłabione lub u kresu życia. Trudno zatem powiedzieć, czy ich życie zostało uratowane, czy tylko nieco przedłużone. Wstęgory na filmie Moniki Pittenger wydawały się być w dobrej kondycji – obydwa próbowały aktywnie wrócić do wody, wijąc się na plaży, oba też wyglądały na osobniki w sile wieku, bez widocznych uszkodzeń na ciele. Dlaczego wstęgor to „ryba zagłady”? Ten przydomek wywodzi się z japońskiego folkloru, według którego pojawienie się wstęgorów na powierzchni zwiastuje kataklizm, np. trzęsienie ziemi. Jednak naukowcy podkreślają, że nie ma na to żadnych dowodów. Wokół wstęgorów narosło znacznie więcej opowieści i mitów, np. Wikingowie nazywali je „królami śledzi” i otaczali ogromnym szacunkiem. Źródło: Monica Pittenger, The Charlotte Observer, Newsweek Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Miłośnicy astronomii wstrzymują oddech. „Wielkanocna kometa” może być najjaśniejsza od dziesiątek lat
Niedawno odkryta kometa, skatalogowana jako C/2026 A1 (MAPS), pędzi w stronę centrum Układu Słonecznego, a jej jasność gwałtownie rośnie. To oznacza, że może przynieść widowisko, jakiego nie widzieliśmy od lat – jeśli przetrwa bliskie spotkanie ze Słońcem.
Kometa, odkryta 13 stycznia 2026 na zdjęciu zrobionym przez teleskop na pustyni Atakama w Chile, szybko zyskała przydomek „wielkanocnej”, ponieważ jej los rozstrzygnie się na początku kwietnia. Choć w tej chwili jest widoczna tylko przez zaawansowane teleskopy, jej jasność rośnie w niezwykłym tempie. Kluczowe pytanie, które zadają sobie teraz astronomowie, nie brzmi jednak „czy będzie jasna”, ale „czy przetrwa”. Trajektoria komety prowadzi bowiem bardzo blisko Słońca – tuż nad rozgrzaną fotosferą naszej gwiazdy. Ognista próba w koronie Słońca Kluczowy moment nastąpi 4 kwietnia 2026 roku, kiedy MAPS osiągnie swoje peryhelium. Kometa przeleci w niewyobrażalnie małej odległości – zaledwie 160 tysięcy kilometrów od powierzchni Słońca. To dystans mniejszy niż połowa drogi z Ziemi do Księżyca. W tym krytycznym punkcie napotka ekstremalne warunki: temperaturę sięgającą miliona stopni Celsjusza oraz gigantyczne siły grawitacji Słońca. Aby uniknąć całkowitego wyparowania lub rozpadu, kometa musi mknąć z prędkością przekraczającą 1,6 miliona kilometrów na godzinę. Jeśli jej jądro jest wystarczająco duże i zbite, może wyjść z tego spotkania cało, ciągnąc za sobą spektakularny warkocz materii, który ozdobi wiosenne niebo. MAPS należy do rodziny najjaśniejszych komet Entuzjazm obserwatorów wynika z faktu, że C/2026 A1 (MAPS) jest tzw. kometą muskającą Słońce, z Grupy Kreutza. Historia pokazuje, że to właśnie z tej grupy wywodziły się najjaśniejsze komety w dziejach ludzkości, widoczne nawet w pełnym słońcu. A były to m.in. Wielka Kometa z 1882 roku czy słynna Ikeya-Seki z 1965 roku. Przewidywania wskazują, że w szczytowym momencie jasność obiektu może wynieść -5 magnitudo, co stawiałoby go w jednej lidze z najjaśniejszą na niebie planetą Wenus. Jak śledzić kosmiczną piękność? Dla obserwatorów na Ziemi najważniejszy będzie okres między 8 a 14 kwietnia. Jeśli kometa przetrwa bliskie spotkanie z koroną słoneczną, pojawi się nisko nad zachodnim horyzontem tuż po zachodzie Słońca. Eksperci zalecają użycie lornetek, by odnaleźć ją w blasku zmierzchu, korzystając z Wenus jako drogowskazu. Warto jednak pamiętać o bezpieczeństwie: próby wypatrywania komety zbyt blisko tarczy słonecznej bez profesjonalnych filtrów mogą grozić trwałą utratą wzroku! Najbezpieczniejszą metodą śledzenia samego momentu peryhelium (2–6 kwietnia) będzie podgląd online z koronografów sondy SOHO, która transmituje niemal na żywo obrazy z najbliższego otoczenia naszej gwiazdy. To właśnie tam zobaczymy, czy MAPS stanie się legendą, czy jedynie kolejną niespełnioną sensacją. Źródło: Space.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Droga Mleczna i galaktyki Grupy Lokalnej tworzą kosmiczne prześcieradło. Nowe analizy na miarę Nagrody Nobla
W matematyce i w fizyce sfera jest kształtem idealnym. W latach 50. ubiegłego wieku założono, że również struktury we Wszechświecie tworzą sfery. Rozkład galaktyk w naszej Grupie Lokalnej też miał tworzyć kulę. Jednak obserwacje nie zgadzały się z teorią. Teraz, dzięki cyfrowemu bliźniakowi Grupy Lokalnej wiemy, że galaktyki w naszym kosmicznym sąsiedztwie tworzą raczej rozległe i cienkie kosmiczne prześcieradło. Badania te obalają koncepcję akceptowaną przez 70 lat.
Dlaczego bliskie nam galaktyki oddalają się od Drogi Mlecznej, zamiast być przyciągane jej potężną grawitacją? To pytanie nie daje spokoju astronomom od wielu lat. Prawo Hubble’a Wszystko zaczęło się od Edwina Hubble’a, który wykorzystując teleskop Hookera w Mount Wilson Observatory dostrzegł, że im dalej znajduje się jakaś galaktyka, tym szybciej się oddala. Zależność ta znana jest jako prawo Hubble’a i jest jednym z najważniejszych dowodów na rozszerzanie się Wszechświata oraz tego, że rozpoczął się od Wielkiego Wybuchu. Już w czasach Hubble’a astronomowie wiedzieli jednak, że ten schemat nie jest powszechny. Jednym z ważnych wyjątków jest nasza sąsiednia galaktyka Andromedy, która zbliża się do Drogi Mlecznej z prędkością około 100 kilometrów na sekundę. Ale to generowało kolejną zagwozdkę. Dlaczego większość dużych galaktyk w pobliżu naszej, z wyjątkiem Andromedy, wydaje się oddalać od nas zamiast być przyciągana do środka przez grawitację? Jest to zaskakujące, ponieważ galaktyki te znajdują się w pobliżu Grupy Lokalnej (czyli Drogi Mlecznej, Galaktyki Andromedy i dziesiątek mniejszych galaktyk), której łączna masa powinna wywierać zauważalny wpływ grawitacyjny. Kosmiczne prześcieradło Tematowi przyjrzał się zespół badawczy z Instytutu Kapteyna w Groningen, kierowany przez dr. Ewouda Wempe. Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych badacze odkryli, że materia otaczająca Grupę Lokalną jest ułożona w szeroką i płaską strukturę rozciągającej się na dziesiątki milionów lat świetlnych. Struktura ta obejmuje nie tylko zwykłą materię, ale także niewidzialną ciemną materię otaczającą galaktyki. Nad i pod tą spłaszczoną warstwą znajdują się kosmiczne pustki. Jest to o tyle ciekawe, że – jak wspomnieliśmy wcześniej – od lat 50. ubiegłego wieku powszechnie uznawano, iż nasza Grupa Lokalna jest sferą. Nowe badania burzą ten światopogląd i zmuszają do przemyślenia tego, co w kosmosie wydaje się mam pewne. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-umrze-nasza-galaktyka-wyparuje-pozostanie-po-niej-rozlegle-cmentarzysko-martwych-gwiazd-fot-getty-images-96cbae5.jpg" width="2121" height="1414" alt="Jak umrze nasza Galaktyka? Wyparuje. Pozostanie po niej rozległe cmentarzysko martwych gwiazd (fot. Getty Images)" title="Jak umrze nasza Galaktyka? Wyparuje. Pozostanie po niej rozległe cmentarzysko martwych gwiazd (fot. Getty Images)" /> Jedyną możliwością realnego przebadania zjawiska była praca na modelach z wykorzystaniem symulacji tworzonych przez superkomputer. Naukowcy rozpoczęli od warunków panujących we wczesnym Wszechświecie. Wykorzystali pomiary mikrofalowego promieniowania tła, aby oszacować, jak materia była rozłożona krótko po Wielkim Wybuchu. Następnie komputer przeprowadził proces ewolucji tego wczesnego Wszechświata w czasie, aż powstał układ odpowiadający dzisiejszej Grupie Lokalnej. Wirtualny bliźniak Powstałe symulacje odtwarzają masy, położenia i ruchy Drogi Mlecznej oraz Andromedy, a także pozycje i prędkości 31 galaktyk znajdujących się tuż poza Grupą Lokalną. Ponieważ model tak bardzo przypomina nasze otoczenie kosmiczne, badacze opisują go jako „wirtualnego bliźniaka” naszego środowiska kosmicznego. – Badamy wszystkie możliwe lokalne konfiguracje wczesnego Wszechświata, które ostatecznie mogły doprowadzić do powstania Grupy Lokalnej. To wspaniałe, że mamy teraz symulację zgodną zarówno z obecnym modelem kosmologicznym, jak i z dynamiką naszego lokalnego otoczenia – skomentował główny autor badania Ewoud Wempe. Gdy model uwzględnia płaski rozkład materii, otaczające galaktyki oddalają się od nas z prędkościami podobnymi do tych, które rzeczywiście obserwujemy. Mimo grawitacyjnego przyciągania Grupy Lokalnej galaktyki znajdujące się w tej płaszczyźnie są pod wpływem dodatkowej masy rozłożonej w tej samej płaszczyźnie. Ta odległa masa równoważy grawitację Grupy Lokalnej. Tymczasem obszary poza płaszczyzną zawierają bardzo niewiele galaktyk, co wyjaśnia, dlaczego nie obserwujemy obiektów spadających na kosmiczne prześcieradło z tych kierunków. – Padliśmy ofiarą naszych własnych założeń, że wszechświat jest izotropowy, taki sam w każdym kierunku – komentuje badania dr Paulina Karczmarek z Rolf Chini Cerro Murphy Observatory w Chile, zarządzanego przez Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN. Zdaniem astronomki mamy do czynienia ze strukturą, której nikt się nie spodziewał, a nowe odkrycie mogą diametralnie zmienić nasze postrzeganie kosmosu. Rozwiązanie było przed naszymi oczami – Zaawansowane symulacje przeprowadzone przez zespół z Instytutu Kapteyna w Groningen pokazują, że nasza Grupa Lokalna galaktyk: dwie duże galaktyki spiralne, czyli Droga Mleczna oraz Andromeda, a także 31 innych galaktyk dryfuje na rozległej i stosunkowo płaskiej strukturze. Takim kosmicznym naleśniku o średnicy 10 megaparseków i grubości 1.6 megaparseka – mówi Paulina Karczmarek. Badaczka podkreśla, że rozwiązanie tej zagadki było cały czas przed naszymi oczami. Wszystkie galaktyki karłowate znajdują się w jednej płaszczyźnie z naszą Drogą Mleczną i Andromedą (mają niskie szerokości supergalaktyczne). Jak do tej pory nie odkryliśmy żadnych galaktyk, które znajdowałyby się ponad lub poniżej naszego kosmicznego prześcieradła. – Jeśli tam są, mają ogromne prędkości i spadają na „prześcieradło” z tych kosmicznych pustek, co pokazuje symulacja. Aby umocnić teorię prześcieradła dobrze byłoby zaobserwować nową galaktykę karłowatą w pustce nad lub pod prześcieradłem. Pustka oznacza dużo mniejszą gęstość tej przestrzeni więc i dużo mniejsze szanse na znalezienie jakiejś masy w postaci galaktyki, ale nie zerowe, więc mamy nadzieję, że to się kiedyś uda – podsumowuje Paulina Karczmarek. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Subtelna łuna na wieczornym niebie. Nadchodzi idealny moment na obserwację tego pięknego zjawiska
Późna zima to idealny moment, by na wieczornym niebie dostrzec światło zodiakalne. „Fałszywy zmierzch” to jedno z najbardziej niedocenianych zjawisk astronomicznych. Jak powstaje i gdzie go szukać?
