Tajemniczy zakątek na granicy Polski. Ukryty w lesie rezerwat kryje enklawę żółwi i mroczną historię
Lasy Sobiborskie stanowią jeden z najcenniejszych obszarów polskiej przyrody. W tamtejszych koronach drzew ukrywają się puszczyki mszarne, na niebie dostrzec można unikatowego w skali kraju gadożera, a w licznych torfowiskach swój żywot prowadzą żółwie błotne. Mimo bogactwa zarówno fauny, jak i flory miejsce to nadal uchodzi za niepopularne turystycznie, co sprawia, że wyjazd do Sobiborskiego Parku Krajobrazowego to doskonały plan na wakacyjny wypad bez tłumów.
Wielu turystów kończy eksplorację wschodniej Polski na ziemiach Podlasia. Część z nich nie jest świadoma, że zmierzając przez 3,5 godziny wzdłuż polsko-białoruskiej granicy na południe, dotrze do miejsca, w którym piękno natury zderza się z makabrycznymi historiami z czasów II wojny światowej. Stolica żółwi Sobiborski Park Krajobrazowy obejmuje 6 rezerwatów przyrody. Najsłynniejszym z nich jest rezerwat „Żółwiowe Błota”, w którym od niemal 40 lat chroni się skrajnie rzadkiego i zagrożonego wyginięciem w skali całej Europy żółwia błotnego. Serce rezerwatu stanowią trzy jeziora: Wspólne, Kobyłka i Pereszpa, otoczone rozległymi torfowiskami, trzęsawiskami oraz borami bagiennymi. To idealne, niedostępne dla człowieka środowisko dla tych niezwykle rzadkich gadów. Aby nie zakłócać rytmu życia naszych jedynych żółwi, władze parku ograniczają turystyczną ekspansję na terenach mokradeł. Nad jeziora prowadzą skromne ścieżki, ale oferują dalekie od skromnych widoki. Z punktów widokowych można napawać się spokojem okolicznych torfowisk i bagien, delektując się odgłosami obecnej tu przyrody. Miejsce Zagłady pośrodku lasu W samym sercu Sobiborskiego Parku znajduje się Muzeum i Miejsce Pamięci przypominające tragiczne losy tutejszego Obozu Zagłady (SS-Sonderkommando Sobibor). W nazistowskim piekle w latach 1942–1943 zginęło ok. 250 tysięcy Żydów, zamordowanych cyklonem B w komorach gazowych. Muzeum opowiadające o ludobójstwie powstało w 1993 roku – w 50. rocznicę zbrojnego powstania więźniów obozu. Obecnie dla zwiedzających otwarte są dwie wystawy: główna, gdzie na 16 panelach tematycznych opowiadana jest historia Obozu Zagłady, oraz czasowa, skupiona wokół nazistowskiej akcji „Reinhardt”, która miała doprowadzić do wymordowania Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i Okręgu Białostockim. Wejście na obie wystawy jest bezpłatne, a muzeum czynne jest od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–17:00. W okresie letnim w soboty i niedziele kursuje specjalny pociąg regionalny z Chełma do Włodawy, który przejeżdża przez stację Sobibór, zlokalizowaną przy samym muzeum. W pozostałe dni najłatwiej jest dojechać samochodem – obok placówki funkcjonuje darmowy parking. Jak zwiedzać Sobiborskie Lasy? Jeśli brakuje nam czasu, najlepszą drogą do zobaczenia esencji Sobiborskich Lasów jest podążanie tzw. Pętlą Sobiborską. Ta ok. 10-kilometrowa trasa prowadzi przez wszystkie najważniejsze miejsca tego Parku Krajobrazowego. Rozpoczyna się i kończy przy stacji kolejowej w Sobiborze, prowadząc turystów tuż obok Muzeum i Miejsca Pamięci poświęconego ofiarom byłego niemieckiego obozu zagłady. W dalszej części ścieżka zagłębia się w dzikie, niezwykle cenne przyrodniczo tereny Sobiborskiego Parku Krajobrazowego oraz wspomnianego rezerwatu „Żółwiowe Błota”. Podczas marszu można podziwiać malownicze, śródleśne jeziora i unikalną poleską przyrodę, m.in. z wysokości nowo udostępnionej wieży widokowej. To idealna propozycja na kilkugodzinną wędrówkę, która łączy historię II wojny światowej z wyciszającym kontaktem z naturą. Atrakcje dookoła parku Niedaleko Sobiborskiego Parku Krajobrazowego leży unikatowy w skali Europy, znakomicie zachowany kompleks synagogalny