Kamienne kręgi na Pomorzu: ślady pradawnych rytuałów i nieznanych cywilizacji
Kręgi kamienne w Polsce od lat rozpalają wyobraźnię turystów i badaczy. Niezwykłe konstrukcje z północy kraju przyciągają tajemnicą, historią i siłą natury, która je otacza.
Spis treści: Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Z daleka wyglądają jak rozsypane przypadkiem kamienie, ale im bliżej się podejdzie, tym silniejsze ma się uczucie, że te miejsca skrywają coś więcej niż tylko pozostałości po dawnych czasach. Kamienne kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy od lat pobudzają wyobraźnię – zarówno badaczy, jak i poszukiwaczy tajemnic. Dla jednych to relikty pogańskich rytuałów, dla innych – miejsca o niezwykłej energii, a nawet dawne lądowiska obcych cywilizacji. Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Według legend kaszubskich, kamienne kręgi były grobami olbrzymów lub zabawkami stolemów – mitycznych gigantów przybyłych z północy. Inne podania głoszą, że to zaklęci w kamień tancerze albo miejsca przeklęte przez siły nieczyste, w których diabeł miał zostawić swój ślad. Radiesteci i bioenergoterapeuci (choć ich rewelacje są dementowane rzez naukowców) wierzą, że kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy emitują silne pole energetyczne, które rzekomo wpływa na ludzki organizm, poprawia samopoczucie i pomaga w medytacji. Z kolei ufolodzy od lat sugerują, że mogą to być pozostałości po lądowiskach obcych cywilizacji, wskazując na precyzyjne rozmieszczenie kamieni i ich rzekome powiązania z konstelacjami gwiazd. Co więcej, wśród lokalnych mieszkańców krążą opowieści o dziwnych dźwiękach i światłach pojawiających się nocą w okolicach kręgów. Część badaczy spekuluje, że kręgi mogły pełnić funkcję punktów orientacyjnych dla podróżników lub rytualnych miejsc uzdrawiających, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Fascynacja trwa – tak jak od wieków, te zagadkowe struktury wciąż stawiają więcej pytań niż dają odpowiedzi. Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Nic dziwnego, że tajemnicze kamienne kręgi szybko przyciągnęły uwagę naukowców i badaczy przeszłości. Pierwsze próby ich dokumentacji na Pomorzu miały miejsce już w XIX wieku, kiedy to podejrzewano, że są one dziełem ludów epoki kamienia lub wczesnych Słowian. Jednak przełom w badaniach nastąpił na początku XX wieku, gdy do Odry trafił Paul Stephan – poznański mierniczy i pasjonat astronomii, zafascynowany odkryciami ze słynnego Stonehenge. To właśnie poznanianin jako jeden z pierwszych zasugerował, że kręgi w Odrach – będące największym tego typu zespołem w Polsce, zajmującym aż 17 hektarów – mogły pełnić rolę starożytnych obserwatoriów astronomicznych. Zauważył, że niektóre z kamieni są ustawione w liniach wyznaczających wschody i zachody słońca podczas przesileń, co może świadczyć o zaawansowanej znajomości cykli niebieskich u ich twórców. W kolejnych dekadach koncepcja ta inspirowała kolejne pokolenia badaczy – dziś wiadomo, że niektóre układy kręgów rzeczywiście mogą być powiązane z kalendarzem solarno-księżycowym, co tylko dodaje kolejną warstwę tajemniczości tym pozornie prostym konstrukcjom z głazów. Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Dziś badacze coraz częściej wiążą te dawne cmentarzyska z monumentalnymi kamiennymi konstrukcjami z obecnością Gotów na ziemiach polskich – starożytnego ludu germańskiego, który odegrał istotną rolę w historii Europy. Kręgi, kurhany, brukowane ścieżki i stele w centrum okręgów, niekiedy o średnicy sięgającej nawet kilkudziesięciu metrów, są interpretowane jako elementy pogrzebowych i rytualnych praktyk Gockich klanów. Fascynującą historię tego ludu opisał Jordanes, gocki kronikarz z VI wieku n.e., w swoim dziele „Getica” („Historia Gotów”). Według przekazu Jordanesa Goci przybyli ze Skandynawii w I wieku n.e. pod wodzą legendarnego króla Beriga i osiedlili się właśnie na Pomorzu. Przez kolejne stulecia rozwijali swoją kulturę, dziś nazywaną wielbarską – od miejscowości Wielbark, gdzie odkryto jedno z najważniejszych cmentarzysk tej społeczności. Kultura wielbarska odróżniała się od wcześniejszych i sąsiednich cywilizacji zarówno pod względem obrządku pogrzebowego, jak i stylu życia. Jej charakterystyczne cechy to brak broni w grobach mężczyzn, obecność ozdobnej biżuterii w pochówkach kobiet oraz właśnie kamienne kręgi, które mogły mieć znaczenie rytualne lub społeczne. Około III wieku n.e. Goci opuścili Pomorze i wyruszyli w długą migrację na południowy wschód, ku brzegom Morza Czarnego, gdzie odegrali kluczową rolę w upadku Cesarstwa Rzymskiego. Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Goci wyróżniali się na tle innych ludów zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski specyficznymi praktykami pogrzebowymi. Ich zmarłych zarówno palono, jak i chowano w stanie nienaruszonym, co świadczy o zróżnicowanym i zapewne symbolicznym podejściu do śmierci. Zadziwiające jest, że mężczyznom nie wkładano do grobów broni ani narzędzi – w przeciwieństwie do tradycji wielu innych ludów epoki. W ich miejsce czasem znajdowano ostrogi, których funkcja do dziś pozostaje zagadką – być może miały znaczenie ceremonialne lub symbolizowały pozycję społeczną. Z kolei kobiety żegnano z wyjątkowym przepychem. Do grobów trafiały ozdoby z srebra i złota, bogato zdobione technikami filigranu (cienkie, skręcane druciki) i granulacji (drobne kuleczki metalu). Szczególną uwagę przyciągają bransolety ze stylizowanymi głowami węży, esowate klamerki do koli z paciorków, a także wisiory w kształcie gruszek i kul. Do tego dochodzą kunsztowne fibule – zapinki do szat, które ukazują wysoki poziom rzemiosła gockich złotników. Funkcja samych kamiennych kręgów nadal pozostaje przedmiotem debat. Najbardziej rozpowszechniona teoria głosi, że służyły one jako miejsca wieców plemiennych, tzw. thingów, gdzie podejmowano decyzje w ważnych sprawach – być może w obecności duchów przodków. Rytualne zgromadzenia, ofiary ze zwierząt i ucztowanie miały prawdopodobnie miejsce podczas przesileń lub świąt związanych z cyklami przyrody. Niepokojącym elementem są jednak ślady, które mogą świadczyć o krwawych rytuałach. Według relacji Jordanesa Goci składali ofiary z jeńców wojennych, wierząc, że tylko ludzka krew może zyskać przychylność Marsa – boga wojny. Takie praktyki mogły być jednym z elementów obrzędów odbywających się właśnie wewnątrz tych kręgów – między grobami, w cieniu kamiennych stel. Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Jeśli chcesz poczuć energię dawnych wieców i stanąć w cieniu tajemniczych kamiennych kręgów, Pomorze oferuje aż trzy główne lokalizacje, które możesz odwiedzić podczas weekendowego wypadu lub wakacyjnej trasy. Każda z nich ma nieco inny charakter, ale wszystkie przyciągają nie tylko miłośników historii, lecz także osoby poszukujące kontaktu z naturą i duchową ciszą. Odry to największy i najlepiej zachowany zespół kamiennych kręgów w Polsce – aż 17 hektarów z kurhanami, brukami i stelami. Znajduje się około 40 km na północny wschód od Tucholi, w sercu Wdeckiego Parku Krajobrazowego. W sezonie letnim obowiązuje niewielka opłata za wstęp – 4 zł (ulgowy 2 zł). Na miejscu znajduje się małe muzeum i tablice edukacyjne, a całość trasy jest dostępna dla turystów pieszych i rowerzystów. Kontakt telefoniczny: 052 398 61 30. Węsiory, położone 20 km na północny zachód od Kościerzyny, oferują bardziej kameralne doświadczenie. Opiekę nad stanowiskiem sprawuje Stowarzyszenie Badań Kamiennych Kręgów, które prowadzi także lokalne działania edukacyjne i organizuje spotkania dla pasjonatów archeologii. Kręgi znajdują się tuż przy jeziorze, co czyni to miejsce idealnym na letni piknik lub kontemplację wśród przyrody. Grzybnica, usytuowana ok. 25 km na południowy wschód od Koszalina, to część rezerwatu przyrody „Grzybnica” i jedna z najbardziej malowniczych lokalizacji. Na teren można dotrzeć ścieżką przyrodniczą, a informacje dostępne są na stronie internetowej www.manowo.pl. Kręgi położone są w sosnowym lesie, a wokół rozciągają się trasy piesze i rowerowe – idealne dla rodzin i osób szukających spokojnej eksploracji. Pamiętaj, aby na wycieczkę zabrać wygodne obuwie, wodę i odpowiednie ubranie na pogodę, ponieważ większość lokalizacji to tereny leśne bez zabudowań. Na miejscu nie znajdziesz komercyjnych atrakcji – za to czeka tam spotkanie z przeszłością, która mimo upływu wieków wciąż tętni tajemniczą energią. Źródło: National Geographic Traveler, OdkryjPomorze.pl, BoryTucholskie24.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Archeolodzy trafili na najstarsze dowody użycia tytoniu w Mezoameryce. Zaskakuje to, że nie był palony
Tytoń jest znany w Mezoameryce od tysiącleci. Nie zawsze była to jednak używka dostępna dla wszystkich. Badania wskazują, że tytoń pojawiał się w niespotykanej formie podczas rytuałów.
W tym artykule: Nikotyna do... picia? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Zażywanie tytoniu jest znane ludzkości od tysięcy lat. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej i Południowej byli jednymi z pierwszych, którzy uprawiali tytoń i używali go. Roślina miała zostać udomowiona na terenie dzisiejszego Meksyku jeszcze przed naszą erą. Kultury rdzennych Amerykanów korzystały z niej m.in. podczas rytuałów i ceremonii religijnych. Jak się okazuje, tytoń nie zawsze był palony. Jakie inne formy jego stosowania były znane w obu Amerykach? Nikotyna do... picia? Nowe światło na ten temat rzuca ostatnie odkrycie archeologów pracujących w Gwatemali. Badania wykazały bowiem pozostałości nikotyny w ceramicznych wazach sprzed tysiąca lat. Odkrycia opisane na łamach „Antiquity” są teraz uważane za najstarszy fizyczny dowód praktyk rytualnych z wykorzystaniem tytoniu w Mezoameryce. Wazy odkryto w latach 90. ubiegłego wieku podczas wykopalisk w Cotzumalhuapa. Było to jedno z największych miast południowej Mezoameryki w okresie późnego klasyku (około 650–950 n.e.). Dopiero niedawno badacze przeprowadzili analizę chemiczną próbek pobranych z wnętrza artefaktów. Okazało się, że w przypadku trzech z siedmiu badanych waz wyniki na obecność nikotyny były pozytywne. To z kolei wskazało na obecność tytoniu. Badacze nie kryli zadziwienia. Kształt naczyń sugerował bowiem, że były wykorzystywane do przechowywania i spożywania płynów. Co więc robił w nich tytoń? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Naukowcy tłumaczą, że w wazonach mógł znajdować się tytoń w postaci płynnej. Chodzi o „ofiary nasączone tytoniem”. Takie przedmioty chowano jako dary dla ziemi lub konkretnych bóstw. Naukowcy dysponują jednak niewielką wiedzą na ich temat. Rzadkość tego typu dowodów archeologicznych wynika z faktu, że pozostałości tytoniu nie zachowują się wystarczająco dobrze, by można je było zbadać. Ostatnie odkrycia badaczy rodzą pytania o to, jak i dlaczego używano tytoniu w Cotzumalhuapa. Zwłaszcza że jest to miejsce, którego rytualna historia od dawna umyka archeologom. – Pomimo swojego znaczenia wybrzeże Pacyfiku w Gwatemali jest poważnie zaniedbywane w badaniach archeologicznych. Mamy nadzieję, że te ekscytujące wyniki pobudzą dalsze badania i analizę odzyskanych próbek archeologicznych – tłumaczy współautor Oswaldo Chinchilla Mazariegos cytowany przez „Smithsonian Magazine”. Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Przez ubogą dokumentacją badacze ostrożnie podchodzą do interpretacji odkrycia w Gwatemali. – Wyniki badań sugerują, że w czynnościach rytualnych w Cotzumalhuapa stosowano napary tytoniowe. Nie wiemy, czy faktycznie pito takie napary i jak często. Nie twierdzimy też, że mieszkańcy mieli zwyczaj spożywania tytoniu w tej postaci – komentuje Mazariegos. Jak dodają autorzy artykułu, spożywanie tytoniu w postaci płynnej „nie jest najpowszechniejszą metodą zażywania w obu Amerykach”. Powód jest oczywisty. Nikotyna przyjęta doustnie w dużych ilościach może być toksyczna, a nawet śmiertelna. To sugeruje, że tytoń w takiej formie prawdopodobnie był używany nie codziennie, a podczas rytuałów. Mógł służyć na przykład wywoływaniu wizji oraz wprowadzaniu ludzi w trans. Najczęściej jednak w Mezoameryce tytoń był palony. Jak wynika z badań, do XVI wieku „włączano go do życia społecznego jako element spotkań i ceremonii”. Palenie tytoniu miało wspomagać trawienie po posiłkach. Zwyczaj uważano za właściwe zakończenie uczt. Tytoń był powszechny nie tylko w Mezoameryce, ale też Ameryce Południowej. Świadczą o tym, chociażby wyniki badań mumii znalezionych na pustyni Atakama w Chile. Okazało się wówczas, że dawni mieszkańcy tego regionu regularnie palili tytoń, a nawet byli uzależnieni od nikotyny. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wierzenia starożytnych Greków. Jak wyglądały rytuały w świecie hellenistycznym?
Starożytni Grecy wierzyli, że bogowie sprawują pieczę nad całym wszechświatem. Od wierzchołka Olimpu po dno Hadesu. Z czasem jednak wiara ta przybrała bardziej mistyczny i osobisty charakter. Oto wierzenia starożytnych Greków.
W tym artykule: W co wierzyli starożytni Grecy? Grecki odpowiednik nieba Jakie były wierzenia starożytnych Greków? Jak wyglądały rytuały religijne w starożytnej Grecji? Skąd wzięły się greckie mity? Światem starożytnej Grecji rządzili bogowie, a na ich czele stali władcy Olimpu – Zeus, Hera, Apollo, Posejdon, Atena i inni mocarze mitologii. Jednak oprócz kultu tych najważniejszych, Grecy otaczali czcią setki mniej znanych bóstw i herosów. Modlili się do nich z tych samych powodów, co my dzisiaj. By prosić o zdrowie i pomyślność, urodzajne żniwa i bezpieczną podróż. Starożytni oddawali bogom cześć we wspólnotach. Składając ofiarne dary, starali się zaskarbić sobie łaskę bóstw, które – jak wierzyli – miały wpływ na ich życie. W co wierzyli starożytni Grecy? Co dzieje się po śmierci? Odpowiedzi Grecy szukali u Hadesa, boga krainy umarłych, brata Zeusa i Posejdona. Ale „niewidzialny”, jak nazywano Hadesa, nie napawał nadzieją. Jego spowite w całun mgły królestwo, pisał Homer, przecięte wodami Styksu, było „siedliskiem grozy”. Miejscem, do którego trafiali po śmierci zwykli ludzie i sławni herosi. Współczucie wobec śmiertelników sprawiło, że z czasem Grecy otworzyli się na nowe formy kultu. Życie pozagrobowe przestało być pasmem udręki – zaczęto przedstawiać je bardziej jako samotną wędrówkę. Tajemne misteria oferowały przewodnictwo i rady, jak odnaleźć się w zaświatach, a niezwykle emocjonalne ceremonie przypominały wyszukane spektakle teatralne. Mitologia grecka to fundament kultury Zachodu. Jednak bogowie Hellady nie byli idealni Mitologia grecka to bez wątpienia jedna z najważniejszych pamiątek po starożytności. Podobnie jak Biblia, inspirowała kolejne kultury i niejako stworzyła fundament, na którym oparła się c... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mitologia-grecka-charakterystyka-bogowie-i-najwazniejsze-mity-fot-tonellophotography-shutterstock-com-f4f7bd4.jpg" width="933" height="700" alt="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" title="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" /> Grecki odpowiednik nieba Starożytni Grecy również wierzyli, że dobre duszy zmarłych trafiają do miejsca podobnego do chrześcijańskiego raju. Znane było jako Elizjum lub Pola Elizejskie. Stanowią w mitologii greckiej część Hadesu. Często opisywane są jako kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad Oceanem, która jest miejscem wiecznej szczęśliwości i wiecznej wiosny. Kronos, syn Gai (Matki Ziemi) i Uranosa (Pana Niebios), panował nad tym rajem, będąc jednocześnie ojcem Demeter, Hestii, Hery, Hadesa, Posejdona i Zeusa. W starożytnej greckiej wizji życia po śmierci dusza zmarłego – przepływając rzekę Styks w łodzi starca Charona – stawała przed trzema sędziami. Poddana była wówczas sądowi, a następnie kierowano ją do jednego z trzech miejsc wiecznego spoczynku. Ludzie prawi i sprawiedliwi kierowani byli w prawym kierunku, w stronę rzeki zapomnienia – Lete. Po napiciu się z jej wód, zapominali o ziemskim życiu. Następnie oczekiwały na nich Pola Elizejskie – kraina wiecznego pokoju i pośmiertnej radości, gdzie dusze, pozbawione wszelkich cierpień i pragnień, przechadzają się po bladych łąkach, napełnionych muzyką z niewidzialnych lir. Według legendy miały tam rosnąć topole i asfodele. Jakie były wierzenia starożytnych Greków? Rytuały ku czci wielkich bogów na Samotrace urządzano w nocy, w trakcie której płonące pochodnie wyznaczały drogę pochodowi wtajemniczonych. Szczegóły rytuałów, strzeżone pod karą śmierci, są tajemnicą do dziś.. Misteria ku czci wielkich bogów na wyspie Samotraka były dostępne jedynie dla wtajemniczonych – po specjalnym rytuale inicjacji, który wciąż owiany jest tajemnica. Wierząc, że zmarli mogą żywym pomagać bądź szkodzić zza grobu, starożytni nie szczędzili swym przodkom ofiar i darów. Wielu Greków podzielało przekonanie, że ich los po śmierci zależeć będzie od wyboru kultu i praktykowania tajemnych rytuałów. Co jest lepsze, świat żywych czy umarłych? Religia starożytnych Greków – ofiary, misteria, mity i kapłaństwo. W co wierzyli antyczni Grecy? Religia starożytnych Greków nie była religią księgi ani religią objawienia. Była bogata w mitologie, obrzędy, święta i rytuały, które odzwierciedlały złożoność ówczesnej kultury. ... Wraz z IV wiekiem p.n.e. w Grecji pojawiły się rytuały oczyszczenia i obmycia wtajemniczonych z występnej natury. Położyło to podwaliny pod nowo tworzące się religie. Chrześcijaństwo, opanowując świat antyku, garściami czerpało z dawnych form kultu. Bazując na wierze w jednego Boga, przejęło od starożytnych mistyczne obrzędy obmycia z ludzkiej skazy, ideę podziału na znających prawdę i niewtajemniczonych, szacunek wobec świętych ksiąg. Jak wyglądały rytuały religijne w starożytnej Grecji? Szukając wsparcia, Grecy komunikowali się z bogami za pośrednictwem wyroczni. Bogowie odpowiadali na rożne sposoby – poprzez zawiłe zagadki, znaki w postaci ptaków czy błyskawic, a nawet szumu liści. Religijne praktyki uprawiane w całej Grecji jednoczyły miasta i regiony. Kult bogów, na początku głownie wspólnotowy, z czasem przybrał bardziej osobisty charakter. Ludzie w poszukiwaniu sensu i nadziei na życie pozagrobowe pragnęli nawiązać bliższą relację z bogami. Grecy zwrócili się ku kultom misteryjnym, poszukując sensu życia i ochrony po śmierci. W Odysei Homera zgładzony Achilles przemawia ze świata umarłych – Wolałbym do dzierżawcy iść pod biedną strzechę na parobka, i w roli grzebać z ciężkim znojem, niż tu panować nad tym cieniów marnym rojem! – miał mówić heros. Skąd wzięły się greckie mity? Nowe spojrzenie na pochodzenie mitologii greckiej, wynikłe z badań naukowców dostarczyło nowych perspektyw na temat powstania greckich mitów. Autorzy starożytni, tacy jak Herodot, sugerowali, że Grecy mogli inspirować się m.in. Egipcjanami. Jednak współczesne badania wskazują na bardziej złożony obraz, który ujawnia wpływy z różnych źródeł. Naukowcy zauważyli bowiem, że zarówno niektóre bóstwa greckie, jak i język grecki mają korzenie indoeuropejskie, co może tłumaczyć podobieństwa między greckim Zeusem a łacińskim Jupiterem czy sanskryckim Djausem. Z drugiej strony, odkrycia archeologiczne ukazują, że wiele elementów mitologii greckiej ma swoje korzenie w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie. Przykładowo, kult Dionizosa, który dotarł do Grecji, mógł wywodzić się z Tracji. Sugeruje to terakotowa maska Dionizosa z okresu I–II w. p.n.e. Badacze wskazują również na wpływy kultury Anatolii na postać Kybele oraz semickich bogiń Isztar i Astarte, które mogą być źródłem dla greckiej bogini miłości, Afrodyty. Wzorce mitologiczne zdają się także przenikać między różnymi kulturami. Przykładowo, w opowieści o Heraklesie pojawia się postać Tezeusza, co sugeruje proces wchłaniania jednej tradycji przez drugą oraz przenikanie się różnych kultur. Niektórzy naukowcy spekulowali, że obok wpływów indoeuropejskich i bliskowschodnich, mitologia grecka mogła absorbować elementy wierzeń słabo poznanych ludów prehelleńskich, takich jak Minojczycy i Pelazgowie.