W pogodne, późnozimowe noce, gdy zapadnie zmierzch, na niebie pojawia się subtelna łuna. Nie jest to ani zorza polarna, ani dogasający zachód słońca, ani jądro Drogi Mlecznej. To światło zodiakalne – zjawisko nazywane niekiedy „fałszywym zmierzchem” lub „fałszywym świtem”. Należy do najbardziej niedocenianych spektakli w Układzie Słonecznym. Wraz ze zbliżaniem się równonocy wiosennej odpowiednie ustawienie Ziemi względem ekliptyki sprawia, że światło zodiakalne staje się lepiej widoczne. To rzadka okazja, by gołym okiem zobaczyć pyłową płaszczyznę naszego Układu Słonecznego. Czym jest światło zodiakalne? Wizualnie jawi się ono jako „klinowaty stożek światła wznoszący się z punktu zachodu słońca wieczorem lub z kierunku wschodu w godzinach przedświtu” – mówi Brian Skiff, naukowiec i astronom z Obserwatorium Lowella. Jest to bardzo rozproszona poświata, która przypomina pierwsze momenty świtu lub ostatnie chwile zmierzchu. Z fizycznego punktu widzenia światło zodiakalne to rozproszone światło słoneczne odbijające się od chmury międzyplanetarnego pyłu, którego cząsteczki są – jak mówi Brian Skiff – „mniej więcej wielkości drobinek dymu papierosowego”. – To mieszanina materii pochodzącej z ogonów i śladów komet, a także z zderzeń planetoid – wyjaśnia. Pył ten znajduje się w płaszczyźnie Układu Słonecznego – tej samej, w której planety krążą wokół Słońca. Stąd określenie „zodiakalne” – poświata podąża wzdłuż ekliptyki, czyli drogi, jaką Słońce pozornie przemierza na tle gwiazdozbiorów zodiaku, obserwowanej z perspektywy Ziemi. W 2021 roku naukowcy z misji NASA Juno opublikowali artykuł sugerujący, że część część cząsteczek pyłu odpowiedzialnych za powstawanie światła zodiakalnego może pochodzić z Marsa. Podczas lotu w stronę Jowisza sonda Juno nieumyślnie zmierzyła gęstość pyłu międzyplanetarnego w wewnętrznym Układzie Słonecznym. Ustalono, że najgęstszy region chmury pyłu znajduje się między orbitą Ziemi a pasem planetoid, w rejonie, w którym krąży Mars. Choć na Marsie regularnie dochodzi do burz pyłowych, naukowcy wciąż nie mają pewności, w jaki sposób marsjański pył mógłby pokonać grawitację planety, by utworzyć chmurę międzyplanetarną. Późna zima to najlepszy czas na obserwację światła zodiakalnego Światło zodiakalne najłatwiej dostrzec w tygodniach poprzedzających i następujących po równonocy wiosennej i jesiennej, gdy ustawienie ekliptyki zapewnia najlepsze warunki obserwacyjne. – Ekliptyka jest wtedy nachylona niemal pionowo względem horyzontu, dzięki czemu pas światła w najmniejszym stopniu ulega zakłóceniom przez poświatę bliżej linii horyzontu – wyjaśnia Brian Skiff. – Ponadto znajduje się daleko od Drogi Mlecznej, więc naturalne tło nieba jest w tym miejscu najciemniejsze. Późną zimą światło zodiakalne jest widoczne wieczorem na półkuli północnej (jako tzw. fałszywy zmierzch), natomiast na półkuli południowej można je obserwować przed świtem (tzw. fałszywy świt). Wczesną jesienią sytuacja odwraca się — pory obserwacji zamieniają się między półkulami. Jak obserwować światło zodiakalne? Choć światło zodiakalne najlepiej widoczne jest na niższych szerokościach geograficznych, w okresie równonocy można je dostrzec również w średnich szerokościach. Aby zobaczyć je w tym sezonie, wybierz miejsce z naprawdę ciemnym niebem — z dala od zanieczyszczenia światłem — oraz z czystym, nieprzesłoniętym zachodnim horyzontem. Zaplanuj obserwację na około 90 minut do dwóch godzin po zachodzie słońca i spójrz na zachód. Światło zodiakalne powinno układać się wraz z Drogą Mleczną w kształt litery V. – W przypadku jesiennych objawień porannych należy patrzeć na wschód – mówi Brian Skiff. O tej porze roku najlepiej robić to od 90 minut do dwóch godzin przed wschodem słońca. – W takiej sytuacji Droga Mleczna znajduje się niemal nad głową, rozciągając się od północnego zachodu na południowy wschód, a oba pasma tworzą na niebie ogromny, świetlisty wzór w kształcie litery X” – dodaje astronom. Jak odróżnić Drogę Mleczną od światła zodiakalnego? Obłoki gwiazd Drogi Mlecznej mają grudkowatą, cętkowaną i ziarnistą strukturę, podczas gdy światło zodiakalne jest bardzo gładkie i rozproszone. Droga Mleczna nie jest tak jasna jak światło zodiakalne. Nawet cienkie chmury lub blask Księżyca mogą je całkowicie przysłonić. Źródło: National Geographic
Parada planet już 28 lutego. 6 planet ustawi się w linii nad polskim niebem
Miłośnicy astronomii w Polsce zacierają ręce – już 28 lutego 2026 nad naszym krajem odbędzie się rzadka parada planet – aż 6 planet Układu Słonecznego ułoży się w jednej linii na nocnym niebie. Na sobotę zapowiadana jest piękna pogoda i czyste niebo, więc zdecydowanie warto czekać. Jak najlepiej obserwować to zjawisko?
Chociaż niewielkie parady planet (np. obejmujące 3 planety) zdarzają się całkiem często, to 28 lutego w jednej linii ustawi się aż 6: Merkury, Wenus, Jowisz, Saturn, Uran oraz Neptun. Okno czasowe na ich obserwację jest niezwykle krótkie, ale to gratka dla astronomów. Czym jest parada planet? Parada planet to szczególny moment, w którym kilka planet Układu Słonecznego pojawia się na nocnym niebie jednocześnie, tworząc widowiskowy łuk. Nie oznacza ona oczywiście, że planety rzeczywiście ustawiają się w jednej linii w przestrzeni kosmicznej – to złudzenie optyczne, wynikające z ich pozycji na orbitach względem obserwatora na Ziemi. Jak powstaje linia planet na niebie? Optyczna linia wynika z tego, że większość planet Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca w zbliżonej płaszczyźnie (ekliptyce). Kiedy ich położenia na orbitach zbiegną się odpowiednio z naszą perspektywą, tworzą na niebie rozpoznawalny łuk. I chociaż wydaje się, że są blisko siebie, to nie dajmy się oszukać: w rzeczywistości dzielą je miliony, a nawet miliardy kilometrów. Kiedy i jak najlepiej obserwować paradę planet 28 lutego 2026? Optymalne warunki do obserwacji będą w najbliższą sobotę, 28 lutego, w godzinach 17:30–18:30. Co ważne, nie można się spóźnić: najniżej położone planety, czyli Merkury, Wenus i Saturn, zajdą szybko po Słońcu. I po zabawie! Jakie warunki obserwacji wybrać? Idealne będzie miejsce z odsłoniętym zachodnim horyzontem, najlepiej niewielkie wzniesienie. Warto oddalić się od miejskich świateł – wszyscy wiemy, że na łonie natury gwiazdy (i planety) widać lepiej. Jak odróżnić planetę od gwiazdy? Jest na to prosty sposób: gwiazdy migoczą, a planety świecą światłem stałym. To najprostszy sposób rozróżnienia ich podczas obserwacji. Nie bagatelizuj bezpieczeństwa Chociaż obserwacja kosmosu nie kojarzy się z uszkodzeniem wzroku, to wielu domorosłych astronomów przekonało się, że jest zupełnie inaczej. Bezwzględnie nie należy patrzeć w kierunku Słońca przez sprzęt optyczny (nawet przez lornetkę), zanim to nie zajdzie całkowicie za horyzontem. Inaczej można bezpowrotnie uszkodzić oczy. Gdzie i jakich planet szukać na niebie podczas parady? Planety widoczne gołym okiem Najłatwiejsze do odnalezienia będą Wenus i Jowisz (ten ostatni będzie jednym z najjaśniejszych obiektów na nocnym niebie. Merkury i Saturn pojawią się niżej, tuż po zachodzie Słońca. Dlatego trzymamy kciuki za czysty horyzont. W razie problemów z odnalezieniem parady warto wspomóc się specjalnymi aplikacjami na smartfona, które pomogą w orientacji. Jest ich kilka i część z nich jest darmowa. Obserwacja Urana i Neptuna – sprzęt i wskazówki dla zaawansowanych Chociaż Urana można próbować wypatrzyć gołym okiem lub przez lornetkę, to do Neptuna najlepiej użyć teleskopu. Obie dalekie od ziemi planety znajdą się wysoko nad horyzontem. Nie przegap wyjątkowego spektaklu Chociaż obserwacja może nie być taka prosta, a planety nie ułożą się w idealnej linii, a na łuku, to zapowiadana dobra pogoda może dostarczyć niezapomnianych wrażeń. Już w tę sobotę będziemy mogli poczuć się jak astronomowie sprzed wieków. To kosmiczne widowisko może się nie powtórzyć przez długie lata. Warto zawczasu wybrać odpowiednie miejsce, zabrać koce, lornetki – lub teleskopy – i oddać się obserwacji kosmosu. Źródło: BBC, LiveScience, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Żarłacz biały u wybrzeży Hiszpanii. Badania dowodzą, że w Europie mamy stabilną populację legendarnego rekina
Żarłacz biały w Morzu Śródziemnym jeszcze niedawno wydawał się tylko sensacyjną hipotezą. Tymczasem przypadkowe połowy, wieloletnie obserwacje i analiza danych z ostatnich 160 lat sugerują, że w Europie może funkcjonować stabilna populacja tego drapieżnika.