we Włodawie, wyróżniony w 2025 roku prestiżowym tytułem „Cuda Polski” National Geographic Polska. W skład tego wyjątkowego Zespołu wchodzą trzy historyczne obiekty: Wielka Synagoga, Mała Synagoga oraz Dom Pokrajczego, które przez pokolenia służyły lokalnej społeczności żydowskiej. Szczególny zachwyt budzi misterny, neobarokowy aron ha-kodesz – stanowiący serce Wielkiej Synagogi, a ukończony tuż przed wybuchem II wojny światowej. Dla osób szukających wytchnienia w letnie upały idealnym miejscem na ochłodę jest położone na północ od Sobiboru Jezioro Białe w Okunince. Tutejsza piaszczysta plaża stanowi ulubiony punkt wypoczynku mieszkańców Polesia i turystów, a tuż przy brzegach tętni życiem bogata baza gastronomiczna z licznymi barami oraz restauracjami. Źródła: OTOP, PTTK, Lasy Państwowe, Muzeum Sobibór Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Kołyma stała się piekłem Stalina. System łagrów działał bezlitośnie
Kołyma, mimo że jest przede wszystkim nazwą geograficzną, w zbiorowej pamięci narodów dawnego bloku wschodniego zapisała się przede wszystkim jako metonimia obszaru, który przez ćwierć wieku stanowił jedno z najbardziej przerażających ogniw systemu gułagów. To właśnie tam, na terenach dzisiejszego obwodu magadańskiego, przymusowi robotnicy wykuwali w wiecznej zmarzlinie fundamenty stalinowskiego imperium.
Spis treści: Złoto, Dalstroj i początek zbrodniczego systemu Wydobycie za wszelką cenę Droga Kości, czyli najdłuższy cmentarz świata Mroczna strona nauki Blatni, polityczni i system kontroli Los Polaków w obozach Kołymy Miasta widma Obozy pracy przymusowej powstały już na początku sowieckich rządów. Władze ZSRR kierowały tam głównie politycznych przeciwników. Zbrodnicza machina szybko zaczęła się rozrastać, aż w końcu osiągnęła niebotyczne rozmiary. Jednym z jej kluczowych trybów stał się system łagrów w Jakuckiej ASRR. Złoto, Dalstroj i początek zbrodniczego systemu Pod koniec lat 20. XX wieku Związek Radziecki znajdował się w fazie pogoni za zachodnią technologią. Aby sfinansować wielką industrializację, Stalin potrzebował twardej waluty, którą światowe rynki finansowe przyjęłyby bez pytań. W 1928 roku ekspedycja Jurija Bilibina potwierdziła istnienie gigantycznych złóż złota w dorzeczu Kołymy. To, co dla geologów było triumfem, dla setek tysięcy ludzi miało stać się wyrokiem śmierci. Ogromnym wyzwaniem dla tego przedsięwzięcia była sama lokalizacja. Eksploatacja naturalnych bogactw w regionie, do którego nie prowadziły żadne drogi, gdzie zima trwa osiem miesięcy, a ziemia twardością przypominała beton, wydawała się niemożliwa. Władze Związku Radzieckiego znalazły jednak rozwiązanie tego problemu. 13 listopada 1931 roku OGPU powołało Dalstroj – organizację będącą czymś w rodzaju hybrydy przedsiębiorstwa górniczego i absolutnej dyktatury wojskowej, która otrzymała pod zarząd obszar o powierzchni blisko 3 milionów kilometrów kwadratowych. Twór ten nie podlegał zwykłym prawom gospodarczym. Jego nadrzędną misją było dostarczenie złota za wszelką cenę. Fundament tego systemu stworzył Eduard Berzin, pierwszy dyrektor. Wydobycie za wszelką cenę W początkowym okresie łagry Kołymy miały jeszcze charakter „produkcyjny”. Więźniowie byli traktowani jak zasób, który należy eksploatować, ale o który trzeba minimalnie dbać, by był wydajny. Wprowadzano nawet systemy premiowe i skracanie wyroków za przekraczanie norm. Ta faza skończyła się jednak gwałtownie wraz z nadejściem wielkiej czystki, kiedy terror NKWD uległ szczególnemu wzmożeniu. Złoto na Kołymie wydobywano w sposób absolutnie prymitywny. Przez większość lat działalności Dalstroju, mimo propagandowych haseł o mechanizacji, głównymi narzędziami pracy pozostawały kilof, łopata, taczka i tzw. butara – prymitywne urządzenie do