Religia starożytnych Greków – ofiary, misteria, mity i kapłaństwo. W co wierzyli antyczni Grecy?
Religia starożytnych Greków nie była religią księgi ani religią objawienia. Była bogata w mitologie, obrzędy, święta i rytuały, które odzwierciedlały złożoność ówczesnej kultury. Całości dopełniały relikty pradawnych kultów.
W tym artykule: Ofiara dla bogów w religii Greków Czy składano ludzi w ofierze bogom? Uroczystości w starożytnej Grecji Czczenie zmarłych przez Greków Życie po śmierci w religii starożytnych Greków Kapłaństwo w antyku Miejsca kultu starożytnych Greków Misteria w starożytnej Grecji Mity greckie Bogowie w religii greckiej Czy w starożytnej Grecji byli ateiści? Domowe obrzędy Greków Kult, ofiara i miaro – te trzy słowa to religia grecka w pigułce. W praktyce sprowadzała się do troski o bogów, czyli zaspokajania ich potrzeb. Podstawową zasadę wzajemności Rzymianie streścili później sławnym do ut des (daję, abyś dawał). My o was dbamy, wy się nie mścicie. Od bóstw nie można było oczekiwać niczego z litości czy miłości. Obowiązki religijne wobec nich brało na siebie miasto. Po prostu większości ludzi nie było stać na kosztowne ofiary, a bogowie musieli przecież otrzymać swoje. Według Greków po to wręcz organizuje się społeczność, aby sprawować kult. Splot władzy i religii nie był nadużyciem ani „sojuszem tronu i ołtarza”. W ten sposób społeczność tworzyła bezpieczny porządek świata. Polis ustalała kalendarz, akredytowała sanktuaria, wydawała święte prawa na kamiennych tablicach. Ofiara dla bogów w religii Greków Pradawni bogowie oczekiwali w zasadzie tylko jednego – ofiary. Mit o Prometeuszu, który oszukał Zeusa w Mekone, wyjaśnia, jak ją ustanowiono. Dobry tytan ułożył przed władcą bogów mięso szczelnie owinięte skórami i kości pod smakowitym tłuszczem. Zeus oczywiście połakomił się na tłuszcz. Dopiero później odkrył ze zgrozą, co się pod nim kryło. W wyniku niekorzystnego dla bogów podziału ludzie mogli więc jeść mięso nawet z ofiarowanych już zwierząt. Trzeba było się jednak porządnie napracować, aby cokolwiek uszczknąć ze stołu bogów. W okresie klasycznym ofiarnicy najpierw oczyszczają się wodą. Odzyskują tak czystość rytualną, którą traciło się czasowo np. przez seks, dotknięcie zwłok lub przelanie krwi. Następnie ubrani w odświętne stroje tworzą procesję, prowadząc przeważnie byka do ołtarza (bomos). Zwierzę zdobią wieńce, powiewają przywiązane do złoconych rogów wstążki. Inni niosą narzędzia do jego zabicia. Pochodowi towarzyszy piskliwy dźwięk aulosu. Zwierzę samo wyraża chęć śmierci dla bóstwa. Jak bowiem inaczej interpretować takie znaki jak ochotne potakiwanie głową, kiedy kapłan pryska mu w oczy wodą? Jeszcze tylko obcięcie i spalenie kilku kosmyków sierści i mageiros [rzeźnik/kucharz] ogłusza je silnym uderzeniem, potem odchyla głowę w tył i podrzyna gardło. Krew musi prysnąć na ołtarz. Czasem zbiera się ją do mis i rozlewa nad ołtarzem. W momencie kulminacyjnym kobiety wznoszą rytualny okrzyk (ololyge). Po spaleniu boskiej części zebrani przystępują do uczty ofiarnej. Pieczyste zjada się na miejscu, część idzie też na sprzedaż. To jedna z niewielu okazji, kiedy przeciętny Grek kosztował mięsa. Innym typem ofiary była libacja, czyli ofiara płynna, ulewana z czary na ołtarz lub na ziemię, jeśli składano ją dla bóstw podziemnych. Popularność zyskały też ofiary z płodów rolnych, np. ze zbóż, miodu. W epoce brązu dominowały nawet nad ofiarami krwawymi. Czy składano ludzi w ofierze bogom? Fantazję archeologów rozpala sporna kwestia greckiej ofiary z ludzi. A szczególnie znalezisko z Anemospilia na Krecie, gdzie w ruinach świątyni z ok. 1700 r. p.n.e. na podwyższeniu (jakby na ołtarzu) leżał skulony szkielet. Między kośćmi tkwił zdobiony sztylet. Stan zachowania szczątków wskazywał, że być może powoli spuszczano z ofiary krew. Czy faktycznie odbył się tam mroczny rytuał? Wiadomo, że na Bliskim Wschodzie ofiary z ludzi cieszyły się dużą popularnością. Jednak w przypadku Greków brakuje jednoznacznych dowodów, a źródła epoki późniejszej jasno wskazują, że ofiary z ludzi wręcz ich gorszyły. Choć motyw zabicia dziecka w rycie ofiarnym pojawia się w mitologii (np. syn Likaona, córka Agamemnona Ifigenia), to zawsze kojarzy się z czymś nagannym, a sprawcę spotyka kara. Pośród historyków tylko Herodot fantazjuje o rzekomym złożeniu w ofierze pojmanych synów Kserksesa tuż przed bitwą pod Salaminą. Być może rację mają antropolodzy, którzy doszukują się reliktów ofiary z człowieka w rytuale wypędzania kozła ofiarnego (pharmakos). W Atenach podczas dorocznych świąt Thargeliów, a w innych poleis np. w przypadku kataklizmu, rozwrzeszczany tłum wyganiał z miasta dwóch mężczyzn, którzy symbolicznie kumulowali w sobie całe zło wspólnoty. Mogli to być niewolnicy, przestępcy albo przypadkowi włóczędzy. Nieszczęśnicy musieli wysłuchiwać obelg, prześladowcy siekli ich rózgami i ciskali kamienie. Obrzęd kończył się zrzuceniem wygnańców ze skarpy – namiastką zabójstwa. Ofiara się dokonała, miasto znów było czyste. Uroczystości w starożytnej Grecji Religia starożytnych Greków była bogata w uroczystości ze składaniem ofiar bogom. Być może wiązało się to z radosną oprawą okazji do spożycia mięsa. Poza tym organizowano procesje, jak np. w Wielkie Dionizje czy Panatenaje. Niektóre uroczystości były co najmniej dziwne. Podczas bouphoniów w Atenach zabijano byka-świętokradcę (zjadał jęczmień z ołtarza), a następnie rozpoczynał się proces, w którym szukano zabójcy. Ostatecznie skazany zostawał nóż. Jednocześnie wypchaną skórę byka zaprzęgano do pługa, jakby nic się nie stało. Kobiety miały też własne uroczystości. Np. zamknięte dla mężczyzn Thesmoforie czy obchodzone wiosną Adonia. Według Platona zbierały się wówczas na dachach, raczyły winem i radośnie śpiewały. W pogańskiej świątyni odkryto złoty skarb wotywny. Mógł należeć do wikingów Norwescy archeolodzy prowadzili wykopaliska w dawnej pogańskiej świątyni, nieopodal jeziora Mjøsa. Odnaleźli tam pięć złotych blaszek, na których widniały wizerunki kobiet i mężczyzn. ... Czczenie zmarłych przez Greków Święta zmarłych mogą dziś trochę dziwić. Ich pamięć czczono przez huczne uczty ofiarne na grobach. Oczywiście pogrzebani mieli w nich swój udział. W głąb grobów prowadziły rurki z końcami osadzonymi w ustach zwłok, przez które wlewano im wino. Wierzenia na temat życia w zaświatach różniły się w poszczególnych epokach. Początkowo zmarłych zbrodniarzy nie spotykała kara, litościwi pozostawali bez nagrody. Dusze (psychai) prowadziły godny pożałowania byt. Wiecznie głodne i spragnione krwi odzyskiwały zdolność do kontaktu z żywymi, np. po ofierze z czarnego barana. Achilles, przywołany w ten sposób przez Odyseusza, uskarżał się, że lepiej być parobkiem wśród żywych niż księciem umarłych. Pesymistycznego obrazu dopełnia „Iliada”. Homer mówi, że choć „dusze” zabitych poszły do Hadesu, to „ich samych” rzucono na pożarcie psom. W tym systemie prawdziwy człowiek to tylko rozkładające się ciało. Życie po śmierci w religii starożytnych Greków W takiej otoczce wśród greckich filozofów zaczęły rodzić się radykalne poglądy, że po śmierci nic nie ma. W V w. p.n.e. Demokryt pisał: „Niektórzy ludzie nieznający rozpadu śmiertelnej natury (…) męczą się za życia niepokojem i lękami, wymyślając nieprawdziwe historie o czasie po śmierci”. Natomiast wśród specyficznych grup, np. pitagorejczyków, panowało zupełnie przeciwne przekonanie o wędrówce duszy przez kolejne wcielenia. Pola Elizejskie i Tartar z jego okrutnymi karami to pomysł dużo późniejszy. Platon wymyślił nawet rzekę ognia – pożywkę dla średniowiecznych wizji piekła. W odróżnieniu od wielkiego filozofa, przeciętni Grecy wierzyli jednak, że potępieńcy kończą zatopieni po szyję w błocie. Asios z Samos w przejmującym wierszu opisał, jak jeden z nich wydostał się z mokradeł i przywlókł na ucztę weselną. Kapłaństwo w antyku Świętom przewodniczyli kapłani. W starożytnej Grecji nie tworzyli jednak odosobnionej grupy. Osób sprawujących takie funkcje nie kształcono ani nie wyświęcano. Kapłaństwo przypominało czasowo pełniony urząd i faktycznie w niektórych obrzędach pierwsze skrzypce grali urzędnicy państwowi. Kapłan otrzymywał też pensję i pieniądze, np. na odświętne szaty. Niektóre urzędy kapłańskie miasto wystawiało na sprzedaż, a nabywca płacił za nie w ratach. Nawet kobiety dopuszczano do kapłaństwa. Kapłani nie strzegli natomiast świętych miejsc. Takie zadanie wypełniał specjalny dozorca – neokoros. Miejsca kultu starożytnych Greków Sanktuaria dzieliły się na lokalne i panhelleńskie. W przypadku Aten lokalne miejsca kultu to np. sanktuarium Demeter i Kory w Eleusis czy Artemidy w Brauron. Kult herosów skupiał się np. w miejscu domniemanego pochówku, jak w przypadku grobu Battosa ulokowanego na agorze w Kyrene. Charakter panhelleński miały sławne wyrocznie (manteia): Delfy, oaza Siwa, którą odwiedził Aleksander Macedoński, czy Dodona w Epirze. W wyroczniach wieszczek przekazywał wolę boga (chresmos). Teksty przepowiedni magazynowano w archiwach. Ich zakres był bardzo szeroki: od wskazówek w kwestii decyzji politycznych po zupełnie prywatne sprawy. W celach leczniczych lepiej było jednak udać się do sanktuarium Asklepiosa w Epidauros. Tam zdarzały się cudowne ozdrowienia. Bóg przemawiał we śnie do chorych spędzających noc w świątyni (rytuał inkubacji) i od razu dawał zdrowie lub poradę lekarską. Sławne sanktuaria mieściły bogate kolekcje darów wotywnych. Czyli przedmiotów obiecanych bogom za konkretną pomoc: bezpieczną podróż, zdrowie czy obfite plony. Jako dary składano np. kosztowne naczynia, trójnogi, posągi, rzeźby uleczonych części ciała, inskrybowane tablice, część łupów wojennych, w tym broń wrogów. Dary ustawiano lub zawieszano w reprezentacyjnych miejscach. W ten sposób stawały się „reklamą” dla sanktuariów rywalizujących o popularność. Gdy nagromadziła się ich spora ilość, zbierano je i chowano w dołach lub przetapiano na nową ozdobę. Sanktuaria cieszyły się też prawem azylu. Nawet największy zbrodniarz (teoretycznie) pozostawał bezpieczny, póki trzymał się ołtarza. W praktyce można go było zamurować w świątyni i zagłodzić. Tak postąpili Spartanie z oskarżonym o spisek z Persami królem Pauzaniaszem, który ukrył się u Ateny Chalkioikos. Natomiast oligarcha ateński Kritiasz kazał zupełnie beztrosko odwlec od ołtarza swego przeciwnika Theramenesa i natychmiast stracić. Cynicznie stwierdził, że nie obchodzi go święte miejsce. Misteria w starożytnej Grecji Nie da się zaprzeczyć, że kult miejski był dość powierzchowny. Dlatego żarliwsze uczucia religijne znajdowały ujście w misteriach, czyli tajemnych obrzędach, odprawianych w zamkniętym gronie. Aura tajemnicy spowodowała, że do dziś przetrwały zaledwie strzępki informacji. O misteriach niechętnie wspomina Platon, czasem szydzą z nich komedie czy pisarze wczesnochrześcijańscy. Obrzędy misteryjne nazywano orgiami. Pierwotnie orgie nie miały więc nic wspólnego z wyuzdaniem. Oznaczały tylko działania rytualne. Sercem misteriów był hieros logos – święta opowieść przekazywana podczas wtajemniczeń, dająca pośmiertne zbawienie. Życie w zaświatach dawała więc wiedza, nie wiara. Wtajemniczeń dokonywali mystagogowie (czasem nieróżniący się od wędrownych żebraków). Osoby wtajemniczone przyjmowały miano mystów. Misteria Dionizosa i orfickie to najsłynniejsze z tajemnych obrzędów. W obydwu kluczową rolę pełnił mit o śmierci i zmartwychwstaniu Dionizosa. W trakcie tych pierwszych wtajemniczeni (bakchowie) przy pomocy wina wprowadzali się w szał (mania), podobny uniesieniom, jakie przeżywał sam Dionizos. Podobno podczas dzikich tańców własnoręcznie rozszarpywali zwierzęta (co jest dość wątpliwe). W kulcie wykorzystywali też święte przedmioty – fallos ukryty w liknon (koszu, służącym do oddzielania ziarna od plew), tyrsowe laski czy wieńce z topoli przyniesionej przez Heraklesa z Hadesu. Grzebali zmarłych na własnych cmentarzach. Wyznawcy misteriów orfickich głosili własną kosmogonię, przypisywaną Orfeuszowi, mitycznemu pieśniarzowi Argonautów. Orfeusz miał pisać o jaju – praprzyczynie świata lub też nieprzeniknionej Nocy, jako jedynym początku, z którego narodziło się Niebo. W jego wizji człowiek za karę więziony w ciele musi uciec do lepszego świata. Jeśli w religii greckiej istniała jakaś święta księga, to właśnie w tym nurcie. Dzięki orfickim obrzędom misteryjnym człowiek zyskiwał (w pewnym sensie) pośmiertną równość z bogami. Znalezione w grobach złote blaszki zawierały słowa, które należało wypowiedzieć u tronu Persefony: „Jestem synem ziemi i gwiaździstego nieba” – zupełnie jak Dionozos – w jednej wersji mitu syn Zeusa (Nieba) i Semele (Ziemi). XIX-wieczni uczeni nie chcieli przyznać, że tak „zabobonne” treści mogły krążyć w klasycznych Atenach i określili je jako wybryki epoki rzymskiej. Dziś pogląd ten obalają wielkie znaleziska archeologiczne: słynny papirus z grobu w Derveni na Peloponezie z ok. 330 r. p.n.e. z komentarzem do orfickiego poematu, który mógł powstać nawet w VI w. p.n.e., orficka tabliczka z Hipponinon w południowej Italii (ok. 400 r. p.n.e.). Mity greckie Choć roli kultu czy misteriów w religii greckiej nie da się przecenić, to nie one stały się największą spuścizną Greków. Współczesność o nich niemal zapominała, zachwyca się natomiast greckimi mitami. Tymczasem Grecy wcale nie używali pojęcia mit w kontekście czysto religijnym. Dla nich mythos oznaczał każde „słowo”, „wypowiedź” lub „powiastkę”. Herodot wolał nazywać opowieści o bogach logoi. Dziś w szkolnych podręcznikach mitologii Homer i Hezjod zyskali monopol na mity. To prawda, że Herodot pisał o tej dwójce, iż je wymyślili, „stworzyli (…) teologię, nadali bogom przydomki, przydzielili im kult i sztuki i określili ich postacie”. Ale w rzeczywistości jednolitej mitologii nigdy nie było. Bliższe prawdy będzie stwierdzenie, że dwaj wielcy poeci raczej uporządkowali pewne mity. I zyskali „największy współczynnik cytowań” wśród starożytnych. Dzisiejszą wiedzę o mitach uczeni cierpliwie składają z bardzo rozrzuconych przekazów. Istniało co najmniej kilka konkurencyjnych teogonii: Pherekydes z Syros pisał o śmiertelnym pojedynku Kronosa z wężem Ophioneusem, który rozegrał się u zarania świata. Nową „racjonalną” kosmogonię ułożył Ksenofanes z Kolofonu i domagał się jej powszechnego przyjęcia. Mity spisane przez Hezjoda powstały przeważnie w wyniku przejmowania wierzeń z Bliskiego Wschodu. Najsławniejszy przykład to oczywiście Afrodyta, zhellenizowana wersja bogini Asztarte. Wyobrażenia zmieniały się też z biegiem stuleci – rozpasani satyrowie wyglądali pierwotnie jak ludzie z końskimi ogonami, dopiero epoki hellenistyczna i rzymska uczyniły z nich półkozły. Już na przełomie er Diodor Sycylijski nie mógł się nadziwić różnorodności mitów. Nie mogąc pogodzić różnych wersji, stwierdził, że Dionizosów było czterech! A wszystko przez to, że poeci bardzo swobodnie je spajali, rozdzielali i przekształcali na wszelkie sposoby. Poza tym Platon obok mitów wielkich poetów wyróżniał jeszcze niezliczone opowiastki babek i nianiek o lamiach i innych upiorach wysysających krew z niegrzecznych dzieci. Tworzenie nowych mitów lub dopisywanie wątków wiązało się też z ambicją rodów czy miast – heros, a jeszcze lepiej bóg, jako przodek czy założyciel – to było coś! Bogowie w religii greckiej Według mitów na Olimpie rezydowało kolegium 12 bogów. Jednak i ten – zdawałoby się bezsprzeczny – fakt nastręczał mnóstwa problemów. Równocześnie mieszkali przecież w świątyniach czy przy ołtarzach ofiarnych. Zdania były podzielone, kto konkretnie zaliczał się do Olimpijczyków. Hestia oddała swoje miejsce Dionizosowi. Hades preferował własne królestwo nad dwór Zeusa, jednak i tam miał prawo przebywać („Iliada” V 395). Mimo to na sławnym reliefie z ateńskiego Partenonu jego miejsce zajmuje Hefajstos. W sztuce dominował antropomorfizm. U Homera bogowie przypominali po prostu ludzi obdarzonych specjalnymi zdolnościami. W ich żyłach zamiast krwi płynął ichor, powstający ze spożywanych ambrozji i nektaru. Jednak bóstwa mogły przybierać też postać zwierząt. Dionizos przychodził do swych wyznawców, tupiąc „byczą stopą” jako byk lub „rogate dziecię”. Dzeus przyjmował najróżniejsze postaci, igrając ze swymi kochankami. W jednym z mitów Posejdon jako koń dopadł Demeter i spłodził z nią również konia Areiona. Atenę łączono z sową, a Herę nazywano „wolooką”. Sytuację jeszcze bardziej komplikowały bóstwa abstrakcyjne, które później dołączają do panteonu. Należy do nich np. Tyche, personifikacja niepewnego losu. Krążyły i bardziej wyrafinowane poglądy. Tales z Miletu twierdził, że wszystko wokół wypełnione jest bogami. Traktat „ O świecie” – mylnie przypisywany Arystotelesowi – głosił, że w Zeusie jednoczy się cały świat. Zeus to alfa i omega, a także mężczyzna i kobieta w jednym! „Zeus stał się pierwszym, Zeus Gromowładny ostatnim (…). Zeus mężem, nieśmiertelną kobietą jest Zeus”. Artystka stworzyła niezwykle realistyczne rekonstrukcje znanych postaci. Wyglądają, jakby żyły współcześnie Rekonstrukcje twarzy postaci historycznych to nowy trend wśród grafików i entuzjastów historii. Tym razem amerykańska artystka postanowiła przywrócić do życia największych przywódców Rz... Czy w starożytnej Grecji byli ateiści? Prawdziwy ateizm był jednak niezmiernie rzadki. A właściwie słowa tego używano w odniesieniu do osób, które odmawiały uczestnictwa w kulcie państwowym. Jedynie wybitne jednostki stać było na stwierdzenie za Heraklitem, że „głupi człowiek słucha demonów jak dziecko dorosłego”. Nawet Sokratesa skazano „tylko” za unikanie udziału w kulcie i „deprawowanie” młodzieży. Dopiero w późniejszej starożytności pewną popularność zdobyła teoria Euhemera, filozofa z początku III w. p.n.e. Twierdził on, że wszyscy bogowie byli zasłużonymi ludźmi z pradawnych czasów. Po śmierci uznano ich za istoty nadprzyrodzone. Myśli przeciętnego Greka najczęściej spowija jednak mrok historii. Słuszne wydają się obawy klasycysty Erica Doddsa, że wbrew entuzjazmowi uczonych przeciętny Grek tonął w zabobonnym lęku przed bogami i demonami. Ratunku szukał w magii ochronnej. Stale rosło zapotrzebowanie na amulety i blaszki lub kawałki papirusu z tekstami zaklęć. Nikt też nie ośmieliłby się zaniedbać kultu domowego. Nie tylko ze strachu przed bogami, ale i przed karzącą ręką miasta. Domowe obrzędy Greków Greckie domostwo (oikos) było odbiciem polis w mikroskali. Każdy dom to jego integralna część, więc i obyczaje religijne musiały zgadzać się z miejską obrzędowością. Nawet w domowym zaciszu zabrakło miejsca na swobodę poglądów. Podobnie jak urzędnicy w mieście, w domu obrzędom przewodniczył właściciel, zwykle ojciec rodziny. Hekate i Hermes odpowiadali za bezpieczeństwo bram. Stały element stanowił ołtarz Zeusa Herkeiosa (opiekuna zagrody) i nieustannie płonące ognisko Hestii. To przy nim ojciec dokonywał m.in. uznania nowo narodzonego dziecka. Co szlachetniejsze rody sprawowały własny kult, wyróżniający je z motłochu. Istniał też zwyczaj zakładania prywatnych stowarzyszeń religijnych, np. dionizyjskich thiasoi. Paweł Nowakowski, doktorant w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Wierzenia Słowian – jakie były tradycje i wiara naszych przodków?