20 kwietnia 2023 roku doszło do niezwykłego zdarzenia na wybrzeżu Hiszpanii: lokalni rybacy, operujący na południu kraju, przypadkowo schwytali młodego żarłacza białego (Carcharodon carcharias). Osobnik mierzył około 2 m. długości i ważył 80-90 kg. To wyjątkowa rzadkość, bo rekiny te uważa się za mieszkańców głownie otwartych, oceanicznych wód. Spotkanie ich w Morzu Śródziemnym graniczy z cudem. To rzadkie spotkanie stało się impulsem dla zespołu naukowców. Przeprowadzili szeroko zakrojony przegląd historycznych danych dotyczących obserwacji żarłacza w regionie. Przeanalizowali zapisy obejmujące aż 160 lat – od 1862 do 2023 roku – a wyniki ich pracy zostały właśnie opublikowane w czasopiśmie naukowym „Acta Ichthyologica et Piscatoria”. Dane ze 160 lat. Żarłacz jest czy go nie ma? Analiza źródeł potwierdziła, że żarłacze białe są stale obecne w śródziemnomorskich wodach. Wśród doniesień były zarówno bezpośrednie obserwacje, jak i dowody pośrednie, m.in. ślady drapieżnictwa na żółwiach karetta. Czas obserwacji pokrywał się z sezonowymi migracjami tuńczyka błękitnego, co sugeruje, że żarłacze podążały za pożywieniem. Wygląda jednak na to, że populacja tych rekinów ma charakter niemalże „widmowy” – spotkania z nimi są niezwykle rzadkie. Nie sposób ocenić jak liczna jest ta europejska populacja i jaki dokładnie obszar zamieszkuje. Ale to pewne. Mamy w Europie żarłacza białego. W skali świata, gatunek ten figuruje na Czerwonej Liście Międzynarodowej Ligi Ochrony Przyrody jako narażony na wyginięcie, a ogólny trend jego populacji jest spadkowy. Dr José Carlos Báez, główny autor badania, podkreśla, że kluczowym odkryciem jest obecność osobników młodocianych. Skoro w Morzu Śródziemnym pojawiają się młode rekiny, bardzo możliwe że żarłacze się w nim także rozmnażają – a to byłaby sensacja. Szczytowy drapieżnik i jego rola w ekosystemie Celem badania była nie tylko dokumentacja obecności rekinów. Naukowcy starają się też walczyć z mitami dotyczącymi żarłaczy białych. Dr Báez, nawiązując do słów H.P. Lovecrafta o tym, że najstarszym i najsilniejszym lękiem ludzkości jest strach przed nieznanym, argumentuje, że naukowa rzetelność jest najlepszym lekarstwem na uprzedzenia. Z ekologicznego punktu widzenia żarłacze białe pełnią niezwykle ważną funkcję w ekosystemie. Są drapieżnikami szczytowymi, regulującymi populację wielu gatunków. Jako gatunek migracyjny, przenoszą składniki odżywcze na ogromne odległości. Są padlinożercami i usuwają martwą materię organiczną, pełniąc role „czyścicieli” dna morskiego. Nawet po śmierci ich opadające na dno ogromne ciała, dostarczają substancji odżywczych setkom gatunków małych organizmów. Ich obecność w Morzu Śródziemnym, nawet przy niewielkiej liczebności, miałaby ogromny wpływ na cały ekosystem. Badacze uważają, że teraz czas na wdrożenie długoterminowych programów monitoringu. Tylko połączenie bezpośrednich obserwacji z nowoczesnymi metodami śledzenia może nam dać ostateczną odpowiedź, ile żarłaczy białych żyje w Morzu Śródziemnym. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy nowo odkryta kometa rozjaśni wiosenne niebo? Są duże szanse na kosmiczne widowisko
W połowie stycznia 2026 roku grupa czterech astronomów-amatorów korzystających ze zdalnie sterowanego teleskopu na pustyni Atakama, dostrzegła na nocnym niebie poruszającą się kometę. W pierwszych dniach kwietnia kometa ta przeleci w odległości zaledwie około 120 tys. km od powierzchni Słońca i jeśli przetrwa tę randkę, rozżarzy się tak bardzo, że może być widoczna na niebie nawet w ciągu dnia.
Spis treści: Najbardziej widowiskowe z komet Fragmenty jednej kosmicznej skały Rozżarzyć niebo Odkryta 13 stycznia tego roku kometa nosi nazwę C/2026 A1 (MAPS). Ten nowy, ekscytujący obiekt na nocnym niebie został odnaleziony dzięki znajdującemu się na Atakamie w Chile teleskopowi Schmidta. W momencie pierwszej obserwacji znajdował się 308 milionów km od Słońca. Jego słabe światło zaobserwowano w gwiazdozbiorze Gołębia. Po zebraniu wystarczającej liczby obserwacji, astronomowie wyznaczyli orbitę, która wykazała, że kometa MAPS należy do rodziny tzw. komet Kreutza. To rodzina komet określanych jako „muskające Słońce”. Przechodzących ekstremalnie blisko naszej dziennej gwiazdy, a ich peryhelium leży niemal na poziomie fotosfery. Tak mała odległość od gwiazdy sprawia, że większość z nich nie przetrwa zbliżenia i całkowicie odparowuje. Nazwa tej grupy upamiętnia niemieckiego astronoma Heinricha Kreutza, który w 1888 roku jako pierwszy udowodnił wspólne pochodzenie tych obiektów. Najbardziej widowiskowe z komet Odkrycie to jest pod wieloma względem bezprecedensowe. Żadna nadlatująca kometa z grupy Kreutza nie została dotąd odkryta tak daleko od Słońca i z tak dużym wyprzedzeniem, bo aż 11,5 tygodnia przed osiągnięciem peryhelium. Poprzedni rekord należał do wspaniałej komety C/1965 S1 (Ikeya-Seki), odkrytej zaledwie 33 dni przed peryhelium. Zacznijmy od tego, że komety Kreutza należą do grona najjaśniejszych i najbardziej widowiskowych komet, jakie kiedykolwiek obserwowano. – Na przestrzeni ostatnich 2000 lat niebo wielokrotnie zdobiły niezwykle widowiskowe komety. Pojawiały się bez zapowiedzi, jakby znikąd, świecąc bardzo blisko Słońca na niebie. Niektóre z nich stawały się na tyle jasne, że można je było zobaczyć w pełnym świetle dnia – napisał na łamach magazynu „The Conversation” profesor astrofizyki Jonti Horner. Odniósł się tym samym do tzw. „Wielkich Komet”, czyli wyjątkowo jasnych i tworzących długi, efektowny warkocz obiektów widoczny na dużej części nieba. Niegdyś ich pojawienie się wieściło wojny i katastrofy. – Wielka Kometa z 1965 roku – C/1965 S1 (Ikeya-Seki) – była najjaśniejszą kometą XX wieku. Odkryta zaledwie miesiąc przed najbliższym przejściem obok Słońca, osiągnęła jasność porównywalną z pełnią Księżyca i była łatwo widoczna gołym okiem w ciągu dnia. Wielka Kometa z 1882 roku, C/1882 R1, była jeszcze bardziej imponująca. W szczytowym momencie była sto razy jaśniejsza od pełni Księżyca i przez kilka miesięcy olśniewała na niebie – wylicza prof. Horner. Fragmenty jednej kosmicznej skały Wszystkie te spektakularne obiekty z ostatnich dwóch tysięcy lat naszej historii mają – jak się okazało – wspólne pochodzenie. Prawdopodobnie w IV lub w III wieku przez naszą erą olbrzymie jądro kometar­ne, o średnicy przekraczającej 100 km, zbliżyło się niebezpiecznie blisko powierzchni Słońca. Jakiś czas po tym zbliżeniu, już daleko od Słońca, kometa rozpadła się na dwie główne części, odrzucając przy tym wiele mniejszych kawałków. 600 lat później fragmenty te powróciły w pobliże Słońca. Zachowane relacje z 363 roku n.e. sugerują, że na ówczesnym niebie można było dostrzec kilka jasnych komet, z których cześć była widoczna także za dnia. Te powracające fragmenty ponownie się rozpadły. – W XI wieku dwa największe pozostałe fragmenty pradawnej megakomety pojawiły się ponownie, stając się Wielkimi Kometami z lat 1106 i 1138. I znów doszło do fragmentacji – a produkty tych rozpadów obserwowano jako kolejne komety na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci – wyjaśnia ekspert. Dodajmy, że Wielka Kometa z 1138 roku został połączona przez Wincentego Kadłubka z rokiem śmierci Bolesława Krzywoustego oraz uznana za znak nadchodzącego rozbicia dzielnicowego i upadku jedności państwa. Rozżarzyć niebo Obecnie rodzina komet Kreutza obejmuje ogromną liczbę mniejszych obiektów, które rozpadają się w drodze ku Słońcu, jak również większe fragmenty zdolne do stworzenia spektakularnego widowiska. Amerykańska sonda SOHO zarejestrowała tysiące takich małych obiektów o rozmiarach od kilku do kilkudziesięciu metrów. Większe fragmenty pojawiają się znacznie rzadziej. Właśnie dlatego C/2026 A1 (MAPS) jest wyjątkowa. Fakt wczesnej detekcji wskazuje, że może być dużym fragmentem pierwotnego jądra. Dlatego, jeśli tylko zachowa spójność, może stać się na tyle jasna, by można było oglądać ją w ciągu dnia. Jeśli jądro komety zacznie się rozpadać podczas przejścia obok Słońca, kometa może się gwałtownie rozjarzyć. Późny rozpad mógłby więc okazać się najlepszym możliwym scenariuszem dla zapierającego dech w piersiach widowiska. Niedługo po peryhelium kometa przesunie się na wieczorne niebo. Ze względu na swoją orbitę, podobnie jak inne komety Kreutza, będzie – niestety – znacznie łatwiejsza do obserwacji z półkuli południowej. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ta czarna dziura emituje bilion razy więcej energii niż Gwiazda Śmierci
Od czterech lat czarna dziura AT2018hyz „trawi” pozostałości rozerwanej gwiazdy i emituje niewiarygodnie silny strumień energii. Badacze z University of Oregon twierdzą, że to jedno z najpotężniejszych zjawisk we Wszechświecie, a jego siła wciąż rośnie!