płukania złota. Więźniowie musieli najpierw przebić się przez warstwę torfu i ziemi, by dotrzeć do złotonośnych piasków ukrytych głęboko pod wieczną zmarzliną. Praca odbywała się w systemie dwuzmianowym, po 12 godzin. Zimą, gdy ziemia była zamarznięta na kość, używano materiałów wybuchowych lub palono ogniska, by choć odrobinę roztopić grunt. Dopiero po 1946 roku na szerszą skalę zaczęły pojawiać się maszyny, często pochodzące z amerykańskich dostaw w ramach ustawy Lend-Lease, co paradoksalnie splatało historię zachodniej pomocy z historią radzieckiego niewolnictwa. Droga Kości, czyli najdłuższy cmentarz świata Jednym z najbardziej przerażających „osiągnięć” Dalstroju jest Trakt Kołymski (R504), łączący Magadan z Jakuckiem. Droga ta, o długości ponad 2000 kilometrów, była jedyną arterią zasilającą system obozowy. Jej budowa w ekstremalnie trudnym terenie – przez góry, bagna i rzeki – kosztowała życie dziesiątek tysięcy ludzi. Nazwa „Droga Kości” nie jest jedynie metaforą. W warunkach wiecznej zmarzliny kopanie grobów było zadaniem niemal niemożliwym dla skrajnie wycieńczonych więźniów. Ciała robotników zmarłych przy budowie często układano bezpośrednio w nasypie drogi, przykrywając je kolejnymi warstwami żwiru i piasku. Mroczna strona nauki W systemie Kołymy istniały miejsca, gdzie okrucieństwo wobec więźniów przekraczało wszelkie możliwe granice. Jednym z nich był Butugyczag. Znany jako „Dolina Śmierci”, stał się poligonem doświadczalnym dla radzieckiego programu atomowego. Wydobycie uranu, rozpoczęte tam po 1945 roku, odbywało się bez jakichkolwiek norm bezpieczeństwa. Należy podkreślić, że nie tylko promieniowanie czyniło Butugyczag miejscem wyjątkowo mrocznym. Odkryte tam po latach ludzkie czaszki ze śladami precyzyjnych trepanacji sugerują istnienie tajnego instytutu pseudomedycznego. Według niektórych badaczy na więźniach przeprowadzano tam eksperymenty mające sprawdzić bezpośredni wpływ promieniowania na mózg i granice ludzkiej wytrzymałości. Blatni, polityczni i system kontroli Siły wydobywcze Dalstroju zasiliło tysiące więźniów, których liczba rosła z roku na rok. W 1932 roku w łagrach Kołymy pracowało ponad 11 tys. przymusowych robotników. Dziewięć lat później, było ich niemal 183 tys. Jak to możliwe, że garstka strażników mogła kontrolować tylu ludzi, którzy nie mieli już nic do stracenia? Ten mechanizm opierał się na precyzyjnie zaplanowanej socjologii obozów. System radziecki celowo mieszał więźniów politycznych z pospolitymi przestępcami, recydywistami i mordercami, znanymi jako blatnyje. Kryminaliści byli traktowani przez administrację jako „społecznie bliscy”. Pełnili funkcje brygadzistów, kucharzy czy magazynierów. Ich zadaniem było terroryzowanie więźniów politycznych i wymuszanie na nich pracy ponad siły. To była klasyczna metoda „dziel i rządź”. Blatnyje często byli zwalniani z najcięższych zadań, a ich normę musieli wypracować wycieńczeni intelektualiści, urzędnicy czy chłopi. Racje żywnościowe Należy podkreślić, że fundament kontroli w gułagu stanowiło pożywienie. Racje żywnościowe były precyzyjnie zestopniowane w zależności od wyników pracy. System ten był de facto formą powolnej egzekucji, bo kalorie dostarczane w posiłkach były niemal zawsze niższe niż energia wydatkowana na mrozie przy ciężkiej pracy fizycznej. Typowa dieta więźnia Kołymy składała się z: czarnego, gliniastego chleba, często z domieszką trocin – od 400 do 800 g dziennie; bałandy – rzadkiej zupy z przemarzniętych warzyw lub resztek ryb; kaszy – kilku łyżek gotowanego ziarna, często przypalonego. Więźniowie, którzy nie wyrabiali narzuconej normy, trafiali na rację karną, na którą składało się 300 g chleba i kubek wrzątku. To oznaczało śmierć głodową w ciągu kilku tygodni. Los Polaków w obozach Kołymy Polacy