W wierzeniach Słowian splatają się dawne tradycje, mity i przesądy. Podania i apokryfy Słowian południowych pełne są niesamowitych opowieści na pograniczu wiary i fantazji. W co wierzyli nasi przodkowie i jakie obrzędy odprawiali?
W tym artykule: Jakie były wierzenia Słowian? Reinkarnacja w wierzeniach Słowian Słowiańskie zabobony a chrześcijaństwo Religia Słowian Na śpiewie, tańcu, skakaniu przez ogniska i szukaniu kwiatu paproci upływała na Słowiańszczyźnie najkrótsza noc w roku (21/22 czerwca). Święto letniego przesilenia znane było m.in. jako Noc Kupały, sobótka czy palinocka. Z nadejściem chrześcijaństwa próbowano pogodzić pogańskie obrzędy z nową wiarą. Kupałę zastąpiło świętowanie późniejszej o dwa dni wigilii św. Jana. Mimo to pozostałości dawnych rytuałów słowiańskich przez stulecia były solą w oku moralistów związanych z Kościołem lub Cerkwią. Wierzenia Słowian fascynują badaczy przeszłości naszej kultury. Jakie były wierzenia Słowian? Oczy w wierzeniach Słowian W kulturach słowiańskich oczy często kojarzono z płodnością i siłą. Bano się „urocznych” spojrzeń, oślepiano konkurentów do władzy. Pilnowano, by ciężarne kobiety nie oglądały ludzi brzydkich ani zmarłych. Do dziś w naszym języku funkcjonują wyrażenia „zakochać się od pierwszego wejrzenia” albo „wpaść komuś w oko”. Według dawnych przekonań, za sprawą czyjegoś spojrzenia można było dosłownie „wpaść”. „Pouczenie o Panu naszym Jezusie Chrystusie” to wykładnia podstawowych dogmatów chrześcijańskich w formie pytań i odpowiedzi, skompilowana w Bułgarii na przełomie XII i XIII w. Na pytanie o pochodzenie prawowiernych narodów, anonimowy autor odpowiada za pośrednictwem apokryficznej historii o wnukach Noego. Sem, ukochany syn budowniczego arki, miał ośmiu synów i tyle samo córek. Po potopie brakowało ludzi, więc bracia byli zmuszeni wziąć siostry za żony. Uznali jednak, że współżycie z nimi będzie grzechem i powstrzymali się od zbliżania się z nimi. Bóg, widząc ich wytrwałość, zesłał na dzieci Sema błogosławieństwo. Od tamtej pory mogli rozmnażać się w sposób bezcielesny – przez spojrzenia. Z ich potomstwa pochodzić miały wszystkie ludy chrześcijańskie. Według pewnej bułgarskiej legendy zapisanej w wielu wariantach w XIX w. Bóg po stworzeniu człowieka polecił wszystkim świętym, żeby ustalili, jak ludzie mają się rozmnażać. Święci postanowili, że poczęcie będzie się dokonywało przez wzajemne spojrzenia w oczy między małżonkami. I zadowoleni zasiedli do stołu, a św. Jan Chryzostom rozniósł zupę dla wszystkich. Ta jednak nie smakowała ucztującym i poprosili o dosolenie jej. Święty Jan wziął garść soli i, nie dosypując jej, machnął ręką nad miską. Święci ponownie spróbowali potrawy i ponownie poprosili o dosolenie. Dopiero za trzecim razem Jan dodał przyprawę do zupy. Spytał, czemu za pierwszym i za drugim razem zupa była niesłona. Święci odpowiedzieli, że nie wsypał soli. „To jak dziecko może począć się tylko ze spojrzenia?” – krzyknął Jan. Pozostali wzięli sobie jego słowa do serca i postanowiwszy, że odtąd ludzie będą musieli obcować ze sobą cieleśnie, wrócili do jedzenia. Sybilla i król Dawid W słynnym chorale „Dies irae” biblijny król Dawid i pogańska wieszczka Sybilla zostają przywołani, by dać świadectwo o nadchodzącym Sądzie Bożym. W średniowieczu często łączono te dwie postacie, a słowiańska redakcja „Słowa o Sybilli” czyni z Dawida ojca sławnej wieszczki. Jej przyjście na świat odbyło się jednak w sposób niecodzienny. Władca Izraela znany był ze swej chuci. W Starym Testamencie mowa o wielu jego żonach i nałożnicach. Według XII-wiecznego apokryfu król miał taki popęd, że jego nasienie stale upływało do podstawionego naczynia. Pewnego razu sługa oczyścił naczynie, wylewając jego zawartość na trawę. Pasąca się opodal gęś bardzo zasmakowała w tak doprawionej trawie. Niedługo złożyła jajo, z którego wykluło się niezwykle piękne dziecko o gęsich nóżkach. Dziewczynka nazwana Sybillą była mądrzejsza od królów, a gdy podrosła, została władczynią lasów. Pewnego dnia przepowiedziała zebranym wokół niej mędrcom narodziny Jezusa. Narodziny Jezusa Także sam Zbawiciel nie mógł urodzić się w normalny sposób. Większość kościołów chrześcijańskich uznaje dziewicze poczęcie Chrystusa. To, jak do tego doszło, jest jednak przedmiotem tajemnicy. Tymczasem bałkański folklor odpowiedział na to pytanie. Podanie zapisane w Macedonii mówi, że Bóg i Szatan byli rodzeństwem. Postanowili podzielić między siebie świat. Bóg wziął pod opiekę zmarłych, diabeł zaś żywych. Bóg szybko pożałował swojego wyboru i wysłał syna na ziemię do walki ze stryjem. Przedtem Jezus musiał jednak narodzić się z kwiatu. Warunek został spełniony, gdyż Maryja poczęła dziecko, wąchając bazylię. Wybór rośliny nie jest przypadkowy, bazylia na Bałkanach często jest kojarzona z sakramentem chrztu. Przykładowo, w pewnej bułgarskiej legendzie mówi się, że prorok Eliasz ochrzcił cara, skrapiając go bazylią. Powiązanie z sakramentem tłumaczy jej wybór. Czemu jednak Jezus miałby narodzić się z kwiatu? Najwyraźniej dosłownie rozumiano starotestamentowe proroctwo: „Wyrośnie różdżka z pnia Jessego, wypuści się odrośl z jego korzeni” (Iz 11,1). Współczesny przekład z hebrajskiego oryginału różni się od tłumaczeń używanych przez wieki. Grecka Septuaginta i łacińska Wulgata mówią w tym miejscu wprost o kwiecie. Niekiedy w średniowieczu przedstawiano genealogię Jezusa w postaci drzewa wyrastającego z brzucha Jessego. Na gałęziach zamiast liści ukazywano ważne postaci ze Starego Testamentu. Na jego szczycie stawiano Matkę Boską z Dzieciątkiem lub samego Chrystusa. Znane są również przedstawienia, w których Jezus spoczywa na kwiecie. Czasem w ikonografii zamiast drzewa pojawia się winna latorośl. Wino ma z kolei swój udział w innym słowiańskim podaniu o cudownych narodzinach. Reinkarnacja w wierzeniach Słowian Odrodzenie świętego Andrzeja Święty Andrzej – według przodków dzisiejszych Chorwatów – był nieuczciwym szynkarzem. W swej karczmie „chrzcił” wodą wino podawane gościom. Popełnił ten błąd, że pewnego razu spróbował oszukać samego Boga, gdy ten przyszedł napić się ze św. Piotrem. Stwórca przejrzał podstęp i na oczach przerażonego karczmarza oddzielił wino od wody. Mimo próśb o przebaczenie Andrzej dostał niezwykle surową pokutę. Miał ściąć swoją winnicę, z wyciętych krzewów ułożyć stos i podpalić się na jego szczycie. Pokutujący oszust natychmiast zabrał się do pracy. Przez chwilę zawahał się, czy skoczyć w ogień. Ale uznał, że skoro sam Bóg mu tak kazał, to nie ma innego wyjścia. Rzucił się na stos i momentalnie spłonął. Matka Andrzeja nie miała o niczym pojęcia. Gdy nie wrócił na trzeci dzień do domu, poszła szukać syna. Przypadkiem spotkała pasterkę, która była świadkiem jego samospalenia. Dowiedziawszy się o wszystkim, zrozpaczona kobieta pobiegła na pogorzelisko. Przetrząsając popioły, znalazła jedną maleńką kostkę, która nie uległa spaleniu. Niewiele myśląc zjadła ją i z miejsca stała się brzemienna. W dniu rozwiązania przyszli do niej w gościnę Pan Bóg i święty Piotr. Gdy wybiła północ, dziecko przyszło na świat. Bóg ogłosił, że oto odrodził się Andrzej. Źródeł opowieści o świętym Andrzeju można szukać jeszcze gdzie indziej. W tradycji żydowskiej istniało przekonanie, że w dniu sądu Bóg odtworzy wszystkich zmarłych na podstawie kości zwanej Luz. Miała być jedyną częścią ciała nigdy niepodlegającą zniszczeniu lub rozkładowi. Za Luz uznawano niekiedy wystający krąg (siódmy i ostatni krąg szyi), kość ogonową albo którąś z kości u podstawy czaszki. Wiara w jej istnienie przeszła do islamu i była nieobca średniowiecznej Europie. Historię o świętym Andrzeju zapisali XIX-wieczni badacze folkloru. Odbiega od prawosławnej czy katolickiej ortodoksji. Wydaje się, że jej pierwotnym źródłem mogła być któraś z dualistycznych średniowiecznych herezji z Bałkanów. Wiemy, że np. bogomiłom nieobca była idea reinkarnacji. Zdaniem niektórych badaczy francuscy katarzy praktykowali rytualne samobójstwo. Samo łączenie ponownych narodzin z praktyką samospalenia sięga starożytności. Wystarczy przypomnieć mit o Feniksie, ptaku, który ginął w płomieniach, i odradzał się z popiołów. Chrześcijaństwo bardzo wcześnie uznało Feniksa za symbol Chrystusa. Historia króla Salomona Król Salomon miał mniej szczęścia niż święty Andrzej. Przez wieki biblijny monarcha był nie tylko wzorem mądrego władcy, ale także najpotężniejszym w historii magiem. Zgodnie z podaniem zapisanym w XIX w. w Macedonii, na starość władca nie chciał umrzeć i obmyślił sposób, jak odrodzić się na nowo. Przed śmiercią wręczył przyjacielowi butelkę z odrobiną własnej krwi. Polecił zakopać ją w stercie gnoju, a po 40 dniach wydobyć z niej zdrowego noworodka. Przyjaciel pomylił się jednak w liczeniu i wykopał butelkę po upływie zaledwie dwudziestu dni. Z przerażeniem zobaczył, że jest w niej nie całkiem rozwinięte dziecko. Natychmiast zakopał ją z powrotem. Gdy jednak ponownie wydobył butelkę z gnojówki po 20 dniach, znalazł w niej tylko poroniony płód. W świetle dawnej wiedzy pomysł Salomona nie był tak szalony, jak mogłoby się wydawać. Do dzisiaj w niektórych religiach łączy się krew z duszą. Wyznawcy judaizmu i islamu wstrzymują się od spożywania mięsa z krwią. Jest uznane za nieczyste ze względu na obecność w nim duszy zabitego stworzenia. Bardzo długo wierzono w życiodajną moc gnojówki. Starożytni sądzili, że drobne organizmy rodzą się samorzutnie z brudu, błota, łajna czy zgnilizny. Pogląd ten, umocniony autorytetem Arystotelesa, powszechnie uznawano w średniowiecznej i nowożytnej Europie. Po raz pierwszy podważył go dopiero Francesco Redi, włoski uczony i poeta. W 1688 r. zaobserwował, że robaki nie powstają w gnijącym mięsie, o ile muchy uprzednio nie złożą w nim jaj. Działanie Salomona przypomina nietypowy „eksperyment”, jaki miano wykonać w jednej z antycznych szkół filozoficznych. Pitagoras uznał bób za roślinę nieczystą i polecił uczniom wstrzymać się od jego spożywania. Jego późniejsi naśladowcy głowili się nad przyczyną tego zakazu. Porfiriusz z Tyru, filozof działający w III w., tłumaczy w „Żywocie Pitagorasa”, że gdy powstawał świat, ludzie i bób zrodzili się z tej samej zgnilizny. Pokrewieństwa tego próbowano nawet dowodzić. Pogryziony i wystawiony na słońce bób miał pachnieć jak ludzka krew. Spożywanie tej rośliny było więc w pewien sposób aktem kanibalizmu. Porfiriusz dodaje, że jeśli kawałek brązowiejącego kwiatu bobu włoży się do glinianego naczynia i zakopie w ziemi na dziewięćdziesiąt dni, po wykopaniu ujrzy się głowę dziecka albo kobiece narządy rozrodcze. Słowiańskie zabobony a chrześcijaństwo Skąd ta niezwykła mieszanka wierzeń? W XIX w. pierwsi badacze sądzili, że „prosty lud” pod płaszczykiem chrześcijaństwa dalej czcił dawnych bogów. Cerkiew miała przez stulecia prowadzić walkę z zabobonami, które stale dochodziły do głosu w kulcie świętych czy w literaturze apokryficznej. Fiodor Buslaev, jeden z pierwszych paleoslawistów, stworzył chwytliwą koncepcję „dwuwiary”, która na długo ukierunkowała badania. Dziś wiemy, że to obraz uproszczony, ahistoryczny. Niektóre z apokryfów były wykorzystywane – bez niczyjego sprzeciwu – w liturgii, a więc przez duchownych. Chrześcijaństwo, aby zdobyć wyznawców, nie mogło całkowicie wymazać tego, co ludzie mieli w głowach. W odróżnieniu od tej części Słowiańszczyzny, która przyjęła kulturę z łacińskiego Zachodu (a więc także Polski), pisano w języku zrozumiałym dla słuchaczy, odwołując się do ich wiedzy. Przekonania o tym, które rośliny i zwierzęta są dobre, a które złe, o tym, jak funkcjonują żywioły itp., były zazwyczaj wspólne dla kleru i zwykłych ludzi. Słowiańscy duchowni, rozwijając wątki ze Starego i Nowego Testamentu, nie mieli problemu z porozumieniem się ze świeckimi, gdyż podzielali ich wyobrażenia na temat funkcjonowania świata. Poglądy na ten temat często pochodziły z czasów przedchrześcijańskich, a zmiana religii nie miała na nie znaczącego wpływu. Funkcjonowały dalej – już jako elementy chrześcijańskiego wyobrażenia o świecie – choć nie zawsze zgodne z teologiczną ortodoksją. Archeolodzy odnaleźli podziemne przejście prowadzące do tajemniczego budynku. Mogło być to miejsce kultu Archeolodzy odkryli w Izraelu niezwykle wąskie, łukowate przejście, które prowadzi prawdopodobnie do małego i ciasnego pomieszczenia. Pochodzi sprzed 4000 lat i naukowcy podejrzewają, że mog... Religia Słowian Dawnych bogów zdegradowano do rangi demonów. Już starożytni ojcowie Kościoła nie negowali istnienia pogańskich bóstw. Jednak przekonywali wiernych, że są tak naprawdę złośliwymi duchami. We wspomnianym „Słowie o Sybilli” pogańska wieszczka zostaje wyobrażona jako samodiwa – kobieco-ptasi demon, znany z bałkańskiego folkloru. Istoty te miały wodzić mężczyzn na pokuszenie, znać się na magii, ziołolecznictwie i przepowiadaniu przyszłości. Autor, niezaprzeczalnie chrześcijanin, mówiąc o Sybilli, wyobraził ją na kształt leśnych duchów, o których musiał od dziecka słyszeć. Jednak do synkretyzmu należy podchodzić ostrożnie. Np. dziś antropolodzy odchodzą od popularnej niegdyś tezy, jakoby jeszcze sto lat temu czczono Peruna (władcę gromu) pod przykrywką kultu Eliasza (który posłużył się piorunem, by pokonać kapłanów Baala). Mechanizmy i cele adaptacji pogańskich wątków do chrześcijańskich opowieści nie zawsze są dziś zrozumiałe. Ponadto warto pamiętać, że chrześcijaństwo i pogaństwo to nie jedyne składniki w „bałkańskim kotle”. W wierze Słowian widać również wpływy judaizmu i dualistycznych grup chrześcijańskich, jak paulicjanie czy bogomili. Wraz z panowaniem tureckim rozpoczyna się konfrontacja z islamem, której ślady również można znaleźć w folklorze. Etnolodzy zapisali pokaźne cykle opowieści uderzających w Mahometa i jego wyznawców. Ale to już materiał na inną opowieść. Roman Żuchowicz ‒ zajmuje się późnoantyczną religijnością i historią badań nad początkami chrześcijaństwa; prowadzi bloga Piroman.org
O miasteczku Salem słyszał chyba każdy miłośnik strasznych opowieści. Co stało się wiedźmami oskarżonymi o czary?