W 2018 roku astrofizyczka Yvette Cendes, wówczas jeszcze jako badaczka na Harvardzie, po raz pierwszy zetknęła się z obiektem AT2018hyz. Początkowo uznano to za „najnudniejsze zjawisko” – typowy przykład tzw. zdarzenia rozerwania pływowego (tidal disruption event), w którym czarna dziura rozrywa gwiazdę, przyciągając ją swoją ogromną grawitacją. Ten proces to tzw. spaghettifikacja. Jednak już po kilku latach wszystko się zmieniło. Czarna dziura zaczęła emitować intensywny strumień promieniowania radiowego, co zaskoczyło badaczy. Zjawisko nazwano „kosmiczną niestrawnością”, a naukowcy zauważyli, że energia wciąż rośnie. Energia większa niż w Gwieździe Śmierci Od momentu, gdy czarna dziura AT2018hyz zaczęła emitować silne promieniowanie radiowe, jego intensywność wzrosła pięćdziesięciokrotnie w porównaniu do poziomu z 2019 roku. Obiekt wysyła jeden skoncentrowany strumień energii – tzw. jet – który prawdopodobnie nie był początkowo skierowany w stronę Ziemi. To może tłumaczyć, dlaczego przez lata pozostawał niezauważony. Dziura emituje też światło widzialne, ale bardzo słabe. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdy-gwiazda-zblizyla-sie-do-czarnej-dziury-zostala-przez-nia-pozarta-fot-eso-m-kornmesser-0b598ab.jpeg" width="938" height="528" alt="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" title="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" /> Według obliczeń zespołu badaczy z University of Oregon, moc emisji z czarnej dziury może być co najmniej bilion razy większa niż ta generowana przez fikcyjną Gwiazdę Śmierci z „Gwiezdnych wojen”. A być może jest nawet 100 bilionów razy większa! Jak doszło do odkrycia czarnej dziury AT2018hyz? Yvette Cendes, która obecnie pracuje na University of Oregon postanowiła kontynuować obserwacje obiektu, którego emisja niespodziewanie wzrosła po kilku latach od rozerwania gwiazdy. W 2022 roku opublikowała pierwsze wyniki badań. Wówczas badacze twierdzili, że po rozerwaniu i połknięciu gwiazdy czarna dziura „beknęła”. Najnowszy artykuł, zawierający jeszcze bardziej sensacyjne dane, ukazał się 5 lutego 2026 roku na łamach czasopisma naukowego „Astrophysical Journal”. Naukowcy ustalili, że AT2018hyz nie przestała „trawić” pozostałości gwiazdy, lecz robi to w sposób wyjątkowy, stale zwiększając poziom emisji. To nietypowe, ponieważ takie zjawiska zazwyczaj zanikają w krótkim czasie po początkowym wybuchu. Aby dokładnie przeanalizować zjawisko, zespół Yvette Cendes wykorzystał dane zebrane przez czułe teleskopy radiowe zlokalizowane w Nowym Meksyku (Very Large Array) oraz w Południowej Afryce. To dzięki nim udało się zarejestrować wyjątkowo silne promieniowanie radiowe emitowane przez czarną dziurę. Maksimum emisji w 2027 roku Według prognoz zespołu z University of Oregon, emisja promieniowania z AT2018hyz będzie nadal narastać, osiągając szczyt w 2027 roku. Naukowcy wciąż prowadzą regularne obserwacje, aby zweryfikować te przewidywania. Yvette Cendes zaznacza, że tego rodzaju emisje mogły być wcześniej pomijane, ponieważ nikt nie spodziewał się tak późnych „wybuchów” po pierwotnym zdarzeniu. Teraz, mając świadomość, że podobne przypadki mogą istnieć, badacze planują uważniej analizować dane z teleskopów. Ta czarna dziura może być jednym z najjaśniejszych i najbardziej energetycznych zjawisk, jakie kiedykolwiek zaobserwowano we Wszechświecie. Porównują to nawet do tzw. rozbłysków gamma, czyli zjawisk towarzyszących eksplozjom supernowych i hipernowych. Badania nad nią zmieniają nasze rozumienie procesów zachodzących w kosmosie i pokazują, jak wiele jeszcze możemy odkryć. Źródło: Astrophysical Journal
Kosmiczne show nad Polską. Lutowe niebo przyniesie rzadkie zjawiska
Luty zapowiada się wyjątkowo interesująco dla osób śledzących zjawiska na nocnym niebie. W nadchodzących tygodniach warto kierować wzrok ku górze nie tylko po zmroku, lecz także w ciągu dnia, ponieważ kalendarz astronomiczny przynosi kilka efektownych i łatwych do obserwacji wydarzeń. Co będzie można dostrzec nad naszymi głowami?
Luty rozpoczął się od efektownego spektaklu na naszym nieboskłonie. 1 lutego mogliśmy obserwować tzw. Śnieżny Księżyc – pełnię, która w tym roku przypadła w chwili, gdy nasz satelita znajdował się w apogeum swojej orbity, czyli najdalszym punkcie względem Ziemi. Taki układ sprawia, że tarcza Księżyca wydaje się nieco mniejsza i mniej jasna niż w przypadku superpełni, ale i tak widok jasnego, pełnego krążka na zimowym niebie robił duże wrażenie. To jednak dopiero początek astronomicznych atrakcji lutego, bowiem w kolejnych tygodniach czekają nas jeszcze inne zjawiska, które warto mieć na swojej liście obserwacji. Dlaczego lutowe noce 2026 są idealne do obserwacji nieba? Dla mieszkańców Polski luty to wciąż jeden z najlepszych okresów do obserwacji gwiazd. Długie, mroźne i często przejrzyste noce sprzyjają oglądaniu obiektów głębokiego nieba, a niska wilgotność powietrza poprawia widoczność. Z dala od miejskich świateł można dostrzec zimowe konstelacje (Oriona, Byka czy Wielką Niedźwiedzicę), a także liczne gromady gwiazd i mgławice. To właśnie w takich warunkach najlepiej przygotować się na drugą połowę miesiąca, kiedy fazy Księżyca przestaną przeszkadzać w obserwacjach słabszych obiektów. 17 lutego: nów Księżyca, najlepsze warunki do obserwacji galaktyk i kometa widoczna z Polski Nów Księżyca przypadający 17 lutego oznacza, że jego tarcza znajdzie się między Ziemią a Słońcem i pozostanie praktycznie niewidoczna. Dla obserwatorów w Polsce to doskonała wiadomość – brak światła księżycowego pozwoli dostrzec słabsze obiekty. Jednym z ciekawszych celów jest galaktyka M81 w Wielkiej Niedźwiedzicy, znana jako Galaktyka Bodego. To jeden z najjaśniejszych obiektów tego typu widocznych z półkuli północnej, możliwy do odnalezienia nawet przez niewielkie teleskopy. Około północy wznosi się wysoko nad horyzont, co dodatkowo poprawia warunki obserwacyjne. Również w okolicach 17 lutego warto skierować teleskop w stronę komety C/2024 E1 (Wierzchoś). Po przejściu w pobliżu Słońca zbliży się ona do Ziemi i osiągnie jasność około 9 magnitudo, co oznacza, że nie będzie widoczna gołym okiem, ale możliwa do uchwycenia w małych teleskopach. Najlepiej szukać jej nisko nad południowo-zachodnim horyzontem krótko po zachodzie Słońca, korzystając z ciemnego nieba i braku światła Księżyca. 19 lutego: Merkury w największej elongacji wschodniej To jedno z najciekawszych zjawisk widocznych bez sprzętu. 19 lutego Merkury osiągnie największe oddalenie kątowe od Słońca w tym cyklu. Dla obserwatorów w Polsce to krótka, ale cenna okazja, by zobaczyć tę planetę, która zwykle ginie w słonecznym blasku. Około 20–40 minut po zachodzie Słońca należy patrzeć nisko nad zachodni horyzont. Merkury pojawi się jako jasny punkt świetlny tuż nad linią widnokręgu. 28 lutego: parada sześciu planet na wieczornym niebie Pod koniec miesiąca czeka nas efektowne ustawienie planet wzdłuż ekliptyki. 28 lutego na niebie pojawią się: Merkury, Wenus, Saturn, Jowisz, Uran i Neptun. Najłatwiej dostrzegalne będą Wenus i Jowisz, świecące jasno już po zmierzchu. Uran i Neptun wymagają lornetki lub teleskopu, natomiast Merkury i Saturn zajdą stosunkowo szybko, dlatego obserwacje trzeba rozpocząć wcześnie. Takie wieloplanetarne konfiguracje są rzadkie i stanowią atrakcyjny cel dla miłośników nocnego nieba. Co więcej? NASA Artemis II, zaćmienie Słońca i rój Alfa Centaurydów Na początku lutego oczy miłośników astronomii zwrócą się nie tyle ku niebu nad Polską, co ku wydarzeniu, które będzie można śledzić online. 6 lutego otwiera się bowiem okno startowe misji Artemis II – pierwszego od ponad pół wieku załogowego lotu ludzi poza niską orbitę okołoziemską. Statek Orion ma wykonać przelot wokół Księżyca, testując systemy potrzebne do przyszłych lądowań w ramach programu Artemis. Dla obserwatorów w Polsce nie będzie to zjawisko widoczne na niebie jak meteor czy planeta, lecz moment przełomowy w eksploracji kosmosu, porównywany do ery programu Apollo. Transmisje startu z Florydy tradycyjnie przyciągają miliony widzów na całym świecie, a sama misja symbolicznie otwiera nowy rozdział w powrocie człowieka w okolice Srebrnego Globu. W dniach 8-9 lutego z kolei przypadnie maksimum deszczu meteorów Alfa Centaurydów, typowych dla półkuli południowej. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Centaura, który z Polski nie wznosi się nad horyzont. Oznacza to, że obserwatorzy w naszym kraju nie będą mogli zobaczyć tego zjawiska, w przeciwieństwie do mieszkańców Australii czy południowej Afryki. Co więcej, mieszkańcy półkuli południowej 17 lutego będą mogli obejrzeć obrączkowe zaćmienie Słońca. Pas „pierścienia ognia” przebiegnie nad odległymi obszarami Antarktydy i południowego oceanu, a częściowe fazy zobaczą jedynie mieszkańcy południowych krańców Ameryki Południowej i Afryki. Dla polskich obserwatorów pozostaną transmisje i materiały z innych części świata. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Po raz pierwszy naukowcy wykryli w przestrzeni międzygwiazdowej złożoną cząsteczkę kluczową dla istnienia życia
27 tysięcy lat świetlnych od nas, w obłoku molekularnym znajdującym się pobliżu centrum Drogi Mlecznej, naukowcy odnaleźli złożoną cząsteczkę określaną jako cegiełka życia. Nie oznacza to, że znaleźliśmy obce życie. Jednak wykonaliśmy ogromny krok w kierunku zrozumienia chemicznego powiązania między kosmosem a podstawowymi składnikami istot żywych.
Po raz pierwszy naukowcom udało się wykryć złożoną, pierścieniową cząsteczkę składającą się z 13 atomów, w tym siarki, w przestrzeni międzygwiazdowej. Dokonał tego zespół astronomów z Instytutu Maksa Plancka Fizyki Pozaziemskiej oraz Centrum Astrobiologii CSIC-INTA. Cząsteczka została odkryta dzięki analizom widma międzygwiezdnego obłoku molekularnego G+0.693–0.027, czyli regionu formowania się gwiazd położonego około 27 tysięcy lat świetlnych od Ziemi, w pobliżu centrum Drogi Mlecznej. Odkrycie to wypełnia kluczową lukę, łącząc prostą chemię zachodzącą w przestrzeni kosmicznej ze złożonymi organicznymi „cegiełkami” życia znajdowanymi w kometach i meteorytach. – Jest to istotny krok w kierunku wyjaśnienia kosmicznego pochodzenia chemii życia – przekonują naukowcy w informacji prasowej na temat odkrycia. Budulec życia Zidentyfikowana w obłoku molekularnym cząsteczka to 2,5-cykloheksadien-1-tion (C₆H₆S) – pierścieniowy węglowodór zawierający siarkę, powstający w reakcjach biochemicznych. Został on zidentyfikowany dzięki połączeniu eksperymentów laboratoryjnych z obserwacjami astronomicznymi. Dzięki stabilnemu, sześcioczłonowemu pierścieniowi i łącznej liczbie 13 atomów znacznie przewyższa rozmiarem wszystkie wcześniej wykryte w kosmosie związki zawierające siarkę, co ma istotne znaczenie dla badań nad kosmicznymi początkami życia. – Jest to pierwsze jednoznaczne wykrycie złożonej, pierścieniowej cząsteczki zawierającej siarkę w przestrzeni międzygwiazdowej. I zarazem kluczowy krok w kierunku zrozumienia chemicznego związku między kosmosem a podstawowymi składnikami życia – mówi dr Mitsunori Araki, naukowiec z Instytutu Maxa Plancka i główny autor badania. Międzygwiezdny skarbiec związków organicznych Do tej pory astronomowie identyfikowali w przestrzeni międzygwiazdowej jedynie niewielkie związki siarki, najczęściej złożone z sześciu lub mniej atomów. Bardziej złożone molekuły, pełniące kluczową rolę w białkach i enzymach, pozostawały nieuchwytne. Czy nowoodkryta cząsteczka wypełni lukę między chemią międzygwiazdową a zasobem związków organicznych znanych z komet i meteorytów była jednym z głównych problemów astrochemii? Jak twierdzą eksperci, cząsteczka C₆H₆S jest strukturalnie spokrewniona ze związkami występującymi w próbkach pozaziemskich i stanowi pierwszy tego typu przypadek jednoznacznie potwierdzony w przestrzeni kosmicznej. Badacza z Instytutu Maksa Plancka twierdzą, że tworzy ona bezpośredni chemiczny „most” między ośrodkiem międzygwiazdowym a naszym Układem Słonecznym. Radiowy odcisk palca Badania nad cząsteczką były wielofazowe i obejmowały obserwacje, analizę widma, badania laboratoryjne oraz porównawcze. Zespół zsyntetyzował cząsteczkę w laboratorium, poddając intensywnie pachnący ciekły tiofenol (C₆H₅SH) działaniu wyładowania elektrycznego o napięciu 1000 woltów. Korzystając z opracowanego samodzielnie spektrometru badacze precyzyjnie zmierzyli częstotliwości emisji radiowej C₆H₆S, uzyskując unikatowy „odcisk palca”. Ten radiowy wzorzec został z kolei porównany z danymi astronomicznymi uzyskanymi przy użyciu radioteleskopów IRAM o średnicy 30 metrów oraz Yebes o średnicy 40 metrów w Hiszpanii. – Nasze wyniki pokazują, że trzynastoatomowa cząsteczka, strukturalnie podobna do tych występujących w kometach, istnieje już w młodym, pozbawionym gwiazd obłoku molekularnym. Dowodzi to, że chemiczne podstawy życia powstają na długo przed formowaniem się gwiazd – podkreśla dr Valerio Lattanzi, naukowiec z Instytutu Maksa Plancka. Wygląda na to, że fundamentalne składniki życia mogły powstać w głębi kosmosu na długo przed pojawieniem się Ziemi. A to oznaczałoby, że składniki niezbędne do powstania życia jakie znamy, są bardziej powszechne niż nam się wydaje. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polskie obserwatorium w Chile będzie sterowane autonomicznie. Przełomowy pomysł naszych naukowców
Naukowcy związani z polskim obserwatorium astronomicznym w Chile otrzymali prestiżowy grant Proof of Concept. Przyznane przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych pieniądze mają pomóc stworzyć autonomiczny system sterowania teleskopami. Gdy system otrzyma listę obiektów do obserwacji, sam wybierze odpowiedni moment i właściwy teleskop do wykonania zadania.
„Toward Autonomous Observatories” (AutObs) – taką nazwę nosi zaproponowany przez grupę prof. Grzegorze Pietrzyńskiego z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN) projekt mający zautomatyzowań prowadzenie obserwacji astronomicznych. Pomysł autonomicznych obserwatoriów astronomicznych został doceniony przez Europejską Komisję ds. Badań Naukowych opiewającym na 150 tys. euro grantem, którego celem jest sprawdzenie możliwości wykonania projektu. – ERC nie oczekuje od swoich naukowców rozpoczynania pracy od gotowych rozwiązań ani natychmiastowych zastosowań. Zamiast tego beneficjenci grantów ERC badają granice wiedzy, kierując się ciekawością oraz ambicją naukową. Dzięki grantom Proof of Concept wielu z nich będzie mogło zbadać potencjał komercjalizacji lub znaczenie społeczne wynikające z ich badań opartych na ciekawości. Położą oni tym samym fundament pod przyszłe innowacje technologiczne oraz technologie społeczne, które napędzają postęp w Europie – powiedziała prezydent Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) prof. Maria Leptin. Najlepsze miejsce do obserwacji nocnego nieba Pomysł zautomatyzowania obserwacji astronomicznych wiąże się z Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Obiekt położony jest w idealnym miejscu do prowadzenia obserwacji, w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca, w którym powstaje największy teleskop świata – Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT). Chile, a szczególnie pustynia Atakama, oferuje jedne z najlepszych na świecie warunków do obserwacji nieba – bardzo suchy klimat, mało chmur i niskie zanieczyszczenie światłem. To przyciąga międzynarodowe projekty astronomiczne. Na tym terenie działa kilkadziesiąt obserwatoriów, wśród nich tak zasłużone i flagowe instytucje, jak należące do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) Obserwatorium Paranal, w którym znajduje się Very Large Telescope (VLT), otwarte niedawno supernowoczesne Obserwatorium Very C. Rubin czy jedno z największych obserwatoriów fal milimetrowych i submilimetrowych na świecie ALMA. Wyliczenia wskazują, że na terenie Chile znajduje się nawet połowa światowej infrastruktury obserwacyjnej. Polskie obserwatorium autonomiczne Zarządzane przez Polaków chilijskie obserwatorium wyposażone jest w zestaw nowoczesnych teleskopów o średnicach od 0,6 do 1,5 metra. Może pracować przez ponad 300 bezchmurnych nocy każdego roku. – W naszym obserwatorium OCM w Chile od samego początku było jasne, że automatyzacja jest koniecznością. Dysponujemy siedmioma teleskopami, a ich bieżąca obsługa opiera się na bardzo małym zespole obserwatorów – mówi mgr Mikołaj Kałuszyński, lider grupy programistów projektu AutObs. Do grupy należą także dr Marek Górski i mgr Mirosław Kicia. – Obecnie funkcjonują różne modele prowadzenia obserwacji astronomicznych: od obserwatoriów, w których astronomowie spędzają noce przy teleskopach, przez placówki częściowo zautomatyzowane, gdzie obserwator nadzoruje sekwencję automatycznych obserwacji, aż po teleskopy w pełni zrobotyzowane, działające samodzielnie. W tych ostatnich przypadkach jakość danych bywa jednak niższa, a wydajność mniejsza – mówi prof. Grzegorz Pietrzyński. Centralny system zarządzania Projekt AutObs ma być czymś w rodzaju centralnego systemu zarządzania całym zestawem teleskopów. System otrzymuje od astronomów listę obiektów do obserwacji i – w zależności od warunków pogodowych, priorytetów naukowych oraz innych parametrów – dobiera optymalny teleskop oraz sposób prowadzenia obserwacji. Astronom otrzymuje następnie dane gotowe do analizy, wraz z pełnym zestawem informacji dotyczących jakości danych. Jak podkreślają eksperci z CAMK PAN, projekt AutObs wyrasta bezpośrednio z doświadczeń zdobytych w trakcie realizacji międzynarodowego grantu ERC Synergy „UniverScale”, którego kierownikiem również jest prof. Pietrzyński. Badania prowadzone w ramach tego projektu doprowadziły m.in. do jednych z najdokładniejszych pomiarów tempa ekspansji Wszechświata. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
19 stycznia 2026 roku przejdzie do historii. Zorza polarna pojawiła się nad całą Polską i są szanse na powtórkę
Zorza polarna nad Polską pojawiła się od morza do Tatr. Noc z 19 na 20 stycznia 2026 roku przyniosła niecodzienne widowisko, widoczne nawet w centrach największych miast. Mimo że tak silne zorze już pojawiały się na naszym niebie, ta była wyjątkowo łatwa do obserwacji, ze względu na doskonałą pogodę w całym kraju.
W nocy z 19 na 20 stycznia 2026 roku Polacy w całym kraju mogli podziwiać wyjątkowo silną zorzę polarną. Bezchmurna i pogodna noc stworzyła idealne warunki obserwacyjne. To zjawisko, znane głównie z północnych szerokości geograficznych, tym razem objęło niemal cały kraj. Mimo że zorze w Polsce występują coraz częściej, ta była wyjątkowo silna i jasna. Dzięki dobrej pogodzie obserwowało ją prawdopodobnie nawet więcej osób niż słynną już zorzę z 10 maja 2024 roku. Kolory jak na Islandii W mediach społecznościowych oraz serwisach informacyjnych pojawiły się setki zdjęć ukazujących niecodzienny spektakl. Niebo mieniło się różnorodnymi barwami – od zieleni, przez purpurę, czerwień i niebieski, aż po pomarańczowy, żółty i biały. Światła północy były widoczne nawet w centrach dużych miast. Tym razem można było obserwować charakterystyczne wstęgi i łuki świetlne rozciągające się nad horyzontem, co świadczy o sile i intensywności zjawiska. Niektóre obrazy ukazują także niezwykle rzadkie barwy zorzy, jak pomarańczowa i purpurowa. Taki spektakl to ogromna rzadkość. Zwykle zorze tak wyglądają tylko na dalekiej Północy, np. na Islandii. Jak powstaje zorza polarna? Zorza polarna powstaje w wyniku kolizji cząsteczek wiatru słonecznego z gazami atmosferycznymi. Cząsteczki te poruszają się z prędkością około 400–450 km/s. W momencie ich zderzenia uwalniana jest energia, która emituje światło widzialne jako zorza. Wyjątkowa intensywność zorzy polarnej z 19 na 20 stycznia 2026 roku była związana z silną aktywnością słoneczną, w tym burzą geomagnetyczną. Dzięki temu zjawisko mogło być widoczne znacznie dalej na południe niż zwykle. Popularyzator astronomii Karol Wójcicki, prowadzący profil „Z głową w gwiazdach" obserwował zorzę nawet w austriackich Alpach. IMGW potwierdza, że zorza polarna była widoczna niemal w całej Polsce. Instytut podkreślił, że noc z 19 na 20 stycznia była wyjątkowa pod względem skali i siły zjawiska. Tak silnej zorzy nad Polską nie odnotowano od dawna. Czy jest szansa na powtórkę i jak śledzić pogodę kosmiczną? Pogoda kosmiczna jest kapryśna tak samo jak ta ziemska, ale można ją na bieżąco śledzić i sprawdzać alerty zorzowe. Burza geomagnetyczna z 19 stycznia 2026 r. już osłabła, ale tzw. współczynnik Kp jest wciąż wysoki, zatem są szanse na powtórkę kolejnej nocy. Pogodę kosmiczną można sprawdzić m.in. na stronach meteo.imgw.pl oraz alertzorzowy.pl. Czas intensywnych zórz polarnych wkrótce dobiegnie jednak końca, bo nasze Słońce już ma za sobą szczyt swojej aktywności, która zmienia się cyklicznie co 11 lat. Źródła: Alert Zorzowy, Z głową w gwiazdach, Onet, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pod Warszawą pojawił się łoś z huśtawką na porożu. Kampinoski Park Narodowy apeluje i tłumaczy
W okolicach Kampinosu od kilku dni widywany jest młody łoś, który na porożu ma wplątaną plastikową dziecięcą huśtawkę. Nietypowy widok zgłaszali służbom mieszkańcy Izabelina, Starych Babic i Lasek. Kampinoski Park Narodowy apeluje o pozostawienie zwierzęcia w spokoju i tłumaczy, jak zachować się przy spotkaniu z łosiem.