W tym artykule: Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? Historia żywa do dziś Długie wieczory i jesienna aura za oknem sprawiają, że czytanie o tajemniczych, niewyjaśnionych historiach z przeszłości smakuje jeszcze lepiej. Na przestrzeni lat część wydarzeń historycznych obrosła legendami. Dopowiedziane wątki zazwyczaj mają mało niewiele wspólnego z prawdą, ale to dzięki nim straszne historie opowiada się do dziś. Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? W latach 1692-1693 w miasteczku Salem i okolicach (stan Massachusetts) władze aresztowały około 150 osób pod zarzutem uprawiania czarów. Dziś takie oskarżenia wzbudziłyby raczej uśmiech i politowanie, jednak pod koniec XVII w. potraktowano je poważne. 19 osób – wspominanych jako czarownice z Salem – skazano na śmierć. Na popularności zyskała wersja wydarzeń, według której wiedźmy spalono na stosie zgodnie z europejskimi zwyczajami. To miałoby sens, biorąc pod uwagę, że miasteczko Salem należało wówczas do angielskiej kolonii. Profesor Elizabeth Reis, autorka książki Damned Women: Sinners and Witches In Puritan New England tłumaczy jednak, że w ramach egzekucji na czary nikt nie został spalony na stosie. Rzekome wiedźmy powieszono. To samo mówi Emerson Baker, profesor historii z Salem State University. – W Anglii i angielskich koloniach sprawy czarów trafiały do sądów karnych. Tak jak w przypadku innych poważnych przestępstw, oskarżonym groziła kara śmierci przez powieszenie – wyjaśnia w rozmowie z serwisem „Live Science”. Jak dodaje, w Europie sprawy związane z magią rozstrzygały sądy zarządzane przez Kościół. Osoby oskarżane o uprawianie czarów były traktowano na równi z heretykami – winni byli paleni na stosie. Opuszczony psychiatryk, ruiny zamku, a nawet komisariat. 10 "nawiedzonych" miejsc w Polsce Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce, czyli jakie? Nad Wisłą znajdziemy wiele ruin zamków, opustoszałych szpitali, a nawet komisariatów, które od lat skrywają mroczne tajemnice i cieszą ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/2b00f67f5259863da9e8d44f606ffdc05fd47080-93081c8.jpeg" width="938" height="528" alt="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" title="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" /> Historia żywa do dziś Choć od krwawych egzekucji minęło już ponad 300 lat, pamięć o śmierci niewinnych osób (zakładając, że oskarżono je tylko o czary) pozostaje żywa. W 2017 r. w miejscu, w którym stracono skazanych, wybudowano pamiątkowy pomnik na ich cześć. Benjamin Ray, emerytowany profesor z Uniwersytetu w Wirginii, potwierdza, że do tej pory historykom nie udało się znaleźć ciał rzekomych czarownic. Według relacji świadków powieszeni mieli być chowani w szczelinach półek skalnych. Część została zabrana przez bliskich i pogrzebana w innych miejscach. Miasteczko Salem wykorzystuje mroczną sławę do promocji turystyki. Wspomniane miejsce pamięci ofiar przyciąga grupy przyjezdnych nie tylko z USA. Na miejscu można też odwiedzić wioskę czarownic, muzeum poświęcone procesom z lat 1692-1693 czy znany z literatury Dom o Siedmiu Szczytach. Źródło: „Live Science”
Historia z grobów. Pogańskie korzenie pochówku w Polsce
Dla człowieka pierwotnego zwłoki były źródłem pożywienia. Z czasem zaczął grzebać zmarłych krewnych – głównie po to, by nie zjedli ich inni. Pierwsze groby nad Wisłą pojawiły się w paleolicie, a pogańskie obrzędy praktykowano jeszcze długo po chrzcie Polski
Zwłoki na stos W czasach starosłowiańskich ciała zmarłych zwykle palono na stosie. Tak postępowały niemal wszystkie ludy zamieszkujące ziemie polskie przed nadejściem chrześcijaństwa. Prochy całopalne składano w popielnicach lub bezpośrednio w ziemi. Inaczej postępowali Goci, którzy nie chowali zmarłych w całości. Wśród wykopanych w Masłomęczu niedaleko Hrubieszowa szkieletów znaleziono kilka pozbawionych głowy lub kończyn. Niektóre zwłoki skremowane były jedynie w części. W wybranych grobach znajdowały się też kości osób pochowanych gdzie indziej. Wraz z nadejściem chrześcijaństwa kremacja była stopniowo wypierana przez pochówki szkieletowe zalecane przez duchowieństwo. Grobowe początki Najstarszy grób na ziemiach polskich pochodzi sprzed 27,5 tys. lat. Znaleziono go w Jaskini Borsuka w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Resztkom zwłok półtorarocznego dziecka towarzyszył naszyjnik ze 112 zębów zwierząt. Zanim trafił do grobu jako dar, stanowił część stroju dorosłej osoby. Ta forma upamiętnienia obecna była także w epokach brązu i żelaza. Na drogę w zaświaty zmarłych wyposażano w broń, ozdoby i narzędzia. Niektóre pochówki przyjmowały postać kurhanów – kopców. Plemionom starosłowiańskim nie były też obce ofiary z ludzi. Uważano, że żona powinna zostać spalona na stosie razem z mężem. Nie można jednak stwierdzić, czy zjawisko to miało charakter masowy. Jeden z takich grobów z X lub XI w. znaleziono w Bodzi na Kujawach. Obok ciała młodego wojownika, które ułożono w pozycji embrionalnej, w ziemi pochowano młodą kobietę. Bardzo rzadkie u Słowian były z kolei wspólne pochówki ludzi i zwierząt. W pochodzącym z VIII lub IX w. grobie odkopanym w Chodliku na Lubelszczyźnie na prawie 4 tys. spopielonych kości tylko kilka należało do człowieka, który najpewniej spłonął na stosie wraz z wierzchowcem. Cmentarz dla prestiżu Pierwsze cmentarzyska powstały z przyczyn higienicznych. Pochówków dokonywano w pewnej odległości od osad ludzkich. Spalone ciała chowano przy drogach, na polach i w lasach, który to zwyczaj był zwalczany przez Kościół, sprzeciwiający się grzebaniu na niepoświęconej ziemi. Prestiżowym miejscem na chrześcijańskim cmentarzu był jego środek, przeznaczony dla ludzi majętnych i ważnych – ziemian, księży, bogaczy, organistów, a także, w niektórych przypadkach, nauczycieli. Dobrze było leżeć blisko księdza, który nawet po śmierci modlił się za zmarłego, a także przy drodze – panowało bowiem przekonanie, że obok grobu nikt bezrefleksyjnie nie przejdzie, a raczej westchnie za duszę zmarłego. Z przodkami na Dziadach Najsłynniejszą tradycję zaduszkową uwiecznił w swoim dramacie Adam Mickiewicz. Praktykowane dwa razy do roku – na wiosnę i jesienią – dziady były hołdem składanym przodkom. Mieszkańcy wschodnich ziem polskich wierzyli, że w tych dniach zmarli komunikują się ze światem żywych. Należało więc postarać się o ich wstawiennictwo. Uczcie połączonej z przywoływaniem duchów przewodniczył guślarz – kapłan i poeta w jednym. Kościół walczył z tą sięgającą czasów pogańskich tradycją, którą dawniej zwano ucztą kozła, dlatego pospólstwo święciło dziady zwykle w opuszczonych kaplicach lub chatach przylegających do cmentarzy. Topielcy, samobójcy, dzieci Pochówki osób, które naraziły się społeczności, były szczególnego rodzaju. W Wilczycach niedaleko Sandomierza odkryto pochodzący sprzed 5 tys. lat grób związany z kulturą magdaleńską. Zmarłego nie spalono na stosie, ale pochowano twarzą do ziemi, z rozbitą czaszką. Szczątkom nie towarzyszyły dary. W czasach chrześcijańskich miejscem dla niegodnych była ziemia pod płotem lub w kącie cmentarza. Grzebano tam nieochrzczone dzieci, samobójców, topielców, innowierców, niewierzących, czasem też zmarłych śmiercią tragiczną, czyli wszystkich, którzy odeszli bez sakramentów chrztu lub namaszczenia chorych. Trumnę samobójcy zbijano z nieheblowanych desek, podczas pogrzebu nie wnoszono jej do kościoła. W późnym średniowieczu zdarzały się przypadki, gdy nic nieznaczące ciała bezbożników wrzucano do wspólnego grobu. Ten znajdować się powinien w pobliżu kościoła, w jego świętym obrębie. Najlepiej pod rynnami, by uświęcona dachem kościoła woda mogła ściekać na grób. Od tryzny do stypy Wciąż żywa na wsi tradycja ucztowania ku pamięci zmarłego wywodzi się wprost ze starosłowiańskiej tryzny. Obrzęd ten łączył biesiadę nad grobem z igrzyskami na cześć nieboszczyka. Żałobnicy brali udział w zawodach, zapasach, a nawet turniejach rycerskich. Dopiero po rywalizacji zasiadano do stołu. Uważano, że w stypie uczestniczy także dusza zmarłego, a goszcząc żałobników, gości się i jego. Zostawiano więc dla zmarłego puste miejsce z kieliszkiem wódki i pajdą chleba. W XVI w. tradycja tryzny zanikła. Stypy – nazywane też pogrzebinami, pogrzybkiem, strawą, konsolacją, ostatnim weselem – przeniosły się do domów. U szlachty szybko zatraciły pierwotny charakter, przeradzając się w libacje z wielką ilością potraw i trunków, często kończące się awanturami.
W masce ducha. Co kryje się za afrykańską maską
W Afryce i jej diasporze maska przemienia śmiertelników w bogów i stanowi manifest polityczny. Maskarady mają wymiar sakralny, historyczny lub humorystyczny.
W sferze duchowej maska jest czymś więcej niż tylko przykryciem. Ma moc transformacji. Człowiek w masce może przemawiać innym głosem, poruszać się inaczej niż na co dzień, inaczej się zachowywać. A to wszystko dlatego, że zakładając maskę, staje się kimś zupełnie innym. Jej założenie automatycznie zaciera granice między rzeczywistością i iluzją, bóstwem i człowiekiem, życiem i śmiercią. Zamaskowany człowiek nie odgrywa roli. On staje się rolą, którą przyjmuje. Maska stanowi zazwyczaj centralny element przebrania, niekiedy uzupełnionego przez inne rekwizyty. Niektóre maskarady służą rozrywce i mogą przyjmować formę pokazów tanecznych, których celem jest wzmocnienie więzów społecznych i tożsamości grupy. Inne są nierozłącznie powiązane z religijnymi rytuałami. W maskaradach uczestnik może odgrywać rolę stróża moralnego, którego zadaniem jest uczyć innych, karać ich, utrzymywać i przywracać porządek lub przewodniczyć rytuałom przejścia – z chłopca w mężczyznę, zwykłego członka społeczności w przywódcę, czasu siewu w czas żniw. Zdaniem historyka sztuki Herberta M. Cole’a źródeł obrzędów związanych z maskami należy szukać w tradycjach myśliwskich i chęci ucieleśnienia, a być może przebłagania dusz zwierzyny. Od ponad 20 lat fotografka Phyllis Galembo podróżuje po Afryce i Haiti, dokumentując maskarady. Co spowodowało zainteresowanie artystki tym tematem? – Podziwiam niezwykłą kreatywność twórców. I nie chodzi tylko o maski, ale o całość strojów obrzędowych – wyjaśnia Galembo. Aby zrobić zdjęcia, fotografka z pomocą przewodników poszukuje kolejnych ceremonii rytualnych na danym terenie. Gdy na taką trafi, rozstawia światła i statyw z widokiem na ścianę, płot, bok domu i pozwala fotografowanym przyjąć wybraną pozę. Jednej osobie robi pełną rolkę zdjęć – 12 klatek. – Albo wyjdzie z tego dobre zdjęcie, albo nie – mówi Galembo. Najczęściej jednak wychodzi.
Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów
W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie.
Do Abomey zajeżdżamy wczesnym popołudniem. To dawna stolica królestwa Dahomey, które dziś leży na terytorium Beninu. Droga zajęła nam kilka dni. Dlatego odkładamy zwiedzanie miasta na następny dzień i relaksujemy się w hotelowym ogrodzie przy szklaneczce piwa La Beninoise. Jednak już po kilku łykach spokój zakłóca nam sprzedawca masek i koralików. A zaraz po nim lokalny przewodnik. Proponuje wycieczkę do królewskich pałaców, na targ fetyszy i udział w wieczornej ceremonii wudu (w Beninie pisane vodun, co w języku fon znaczy „duch”). Mówi, że zwerbował już parę Austriaków, więc koszty rozłożą się na więcej osób. Początkowo sceptycznie podchodzimy do zapowiadanej ceremonii. Wyobraziliśmy sobie szemranego kapłana, kumpla przewodnika zarzynającego na potrzeby turystów kurczaka. Po chwili decydujemy się jednak dołączyć. W końcu relaks w ogrodzie i piwo mogą poczekać do wieczora. Fetysze Najpierw trafiamy na targ fetyszy. Trudno go fotografować. Sprzedawcy pieklą się, widząc turystę z aparatem gotowym do strzału. Ale łysy właściciel kilku dobrze zaopatrzonych straganów i sumiastych podkręconych wąsów chętnie zgodził się na sesję za kilka tysięcy franków CFA, których używa się w wielu krajach Afryki Zachodniej. Nie udało mu się sprzedać nam skóry lamparta, zarobi więc chociaż na zdjęciach swoich towarów. A czego on tu nie ma! Są i głowy, i czaszki psowatych, małp i młodego lwa. Pstrokate główki i dzioby ptaków, a także ich łapki i skrzydła. Skóry węży, lampartów i antylop oraz ich powykręcane jak olbrzymi korkociąg rogi. Kupują to czarownicy i kapłani wudu, jako składniki tradycyjnych medykamentów i fetysze pomagające komunikować się z duchami. Sprzedawca wiedział, że nie przydadzą nam się jego fetysze, próbował więc wcisnąć na pamiątkę półmetrowego drewnianego penisa. Nie skusiliśmy się jednak i grzecznie podziękowaliśmy. Dowiedzieliśmy się jednak, że fetysz można też urodzić. Przytrafiło się to żonie króla Tegbessou. Kobieta urodziła zdeformowane dziecko, bez rąk i nóg, z dwoma głowami. Nazwano je Adomou. Zdeformowane dzieci pojawiały się w rodzinie królewskiej jeszcze kilkanaście razy. Jako fetysze pośredniczyły między światem żywych i umarłych, przepowiadały śmierć. Ich zjednoczone duchy tworzą bóstwo Zomadonou, które czczone jest w czternastu świątyniach w mieście. To właśnie na doroczną ceremonię w Adomou Tegbessou zabrał nas przewodnik. Ofiara dla ducha Przeciskamy się gęsiego przez gęsty tłum na świątynnym placu. Odprowadzają nas zdziwione, błyszczące oczy spoconych ludzi, między którymi krążą flaszki palmowego bimbru i dżinu. Jesteśmy tu jedynymi białymi. Przewodnik jest lekko zdenerwowany, każe nam schować portfele i komórki do plecaków i zawiesić je na brzuchach. Jest ciemno, potykamy się o korzenie, ślizgamy na kamieniach. Gdy docieramy na miejsce, kucamy tuż za grupą bębniarzy wygrywających skomplikowane polirytmie. Na środku placu kapłanki w białych chustach na głowach tańczą wokół leżącej krowy, wymachując nad nią mieczami. Wpadają w trans. Żadnych zdjęć – uprzedzał wcześniej przewodnik, a nasz Austriak wyciąga z plecaka lustrzankę z teleobiektywem i celuje w kapłanki. Ktoś z tłumu rzuca się na niego, by wyrwać mu aparat. Na szczęście krzyki podrywają przewodnika, który szybko uspokaja wzburzony tłum. Gdy któryś z otaczających nas mężczyzn przywołuje głową, bym do niego podszedł, przewodnik mocno chwyta mój nadgarstek i nie daje wstać. Zostań. To niebezpieczne. – syczy. Tańce i transy trwają już dwie godziny, wraz z innymi na zmianę kucamy i wstajemy. Wygląda to jak zbiorowa gimnastyka. Ceremonia dobiega pomału końca. Duch Adomou opętał kapłankę. W ofierze dla niego zarżnięto krowę. Ale on przyjmie tylko ducha zwierzęcia, mięso zjedzą wierni. Jedna z vadounsi zanosi głowę krowy w darze potomkowi ostatniego króla Dahomeju Agboli-Agbo II Dedjlagni. Ten siedzi z gołym torsem na honorowym miejscu, otoczony świtą i wieńcem żon. Na koniec dowiadujemy się, że do 1900 r. w czasie tej ceremonii w ofierze składano niewolnika. Ale zakazali tego francuscy koloniści. Benińskie amazonki Przez kolejne dni zwiedzamy królestwo Dahomej, czyli dzisiejszy Benin. Po jego podboju przez Francuzów Dahomej aż do 1960 r. pozostawał kolonią. W 1975 r. zmienił nazwę na Benin, bardziej neutralną dla wszystkich grup etnicznych zamieszkujących kraj. Trafiamy do kompleksu pałaców królewskich w Abomey. Architektonicznie nie robi oszołamiającego wrażenia. To nie Wersal. Parterowe budynki kryte blachą (niegdyś strzechą) wyglądają bardziej na koszary niż pałace. Jednak wpisane są na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a ich zwiedzanie daje dobre pojęcie, jakim lokalnym mocarstwem było państwo ludu Fon przez blisko 300 lat. Pierwszy pałac wzniósł król Houegbadja w 1625 r., a każdy następny władca miał ambicje wybudować własny. Z upływem wieków na 40 hektarach stanęło 12 pałaców. Większość uległa zniszczeniu i dziś zwiedzać można tylko dwa. Wewnątrz oglądamy 11 rzeźbionych tronów królewskich, niektóre zdobione srebrem i miedzią. Ten króla Ghezo, który odebrał władzę bratu poprzez zamach stanu, stoi na czterech czaszkach wrogów. Nikogo to w Beninie nie dziwi. W armii Dahomeju służyło kilka tysięcy kobiet, które miały w zwyczaju obcinać w walce wrogom głowy. Nazywały siebie ahosi – żony króla, a uzbrojone były w muszkiety, maczugi i miecze. Wrogowie, którzy nie stracili głowy, zostawali niewolnikami. Dla wielu z nich wyrok śmierci był tylko odroczony. Ich krew lała się strumieniami w ofierze na grobach przodków w czasie „dorocznej daniny”, kilkutygodniowej uroczystości, podczas której król przyjmował i wręczał dary, przydzielał żony (sam ich miał kilkaset), spełniał prośby poddanych. Dziś odwiedzający pałac składają prośby na grobie Ghezo. Wierzą, że duch władcy ich wysłucha. Nasz przewodnik prosi dla nas o powodzenie i po kilka żon dla każdego. Zaś dla siebie o hojny od nas napiwek. Ta ostatnia prośba będzie spełniona. Sam tego dopilnuję. Na dziedzińcu, pomiędzy pałacami, stoi niepozorny budynek. Przeciągam dłonią po jego rudej chropowatej ścianie. To Jého, świątynia, w której król składał hołd duchom i śmierci – wyjaśnił przewodnik – glina do jej budowy została wymieszana z krwią niewolników. Obowiązkowy prezent Miasto Ouidah to nasz ostatni cel na mapie kraju. Po drodze oglądamy zatłoczone i zadymione Kotonu oraz spokojne i prowincjonalne, choć stołeczne, Porto-Novo, z barwną kolonialną architekturą, ale niezbyt przyjazną atmosferą. Zagadywanie o cadaeu (po francusku „prezent”, „łapówka”) jest tu znacznie bardziej namolne niż w innych regionach kraju. Wcześniej wołano o pieniądze za zdjęcia, podniesiony z ziemi owoc baobabu czy wskazanie drogi; tutaj mamy płacić za samą obecność. Oczekiwanie na cadaeu wynika z przekonania, że bogatszy powinien się dzielić z biedniejszym – a biały zawsze utożsamiany jest z kimś, kto ma pieniądze – oraz z powszechnego tu zwyczaju wymiany. – Coś za coś. Korupcja jest w naszej krwi – mówiła Madame Miriam, właścicielka hotelu w Natitingou. Bez odpalenia 10 proc. nic się nie załatwi. W Ouidah przez wieki dochodziło do wymiany, na której Dahomejczycy zbudowali swą potęgę gospodarczą i militarną. Ludzie za towary. Niewolników zdobywano na wojnach, ale i w łapankach organizowanych zarówno przez Afrykanów, jak i Europejczyków. Ambrose Lace, XVIII-wieczny handlarz z Liver-poolu, podawał w liście do kapitana statku obowiązującą w Ouidah cenę za jednego niewolnika. Do wyboru: 6 skrzynek gorzałki, 25 strzelb, 200 funtów prochu strzelniczego, 10 długich szat, 10 sztuk perkalu lub 20 muszli kauri, które przez wieki były afrykańską walutą przywożoną głównie z Malediwów. Jako ozdoba kauri wykorzystywane są na całym świecie do dziś, również na kapeluszach podhalańskich górali. Wybrzeże niewoli Z portugalskiego fortu São João Baptista de Ajudá, w którym liczono żywy towar, ruszamy czterokilometrową „Drogą niewolników”. Mijamy małą świątynię wudu Dagoun. Tu wymodlił fortunę wpływowy portugalsko-brazylijski handlarz niewolników Francisco Félix de Sousa. Mianowany wicekrólem Ouidah przez swego przyjaciela króla Ghezo w zamian za pomoc w obaleniu brata. Bycie katolikiem nie przeszkadzało de Sousie praktykować równocześnie wudu i cieszyć się osiemdziesięcioma żonami. Tak jak zresztą wielu innym osobom. Dowiaduję się tego, gdy trafiam do bazyliki Niepokalanego Poczęcia NMP, w której rozśpiewane, odświętnie ubrane tłumy biorą właśnie udział w niedzielnej mszy. Tuż obok stoi świątynia pytonów. A w niej pustki, tylko jeden wyznawca z wężowymi skaryfikacjami na policzkach i przewodnik pokazujący turystom święte węże. Wierni przyjdą po mszy w bazylice – zapewnia nas czciciel pytonów. Gdy w latach 70. XX w. Benin wstąpił na drogę socjalizmu, wudu było tępione jako niepostępowe zabobony, ale od lat 90. znów wróciło do łask i stało się jedną z oficjalnych religii kraju. Kurzącą się drogą, którą pędzono spętanych nieszczęśników, dochodzimy do plaży. Stoi tu monument „Brama bez powrotu” poświęcony trzem milionom Afrykanów wywiezionym z Wybrzeża Niewolniczego do Ameryki, dokąd mogli zabrać jedynie wspomnienia swojego kraju i wiarę w wudu. Wokół monumentu biegają rozkrzyczane dzieciaki z wycieczki szkolnej. Z kilkoma chłopakami wskakuję do Zatoki Gwinejskiej. Woda jest ciepła, ale fale bardzo silne. Miotają mną po piasku jak muszelką kauri. Po kąpieli długo czyszczę stopy z czarnych plam smoły lub ropy, która pływa w falach oceanu. Są jak duchy niewolników zmarłych w drodze na morzu, które czepiają się żywych i domagają ofiary. Przemysław Kozłowski
Tana Toradża. Długa droga do grobu [REPORTAŻ]
Najdroższym momentem w życiu Tana Toradża jest śmierć. Rodzina nie przyjmuje tego wydarzenia do wiadomości, póki nie zbierze funduszy. A to może potrwać nawet kilka lat.