Mieszkańcy gmin Izabelin, Stare Babice oraz miejscowości Lasek przez kilka dni byli świadkami niecodziennej sytuacji. W okolicach Kampinoskiego Parku Narodowego pojawiał się młody łoś – byk, na którego porożu utknęła plastikowa dziecięca huśtawka. Park Narodowy poinformował, że zwierzę zapuściło się wcześniej na jedno z przydomowych podwórek, gdzie najprawdopodobniej doszło do zaczepienia się huśtawki o poroże. Zaniepokojeni mieszkańcy kilka razy zgłaszali obecność łosia z huśtawką władzom Parku. Całą tę sytuację udało się pomyślnie rozwiązać – choć tylko połowicznie. Łoś wrócił do lasu. Z huśtawką Konieczna była interwencja służb. 14 stycznia funkcjonariuszom policji udało się zaprowadzić młodego łosia z powrotem do lasu, zapewniając bezpieczeństwo zarówno jemu, jak i kierowcom jadącym w kierunku Starych Babic. Problem w tym, że zwierzak wciąż ma na głowie huśtawkę. Przedstawiciele parku zaznaczają jednak, że nie utrudnia ona łosiowi codziennego funkcjonowania. Według ich przewidywań niecodzienny balast prawdopodobnie odpadnie sam lub wraz z porożem w ciągu kilku tygodni. Park apeluje o brak ingerencji Przyrodnicy podziękowali mieszkańcom za czujność, ale przy okazji przypomnieli, że w przypadku dzikich zwierząt najlepiej nie ingerować. Wytłumaczyli też, dlaczego zdecydowano się ograniczyć interwencję do skierowania łosia z powrotem do lasu. Próby schwytania czy usypiania mogłyby przynieść więcej szkody niż pożytku, a także wywołać u zwierzęcia zbędny stres. Pracownicy parku tłumaczą, że zima to szczególnie trudny okres dla dzikich zwierząt. Mało pożywienia, obfite opady śniegu i niskie temperatury sprawiają, że łosie i inne zwierzęta leśne czasem opuszczają swoje naturalne środowisko. W poszukiwaniu pożywienia zbliżają się do domostw, czasem też do dróg, gdzie zlizują sól. Jak się zachować przy spotkaniu z łosiem? Kampinoski Park Narodowy wystosował też jasne zasady postępowania przy spotkaniu z łosiem. Oto one: zachowaj bezpieczny dystans – co najmniej 50–100 metrów; nie próbuj się zbliżać, dotykać ani fotografować z bliska; nie dokarmiaj zwierzęcia; nie hałasuj; zwolnij i zachowaj ostrożność w okolicach lasów. W podwarszawskim parku i jego okolicach spotkanie z łosiem to nic nadzwyczajnego. To zwierzę jest nawet symbolem Kampinosu. „Łosie wytępiono tu w pierwszej połowie XIX stulecia. Odtwarzanie populacji tych zwierząt rozpoczęto w 1951 r., w wyniku czego na terenie puszczy żyje obecnie około 450 osobników" – informuje KPN na swojej oficjalnej stronie. Źródło: Kampinoski Park Narodowy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowy lokator piwnic Kampinosu. Naukowcy podekscytowani potwierdzeniem kolejnego gatunku
5 stycznia 2026 roku stał się ważną datą dla badaczy fauny Kampinoskiego Parku Narodowego. Oficjalnie potwierdzono obecność nowego gatunku nietoperza – nocka Bechsteina. Odkrycia dokonano w jednej ze 195 piwniczek, specjalnie przystosowanych do potrzeb zimujących nietoperzy.
Choć już wcześniej analizy nagrań sugerowały jego obecność, to wciąż brakowało fizycznego, stuprocentowego potwierdzenia. Park podkreśla, że sukces ten jest efektem ciężkiej pracy m.in. wolontariuszy, w tym Michała Lewandowskiego, który brał udział w zimowych liczeniach niezależnie od panujących warunków pogodowych. Kluczowe dla populacji wszystkich nietoperzy w KPN są piwniczki. To często pozostałości po dawnych gospodarstwach, dziś porzuconych i wykupionych przez władze parku. Nocek Bechsteina: skryty mieszkaniec starych lasów Nocek Bechsteina (Myotis bechsteinii) to jeden z najrzadszych i najbardziej specyficznych gatunków nietoperzy w Polsce, silnie związany ze starymi lasami liściastymi. Jest to niewielki ssak o masie od 7 do 14 gramów. Jego cechą charakterystyczną są bardzo długie uszy, które mają 20–26 mm. To gatunek osiadły, który nie podejmuje dalekich wędrówek – co pozwala przypuszczać, że w Kampinoskim Parku Narodowym może istnieć stabilna, lokalna populacja. Prowadzi nocny tryb życia i żywi się owadami i inne stawonogami. O ile w cieplejszych miesiącach preferuje dziuple lub budki lęgowe, to zimą poszukuje miejsc o bardzo wysokiej wilgotności, takich jak jaskinie czy piwnice, w których temperatura utrzymuje się powyżej zera. W skali Europy nocek Bechsteina uznawany jest za gatunek narażony na wyginięcie (VU), natomiast w Polskiej czerwonej księdze zwierząt posiada status gatunku bliskiego zagrożenia (NT). U nas, jak wszystkie nietoperze, objęty jest ścisłą ochroną gatunkową, a prawo zabrania nawet jego fotografowania czy filmowania bez stosownych pozwoleń, jeśli mogłoby to powodować płoszenie. Niezwykła bioróżnorodność Kampinosu Odkrycie nocka Bechsteina podniosło liczbę gatunków nietoperzy stwierdzonych w Kampinoskim Parku Narodowym do 17. To imponujący wynik, świadczący o wyjątkowej wartości przyrodniczej tego terenu, zwłaszcza gdy zestawimy go z ogólną liczbą gatunków występujących w całym kraju. W Polsce odnotowano dotychczas 27 gatunków nietoperzy. Należą do kilku rodzin: rodzin podkowcowatych (np. podkowiec mały i duży), mroczkowatych (do których należy większość krajowych gatunków, w tym nocek Bechsteina czy borowiec olbrzymi) oraz jeden przedstawiciel podkasańcowatych. Źródło: Kampinoski Park Narodowy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Historyczna obserwacja w Warszawie. Ptak widziany po raz pierwszy w Polsce zmylił nawet ekspertów
Jeszcze nie opadły emocje środowiska ornitologów po pojawieniu się trznadla białogłowego, a w Polsce mamy kolejną ptasią sensację. Tym razem jest nawet większa, bo tego gatunku nie obserwowano w Polsce jeszcze nigdy. Świergotek syberyjski pojawił się po raz pierwszy, i to od razu w centrum kraju – a konkretnie w Warszawie.
„MEGA!!! Pierwszego dla Polski świergotka syberyjskiego zaobserwowali 04.01 w Warszawie Michał Kucharski, Grzegorz Pac, Krzysztof Skoczylas, Anna Kaniewska-Skoczylas i Filip Wojciechowski” – pisze branżowy fanpage Birding Poland. Grzegorz Pac udostępnił na Birding Poland lokalizację świergotka – widziano go w pobliżu Mostu Południowego im. Anny Jagiellonki w Warszawie. Te południowe rubieże stolicy to nad Wisłą początek terenów, które ptaki bardzo lubią. Łachy, ławice i wyspy rzeczne przyciągają wiele gatunków, przez cały rok. W okolicy wyznaczono także rezerwat ornitologiczny Wyspy Zawadowskie. Dlaczego to taka sensacja? Świergotek syberyjski (Anthus japonicus) jest, jak sama nazwa wskazuje, ptakiem wschodu i dalekiej północy. Jego naturalne obszary występowania są od Polski bardzo odległe. Jest też ptakiem migrującym – gnieździ się na Syberii, w północnej Japonii i Chinach, a zimuje na obszarach od Pakistanu po Azję Południowo-Wschodnią. Co ciekawe, niektóre populacje w Japonii są osiadłe lub migrują jedynie na krótkie dystanse. Gatunek ten posiada status najmniejszej troski. Opisano go naukowo w 1847 roku, ale początkowo uznawano go za podgatunek świergotka łąkowego, a później rdzawego. Dopiero w 2024 roku, dzięki badaniom genetycznym oraz analizie różnic w śpiewie, został on oficjalnie uznany przez IOC za osobny gatunek. Do rodzaju Anthus należy aż 25 gatunków świergotków. Cały rodzaj z kolei należy do rodziny pliszkowatych – pliszki to bliscy krewni świergotków. W Polsce występują m.in. świergotek łąkowy, świergotek drzewny, siwerniak (bardzo rzadki). Sporadycznie pojawiają się u nas świergotek nadmorski oraz świergotek tajgowy. Jak rozpoznano świergotka syberyjskiego? Kluczowe były zdjęcia Michał Kucharski, współautor obserwacji i autor zdjęć świergotka tak opisuje poślizg w informacji i problemy z oznaczeniem niezwykłego gościa: „Wybaczcie, że nie daliśmy znać. Oznaczyliśmy go jako łąkowego i tak poszedł na Ornitho, razem z dokumentacją foto. Ale nikt z nas nie wysłał zdjęć do dalszych konsultacji z pytaniem, czy to na pewno łąkowy. Wyszło to wszystko słabo, zabrakło nam wiedzy i czujności. Dodam, że my to raczej niedzielni ptasiarze (a obserwacja rzeczywiście z niedzieli)”. Jak możemy dowiedzieć się z dyskusji pod postem Birding Poland, na zdjęciach Michała Kucharskiego zamieszczonych na portalu Ornitho.pl świergotka zidentyfikował inny obserwator – Wiktor Kroker. Obserwatorom trudno się dziwić, bo świergotek łąkowy i syberyjski faktycznie są do siebie bardzo podobne. Źródło: Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tata mundżak kontra Maruśka. Film z wrocławskiego ZOO hitem na całym świecie - dotarł do 12 milionów ludzi
Mały mundżak z wrocławskiego zoo odważył się zaczepić ważącą 1,7 tony samicę nosorożca. Nagranie z tego niezwykłego spotkania stało się globalnym hitem, zdobywając ponad 12 milionów wyświetleń i uwagę mediów na całym świecie. Maleńki jelonek i olbrzymi nosorożec to starzy znajomi - od lat dzielą wspólny wybieg.
Na nagraniu udostępnionym przez zoo Wrocław widzimy nietypowy pojedynek, który rozgrywa się na wspólnym wybiegu. Mały samiec mundżaka chińskiego, ważący kilkanaście kilogramów, staje oko w oko z ponad stukrotnie cięższą samicą nosorożca indyjskiego o imieniu Maruśka. Jelonek odważnie szarżuje w stronę olbrzymiego ssaka, wyraźnie próbując zaznaczyć swoje terytorium. Maruśka reaguje ze spokojem i radością, wykazując zaskakującą cierpliwość wobec zadziornego sąsiada. Skąd tak odważne zachowanie mundżaka? Opiekunowie z wrocławskiego ZOO tłumaczą, że zachowanie mundżaka wynika z naturalnego instynktu. Jego partnerka miała w tym czasie ruję, co podniosło poziom hormonów u samca i wywołało u niego potrzebę obrony terytorium. Jego celem było jednoznaczne zasygnalizowanie, że to on dominuje na danym obszarze. Nie była to agresja, ale nie była to też zabawa, tylko poważny sygnał. A Maruśka potraktowała całą sytuację jako formę zabawy. Według relacji opiekunów, nie wykazała żadnych agresywnych zachowań wobec mundżaka, a nawet odpowiedziała mu w sposób przypominający zaczepki o charakterze towarzyskim. Tylko w jednym momencie parsknęła i się wycofała, dając do zrozumienia, że nie chce kontynuować interakcji. „A jak ich relacja wygląda na co dzień? Nosorożce z mundżakami mieszkają razem w naszym zoo od lat, mają osobne sypialnie, ale wspólne »podwórko«. Z niejednego talerza sianko razem jedli i, jak widać, zazwyczaj panuje tu pełna zgoda" – tłumaczy ogród zoologiczny pod kolejnym filmem, przedstawiającym wspólny posiłek mundżaków i nosorożca. Zagraniczne media zachwycone duetem z Wrocławia Nagranie opublikowane przez ZOO Wrocław zdobyło ogromną popularność w sieci. Według pracowników film tylko na oficjalnych profilach ZOO w mediach społecznościowych osiągnął ponad 12 milionów wyświetleń – a licznik nadal tyka! Na samym Facebooku materiał odnotował ponad 1,5 miliona wyświetleń w ciągu zaledwie 5 godzin od publikacji. Materiał szybko przykuł uwagę mediów z całego świata. O niecodziennym pojedynku napisały m.in.: BBC, NBC, The Independent, RTL, The Sun, Huffington Post, The Telegraph, CNN, The Times of India oraz włoska La Repubblica. Fakt, że historia z polskiego zoo została tak szeroko zauważona, potwierdza siłę internetu w promowaniu pozytywnych i nietypowych zjawisk. Kim są bohaterowie viralowego filmu? Nieustraszony „Tata Mundżak”, bo tak pieszczotliwie nazywają go opiekunowie, w dokumentach figuruje jako Balcer Taduś. To mundżak chiński (Muntiacus reevesi) – niewielki gatunek jelenia występujący we wschodniej Azji, głównie w Chinach i na Tajwanie. Prowadzi samotniczy, terytorialny tryb życia, a dzięki dużej zdolności do adaptacji został introdukowany do Europy, gdzie w niektórych regionach uznawany jest za gatunek inwazyjny. Maruśka jest samicą nosorożca indyjskiego. Wrocławskie ZOO tak opisuje ten gatunek: „nosorożec indyjski ma jeden róg, który może dorastać do 57 cm długości. To właśnie przez niego zwierzęta padają ofiarą kłusowników – w pseudomedycynie tradycyjnej przypisuje mu się cudowne właściwości, choć zbudowany jest tak samo jak ludzkie paznokcie. To prawdziwi giganci – długość ciała do 3,8 m, wysokość 1,9 m i waga nawet 3 tony. A mimo to potrafią biegać z prędkością 55 km/h i świetnie pływają. Dieta? Głównie trawa, liście i gałązki, ale też owoce i rośliny wodne. Jeszcze w XX wieku nosorożców indyjskich zostało zaledwie 100. Dzięki ochronie dziś ich populacja liczy ok. 3600 osobników. Ponad 2500 żyje w Parku Narodowym Kaziranga, a obecnie trwają działania, by odnowić populację w Parku Narodowym Manas”. Źródła: ZOO Wrocław, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ornitologiczna sensacja na Podkarpaciu. Ten ptak nie pojawia się w Polsce prawie nigdy
Do karmnika na Podkarpaciu zawitał ptak tak rzadki, że trafił na wszystkie branżowe portale. Samica trznadla białogłowego to prawdziwa sensacja – ten gatunek widziano w Polsce tylko dwa razy.
Ta historia dowodzi, że warto dokarmiać ptaki. W swoim karmniku w Iwoniczu (woj. podkarpackie) Janusz Mendrala doczekał się gościa tak wyjątkowego, że rozpalił wyobraźnię miłośników ptaków w całej Polsce. Wśród stadka pospolitych, rodzimych trznadli, pożywiała się samica niezwykle rzadkiego u nas trznadla białogłowego. O obserwacji donosi m.in. branżowy portal Clanga.com oraz fanpage Birding Poland. Kulisy wyjątkowej obserwacji O to, jak udało się zaobserwować tego rzadkiego gościa, zapytaliśmy u źródła. Janusz Mendrala tak opisuje swoje spotkanie z trznadlem białogłowym: „6 stycznia, obserwując ptaki korzystające z mojego karmnika, z większą uwagą przyglądałem się licznemu w tym dniu stadu trznadli. Żerowały bardzo intensywnie przy samym karmniku i znajdującej się nieopodal skarpie, częściowo pokrytej śniegiem. Tam, oddalony trochę od innych trznadli, żerował ptak w widocznie innej kolorystyce, odbiegającej od typowej dla trznadli. Był rdzawobrązowy z czysto białym spodem ciała. Upierzenie pozbawione było żółtego koloru. Pierwsze skojarzenie było w kierunku potrzosa ale ptak nie posiadał typowego pociemnienia na gardle. Obserwując tego ptaka na tle białego śniegu odnosiłem wrażenie jakby się rozmywał. Z kolei inne trznadle w widoczny sposób od śniegu odstawały. Dokumentacja fotograficzna pozwoliła zweryfikować obserwację jako samicę trznadla białogłowego. Następnego dnia obecność ptaka pozwoliła mi na wykonanie kolejnych zdjęć.” Jeśli Komisja Faunistyczna potwierdzi obserwację Janusza Mendrali, będzie to oficjalnie trzeci raz w historii, kiedy był widziany w Polsce. Trznadel białogłowy: bardzo rzadki gość ze Wschodu Trznadel białogłowy (Emberiza leucocephalos) to mały ptak, który gniazduje w Azji oraz na wschodnich skrajach Europy. Jest gatunkiem wędrownym; zimuje m.in. w Afganistanie, Nepalu, Iranie i Japonii, choć populacja z Chin jest osiadła. Można go spotkać także np. na Syberii, w Mongolii i Turkmenistanie. W Polsce stwierdzony jedynie dwa razy, w 1994 i 2015 roku. Jest u nas objęty ścisłą ochroną. Osiąga 16–18 cm długości, samce w szacie godowej mają charakterystyczną białą głowę. W 1994 roku trznadel białogłowy doczekał się jaj z samicą trznadla zwyczajnego. Takie mieszane lęgi zdarzają się częściej. Niestety, gniazdo zostało splądrowane przez drapieżniki. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje trznadla białogłowego za gatunek najmniejszej troski. Źródła: Clanga.com, Birding Poland, Janusz Mendrala Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Po 130 latach poszukiwań odnaleziono gwiazdę, którą odkrył, a następnie zgubił amerykański astronom
E.E. Barnard to jeden z najważniejszych astronomów drugiej połowy XIX wieku. Wykonał m.in. pierwszą fotografię Drogi Mlecznej, odnalazł piąty księżyc Jowisza, opisał najszybciej przemieszczającą się po nocnym niebie widzianą z Ziemi gwiazdę, a w 1892 roku zarejestrował jasną gwiazdę w pobliżu Wenus. Kłopot w tym, że niedługo później obiekt ten zniknął. Rozwiązywanie zagadki znikającej gwiazdy zajęło ponad 130 lat.