Ogromny bawół prowadzony jest na środek placu. Tłum gapiów się zacieśnia. Mieszkańcy i turyści rozpoczynają walkę o jak najlepsze miejsce. W tle rozlega się monotonny rytm uderzeń bambusowymi tyczkami w koryta do ubijania ryżu. Towarzyszy mu natarczywe bzyczenie owadów żądnych krwi tak samo jak ludzie. Nagle krępy Indonezyjczyk jednym cięciem podrzyna bawołowi gardło. Zwierzę bryzga krwią na stojących bliżej widzów i biegające dookoła dzieci, słania się na nogach, wreszcie pada na klepisko. Ciżba się rozstępuje. Turyści robią ostatnie zdjęcia. Zapada zmierzch. – Ofiary ze zwierząt stanowią archetypiczny widok. Dla Europejczyka to jest jak powrót do historii, stulecia wstecz – mówi Raluca Bajenaru, rumuńska studentka obserwująca obrzęd. – No i te dzieci, które obserwują rzeź z bliska... Jesteśmy w niewielkim górskim regionie Tana Toradża na indonezyjskiej wyspie Celebes (Sulawesi). Na piechotę można go przemierzyć w kilka dni. Wspaniałe krajobrazy gór, dolin i pól ryżowych są wystarczającym powodem, by tu przyjechać. Miejsce słynie jednak z czegoś innego: z niesamowitej kultury, w której życie i śmierć są bliżej siebie niż w innych częściach świata. W osadzie Sangalla obserwujemy ceremonię pogrzebową, którą poprzedzają długie przygotowania. Uroczystości mogą się zacząć, dopiero gdy na miejsce zjedzie cała rodzina i zostaną zebrane odpowiednie fundusze, co może trwać tygodnie, miesiące, a czasem i lata. A co w tym czasie dzieje się z nieboszczykiem? Nic. Najbliżsi w ogóle nie traktują go jak zmarłego, choć z pewnością jest domownikiem kłopotliwym. Myją go zatem, balsamują (kiedyś za pomocą naturalnych środków, dziś formaliny), ubierają, usadzają w zacisznej części domu. I czekają. W zaświaty mają człowieka przeprowadzić zwierzęta ofiarne. Stosowny bawół może kosztować 25–300 mln rupii, czyli od 10 do nawet 120 tys. zł! Jeśli rodzina jest zamożna, a u takiej gościmy, zabija się wiele zwierząt mających być „dodatkiem dla duszy”. To poważne poświęcenie finansowe krewnych ma pomóc zmarłemu dostać się do lepszego świata. Jest rodzajem gwarancji, że będzie nad nimi czuwał. Znaczenie ma też filozofia „zastaw się, a postaw się”. Każdy chce zrobić wrażenie. Pogrzebowe wydatki są rekompensowane trochę przez prezenty, bez których goście nie pokazują się na uroczystości. Dla nich to także wyrwa w budżecie: świnia – tradycyjny podarunek – kosztuje ok. 3 mln rupii (1200 złotych). Turyści mogą poprzestać na kartonie papierosów. Kolorowe stroje, krisy (sztylety) i zdjęcie zmarłego ozdabiają zewnętrzne ściany jego domu. Sprawiają wrażenie, jakby zaraz miały odpłynąć wraz z budynkiem. Tradycyjne domy Toradżan kształtem przypominają bowiem stojące na palach łodzie. Wszystkie też zwrócone są frontem ku północy, by wskazać kierunek, z którego przybyli przodkowie. (Według legendy plemię na Sulawesi przypłynęło z mitycznej wyspy Pongko’). Niezwykłości budowli dodaje masywny filar z rzeźbą przypominającą łeb bawołu, który z przodu podpiera szczyt dachu budynku. Gwar narasta, mężczyźni urządzają hazardową walkę kogutów. Przelana krew składana jest w ofierze Pong Lalondong, Panu Podziemi. Wygrane wędrują do kieszeni zwycięzców. Toradżanie czczą Pong Lalondong, co nie przeszkadza im uważać się za chrześcijan: zwykła msza niedzielna specjalnie nie różni się od naszej. Jednak w wielu innych uroczystościach pojawiają się silne związki z rytuałami przedchrześcijańskimi. I tak, poza Dekalogiem, w Tana Toradża trzeba przestrzegać 7777 reguł podanych przez anioła, który niegdyś zstąpił na ziemię. Nazywa się je Aluk to dolo („droga przodków”). Kiedyś popularne były rytuały związane z powstawaniem zmarłych, zombie i praktyki zbliżone do wudu. Stosowano je głównie wobec osób, które wyzionęły ducha w miejscu odległym od rodzinnego domu. Toradżanie wierzyli, że obrzędami można przywrócić im funkcje życiowe, by sami doszli do miejsca przeznaczenia. Ostatni spacer nieboszczyka po wiosce. W barwnej procesji idą dzieci z transparentami, przystrojone bawoły maszerują dumnie, nieświadome, że zbliża się ich koniec. Mężczyźni na barkach niosą rzeźbioną trumnę ze zmarłym. Tragarze ochlapują się wodą, co chwila wybuchając śmiechem, jakby trumna była zabawką. Za nią niesiony jest w lektyce najbliższy krewny, dalej rzeźbiona figura zmarłego, czyli tau tau („mała osoba”). To znak, że uczestniczymy w pogrzebie członka najwyższej kasty. Prawo do ustawienia przy grobie figury tau tau daje zaszlachtowanie w trakcie ceremonii pogrzebowej co najmniej 12 bawołów. – Najbardziej zaskakujące jest to, że ci ludzie się cieszą. Są chwile smutku i rozpaczy, ale giną w ogólnym nastroju zabawy. Dzięki temu moja fotograficzna opowieść, bądź co bądź o śmierci, jest w sumie pozytywna. Taki powiew nadziei, że nie wszystko się kończy, a właściwie zaczyna coś lepszego – mówi fotograf Grzegorz Komar. Lament, zawodzenie kobiet, transowe tańce i pieśni badong mają w noc poprzedzającą pochówek pomóc w doprowadzeniu zmarłego do Puya, miejsca spoczynku duszy. Mumia trafia do alang – czegoś w rodzaju spiżarni, która wygląda jak miniatura toradżańskiego domu. Przy jej stopach żałobnicy układają podarunki. Rozpoczyna się uczta. Goście zasiadają w bambusowych altanach. Na podwyższeniu siedzą starcy – mędrcy plemienni baczący, by wszystko przebiegało zgodnie z tradycją. To oni zajęli się zdobyciem pozwoleń na przeprowadzenie uroczystości i przekazaniem władzom podatku. Rodzina zaś serwuje zmarłemu jedzenie, tak jakby był żywy. Gwar znowu zagłusza głośniejsza muzyka. Na głównym placu niektórzy członkowie rodziny i goście tańczą w transowym rytmie. W tle słychać kwik przywiązanych do tyczek świń. Między nimi przechadza się grupa mężczyzn. – To kwestia zachowania tożsamości kulturowej, ale także siły więzi rodzinnych wśród ludzi Toradża, wyjątkowych nawet jak na Indonezję – wyjaśnia Ingki Rinaldi, dziennikarz tamtejszej gazety Kompas. Pamiątką po rzezi są zawieszane nad wejściem bawole rogi. Mają chronić domostwo, ale stanowią też świadectwo statusu. W społeczności Tana Toradża istnieją bowiem trzy kasty: biedota (niewolnicza, kaunan), klasa średnia („ludzie wolni” – makaka) i krewni rodziny królewskiej (arystokracja, kesu’). W dzisiejszych czasach różnice te nie są na co dzień wyraźne, ale w trakcie pogrzebu łatwo się w nich zorientować. Wystarczy policzyć bawoły ofiarne – biedota nie może sobie na nie pozwolić, klasa średnia najczęściej poświęca trzy–cztery, a od dwunastu w górę zaczyna się kasta arystokratyczna. Czas na pochówek. Często grobem jest po prostu grota, ale Toradżanie stosują też tzw. groby wiszące, wieszając trumny bezpośrednio na ścianach skalnych. Nagrobki na wzór zachodni są jeszcze rzadkie. Kiedyś tau tau nie odwzorowywały dokładnie fizjonomii zmarłego. Wskazywały co najwyżej na płeć. Ich drewniane rączki były wyciągnięte w przestrzeń, a wielkie namalowane oczy nie miały żadnego wyrazu. Wyglądały jak drewniane lalki, które na coś czekają. W takiej pozycji ustawiane były w niszach wykutych w skałach. Mówi się, że rzeźby tau tau drażniły misjonarzy, którzy widzieli w nich pozostałość pogańskiego kultu zmarłych. Toradżanie zaczęli więc swoje figurki modyfikować. Dziś rzeźbiarz musi pokazać już nie tylko płeć zmarłego, ale także rysy twarzy i inne szczegóły fizjonomii. Nie jest to już tau tau będący pogańską figurką, tylko zwyczajny portret pośmiertny, popularny przecież także wśród chrześcijan. Na to misjonarze nie znaleźli argumentu. Zwyczaj przetrwał. Ewolucję tau tau można zaobserwować w Lemo. Obok siebie stoją tam starego typu drewniane figurki oraz te nowe, zindywidualizowane. Obyczaj pogrzebowy podkreśla wyjątkowości kultury Toradżan wśród grup etnicznych zamieszkujących Indonezję. Trudno jednak przewidzieć, jak długo przetrwa. Pogrzeb jako atrakcja turystyczna jest łakomym kąskiem dla biur turystycznych oferujących „egzotyczną” wycieczkę. A stąd już tylko krok do inscenizacji, której ze skalnych półek z zażenowaniem przyglądać się będą przodkowie. Tomasz Madej, Gosia Drewa, 2012
Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce by go torturowano?
Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie.
Ruben Enaje ukrzyżował się już 27 razy. Na co dzień pracuje na budowie. Kiedyś spadł z dużej wysokości, ale przeżył. Od 1985 r. dziękuje za to Bogu, przykuwając się do krzyża w każdy Wielki Piątek. Oprócz niego w San Pedro Cutud, 80 km na północ od Manili zawisło w kwietniu jeszcze 19 Filipińczyków. Wszyscy byli ochotnikami. – Moje cierpienia nie poszły na marne, bo dzięki nim żona i dzieci mają się dobrze – twierdzi Alex Laranang, który w tym roku ukrzyżował się po raz 14. W pobliskiej Malezji co roku na przełomie stycznia i lutego hindusi przebijają się sztyletami i hakami. Ich pokutno-dziękczynny marsz to punkt kulminacyjny festiwalu Thaipusam. Rytmiczne melodie wprowadzają pokutników w trans uśmierzający ból. Jedni przekuwają sobie języki lub policzki, inni wbijają w plecy wiele haków, na których ciągną pomocników lub dźwigają ważące kilkadziesiąt kilogramów konstrukcje zwane kavadi (brzemię). Są i tacy, którzy robią to wszystko jednocześnie. Cierpią okrutne męki, wierząc, że w ten sposób odpokutują grzechy i zapewnią sobie przychylność bogów. Muzułmanie natomiast okaleczają się podczas święta Aszura, opłakując śmierć wnuka proroka Mahometa Husajna ibn Alego, który w 680 r. zginął w bitwie pod Karbalą (doprowadziła do rozłamu w islamie i podziału na szyitów i sunnitów). Po kilkudniowych uroczystościach pobożni szyici idą boso do meczetów, biczując się pejczami zakończonymi ostrzami. Twierdzą, że dzięki temu głębiej przeżywają męczeństwo potomków Proroka. Największe kontrowersje budzi fakt, że w obrzędzie uczestniczą też dzieci – wierzy się, że rytualne nacięcia je uzdrowią. Te trzy krwawe święta to nie wyjątek – niemal każda religia zaleca, aby jej wyznawcy praktykowali jakąś formę umartwiania się, bo trenowanie ciała dyscyplinuje duszę, tworzy szczególną więź z Bogiem i pozwala wynagrodzić mu popełnione zło. – Cierpienie jest tym, co każdy może ofiarować i co jest „darem z serca” – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski, antropolog religii z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Umiejętność przezwyciężania bólu miała jednak nie tylko religijne, ale i kulturowe uzasadnienia i ceniona była w każdej epoce. Ewangelia na szafocie Sens cierpieniu próbowali nadać już starożytni Grecy, dla których tortury nie były wyrazem ślepego okrucieństwa. W starożytnym prawie ból był sługą prawdy, a „królową dowodu” – przyznanie się oskarżonego do winy. Prawdomówność sprawdzano tak jak czystość złota. Podobnie jak szlachetny kruszec należało potrzeć o basanos (bazaltowy kamień), aby zostawił na nim ślad, tak przesłuchiwanego trzeba było poddać mękom. Prawda mieszkała bowiem w ciele, na jaw musiała wyjść wśród jęków i złorzeczeń, a torturom poddawano nie tylko oskarżonego, ale i świadka. Średniowieczne kodeksy, takie jak XVI-wieczna Carolina, dokładnie opisywały sposoby zadawania mąk. Precyzyjnie określono, ile razy skazańca można przypiekać, bić, łamać, rozciągać. Kat musiał uwzględnić poziom odporności delikwenta i z wyczuciem dokręcać śrubę. Dawka dla jednych niewystarczająca do wyznania win innych mogła zabić. Zadawanie bólu było więc sztuką, podobnie jak medycyna zajmująca się jego leczeniem. Nie na darmo więc kata nazywano magistrem tortur lub mistrzem małodobrym. – Kaźń wykraczała jednak daleko poza ramę prawną, wchodziła w porządek boski jako wielkie imitatio – naśladownictwo Męki Pańskiej. Na szafocie odgrywano sceny biblijne, a Ewangelia dostarczała wzorców zachowań zarówno sędziom, jak i ofierze. Wszyscy wchodzili w biblijne role tak chętnie, że przebieg sądu i kaźni przypominał wielkanocne misterium – mówi dr Monika Milewska, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – W Krakowie po wydaniu wyroku sędziowie umywali ręce w misie. W drodze na śmierć spowiednik na każdym kroku przypominał skazanemu analogiczne do jego losu etapy Męki Pańskiej: więzienie, towarzystwo zbójów, wiązanie rąk przed kaźnią, obnażenie i mękę. Naśladujący Chrystusa przestępca nie był w stanie co prawda zbawić ludzkości, ale mógł ocalić własną duszę. W drogę do Nieba wyruszyć mogła bowiem tylko oczyszczona dusza, nieobciążona ziemskimi zbrodniami. Aby ją uwolnić, najpierw należało zniszczyć grzeszne ciało, co czyniono z pasją, łamiąc je kołem, ćwiartując i paląc na stosie. Tak jak ból był chrystusowy, tak jego brak – diabelski. Męki doczesne miały oszczędzić tych wiecznych. Kary na ciele Za pomocą bólu przywracano też porządek na ziemi. Starożytne imperia, podobnie jak koczownicze ludy Wielkiego Stepu, traktowały okaleczanie jako środek zastraszania i panowania. Egipcjanie odcinali podbitym wrogom ręce i członki, aby pozbawić ich mocy. Bizantyjczycy preferowali oślepianie, a w Europie zwłoki straconych długo pozostawiano w miejscach publicznych ku przestrodze. W artykułach prawa magdeburskiego z XVI w. czytamy, że kat imię prawie u wszystkich ludzi na sobie nienawistne niesie, dlatego iż urząd jego zda się być lekki, sprośny, okrutny a krwawy. Średniowieczny małodobry był jednak cenionym rzemieślnikiem, a jego obecność podnosiła prestiż miasta. Obcowanie ze śmiercią czyniło go kimś na kształt szamana. W Norymberdze jeden z katów spoczął w alei zasłużonych. Miastu przysłużył się nie tylko na szafocie – po przejściu na emeryturę służył jako konsultant medyczny biegły w anatomii. Także paryscy kaci o miłym dla ucha tytule Monsieur de Paris nie tylko odbierali, ale i ratowali życie. Po egzekucji oferowali palce skazańców i fragmenty stryczka jako panaceum, a genitalia na szczęście. W Anglii zaś okaleczenia ceniono ze względów politycznych. Wilhelm Zdobywca w 1066 r. wprowadził je jako środek odstraszający skuteczniej niż wieszanie. Kradzież i podpalenie od tej pory karano amputacją prawej nogi i wydłubaniem oczu, a obcięcie uszu wymierzano jak popadło, za wiele różnych przestępstw. Za panowania Henryka VIII utratę ucha kosztowała nieobecność w kościele. Kary na ciele i honorze zamiast napiętnowania i powstrzymania innych od występków oswajały z okrucieństwem i wpływały na zbrutalizowanie życia – zauważa Zbigniew Kuchowicz w Obyczajach staropolskich XVI–XVII w. Logika nakazywała więc zastąpić cięższe kary powieszeniem, a lżejsze chłostą. Ból wpisany w boski porządek świata królował w katowniach jeszcze przez 200 lat. Z kodeksów karnych wymazał go dopiero wiek rozumu. Tortur zakazano, a egzekucje zyskały humanitarny charakter. Wedle zapewnień doktora Guillotina podczas rewolucji francuskiej na szafocie ból zastąpić miało przyjemne uczucie zimna spadającego na kark ostrza. – Od czasu wynalezienia gilotyny skazaniec przeistoczył się w pacjenta, a wskazującego na sens cierpienia spowiednika zastąpił anestezjolog – wyjaśnia dr Monika Milewska. – Ucieczka od bólu wiąże się z zanikaniem wiary w męki wieczne, a demontaż katowni z rozbiórką piekła. Przemiana dokonała się nie tylko na szafocie. – Dobrze opanowaliśmy sztukę znieczulania bólu nie tylko fizycznego, ale i psychicznego. Nasza kultura nie jest nastawiona na wspólnotę, dlatego unikanie cierpienia weszło nam w krew – mówi dr Tarzycjusz Buliński. – Zależność jest prosta: im mniej możemy znieść własnego bólu, tym łatwiej będziemy znosić ból innych osób: w telewizji, internecie, na ulicy czy w domu. W niektórych rejonach Indonezji, najludniejszego kraju muzułmańskiego, obowiązuje prawo szariatu. Kara chłosty stosowana jest za niewielkie nawet wykroczenia. Murni Amris z prowincji Aceh w 2010 r. dostała trzy baty za otwarcie stoiska spożywczego podczas ramadanu. (Fot. Tarmizy Harva/Reuters/Forum) Święte blizny W kulturach tradycyjnych, opartych na strukturach klanowych, ból i cierpienie są nieustannie przeżywane, jednoczą grupę i są niezbędnym elementem rytuałów inicjacji. Gdy nóż krajał ich ciało, czułem to niemal na sobie, oni spoglądali na mnie z łagodnym uśmiechem, a mnie mimo woli płynęły łzy – pisał w 1834 r. amerykański malarz George Catlin po wizycie u Indian Mandan. O spokoju, z jakim kandydaci na wojowników znosili cierpienie, zaświadczał protokół trzech naocznych świadków. To co Catlin nazywał torturami, w istocie było „Tańcem Słońca”, czyli powszechną wśród preriowych szczepów modlitwą, podczas której mężczyźni przez kilka dni tańczyli i śpiewali, wisząc na hakach wbitych w skórę. – W kulturach indiańskich Ameryki Północnej ból jest ofiarą dla sił sakralnych. Cierpiący w wyniku samoofiary bądź składani w ofierze jeńcy czy wreszcie ochotnicy przekazują bogom swoje cierpienie, w zamian oczekując powodzenia społeczności i łask ze strony sacrum. Dlatego kultury indiańskie są silnie nastawione na ból i przelew krwi – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski. Próbie wytrzymałości poddawani byli też kandydaci na szamanów, którzy podczas specjalnego treningu uczyli się znosić ból i odrazę przez kontakt z odchodami i gnijącymi zwłokami. Pokonanie biologicznych ograniczeń było przepustką do sfery sacrum. Umiejętność znoszenia cierpienia wśród plemion żyjących w trudnych warunkach była ważna dla wszystkich, a blizny informowały o odwadze właściciela. – Ból sam w sobie nie ma wartości, ma ją to, co człowiek z nim robi, jak się zachowuje w jego obliczu – wyjaśnia dr Tarzycjusz Buliński, etnolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Bardziej liczył się wysiłek włożony w jego przezwyciężanie, bo to akt woli jest tym, czym ludzie różnią się naprawdę i bezwarunkowo. W dorosłość tradycyjnie należało więc wkroczyć z przekutym nosem, wargami, uszami, spiłowanymi zębami, wytatuowaną skórą, obrzezanym członkiem lub uciętą łechtaczką. Taka dekoracja ciała przez wieki była oznaką statusu społecznego i przynależności do określonej grupy. We współczesnych zachodnich społeczeństwach natomiast stała się głównie wyrazem własnej ekspresji, choć ma też uzasadnienie ewolucyjne – wynika z badań wrocławskich uczonych: dr. hab. Sławomira Kozieła, dr Weroniki Kretschmer i prof. Bogusława Pawłowskiego. Zdaniem badaczy ludzie modyfikujący swoje ciało wysyłają w ten sposób sygnał: jestem zdrowy, mam dobre geny, ze mną będziesz mieć zdrowe dzieci. Przekaz tkwi nie w samych ozdobach, ale w ryzyku wiążącym się z ich wykonaniem. Z raportu British Medical Journal wynika, że co setny zakolczykowany człowiek ląduje z tego powodu w szpitalu, w 20–30 proc. przypadków kończy się to infekcją, a tatuowanie może doprowadzić do zakażenia żółtaczką i wirusem HIV. Zgodnie z hipotezą upośledzenia, którą w połowie lat 70. sformułował izraelski biolog Amotz Zahavi, w przyrodzie osobnik, który podejmuje duże ryzyko, aby poinformować o jakości własnych genów, oceniany jest jako zdrowszy. Koncepcję Zahaviego może zobrazować sytuacja dwóch biegaczy, którzy jednocześnie zakończyli maraton, przy czym jeden z nich jest w typowym stroju maratończyka, a drugi ma na sobie plecak wypełniony kamieniami – czytamy w Biologii atrakcyjności pod redakcją Bogusława Pawłowskiego. Zwycięstwo zawodnika dźwigającego w trakcie całego biegu dodatkowy ciężar niewątpliwie będzie imponujące i potwierdzi jego znaczną przewagę nad rywalem. Równie dobrze rolę takiego plecaka u chcących podkreślić dobry stan swojego zdrowia mogą odgrywać ryzykowne tatuaże i kolczyki. Zaś w przypadku polityka, który chce zademonstrować przywiązanie do tradycyjnych wartości – wprowadzenie niezwykle surowego prawa i jego bezwzględna egzekucja. Powrót chłosty W XX w. kodeksy karne na świecie rozwijały się w dwóch kierunkach. Europa pod wpływem wojennej traumy dążyła do zniesienia kary śmierci, zapobiegania popełnianiu przestępstw, resocjalizacji przestępców. W niektórych krajach muzułmańskich przywrócono jednak kamienowanie i amputacje kończyn, które w czasach kolonialnych były zakazane. Ponowne wprowadzenie szariatu, kodeksu prawnego opartego na Koranie, było nie tylko powrotem do religijnych korzeni, ale też efektem narastającego radykalizmu i nacjonalizmu. Chłosta, którą powszechnie stosują m.in. Saudowie, na Półwysep Arabski trafiła dzięki Brytyjczykom, a dziś służy jako narzędzie walki z zachodnim stylem życia. 13-latce, która w Arabii Saudyjskiej wniosła na teren szkoły komórkę, wymierzono 90 batów i dwa miesiące aresztu, egipski urolog za przebywanie w jednym pokoju z kobietą dostał 500 batów i 5 lat więzienia, a kobiecie oskarżonej o nierząd w Medynie zasądzono 5 tys. batów! Z szacunków Amnesty International wynika, że tortury stosuje się dziś w 150 krajach. Ile osób katuje się na własne życzenie, wierząc w zbawczą moc cierpienia – nie wiadomo. Podczas święta Aszura muzułmanie, przede wszystkim szyici, biczują się na pamiątkę męczeńskiej śmierci imama Husajna, wnuka proroka Mahometa. W wielu krajach islamskich jest to oficjalne święto państwowe. (Fot. Chris de Bode/Panos/Czarny Kot) Warto wiedzieć: Ręka za kozę Boko Haram, radykalna islamska organizacja, której nazwę można przetłumaczyć jako „zachodnia edukacja to świętokradztwo”, walczy o wprowadzenie do systemu prawnego Nigerii amputacji za karę. Na północy, gdzie mieszka znacznie więcej muzułmanów, surowe kary cielesne wymierza się za najdrobniejsze przewinienia. W 2000 r. Malam Buba Bello Jangebe został pierwszym człowiekiem w Nigerii, którego na podstawie islamskiego prawa sąd skazał na odcięcie ręki za kradzież krowy. Rok później podobny wyrok wykonano za kradzież roweru i kozy wartej 40 dolarów.
Chiny: Na łasce przodków. "W tradycji chińskiej umierasz, ale pozostajesz tym, kim byłeś" [REPORTAŻ]
Praktykowane przed tysiącleciami składanie ofiar z ludzi Chińczycy zastąpili wyjątkową troską o groby. Ich zmarli mają swoje wymagania.
We wsi Wiosenna Dolina ludzie rzadko mówili o zmarłych. Nie lubili wracać do przeszłości. – Tu zawsze była wielka bieda – odpowiadali na moje pytanie o minione czasy, po czym milkli. Mieli tylko kilka starych fotografii i jakieś zapiski. W pobliżu wznosił się Wielki Mur, ale nawet jego imponujące ruiny nie wzbudzały ich większego zainteresowania. W 2001 r. postanowiłem zamieszkać w tej osadzie. Przyciągnęła mnie historia regionu, jednak po niedługim czasie zorientowałem się, że migawki z przeszłości bardzo szybko ulatywały, a ludzie żyli tu teraźniejszością. Tak jak większość Chińczyków obecnego pokolenia wieśniacy skupiali się na tym, co mogą dać im dziś i jutro. Myśleli głównie o rosnących cenach lokalnych plonów czy budowlanym boomie w odległym o niecałe dwie godziny jazdy Pekinie. W jeden tylko dzień w roku wieśniacy patrzyli wstecz – w kwietniowe święto Kwingming, „dzień czystej jasności”. Przez ponad tysiąc lat świętowano go w całych Chinach, w każdej części kraju w trochę inny sposób. Na osi czasu początku kultu przodków trzeba jednak szukać jeszcze dalej. Przeszło 5 tys. lat temu w kulturach północnych Chin zmarłym oddawano cześć za pomocą wyraźnie zdefiniowanych rytuałów. Echa tych tradycji żyją do dziś. Podczas pierwszego roku w wiosce towarzyszyłem moim sąsiadom w ich obrzędowej wędrówce na cmentarz. Iść mogli tylko mężczyźni (wszyscy nazywali się Wei). Kilkunastu członków tego rozrośniętego klanu wyruszyło przed świtem, wspinając się na stromą górę położoną za wioską. Mieli na sobie zwyczajne robocze ubrania, nieśli łopaty i płaskie wiklinowe kosze. Maszerowali w ciszy, bez przerw na odpoczynek. Niczym brygada robocza z zadaniem do wykonania, bezrefleksyjnie mijali drzewa morelowe ze świeżymi pąkami świecącymi jak gwiazdy w brzasku poranka. Po 20 minutach dotarliśmy na wiejski cmentarz. Położony wysoko na górze, składał się ze zwykłych kopczyków ziemi starannie usypanych w rzędy. Każdy szereg reprezentował inne pokolenie. Mężczyźni rozpoczęli pracę od najnowszych grobów – ojców i matek, wujów i ciotek. Wyrywali trawę i chwasty, po czym sypali na wierzch świeżą ziemię. Kładli podarunki, takie jak alkohol czy papierosy. Palili też papierowe pieniądze będące – jak wierzyli – w obiegu w zaświatach. Miały znak wodny z nazwą „Bank Niebiański Sp. z o.o.” Każdy z wieśniaków najwięcej uwagi poświęcał grobom najbliższych krewnych. Stopniowo przechodził od rzędu ojców do dziadków, potem pradziadków. Groby nie były oznaczone. Cofając się w przeszłość, coraz rzadziej było wiadomo, do kogo należy dana mogiła. Wreszcie cała wioska pracowała razem, wszyscy wspólnie krzątali się przy pozostałych grobach. Ostatnia mogiła, usypana osobno, reprezentowała czwarte minione pokolenie. – Lao zu, przodek – powiedział jeden z chłopów Pierwszy członek klanu pozostał anonimowy, wszystkie wiadomości o nim z upływem lat zaginęły. Kiedy wieśniacy kończyli pracę, wschodnie szczyty gór były już skąpane w jasności poranka. Niejaki Wei Minghe wyjaśnił mi, że każdy kopiec to dom zmarłego, a miejscowa tradycja nakazywała wypełnić obrzęd Kwingming przed świtem. – Jeżeli usypiesz ziemię na grób przed wschodem słońca, zmarły będzie miał na dachu swojego domu dachówki – wyjaśnił. – Jeśli nie zdążysz, przykryje go strzecha. Wei Minghe miał pod siedemdziesiątkę. Wciąż był po chłopsku kościsty, ale mieszkał w mieście, pobliskim Huairou. Co roku wracał jednak do wsi, z której pochodził, żeby wziąć udział w Kwingming. Tego dnia odwiozłem go z powrotem do miasta. Spytałem, czy tęskni za Wiosenną Doliną. – Skąd, dopiero teraz, pierwszy raz w życiu, mam w domu ogrzewanie. Jego potrzeby były więc takie same jak jego przodków – mieszkać w domu z dachówką zamiast strzechy. W chińskim spojrzeniu na życie pozagrobowe zawsze zaznaczały się wartości, które wielu ludzi Zachodu uznałoby za wyjątkowo przyziemne. W dawnych czasach wizja zaświatów oparta była na pragmatyzmie, materializmie, a nawet biurokracji – tak przynajmniej możemy wnioskować ze współczesnych odkryć archeologicznych. Gdy otwiera się groby monarsze, widać na ogół drobiazgowy porządek i imponujące bogactwo. Tradycja grzebania ciał wraz z cennymi rzeczami sięga piątego tysiąclecia przed Chrystusem, kiedy do niektórych grobowców wkładano nefryty i ceramikę. Pierwsze pisane świadectwa o wyobrażeniach życia pozagrobowego pochodzą z kultury Shang, która kwitła w północnych Chinach od około 1600 do 1045 roku p.n.e. Najstarsze znane chińskie zapisy pojawiają się na kościach wróżebnych Shang – łopatkach wołów i pancerzach żółwi, których używano w rytuałach na dworze królewskim. Łamane i odczytywane, były środkiem komunikacji ze światem niewidzialnym, w tym również kanałem posyłania informacji do przodków rodziny monarszej. Jak nakazują obrzędy, zawiadamiamy Dziadka Dinga o chorych oczach króla; Co do najazdu Shaofanga [wroga], sporządzamy obrzędowy raport dla Ojca Dinga. W tamtych czasach wierzono, że zmarli mają ogromną władzę nad tym, co dzieje się tu i teraz. Nieszczęśliwi przodkowie mogli zesłać na żyjących chorobę lub katastrofę. Wiele zapisów na kościach wróżebnych odnosiło się do ofiar z ludzi składanych dla zjednania sobie duchów. W kompleksie grobowców w prowincji Henan wykopaliska odsłoniły ponad 1200 dołów ofiarnych, z których większość zawierała ludzkie że naliczył 60 różnych sposobów zabijania ludzi podczas rytuałów Shang. Podkreślał jednak, że były to obrzędy, a nie morderstwa czy pospolite masakry. Z perspektywy Shang ofiary z ludzi były po prostu częścią nadzwyczaj dobrze zorganizowanego systemu. Trzymano się precyzyjnego kalendarza, który określał właściwe dni na składanie ofiar poszczególnym przodkom. Skrupulatność wróżbitów przypominała niemal naukowe podejście do tematu. Jeden z nich 70 razy cierpliwie łamał kości, by dowiedzieć się, który z przodków odpowiada za ból zęba żyjącego króla. Zmarli funkcjonowali w rozbudowanej, niemal biurokratycznej strukturze. Imiona królewskie po śmierci zmieniano, aby zaznaczyć ich nowe funkcje. W kulcie przodków nie chodziło o to, by utrwalić pamięć o tym, jacy byli za życia. Celem było wejście w łaski zmarłych, którzy otrzymywali znaczne prerogatywy. Wiele inskrypcji na kościach wróżebnych to prośby do przodka, by poprzez własną ofiarę zwrócił się do jeszcze wyższej instancji. Davida N. Keightleya, historyka z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, w zapisach na kościach wróżebnych szczególnie uderzyło to, jak oddają one sens hierarchii i porządku. – Ci, którzy zmarli niedawno – zwrócił uwagę – zajmują się rzeczami drobnymi. Natomiast ci, którzy odeszli wcześniej, mają pieczę nad sprawami większymi, ważniejszymi. Tak ułożony jest ten świat. Po upadku kultury Shang w roku 1045 p.n.e. wróżenie z kości przejęła dynastia Zhou, która panowała nad częścią północnych Chin do trzeciego stulecia przed Chrystusem. Jednak ofiary z ludzi stawały się stopniowo mniej powszechne, a w grobowcach królewskich coraz częściej umieszczano mingqi – obiekty duchowe będące substytutami rzeczy materialnych. Ludzi zastąpiły ceramiczne figury. Najsłynniejszy przykład tego procesu stanowią terakotowi żołnierze cesarza Qin Shi, który w 221 roku p.n.e drogą podbojów zjednoczył kraj. Ta ogromna armia, której wielkość szacowana jest na 8 tys. naturalnej wielkości figur, miała służyć imperatorowi w zaświatach. Po następnej dynastii, Han, pozostał zbiór dóbr funeralnych o mniej militarnym charakterze. Grobowiec Han Jing Di, który rządził od 157 do 145 roku p.n.e., zawierał dobytek o zdumiewającej różnorodności. Był zbiorem wszystkiego, co potrzebne do zaspokojenia codziennych potrzeb. Zawierał podobizny świń, owiec, psów, rydwanów, łopat, pił, toporów, dłut, pieców, przyrządów mierniczych. Do tego nawet urzędowe znaczniki i pieczęcie do przybijania przez nieziemskich biurokratów. W kulturze tak bogatej i starej jak chińska nic nie jest jednak proste. Tamtejsza wizja życia pozagrobowego kształtowana była przez rozliczne impulsy z zewnątrz. Niektórzy filozofowie taoistyczni nie wierzyli w życie po zejściu z tego świata, ale buddyzm, który zaczął wpływać na myśl chińską w drugim stuleciu naszej ery, wprowadził pojęcia związane z odrodzeniem po śmierci. Idee wiecznej nagrody i kary przenikały także z chrześcijaństwa. Wiele elementów wczesnych kultur, takich jak Shang i Zhou, pozostało jednak w świadomości ludzi przez tysiąclecia. Chińczycy trwali przy kulcie przodków i materialno-biurokratycznych wyobrażeniach życia pośmiertnego. Przeżycia tych, którzy otarli się o śmierć, dały z kolei początek popularnym legendom o urzędniku z zaświatów, który błędnie zapisał nazwisko w księdze zmarłych i, nim pomyłka została wykryta, niemal pozbawił kogoś życia. David Keightley jest pod wrażeniem optymizmu w tradycyjnym chińskim spojrzeniu na śmierć. Nie ma tam bowiem pojęcia grzechu pierworodnego, a przejście do życia pozagrobowego nie wymaga radykalnej zmiany. W tym wyobrażeniu świat nie jest padołem łez, a raczej wiernym odzwierciedleniem kolejnego etapu. – Na Zachodzie – twierdzi Keightley – ciągle mówi się o odrodzeniu, odkupieniu, zbawieniu, nowym życiu. W tradycji chińskiej umierasz, ale pozostajesz tym, kim byłeś. Keightley sądzi, że takie idee ustabilizowały chińskie społeczeństwo. – W kulturach, w których obecny jest kult przodków, dominuje konserwatyzm – twierdzi. – Nie poszukuje się w nich nowych, atrakcyjnych rzeczy, bo mogłoby to zostać potraktowane jako kwestionowanie dorobku przodków. Ci ostatni mogą mieć problem z ogromnymi przemianami, jakie zachodzą w dzisiejszych Chinach. Stare cmentarze są niszczone, a ich miejsce zajmuje nowoczesna miejska zabudowa. Wielu Chińczyków przeniosło się ze wsi do dużych aglomeracji. Nie wracają już do korzeni, żeby uczestniczyć w Kwingming. Niektórzy idąc z duchem czasów, próbują alternatywnej formy pielęgnacji grobów – za pomocą internetu troszczą się o wirtualne mogiły. Trudno jednak myśleć o przeszłości w tak błyskawicznie zmieniającym się kraju. Wiele tradycji po prostu zanika. Z roku na rok na obchodach Kwingming w Wiosennej Dolinie pojawia się coraz mniej osób. Święto jednak przetrwało, a jego niektóre elementy wciąż nawiązują do dawnych rytuałów. Wiejskie groby ustawione są w dawnym, chronologicznym porządku, każde pokolenie w osobnym rzędzie. Ważne pozostają materialne potrzeby: papierosy, alkohol i grobowe pieniądze dla zmarłych. Trzy lata po moim pierwszym święcie Kwingming już tylko siedmiu wieśniaków wyruszyło w drogę na cmentarz. Na szczycie w pierwszym rzędzie usypano nowy grób. Ozdobiony był świecą z napisem „Wiecznie młody”. Spytałem sąsiada, kogo tu pochowano. – Wei Minghe – odpowiedział. – Kilka lat temu po uroczystości odwiozłeś go do domu. Zmarł w zeszłym roku. Nie pamiętam, w którym miesiącu. – Po raz pierwszy zajmujemy się jego grobem – dodał ktoś inny. – W tamtym roku to on sypał ziemię, teraz my rzucamy ją na jego mogiłę. Wziąłem łopatę i sypnąłem ziemią. Ktoś zapalił i wetknął w kopczyk papierosa. Wei Minghe musiało się to podobać, podobnie jak nasza punktualność. Zdążyliśmy przed świtem – on i inni przodkowie będą mieć dach nad głową, przynajmniej przez najbliższy rok. Peter Hessler, 2012
Święta woda - w każdej kulturze czci się też żywioł
Od kropel w chrzcielnicy po świętą rzekę, do której wrzucamy ludzkie prochy – woda błogosławi nasze ciało i nasze życie.