Spis treści: Jasny punkt przy Wenus Kosmiczny duch Problemy z ocenianiem „na oko” Rok 1892 był dla Edwarda Emersona Barnarda, urodzonego w Nashville amerykańskiego astronoma, wyjątkowo dobry. Używając 91-centymetrowego teleskopu refrakcyjnego pracującego w Obserwatorium Licka w Kalifornii, zaobserwował i opisał piąty księżyc Jowisza, któremu nadano imię Amaltea. Było to ogromne wydarzenie. W końcu Barnard stał się drugim po Galileuszu odkrywcą satelity Jowisza, tym samym przypieczętowując swoją renomę jednego z najważniejszych astronomów ówczesnych czasów. W tym samym roku skierował swój teleskop na Wenus, licząc na odkrycie jej ewentualnych satelitów. Jednak zamiast księżyca, zauważył w pobliżu piekielnej planety jasny, świecący punkt. Jasny punkt przy Wenus Dostrzeżony obiekt uznał za gwiazdę o jasności około 7 magnitudo. W tej skali wyższa liczba oznacza obiekt słabszy. Przy bardzo dobrych warunkach obserwacyjnych ludzkie oko potrafi dostrzec gwiazdy do około 6 magnitudo. Problem w tym, że Barnard dostrzegł gwiazdę raz, po czym nie zobaczył jej już nigdy więcej. Można byłoby powiedzieć, że to złudzenie czy zwykła pomyłka, ale nie mówimy przecież o astronomie-amatorze, tylko o skrupulatnym naukowcu o potwierdzonej renomie i ogromnym dorobku. Zresztą sam przyznał się do „zgubienia gwiazdy” w krótkim artykule opublikowanym w 1906 roku pod tytułem „Niewyjaśniona obserwacja”. Barnard próbował odnaleźć tę gwiazdę w najpełniejszym wówczas katalogu nieba północnego, tzw. Bonner Durchmusterung. Powstały w połowie XIX wieku w Obserwatorium w Bonn katalog umożliwił systematyczne poszukiwania nowych gwiazd, gwiazd zmiennych i stanowił najlepszy punkt odniesienia dla astronomów końca XIX i początku XX wieku. Katalog obejmował wszystkie gwiazdy jaśniejsze niż 9,5 magnitudo. Czyli gwiazda o jasności 7 magnitudo, jak ocenił obiekt w pobliżu Wenus Barnard, powinna się tam znaleźć. Jednak jej nie było. Kolejne, uparcie prowadzone obserwacje również nie przyniosły rezultatu – obiekt zniknął. Jedyną gwiazdą w pobliżu tej pozycji była gwiazda o jasności 11 magnitudo, czyli około sto razy słabsza. Kosmiczny duch Barnard rozważał różne wyjaśnienia. Wykluczył znane wówczas duże planetoidy, takie jak Ceres, Pallas czy Vesta, które w tym czasie znajdowały się gdzie indziej. Rozważał też hipotezę, że słabsza gwiazda mogła chwilowo pojaśnieć albo że padł ofiarą złudzenia optycznego – tzw. „ducha”, czyli wewnętrznego odbicia światła Wenus w teleskopie. Jednak do końca swego życia nie rozwiązał zagadki. Rękawicę podejmowali kolejni astronomowie, ale ich badania również nie przynosiły rozwiązania. Wszystko zmieniło się w grudniu 2024 roku. Grupa astronomów – zarówno amatorów, jak i profesjonalistów – postanowiła raz jeszcze zbadać sprawę. Zespół systematycznie analizował wszystkie wcześniejsze hipotezy i każdą z nich odrzucił jako niewystarczającą. Gdy byli już bliscy rezygnacji, Roger Ceragioli, inżynier optyki z Uniwersytetu Arizony, zdecydował się ponownie sprawdzić hipotezę „ducha”. O świcie obserwował Wenus, używając teleskopu wyposażonego w zabytkowy okular, podobny do tego, jakim mógł posługiwać się Barnard. Ku swojemu zaskoczeniu niemal natychmiast zobaczył w polu widzenia „gwiazdę”. Choć wydawała się dość jasna, mapa nieba na komputerze wskazywała, że ma ona w rzeczywistości jedynie 8 magnitudo, a więc jest stosunkowo słaba. Problemy z ocenianiem „na oko” Badacze doszli do wniosku, że Barnard doświadczył podobnego efektu. Gwiazda, którą ocenił na 7 magnitudo, była w rzeczywistości tą samą, później katalogowaną gwiazdą 11 magnitudo, która w porannym świetle i w pobliżu bardzo jasnej Wenus wydawała się znacznie jaśniejsza. Dodatkowo Barnard był wtedy stosunkowo nowym użytkownikiem teleskopu obserwatorium Licka w Kalifornii i nie miał w polu widzenia innych gwiazd o znanej jasności, z którymi mógłby ją porównać. Jak zauważa Ceragioli, pomyłka Barnarda jest całkowicie zrozumiała. Ocenianie jasności gwiazd „na oko” było wówczas umiejętnością rozwijaną głównie przez astronomów zajmujących się gwiazdami zmiennymi – a Barnard do nich nie należał. Jak widać, nawet najlepsi naukowcy o długiej i udokumentowanej karierze potrafią popełnić błąd. Nie zmienia to faktu, że E.E. Barnard zapisał się w historii astronomii złotymi literami. Poza wymienionymi wcześniej odkryciami ma na swoim koncie badania ciemnych mgławic, których istnienie udowodnił pokazując, że są to obłoki pyłu zasłaniające światło gwiazd, a nie „puste miejsca” na niebie. Wykonał pierwsze naprawdę udane fotografie Drogi Mlecznej, które ukazały złożoną strukturę pyłów i ciemnych pasm w naszej Galaktyce. Odkrył lub współodkrył kilkanaście komet, w tym kilka okresowych, znacząco poszerzając wiedzę o małych ciałach Układu Słonecznego. Jego prace fotograficzne i obserwacyjne na długo wyznaczyły standardy precyzji w astronomii obserwacyjnej. A opisana przez niego szybko przemieszczająca się gwiazda została nazwana Gwiazdą Barnarda. Źródło: Journal of Astronomical History and Heritage Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak one to robią? Tylko 21 gatunków na Ziemi potrafi zmienić ubarwienie na zimę
Zimą znikają w śniegu, latem zlewają się z lasem. Zmiana koloru futra to wyjątkowy sposób na przetrwanie, dostępny nielicznym. Tej rzadkiej w świecie zwierząt strategii używają także gatunki występujące w Polsce.
Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność, by przetrwać w surowych warunkach północnego klimatu. Białe futro i pióra: jak zapada decyzja o zmianie? Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Głównym celem tej zmiany jest kamuflaż. Gatunkom narażonym na ataki drapieżników (jak np. zając amerykański), białe futro pozwala stopić się z otoczeniem. Z kolei dla drapieżników, takich jak łasice czy gronostaje, zmiana barwy ułatwia podkradanie się do ofiar. Oprócz funkcji ochronnej, naukowcy wskazują na korzyści w termoregulacji. Białe futro lub pióra są pozbawione melaniny, czyli ciemnego pigmentu. Dzięki temu włosy i pióra mają wewnątrz niewielkie puste przestrzenie, a uwięzione w nich powietrze tworzy dodatkową warstwę izolacyjną. Polscy mistrzowie bieli Gatunkiem, który występuje u nas i potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe jest m.in. gronostaj (Mustela erminea). W lecie jego futro jest brązowe z jasnym brzuchem, natomiast zimą staje się niemal całkowicie białe, z charakterystycznym czarnym końcem ogona. To właśnie to zimowe futro było przez wieku niezwykle cenionym materiałem i ozdobą najdroższych ubrań, noszonych często przez koronowane głowy. Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest łasica (Mustela nivalis). Polsce tylko jej populacje z północnych regionów kraju czasem zmieniają ubarwienie na białe. Bardziej na północ jest to regułą. Południowe łasice zimą mogą też tylko trochę pojaśnieć lub przybrać mieszane ubarwienie. Wyjątkowi goście i przykłady ze świata Zając bielak (Lepus timidus) jest mieszkańcem europejskiej i azjatyckiej Północy. W Polsce pojawia się rzadko, głównie w północno-wschodniej części kraju. W zimie jego futro staje się całkowicie białe, poza czarnymi końcówkami uszu. Wśród ptaków prawdziwą mistrzynią jest pardwa białosterna (Lagopus leucura), występująca w Ameryce Północnej. Jej upierzenie może przybrać właściwie dowolną kombinację bieli, brązu i szarości, w zależności od panujących warunków. W Polsce czasem można spotkać pardwę mszarną (Lagopus lagopus), która także potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe. Po co być białym, kiedy nie ma śniegu? Coraz większym problemem dla gatunków zmieniających ubarwienie jest ocieplenie klimatu. Mimo rosnącej temperatury, długość dnia się nie zmienia. Ich organizmy więc dostają sygnał do zmiany ubarwienia – ale w środowisku zaczyna brakować śniegu lub leży on krócej. Zamiast kamuflażu białe ubarwienie zaczyna się wyróżniać. Białe zwierzę na brązowym, bezśnieżnym tle staje się jaskrawym celem dla drapieżników, co drastycznie zwiększa śmiertelność. W niektórych regionach zimą współistnieją osobniki białe i brązowe. Jeśli zimy będą stawać się coraz krótsze, brązowy kolor może stać się cechą dominującą dzięki doborowi naturalnemu i ułatwić przetrwanie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dwa razy uznawano go za wymarłego. Jeden z najrzadszych kotów świata ponownie odkryty w Tajlandii
Kotek kusy, jeden z najrzadszych drapieżników świata, został zauważony w Tajlandii po 30 latach od ostatniej obserwacji. Unikatowe nagrania z fotopułapek zaskoczyły naukowców i dały nową nadzieję na przetrwanie gatunku.
Kotek kusy (Prionailurus planiceps) należy do najrzadszych i najbardziej zagrożonych dzikich kotowatych na świecie. O niezwykłej obserwacji po długiej przerwie poinformowały władze rezerwatu Princess Sirindhorn Wildlife Sanctuary w Tajlandii oraz krajowy departament d.s. parków narodowych i ochrony dzikich zwierząt i roślin. Kotek kusy: rzadki, zagadkowy i skryty Zasięg występowania tego rzadkiego kota ogranicza się do Azji Południowo-Wschodniej: Tajlandii, Malezji, Sumatry i Borneo. Kotek kusy jest nieduży – ma wielkość kota domowego oraz charakterystyczne duże i blisko osadzone oczy, przystosowane do widzenia po zmroku. Ostatnia udokumentowana obserwacja miała miejsce także w Tajlandii, w 1995 roku. Od tego czasu był uważany za wymarłego w tym kraju. Wcześniej sądzono tak w roku 1985. Generalnie obserwacje tego gatunku to wielka rzadkość. Żyje w gęstwinie wilgotnych lasów deszczowych i namorzynowych, zawsze w pobliżu wody. To środowisko niezwykle trudne do badania dla naukowców. O jego trybie życia i rozmnażaniu tak naprawdę niewiele wiadomo. W niewoli odnotowano zaledwie trzy mioty w historii. Fotopułapki zmieniają naukę W obserwacjach tak rzadkich gatunków w tak trudnym terenie nieocenione są fotopułapki. Tak było i w tym przypadku. W Princess Sirindhorn Wildlife Sanctuary badanie z ich użyciem rozpoczęto w 2024 roku. Od tej pory kotka kusego udało się zarejestrować aż 29 razy. – Ponowne odkrycie jest ekscytujące, ale jednocześnie niepokojące – powiedział agencji AFP weterynarz i badacz Kaset Sutasha z Uniwersytetu Kasetsart. Podkreślił, że fragmentacja siedlisk sprawia, iż populacje kotka kusego stają się coraz bardziej izolowane. Póki co naukowcy nie wiedzą, ile osobników nagrały kamery. Kotek kusy nie ma charakterystycznych osobniczych wzorów na futrze, co utrudnia liczenie. Zaskakujące cechy kotka kusego – tego nie potrafi większość kotów Rattapan Pattanarangsan, kierownik programu ochrony w organizacji pozarządowej Panthera uważa, że osobników może być całkiem sporo. Na nagraniach widać między innymi samicę z młodym. Kotek kusy, według dzisiejszej wiedzy biologicznej, wydaje na świat od jednego do czterech młodych. Samice posiadają tylko cztery sutki. Ciekawostka jest także to, że kotek kusy to jeden z czterech gatunków kotowatych, który nie potrafi schować pazurów. Pozostałe to: gepard, kotek wyspowy i kotek cętkowany. Zagrożenia i przyszłość kotka kusego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) szacuje, że na wolności pozostało około 2 500 kotków kusych i klasyfikuje ten gatunek jako zagrożony. W Tajlandii od dawna figurował on na liście gatunków „prawdopodobnie wymarłych”. Lasy torfowiskowe Tajlandii zostały silnie pofragmentowane, głównie z powodu ekspansji rolnictwa. Kotki kuse są również coraz bardziej zagrożone chorobami przenoszonymi przez zwierzęta domowe, a rozmnażanie się na odizolowanych obszarach sprawia im coraz większe trudności. Choć ponowne odkrycie daje nadzieję, jest ono jedynie punktem wyjścia dla przyszłych działań ochronnych – podkreślają naukowcy. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.