Człowiek odczuwa potrzebę przeżywania sacrum – to nieodłączny element jego duchowości. Obszary świętości w rozmaitych kulturach były lokowane różnie, ale bardzo często status świętych zyskiwały rzeki. Głównie za sprawą pierwiastka kosmogonicznego, jaki stanowi woda. W kosmogonii, w mitach i rytuałach niezależnie od kultury spełnia ona te same funkcje: jest zaczątkiem stworzenia, udziela „nowego narodzenia”, użyźnia, wzmacnia siły witalne, leczy, zapewnia odrodzenie po śmierci. Płynąca woda rzeki symbolizuje przemijanie, upływający czas, a więc drogę, życiową wędrówkę. Ma swój początek (źródło) i koniec, którym jest powrót do stanu chaosu, śmierci, gdy uchodzi do bezmiaru oceanu. Ponadto koryto rzeki rozcina obszar na dwa odrębne fragmenty, stanowiąc wyraźną naturalną granicę, której przekroczenie związane jest z niebezpieczeństwem. Pokonanie brodu czy mostu stanowi zatem ważne doświadczenie egzystencjalne na granicy świata żywych i krainy śmierci. Rzeka trafia do sfery sacrum zwykle wtedy, gdy wyróżnia się kształtem i wielkością, posiada „moc”, została konsekrowana albo znajduje się na obszarze przepojonym sakralnością. Wiele kultów i obrzędów było skoncentrowanych wokół rzek. Ich przekraczanie wymagało fizycznego trudu i miało sens symboliczny: oznaczało przejście do innego świata. Zgodnie z tą logiką droga w zaświaty musiała wieść przez rzekę. To dlatego Egipcjanie przenosili zmarłych na zachodni brzeg Nilu, tam gdzie zachodzi słońce. Z tego też powodu w mitologii Greków Hermes odprowadzał dusze nad brzeg rzeki Styks (Znienawidzona), a przeprawa łodzią Charona pozbawiała umarłego pamięci o poprzednim życiu. Afrykańczycy wierzyli, że dusza przeprawia się promem, którego przewoźnik pobiera opłatę w muszelkach. Dobrzy ludzie trafiają na drugi brzeg szybko i bez przeszkód, natomiast źli wypadają z promu i muszą płynąć wpław nawet trzy lata. W dawnych wyobrażeniach rosyjskich zmarły przekraczał rzekę Zabyt (Zapomnienie), by po 40 dniach zapomnieć o wszystkim. Skoro po śmierci człowiek wyprawiał się za rzekę, automatycznie stawała się ona granicą oddzielającą żyjących od zaświatów. Na Białorusi wycinano na kładce ślad stopy na znak, że jest to kładka „zaduszna” i przechodząc przez nią, należy westchnąć za duszę zmarłego. Indianie byli przekonani, że woda ma zdolność zatrzymywania duchów i nawet pokonując kałuże, kładli na nich źdźbło trawy – pomost dla duszy zmarłego. Na Słowiańszczyźnie w chwili śmierci lub podczas pogrzebu nad potokami przerzucano kładki, by dusza mogła opuścić świat żywych. W tym samym celu ludy syberyjskie chowały swoich zmarłych wzdłuż rzeki. Do dziś żywe są pogrzebowe rytuały Hindusów (śradha), którzy na brzegach swoich świętych rzek urządzili miejsca kremacji zwłok. Zamienione w proch trafiają wprost do wód Gangesu, co pozwala zmarłemu dostąpić wiecznej szczęśliwości. Podanie umierającej osobie świętej wody z Gangesu lub śmierć i kremacja ciała na jego brzegu zapewnia wyzwolenie z łańcucha kolejnych narodzin i śmierci. W Gangesie dokonuje się też rytualnych obmyć. Takie ablucje oznaczają odrodzenie, porzucenie dawnej postaci i przejście do nowego, dziewiczego kształtu. Oczyszczają ze zbrodni, ze zgubnej obecności zmarłych, z szaleństwa i przygnębienia. Szczególne znaczenie ma obmycie się w rzece dokonane w wyjątkowych okolicznościach. Według wierzeń słowiańskich nabraniu mocy witalnych sprzyjała kąpiel w noc wigilijną, w Wielkanoc, gdy uderzy pierwszy wiosenny piorun, w wigilię św. Jana – w czasie, gdy woda miała niezwykłą moc sakralną. W Judei mieszkańcy przychodzili do św. Jana i przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swoje grzechy. Takiemu ponownemu narodzeniu, swoistej inicjacji, poddał się Jezus, nim rozpoczął działalność misyjną. Inną postać przyjmują obrzędy inicjacyjne w Afryce: dziewczynę po obcięciu włosów zanosi się na plecach nad rzekę, gdzie trzykrotnie zanurza się ją w wodzie, składając w ten sposób ofiarę duchowi. U dawnych Karelczyków, Mordwinów, Estończyków, Czeremisów i innych ludów ugrofińskich kobiety zwracały się do Matki Wody, aby mieć dzieci. Z kolei niepłodne kobiety tatarskie klękają i modlą się o potomstwo w pobliżu stawu. Tradycje starochińskie nakazują, by państwo młodzi odbyli wspólną kąpiel przed obrzędami weselnymi. Także według starych wierzeń słowiańskich młoda para powinna poddać się rytualnemu oczyszczeniu, do którego drogą było umycie się w rzece lub źródle. Na Wołyniu wylewano na rozebranych do naga młodych konewkę „wody żywej”, symbolizując w ten sposób wyzbycie się poprzedniego stanu. Swoją moc woda objawia przez zanurzenie: dochodzi w niej do rozkładu każdej formy, wszelka historia staje się przekreślona, to, co się zanurza w wodzie, umiera, a wynurzając się, staje się podobne do dziecka bez grzechu i bez historii, zdolne do rozpoczęcia nowego życia. W religiach starożytnych zanurzano w wodzie głównie boginie płodności i rolnictwa, żeby zregenerować ich siły i zapewnić dobre zbiory oraz rozmnożenie dóbr. Chrześcijaństwo wzbogaciło symbol zanurzenia nowymi wartościami. Chrzest miał na celu przede wszystkim zbawienie duszy i odpuszczenie grzechów, nie zaś leczenie chorób. Chrzest uprzytamnia nam śmierć. Zapowiedziany był już w Starym Testamencie przez Ezechiela: …Wyleję na was wodę czystą i będziecie oczyszczeni i ukazany przez św. Jana w Apokalipsie: …I ukazał mi wypływającą z tronu Boga i Baranka rzekę wody żywota, która jaśniała jak kryształ (...) i po obu stronach rzeki stało drzewo żywota. Rzeka i jej brzegi były ważnymi miejscami w praktykach ofiarnych, bo tu powierzone dary szybko nabierały właściwości przysługujących światu duchów i bogów. W starożytnej Grecji armia nie przechodziła przez rzekę, zanim nie złożyła ofiary jej bóstwu. Według Hezjoda nie należało przeprawiać się bez wcześniejszego umycia rąk i modlitwy. Trojańczycy składali Skamandrowi ofiarę ze zwierząt i wrzucali w jego nurt żywe konie. Inne ludy indoeuropejskie, np. Frankowie, Germanie, a także Słowianie, również składały rzekom ofiary. Masajowie wrzucają do wody pęk trawy, Bagandowie przynoszą w ofierze ziarna kawy. Gesty ofiarne zapewniały ludziom bezpieczeństwo w wodzie: Rosjanie przed wyruszeniem w podróż rzeką wrzucali w jej nurt drobne pieniądze, Serbowie także chleb, zaś rybacy – jagnię, kurę lub inne zwierzę. W starożytnym Rzymie co roku westalki w obecności kapłanów zrzucały z mostów do Tybru Argei – kukły ze związanymi rękami i nogami. Ceremonia ta była reliktem pradawnego zwyczaju składania bogu rzeki w ofierze ludzi (prawdopodobnie byli to 60-letni starcy, usuwani z miasta ze względu na wiek). Ofiary zapewniały także płodność: bezdzietne małżeństwo udawało się nad Dunaj, do którego trafiało zwierzę ofiarne i nad którym wznoszono modły. Sposobem na sprowadzenie deszczu w okresie długiej posuchy było pławienie w rzekach dziewcząt i kobiet. Celtowie składali ofiary w postaci przedmiotów codziennego użytku, o czym świadczą znaleziska wzdłuż brzegu Wełtawy i Łaby. Z drugiej strony rzeka i jej brzegi były miejscem pozbywania się nieczystości, usuwania poza granice obszaru zamieszkania wszystkiego, co zaburzało ład. Obrzędem tego rodzaju jest choćby znane na Słowiańszczyźnie topienie marzanny. Do rzeki wrzucano również prochy heretyków i czarownic. W Finlandii w ostatni dzień roku dziewczęta wypędzały demony kijami, które potem wrzucano do rzeki za wsią. Wiedza o przyszłości powinna pochodzić z tamtego świata, zatem rzeka jako element otwierający drogę w zaświaty była wykorzystywana do praktyk wróżebnych. Na Słowiańszczyźnie obserwowano wianki puszczone na wodę w wigilię św. Jana lub w Zielone Świątki albo na św. Andrzeja. Dziewczyna, której wianek zatonął, mogła spodziewać się śmierci lub chorób i nieszczęść. Obracający się wianek zapowiadał dolę dziewiczą, zaś ten, który odpłynął hen – przybycie swatów z daleka. Uprawianie praktyk leczniczych nad rzekami bierze się z wiary w magiczne właściwości wody. Szczególne moce przypisuje się tej czerpanej z rzeki przed wschodem słońca bądź o północy, wtedy bowiem woda „odpoczywa”. Taka woda według np. Białorusinów miała zdolność leczenia wszelakich chorób, co wynikało stąd, że pochodziła z zaświatów i była napełniona ich mocami. Cechy magiczne i uzdrawiające posiada woda zaczerpnięta z poświęconej przez kapłana rzeki w dzień prawosławnego świętego Jordanu (na pamiątkę Chrztu Pańskiego) obchodzonego 19 stycznia. Lud ruski przechowuje tę wodę w domu jako gwarant zdrowia i błogosławieństwa. Leczniczymi właściwościami odznacza się woda w strumyku wypływającym z cudownego źródełka na zboczach Grabarki. Pątnicy przybywający tam w przededniu święta Spasa, tj. 18 sierpnia, dokonują ablucji, obmywając twarz i chore miejsca. Służą do tego płócienne chusteczki, które po obmyciu pątnicy pozostawiają na brzegu. Według polskich tradycji ludowych krosty i „bolaki” leczyło się w Wielki Piątek, stając nad rzeką płynącą z południa i mówiąc: Witam cię wodo rejna [czysta], co omywasz kamienie i krzemienie, obmyjże i mnie grzeszne stworzenie. Na Śląsku uważano, iż woda czerpana przed wschodem słońca w Wielki Piątek leczy choroby oczu, usuwa piegi, czyni płeć piękną i powoduje porost włosów. Idąc po nią, nie należy się oglądać za siebie i nic mówić. Wodę są kultury azjatyckie, zwłaszcza hinduska. W tradycji wedyjskiej każda kropla objawia wartość absolutną. Wodo, ty jesteś źródłem każdej rzeczy i wszelkiego istnienia! – mówi jeden z tekstów Bhawiśjottarapurany. Rzeki są jednym z najważniejszych symboli kultowych hinduizmu, w którym woda stanowi źródło boskości, bo oczyszcza i karmi. Większość cieków i zbiorników wodnych ma właściwości nadprzyrodzone związane z konkretnymi bóstwami. Najstarsza cywilizacja hinduska rozwinęła się nad Indusem i Saraswati. W czasach wedyjskich należały do grupy siedmiu „rzek- -matek” albo „świętych rzek” (sapta-sindhava). Do rzek przyrównywano Sansarę, czyli „kołowrót istnień” związany z wędrówką dusz, ideą ponownych narodzin, stąd odległy brzeg rzeki (para) stał się symbolem docelowego życiowego pielgrzymowania każdego Hindusa. Na samym szczycie w hierarchii wodnych świętości Indii znajduje się Ganges. Nazywany przez Hindusów Ganga Mai lub Ganga Mâtâ (Matka Ganga), czyli rzeka – dawczyni życia, zapewnia łaski i wieczne zbawienie. Kult Gangesu, utożsamianego z boginią Gangą, rozwinął się zwłaszcza od czasów najazdów Ariów (ok. 1500 r. p.n.e.). Według wierzeń i mitów po zstąpieniu na ziemię Ganges został rozczłonkowany na siedem strumieni, z których trzy popłynęły na wschód, trzy na zachód i jeden na południe, tak że każda z siedmiu rzek jest lokalnym Gangesem. Ganga zeszła na ziemię, by wymazać grzechy ludzkie, jej dotknięcie daje gwarancję zbawienia. O nieziemskim pochodzeniu Gangesu świadczą liczne nazwy tej rzeki zachowane w tradycji hinduskiej, np. Alaka – nandi (płynąca z loków Śiwy), Bhadra – soma (błogosławiony napój), Deva – bhuti (pochodząca z nieba), Hara – śekhara (grzywa Śiwy), Khapaga (płynąca z nieba), Tripathaga lub Triśrotah (potrójnie płynąca, tzn. przepływająca przez niebo, ziemię i piekło). Według mitu Ganges został spuszczony z nieba za przyczyną Wisznu, który podczas pobytu w niebie spuścił wielkie strumienie wody na głowę Śiwy, sprawiając, że jego włosy rozsypały się na wszystkie strony świata. Czczenie Gangesu nie przeszkadza Hindusom zanieczyszczać go niemiłosiernie. Rzeka należy do najbrudniejszych w Indiach, co nie dziwi, zważywszy, że spływają doń ścieki z ponad 100 miast i 130 dużych zakładów przemysłowych. A że do nurtu wrzucane są także prochy i zwłoki zmarłych (np. przez Waranasi przepływa rocznie około 33 tys. ciał), zagraża to zdrowiu milionów pielgrzymów, którzy oprócz rytualnej kąpieli także piją wodę z Gangesu. Na szczęście rzeka odznacza się dużą zdolnością samooczyszczania. Inną świętą rzeką Hindusów jest mityczna Saraswati, opisywana w Rigwedzie. Saraswati – według mitologii wedyjskiej – bierze swój początek w niebiańskim oceanie i przepływa przez trzy sfery świata, tocząc swe wody pod ziemią. Ma moc oczyszczania i obdarzania nieśmiertelnością i bogactwem (Saraswati – bogini nauk, literatury i sztuki, córka lub żona Brahmy, personifikacja najświętszej rzeki). Według wierzeń Hindusów Saraswati uchodzi do Gangesu w Allahabad (Prajag). Jest to miejsce „potrójnie święte” ze względu na spotkanie trzech świętych rzek: Gangesu, Saraswati i Jamuny. Jak dowodzą wyniki badań naukowych z przełomu XIX i XX w., Saraswati istniała w rzeczywistości. Jej źródła znajdowały się w Himalajach, w rejonie obszarów źródłowych współczesnej rzeki Satladź. Gdy wraz z końcem epoki lodowcowej klimat stawał się wilgotny i coraz cieplejszy, z Himalajów spływały na południe rzeki. Około 8 tys. lat p.n.e. zachodnia część Radżastanu stanowiła żyzną i zieloną krainę. Nad brzegami Saraswati – w coraz korzystniejszych warunkach klimatycznych – powstało około 1600 osad, w tym wielkich miast (m.in. Rupar, Kalibangan, Lothal, Dholavira, Banawali) tworzących jedną z największych starożytnych cywilizacji. Badania archeologiczne wykazały, iż większość miast kultury harappiańskiej położonych jest po wschodniej stronie Indusu w Pendżabie i Radżastanie. Ich lokalizacja nawiązuje do przebiegu Saraswati, która niegdyś przepływała przez te obszary i stanowiła kolebkę – jak niektórzy twierdzą – cywilizacji przewyższającej tę wyrosłą nad Indusem. W takim ujęciu Mohendżo Daro i Harappa wydają się być peryferyjnymi ośrodkami znaczącej cywilizacji Saraswati. Jej największy rozkwit nastąpił między 3000 i 1700 r. p.n.e. Pod koniec tego okresu rzeka Saraswati zaczęła zanikać, aż w końcu wyschła. W obrębie jej dawnego koryta zachowało się kilka jezior – obecnie słonych – których osady denne świadczą o tym, iż były to niegdyś zbiorniki słodkowodne. Kilka innych rzek zmieniło wówczas bieg. Znaczna część niegdyś zielonego obszaru Radżastanu stała się pustynią. Ludność związana z cywilizacją Saraswati zaczęła migrować w poszukiwaniu lepszych warunków życia, kierując się głównie na wschód – do dorzecza Gangesu i Jamuny, oraz na południe – do Godawari. Okres migracji ludów wiązano początkowo z inwazją Ariów, jednak jest bardzo prawdopodobne, iż jej główną przyczyną było wyschnięcie Saraswati i innych rzek. Co spowodowało tak drastyczne zmiany środowiska? Dotychczasowe badania pozwalają przypuszczać, że zanik Saraswati nastąpił wskutek nałożenia się kilku czynników: tektonicznego (zmiana biegu rzek źródłowych), klimatycznego (ocieplenie, spadek opadów) oraz hydrologicznego (odcięcie odcinków źródłowych wskutek kaptażu, czyli przechwycenia ich wód przez inne rzeki). Godne uwagi są analogie między ustaleniami nauki a opisami mitologicznymi: siedem boskich rzek wypływało z powoli poruszającego się węża, który może odzwierciedlać ruch lodowca w Himalajach, natomiast „drżące góry”, w których gnieżdżą się demony zwalczane ogniem przez bogów, można wiązać z epizodami sejsmicznymi. Czyżby zatem język nauki nie był jedynym, w którym daje się opisać dzieje Ziemi? O sakralnym charakterze chińskiej Huang He zadecydowała rola żywicielki, a także fakt, że płynie ona przez pustynię Ordos. Za sprawą dobrego ducha jej wód żyzna gleba była transportowana i osadzana na chińskich ziemiach. W przedmuzułmańskiej Arabii panował politeizm, a każdy szczep miał swoje główne bóstwo. Często było nim źródło lub studnia. Starożytni Egipcjanie przez tysiąclecia boską cześć oddawali Nilowi, który ich nie tylko żywił, ale i bronił. Wylewy rzeki zapewniały obfite zbiory. Jej przybory regulował bóg Hapi rezydujący na wyspie File blisko pierwszej katarakty przy Asuanie, zamykającej z południa przed wrogimi plemionami nubijskimi drogę wodną do Egiptu. Chrześcijański Kościół abisyński utrzymuje do dziś, że przystanią Arki Przymierza jest klasztor koptyjski na wyspie na jeziorze Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Najdłuższą rzeką rosji, piątą pod względem długości na świecie, jest Jenisej, święty dla ludów Ketów i Nganasanów. Uważają ją za odpowiednik osi kosmicznej prowadzącej z nieba do podziemnej krainy bogini Chośadam, która została zesłana do dolnego świata za zdradę z Księżycem. Bieg Jeniseju symbolizuje ucieczkę Chośadam po wygnaniu przez herosa Albę na wyspę zmarłych na północy. Niebiańskim symbolem Jeniseju są tęcza i Droga Mleczna. W mitach ludów syberyjskich często pojawiała się rzeka łącząca trzy światy: górny, średni i dolny. Jej źródło znajdowało się w świecie górnym, zaś ujście w dolnym, pod którym rozciąga się podziemne morze. Szaman chcąc dostać się do krainy duchów, musiał przejść przez most „cienki jak włos z końskiego ogona”. Według Ewenków podróżował zwykle rzeką po wszystkich światach w łódce z kory brzozowej. Udawał się w dół rzeki, żeby odprowadzić dusze zmarłych do dolnego świata lub ku górze, by zdobyć wiedzę i moc. Jenisej stanowi ważny szlak żeglugi śródlądowej od Krasnojarska do ujścia, lecz tylko latem, gdyż na długich siedem miesięcy zamarza. Prowadzone jest tam również intensywne rybołówstwo – łowi się jesiotra, bieługę, sterleta. W górnym biegu rzeki znajdują się dwie wielkie hydroelektrownie: Krasnojarska i Sajano-Suszeńska. Jordan jest wyjątkową rzeką dla chrześcijan i wyznawców judaizmu. Nad jej brzegami działali św. Jan Chrzciciel i Jezus, przekraczał ją naród wybrany pod wodzą Jozuego, gdy wchodził do Kanaanu. Przeprawianie się Izraelitów przez Jordan interpretowano w czasach chrześcijańskich jako sakrament chrztu. Ryby uświęcone Jordanem można było jeść nawet w dni postne, co przeszło potem do tradycji chrześcijańskiej. Nad jego brzeg ciągnęli Judejczycy, aby św. Jan ich ochrzcił (…przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swe grzechy). Był wśród nich także Jezus. Na pamiątkę tego wydarzenia grekokatolicy obchodzą święto Jordanu. Oczyszczanie z grzechów wywodziło się z prastarej idei ponownego narodzenia przez wyjście z macierzyńskiego łona wody. Dziś Jordan, intensywnie wykorzystywany do nawadniania i celów energetycznych, niesie coraz mniej coraz brudniejszej wody. Świętymi rzekami chrześcijan są też „cedrony”, przepływające przez kalwarie, odwzorowujące układ przestrzenny Jerozolimy i okolic. Współcześnie Cedron w Kalwarii Zebrzydowskiej traktowany jest jako rzeka święta głównie przez pielgrzymów odbywających Dróżki Męki Pańskiej. Ludzie mieszkający nad Cedronem uważają go za zwykłą rzekę, choć niektórzy pamiętają dawne zwyczaje kąpieli uzdrawiających i zabierania wody z Cedronu w Wielki Piątek do celów leczniczych. Skoro w wielu kulturach i religiach rzeki mają charakter sakralny, wydawałoby się, iż powinny cieszyć się czcią i poszanowaniem. Tymczasem na ogół są najbardziej zdegradowanymi elementami środowiska. Współczesna kultura duchowa, do której zalicza się naukę, sztukę i religię, została zdominowana przez ten pierwszy składnik, co doprowadziło do jednostronnego, wąskiego rozumienia człowieka, przyrody i ich wzajemnych relacji. Człowiek cywilizacji naukowo-technicznej zdesakralizował świat. Zagubienie świadomości duchowego wymiaru rzeczywistości, odcięcie od transcendencji, prowadzi do zagłady wielu ekosystemów. Tymczasem istnieją różne drogi prowadzące do poznania – komplementarne w stosunku do siebie. Jak pisał Jan Paweł II, …między rozumem […] a wiarą nie może być istotnego konfliktu. Wiara uznaje autonomię naturalnego rozumu […] wiara i nauka należą do odmiennych porządków poznania… Drogą do przezwyciężenia obecnego kryzysu ekologicznego mogą być tylko zmiany w sferze moralności i etyki. A rzeki, ze względu na ogromne znaczenie w życiu człowieka, powinny być otoczone poszanowaniem i ochroną ze względu na wartości uniwersalne – nawet bez uzasadnień mitycznych i religijnych.
Jedni grzebali, inni zosatwiali, a nawet... zjadali. Praktyki pogrzebowe z dawnych kultur
Rytuały pogrzebowe w różnych kulturach przybierały rozmaite formy, które wynikały m.in. z koncepcji życia po śmierci. Ludzkie ciało wyprawiano w zaświaty wyposażone na drogę lub przeciwnie – pozbywano się go jak nic nieznaczącego naczynia po duszy.
W odnalezionych grobach neandertalczyków przetrwały ślady kwiatów, zatem pochowano ich uroczyście. Dla pierwotnych ludzi przyroda była tajemnicą. Czcili cztery żywioły mające magiczną, boską moc. Ziemi, wodzie, ogniowi i powietrzu oddawano więc ciała zmarłych i ich dusze. Czasem z całym dobytkiem, nierzadko z małżonką czy służącymi, ale bywało i tak, że zwłoki rzucano na pożarcie rekinom. W niektórych kulturach jeszcze niedawno uprawiano endokanibalizm, zwany też „kanibalizmem ze współczucia”. Stanowił najwyższą formę szacunku dla zmarłego. W tzw. niebiańskich pogrzebach, wciąż żywej tradycji w górach Tybetu, i zoroastryjskich wieżach milczenia biorą udział sępy. W Mongolii jeszcze kilkadziesiąt lat temu ciała zmarłych pozostawiano w stepie na żer dzikich zwierząt. Wciąż żyją ludzie, którzy byli świadkami związanych z tym ceremonii i opowiedzieli o nich etnologom. – Zwyczaj pozostawiania zwłok w stepie jest pochodzenia buddyjskiego i łączy Mongolię z Tybetem – wyjaśnia prof. Jerzy S. Wasilewski, etnolog, znawca kultury mongolskiej. – Zmarłego rozbierano, okrywano całunem i pozostawiano drapieżnikom. Nie należy sobie jednak wyobrażać, że wszędzie w stepie można było spotkać takie szczątki. Już w latach feudalnej Mongolii w XIX w. lokalni książęta wyznaczali miejsca składania ciał. Komunistyczne władze wypleniły tę formę pochówku, choć w latach 80. ub. wieku zdarzały się pojedyncze przypadki takich pogrzebów. Mówiono mi o szamanie z północnej Mongolii, który przeczuł moment swojej śmierci, sam się rozebrał do naga, przykrył całunem i zmarł. Ciało wywieziono jakoby gdzieś w tajgę. Po śmierci członka rodziny domownicy wyprowadzają się z jurty, wynosząc z niej wszystkie rzeczy, i nie wchodzą tam przez dwa lub trzy dni. Zamyka się górny, dymno-okienny otwór jurty, przy czym o ile na co dzień czyni się to obowiązkowo w kierunku zgodnym z ruchem słońca, to tym razem należy naruszyć regułę i zrobić to odwrotnie. Jest to jedno z wielu symbolicznych odwróceń, które towarzyszą pogrzebowi, a które tłumaczyć można m.in. wyobrażeniami na temat krainy śmierci jako odwrócenia świata żywych. Ale obrzędowość pogrzebowa obfituje w najróżniejsze rytualne transgresje – naruszenia czy wykroczenia. Oto np. tuż przed wyniesieniem zwłok odbywa się pożegnanie zmarłego; czyni to człowiek o roku urodzenia astrologicznie zgodnym z rokiem urodzenia zmarłego, wyznaczony do tego przez lamę. – Dawniej odbywało się to tak, że ów mistrz ceremonii rozchełstywał ubranie, odkrywając nagą pierś, wysoko podciągał rękawy (takie odkrywanie ciała jest niestosowne) i przykucał w specjalnej pozycji na progu, w miejscu normalnie zabronionym – opowiada prof. Wasilewski. – W rękach trzymał długą żerdź wyjętą z dachu jurty, przywiązywał do niej na znak szacunku buddyjską szarfę chadag i ostrym końcem tej żerdzi szturchał ciało zmarłego, pytając: „Czy to już wszystko?”. – „Wszystko” – odpowiadali domownicy, wyrażając tym zgodę na ostateczne odejście zmarłego. W takich, jak mówią etnologowie, „antyzachowaniach” odczytać można splot przejmujących komunikatów egzystencjalnych i niejednoznacznych sensów symbolicznych. Pod różnymi szerokościami geograficznymi obserwujemy, że śmierci towarzyszy wyzywająca, prowokacyjna demonstracja cielesności, wręcz seksualności. Na Hawajach – pisał Claude Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej – śmierć wodza podkreślana była gwałtownymi oznakami żałoby. Uczestnicy wiązali przepaski biodrowe wokół szyi, a nie na zwykłym miejscu. Temu odwróceniu góry i dołu w stroju towarzyszyła licencja seksualna. Podobne zachowania spotkamy nawet na terenach znacznie nam bliższych kulturowo, a wcale nie są one przez to łatwiejsze do wyjaśnienia. Oto np. notowane przez dawnych badaczy Huculszczyzny, w tym i naszego Stanisława Vincenza, nieprzystojne zabawy w czasie nocnego czuwania przy nieboszczyku. Obfitowały one w budzące głośny śmiech żarty, w elementy jawnej obsceniczności, a także w zaskakującą brutalność. Dla okresu nam współczesnego udokumentowali to etnolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego pracujący dziś na Bojkowszczyźnie, w zakarpackich wsiach ukraińskich. W czasie czuwania przy zmarłym odbywały się tu zabawy przepełnione ostrymi naruszeniami i wykroczeniami, także o charakterze seksualnym: imitowano stosunki płciowe w najbardziej groteskowych konfiguracjach wiekowych (dziad, baba, młode dziewczęta), zaś w grach zręcznościowych karą dla tego, kto przegrywa, było brutalne bicie. – Takie działania obrzędowe można nazwać „prześmiewaniem śmierci” – podsumowuje prof. Wasilewski. – Ta „transgresja w obliczu tragedii” to ludzki sposób przeciwstawienia się śmierci, wyrażenia sprzeciwu wobec niej, próba podważenia jej przez nieprzyzwoite gesty i zaprotestowania poprzez naruszenia tabu. Trzeba zareagować absurdem na absurd śmierci, a jej scandalum można odeprzeć tylko skandalem własnej nieobyczajności. Czy nie tak właśnie wolno rozumieć zachowanie brytyjskiego żołnierza, który na pogrzebie swego towarzysza broni z Afganistanu pojawił się w żółtej sukience mini i różowych podkolanówkach? Powodem przywdziania ekscentrycznego stroju była obietnica, którą złożyli sobie na polu walki – jeśli jeden z nich zginie, drugi tak właśnie ubierze się na jego pogrzeb. Było to swoiste „zaklinanie nieprawdopodobieństwa”, zakład z losem wymierzony przeciw śmierci: ty nie możesz zginąć, tak samo jak ja, brytyjski żołnierz, nie mogę przyjść na pogrzeb w sukience. Prowokacja strojem na pogrzebie poprzez odwrócenie ról płciowych była despektem wobec śmierci. Poprzez komizm związany zwykle z odwróceniem płci została tu podważona jej oczywistość. Można by sądzić, że archaiczne pochówki odchodzą już w przeszłość. Tymczasem wracają, niekiedy niosąc zupełnie odmieniony sens. – Będąc ostatnio w Jakucji – opowiada prof. Wasilewski – natrafiłem w tajdze niedaleko Wierchojańska na piękną polanę z jeziorkiem otoczonym łąką. Na jej skraju na wysokich słupach umieszczony był nowy drewniany sarkofag ze zwłokami. To klasyczny pochówek palowy – stary jakucki rytuał, dziś niespotykany, bo skutecznie zakazano go jeszcze w czasach carskich. Zdawać by się zatem mogło, że dokonuje się tu odrodzenie narodowych zwyczajów, powrót do archaicznych tradycji etnicznych. W rozmowach z mieszkańcami wyszło jednak na jaw ogólne potępienie dla tego postępku. Okazało się bowiem, że tak kazał się pochować człowiek skłócony z sąsiadami, który w ten sposób zajął dla swojej rodziny piękną łąkę, na której sąsiedzi nie będą mogli wypasać bydła i zbierać jagód. Rzecz w tym, że Jakuci czują głęboki lęk przed śmiercią i zmarłymi, boją się cmentarzy, nie odwiedzają grobów. Urocza polanka stała się więc dla nich niedostępna. W zachowaniach związanych ze śmiercią mogą zatem tkwić zarówno znaczenia bardzo złożone, jak i nadzwyczaj przyziemne.
Problemem jest, że nie chcemy uwierzyć w to, co wiemy. A wiemy, że nasz klimat się zmienia, że w ciągu 10 lat najpewniej stopi się pokrywa lodowa Arktyki, co doprowadzi do zagłady populacje polarnych niedźwiedzi. Według WWF-u obecnie co czwarty gatunek ssaków, co ósmy ptaków i aż co trzeci płazów może. Miasta duszą się w smogu. To, jak będzie wyglądała nasza rzeczywistość za 5 czy 10 lat, powinno być dla nas istotne. Ale czy jest? Kiedy zastanawiamy się, co jest ważne, do głowy przychodzą nam dziesiątki rzeczy: bezpieczeństwo, zdrowie, miłość, wykształcenie, mieszkanie, samochód, podróże. Jednak gdy zejdziemy do poziomu pierwotnych potrzeb, okaże się, że ze wszystkich ważnych rzeczy najważniejsza jest natura, bo sami jesteśmy jej częścią i bez niej nas też nie będzie. Brzmi to złowrogo jak na pierwszy edytorial nowej redaktor naczelnej, którą mam zaszczyt być od miesiąca. Ale z NG związana jestem już od 15 lat i pracuję tu właśnie dlatego, że nam nie jest wszystko jedno. Naszą misją jest inspirowanie ludzi do dbania o naszą planetę. Bo nie ma dziś chyba bardziej palącego problemu. Pokazujemy go często przez pryzmat pięknych zdjęć, ale robimy to nie bez powodu.
20 WIKINGOWIE Wojownicy, grabieżcy, kupcy, odkrywcy, dandysi. Nie ma jednej prawdy o wikingach, a co pewien czas dowiadujemy się o nich czegoś nowego. I może dlatego ci nieustraszeni mieszkańcy północnych krain Europy tak dobrze zadomowili się w zbiorowej wyobraźni. Tekst Heather Pringle Zdjęcia Robert Clark i David Guttenfelder 46 ŚWIAT DZIEWCZĄT Są kraje, w których bycie dziewczynką oznacza konieczność poddania się okrutnym tradycjom i nie mniej okrutnej społecznej rzeczywistości. W Sierra Leone dziewczęce marzenia są skromniejsze niż gdzie indziej. Tekst Alexis Okeowo Zdjęcia Stephanie Sinclair 66 MAM 9 LAT Dzieci z różnych części świata opowiadają, jak widzą swoją przyszłość – szczerze, bo nie ulegają jeszcze, jak nastolatki, autocenzurze, żeby dostosować się do innych. Tekst Eve Conant Zdjęcia Robin Hammond 80 MORZE SPORÓW Azjatyckie morze, wokół którego leży wiele ludnych krajów, w tym potężne Chiny, jest źródłem cennych zasobów, ale też konfliktów. Każdy chciałby wyszarpnąć jak najwięcej dla siebie.Środowiskiem nie przejmuje się nikt. Tekst Rachel Bale Zdjęcia Adam Dean 92 PUSZCZA DLA IROKEZA Dzięki zaskakującej internetowej sławie pewnego makaka czubatego imieniem Naruto cały gatunek na chwilę skupił na sobie uwagę. Być może dzięki takiemu rozwojowi wypadków widoki na ocalenie tych małp są nieco lepsze. Tekst Jennifer S. Holland Zdjęcia Stefano Unterthine 112 METROPOLIS Świat urbanizuje się w oszałamiającym tempie i Martin Roemers postanowił pokazać ten proces, a raczej jego skutek. Zrobił więc portrety megamiast – takich, w których żyje ponad 10 mln ludzi. Zobaczcie, jak mogą być różne. Tekst i zdjęcia Martin Roemers
Żyją w puszczy, w osadach odciętych od świata. Postępują zgodnie z regułami Starego Testamentu. I podobnie jak w czasach Mojżesza składają Bogu ofiary całopalne. Mówią, że są Narodem Wybranym, choć nie ma wśród nich ani jednego Żyda.
Na placu przed świątynią płonie stos ofiarny. Indianie unoszą ręce w modlitwie, do nieba płyną psalmy Dawida, pieśń ich króla, bo przecież Israelitas są Narodem Wybranym. Niepokoją się, czy dym pójdzie w górę, czy może wzgardzony przez Jahwe będzie się snuł po ziemi. Buchają ognie, skwierczy mięso baranka, a wszystko ułożone tak, aby stos nie rozsypał się na boki, ale zapadł do środka, pochłaniając resztki ofiary. Drewna jest tyle, by spłonęła każda kość, każdy ząb, róg czy racica. Na klepisku może pozostać jedynie garstka popiołu. Żywiczne belki grubości męskiego ramienia poukładano na krzyż w siedem warstw, bo to święta liczba. Płonie pierwszy stos, potem drugi i trzeci. Z okazji święta jest ich wiele: ofiary dziękczynne, przebłagalne, pokutne. Popiół zmiata się z pietyzmem i buduje kolejny stos. A każdej czynności towarzyszy modlitwa, każda ofiara uzupełniona jest śpiewem. I tak stos za stosem, przez kilka dni, aż skończą się zwierzęta. Po święcie Paschy w wiosce Israelitas nie pozostanie żaden baranek. Wszystkie pójdą z dymem. Do Boga. Zarzynanie baranka przebiega według starotestamentowych reguł. Biblia leży otwarta na Księdze Powtórzonego Prawa, gdzie każdy ruch noża jest opisany – jak zarzynać, rozcinać, wykrwawić, jak wypatroszyć, oczyścić, poćwiartować, które części odrzucić, bo są nieczyste... A do tego ortodoksyjnie przestrzegana higiena – dużo czystej wody do płukania martwych zwierząt, do ablucji i wiele białych szmatek do wycierania czoła, rąk, do zawijania mięsa. Każdy kawałek wnętrzności musi być spłukany, a właściwie wyprany, nim zostanie złożony na stosie. A nad czystością całości (fizyczną i rytualną) czuwa święty mąż, mędrzec, nauczyciel, rebe zaczytany w Piśmie. Do niego przychodzą ludzie po radę. U niego szukają odpowiedzi na pytanie, czy kawałek mięsa, który upadł na ziemię, będzie rytualnie czysty, gdy się go podniesie i wypłucze. Pierwsze wrażenie: krew, dużo krwi. Krew, oczywiście, zawsze robi wrażenie, najczęściej złe. Zawsze zadziwia, niekiedy budzi obrzydzenie lub strach. Tym razem, mimo obfitości, krew była... „oswojona”. Nie kojarzyła się ze śmiercią, lecz czymś świętym. Tak jak wino mszalne w pewnym sensie przestaje być alkoholem. Baranki szlachtowano taśmowo jak w rzeźni, jednak Israelitas nie rozlewali krwi. Każda kropla była zbierana (do miski, na szmatkę...), a potem ostrożnie przenoszona do specjalnego grobu. Krew w Starym Testamencie jest siedliskiem życia, świętością, dlatego nie wolno jej przelewać na próżno, nie wolno jej spożywać i koniecznie trzeba ją zakopać. Aby zrozumieć starotestamentowe podejście do krwi, wystarczy analogia z wodą święconą – nie wylewamy jej do zlewu ani do rzeki. Woda święcona wymaga uszanowania. Możemy nią pokropić ziemię, kiedy święcimy pole, ale nikt nie ośmieli się jej wylać do rowu. Israelitas oznaczali krwią swoje głowy. Ojcowie rodzin moczyli palec we krwi baranka i stawiali wszystkim domownikom kropkę pośrodku czoła. Postawili i mnie. Zrobił to gospodarz domu, w którym nocowałem. – Co to oznacza? – zapytałem. – To na pamiątkę nocy w Egipcie, gdy Bóg zesłał plagę, a nieszczęście omijało drzwi oznaczone krwią. Krew baranka na drzwiach – znak, że tu mieszkają wierni Bogu. Krew na czole – znak, że jestem wierny Bogu i prośba: od powietrza, głodu ognia i wojny zachowaj nas Panie. Wszechobecne dzieci towarzyszą swoim ojcom i wujom przy najbardziej nawet krwawych czynnościach. To dlatego, że Jezus prosił, żeby nie odganiać ich, tylko dopuścić do Niego. Mali chłopcy uczestniczą więc we wszystkich obrzędach. Są obecni nawet przy szlachtowaniu baranów. Patrząc na ich twarze, widziałem, że nie są przerażeni, gdy nóż tnie skórę na gardle, gdy baran wierzga, a krew spływa do miski. Dla nich to rytuał i modlitwa; oswojona codzienność. Nas przecież też nie dziwi i nie przeraża krucyfiks – ciało nagiego mężczyzny poddanego torturze na krzyżu, a wcześniej zmasakrowane. Wieszamy krucyfiksy w dziecięcej sypialni, w salonie, w jadalni... Są częścią rytuału religijnego. Początkowo czułem się w tej wiosce nieswojo – kobiety wyglądały jak Maryja z obrazu, mężczyźni jak Jezus, wszędzie brody, długie włosy, zupełnie jak w teatrze lub na planie filmowym. Ludzie poprzebierani w stroje z epoki Jezusa. W każdym razie tak mogłyby wyglądać stroje do filmu o Jezusie. Tam też widziałbym, że kostium jest podpięty agrafką, aktor ma pod rękawem zegarek, a w przerwie Israelici jedzą obiad z plastikowych talerzy. Czułem się nieswojo, ale przyjmowano mnie bardzo serdecznie – bez nawet odrobiny rezerwy. A przecież nie da się ukryć, że byłem intruzem, który w dodatku przybył w najmniej odpowiednim momencie – w same święta. Proszę sobie wyobrazić, jaka byłaby reakcja w przeciętnym polskim domu, gdyby w Wigilię Bożego Narodzenia pojawił się w nim ciemnoskóry Indianin. Czy naprawdę zaprosilibyśmy go do stołu? A oni zrobili to i byli bardzo mili. Nie tylko w stosunku do mnie. Uśmiechają się do wszystkich. I nie były to uśmiechy sztuczne ani rutynowe, ale świetliste, jak uśmiech Jana Pawła II. To moje inne zapadające w pamięć wrażenie z tej wioski. Israelitas stronią od świata i zwykle nie wpuszczają innowierców do swoich wiosek. Tym razem jednak zrobili wyjątek. W dodatku przyjęli mnie po królewsku, oddając do dyspozycji najlepszy ze swych domów i żywiąc obficie przez trzy dni. Pozwolili towarzyszyć sobie w trakcie obrzędów. Dzielnie znosili aparat fotograficzny, który bez przerwy zaglądał im przez ramię, patrzył w twarz i zjawiał się tam, gdzie nie wolno wchodzić większości mieszkańców wioski, a co dopiero obcemu. Dlaczego właściwie godzili się na to wszystko? Otóż przypadek sprawił, że przypłynąłem do nich dokładnie w dniu Paschy, a Tora nakazuje surowo, by w dniu świątecznym każdego przybysza – nawet innowiercę czy poganina – przyjąć i ugościć, jakby go przysłał sam Bóg. I tak właśnie zostałem potraktowany. Wracałem wtedy z wyprawy do indiańskiego plemienia Marubo. Płynąłem rzeką Javari w stronę Amazonki i naprawdę nie spodziewałem się znaleźć na tej rzece niczego interesującego. Marubo zostali daleko z tyłu. W pewnej chwili zobaczyłem słup czarnego dymu unoszący się ponad puszczą. To ten dym ich zdradził. Inaczej minąłbym wioskę, bo Israelitas nie pozostawiali śladów swojej obecności. Normalnie już z daleka widać wykarczowany teren, łodzie porzucone na brzegu, kobiety przy praniu, a tutaj wszystko było ukryte. Łodzie cumowano w wąskim strumieniu, sto metrów od głównego nurtu rzeki. Tam też odbywały się pranie, myciei zabawy dzieci. Wioska była duża. Jak na warunki amazońskie – ogromna: kilkaset osób i kilkadziesiąt domów ustawionych dokoła placu wielkości stadionu olimpijskiego. Nieco dalej pola i pastwiska wydarte puszczy. W środku placu największy budynek – wysoka na trzy piętra drewniana świątynia przypominająca stodołę skrzyżowaną z szałasem. Przed świątynią okrągłe klepisko otoczone płotem, a na jego środku dwóch dostojnych mężów budujących kolejne stosy, nadzorujących całopalenie i wreszcie uprzątających popiół. Israelitas stanowili wspólnotę osób o równych prawach (choć nierównych predyspozycjach i umiejętnościach). Istniał przywódca-założyciel sekty i nawet pokazywano mi jego fotografię. W wiosce zaś mieszkało kilku mędr-ców-rabinów, do których zwracano się z prośbą o interpretację fragmentu Pisma, ale poza tym nie było żadnej ludzkiej władzy – wyłącznie przepisy „Prawa danego od Boga”, do których wszyscy stosowali się bez zastrzeżeń. Karty Starego Testamentu ociekają krwią – wojny, zbrodnie i prześladowania, ale przede wszystkim ofiary składane Bogu-Jahwe. Setki i tysiące zwierząt zarzynanych w rytualny sposób, a następnie palonych na stosach. Tyle wersetów... i co? Wszystkie stały się nieaktualne? Dlaczego dzisiaj nie składamy już „ofiar miłych Bogu”? Kościół odpowiada na te pytania mniej więcej tak: ofiara Jezusa, a następnie ofiara bezkrwawa, którą czynimy na Jego pamiątkę w czasie mszy, zastąpiły ofiary całopalne. – Zastąpiły? Jakim prawem? Przecież Jezus mówi, że nie przyszedł zmienić Starego Prawa, tylko je wypełnić. Że nie chce zmienić ani jednej litery, ani jednego przecinka. Dlaczego więc dzisiaj nie składamy ofiar całopalnych? – pytali swego katechetę andyjscy Indianie. – Wystarczy kielich wina i opłatek – bronił się duchowny. – Jak to wystarczy?! Jezus owszem, prosił o powtarzanie obrzędu z chlebem i winem na swoją pamiątkę, ale przecież nigdy nie powiedział, żeby z tego powodu zaprzestać składania ofiar. Powinniśmy więc robić i jedno, i drugie – argumentowali Indianie. Tak właśnie powstała sekta Israelitas. Żaden Israelita nie jest prawdziwym Żydem. To głównie Indianie z Andów oraz Metysi. Założycielem sekty (kościoła?) był Ezequiel Ataucusi Gamonal (1918-2000) syn chłopski, początkowo gorliwy katolik, następnie gorliwy zielonoświątkowiec, a wreszcie... prorok, któremu Bóg objawił nową religię i nakazał powołanie kościoła. Kiedy dokładnie nastąpiły objawienia, trudno powiedzieć. Padają daty od 1955 do 1968, na pewno zaś wiadomo tyle, że pod koniec lat 60. istniał już związek religijny Israelitas del Nuevo Pacto Universal – Izraelici Nowego Przymierza (Ogólnoświatowego). Centrum organizacji znajduje się w Limie; większość wiosek – w peruwiańskiej Amazonii, na terenach pogranicza z Brazylią. Liczbę wyznawców szacuje się na ok. 50 tys., ale społeczności Israelitas istnieją także poza Peru: w Argentynie, Boliwii, Brazylii, Chile, Ekwadorze, Kolumbii i Kostaryce. Ponieważ świat nie umie odnieść się do ich wiary i obrzędów tolerancyjnie, przenoszą się na odległe terytoria w amazońskiej puszczy. Z dala od cywilizacji żyją po swojemu. „Po bożemu”, jak twierdzą. To życie przypomina trochę opowieść z Dzikiego Zachodu – świat jak w filmie Domek na prerii lub Dr Quinn. Niewielka społeczność, głównie rolnicza, gdzie każdy zna każdego i wszyscy od wszystkich zależą. Proste drewniane domy, proste narzędzia, kilku rzemieślników, wiejska szkółka z jednym nau-czycielem i... Biblia jako punkt odniesienia. Israelitas starają się przestrzegać zaleceń CAŁEGO (podkreślenie ich, nie moje) Pisma Świętego, a nie tylko Nowego Testamentu. Przestudiowali Biblię strona po stronie i tak wiernie, jak to tylko możliwe, realizują zalecenia Boga-Jahwe oraz Jezusa Chrystusa. – Możesz przyjść do nas ze swoim egzemplarzem Biblii, wydanej gdziekolwiek, i prześledzić to, co robimy. Nigdy nie wykraczamy poza Prawo – my je wypełniamy słowo po słowie, werset po wersecie – tak mi powiedzieli. – Rób zdjęcia, gringo, a potem sprawdź nas, jeśli chcesz. Przed tobą byli tu kiedyś dwaj rabini z Izraela. Pełni wątpliwości, niechęci, niewiary... A potem ze wzruszenia płakali rzewnymi łzami. Płakali nad swoim losem. W ich ziemi – w prawdziwej Ziemi Obiecanej – już nikt nie składa ofiar całopalnych. Odrodziły się tutaj, w odległym zakątku Amazonii. Święta Paschy nie miały wyłącznie charakteru sakralnego. Obok baranków przeznaczonych na ofiarę szykowano też baranki do upieczenia i zjedzenia. Przyrządzano „gorzkie zioła”i przaśny chleb, opisane w Starym Testamencie jako tradycyjne świąteczne potrawy. Chleby i zioła pachniały wyśmienicie, ale najwspanialsza była woń mięsa z ziemnego pieca. Jego przygotowaniem zajmował się mężczyzna o wyglądzie pustelnika. Najpierw wykopał dół wielkości grobu. Przykrył go stertą drewna, którą podpalił. Jama pod spodem rozgrzała się jak piec hutniczy. Szczapy zaczęły się odrywać od stosu i spadać na dno. A gdy wszystko się zawaliło, mężczyzna rzucił na powierzchnię żaru trochę piachu, ułożył na nim mięso zawinięte w liście bananowca, a potem wszystko zasypał ziemią – by się upiekło, udusiło... Po kilku godzinach baranek był gotowy na wieczerzę. W tym dniu Israelitas poszczą od świtu do wieczora, podobnie jak my w dawniejszych latach pościliśmy w Wigilię. Po długich godzinach postu każdy z nas dostał trzy przaśne placki, łyżkę „gorzkich ziół” oraz kawałek baraniny. Była to najpiękniejsza Wielkanoc w moim życiu – Święto Paschy wśród ludu Israelitas, który żyje i modli się tak, jak to robili Żydzi za czasów Jezusa.