zaczęli trafiać do obozów Kołymy po agresji ZSRR w 1939 roku. Pierwsza fala deportacji (1940–1941) objęła około 8–10 tys. osób, wysłanych bezpośrednio do kopalń złota. Byli to ludzie młodzi, często oficerowie, policjanci, ale także harcerze i studenci. Polskie wspomnienia z tego piekła są pełne drastycznych opisów. Adam Kądziołka wspominał o braku wody pitnej, co zmuszało więźniów do jedzenia śniegu lub picia wody z beczek na nieczystości. Leonarda Obuchowska opisywała katorżniczą pracę w lesie przy -50 stopniach Celsjusza, gdzie każda chwila nieuwagi groziła odmrożeniem i amputacją. Ryszard Kaczorowski, późniejszy prezydent, przeżył Kołymę dzięki amnestii po układzie Sikorski-Majski, trafiając do Armii Andersa prosto z kopalni złota. „Białe krematorium”, jak nazywali Kołymę polscy więźniowie, pochłonęło tysiące istnień, zanim nadeszła pomoc. Miasta widma Po śmierci Stalina w 1953 roku system zaczął się rozpadać. Masowe amnestie sprawiły, że obozy opustoszały, a Dalstroj został rozwiązany. Jednak infrastruktura pozostała. W latach 60. i 70. próbowano kontynuować wydobycie metodami przemysłowymi, budując nowoczesne miasta, takie jak Kadykczan. Upadek ZSRR przyniósł kres tej sztucznej egzystencji. Kadykczan, niegdyś 15-tysięczny ośrodek, stało się miastem-widmem po awarii systemu grzewczego i zamknięciu kopalni w latach 90. Dziś jest to miejsce pielgrzymek eksploratorów wyludnionych miast, gdzie w opuszczonych szkołach wciąż leżą zeszyty uczniów, a na placach stoją niszczejące pomniki Lenina. W samym Magadanie pamięć o przeszłości jest trudna i niejednoznaczna. Pomnik „Maska Boleści” Ernsta Nieizwiestnego, wzniesiony w 1996 roku, jest jednym z najważniejszych miejsc upamiętnienia w Rosji. Monumentalna betonowa twarz, z której oka płyną łzy w formie mniejszych masek, patrzy w stronę kopalń. Wewnątrz pomnika odtworzono celę więzienną, a na kamiennych blokach wokół wyryto nazwy najstraszniejszych obozów Kołymy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Irma Grese siała postrach w Auschwitz-Birkenau. Jej niewyobrażalne okrucieństwo do dziś budzi grozę
Irma Grese, jeden z najokrutniejszych trybów w niemieckiej machinie zagłady, zapisała się na kartach historii krwawymi literami. Młoda kobieta, tak naprawdę dopiero przekraczająca próg dorosłości, była jedną z najokrutniejszych nadzorczyń w obozie Auschwitz-Birkenau. Jak to możliwe, że zwyczajna dziewczyna z wiejskiej rodziny stała się symbolem bestialstwa?
Spis treści: Traumatyczne dzieciństwo Zanim stała się katem, chciała pomagać Ucieczka w ideologię Piękna bestia z Birkenau Proces w Lüneburgu Wśród wykonawców planu „ostatecznego rozwiązania” nie brakowało potworów o iście sadystycznych skłonnościach. Właściwie każdy strażnik w dowolnym obozie koncentracyjnym musiał mieć w sobie coś nieludzkiego, by móc wykonywać swoje okrutne obowiązki. Jednak jedna osoba wyróżniała się w tym pokaźnym gronie okrucieństwem, które wykraczało dalece poza granice ludzkiej wyobraźni. To Irma Grese, nazwana przez więźniów „piękną bestią”. Traumatyczne dzieciństwo Irma Grese urodziła się 7 października 1923 roku we Wrechen – niewielkiej osadzie rolniczej w Meklemburgii, w regionie Feldberger Seenlandschaft. Była trzecim z pięciorga dzieci Alfreda Antona Alberta Grese i Berty Wilhelmine Winter. Rodzina Grese reprezentowała typową dla tego regionu i okresu warstwę pracującą. Alfred był zatrudniony jako starszy dojarz w lokalnym majątku ziemskim. Według relacji jej siostry, Helene, Irma w dzieciństwie była osobą wycofaną i nieśmiałą. Stroniła od konfliktów i nie przejawiała żadnych cech sadystycznych. Była raczej dzieckiem lękliwym, unikającym konfrontacji. Co zatem zadecydowało, że w przyszłości stała się katem dla tak wielu osób? Niewykluczone, że wpływ na to miała trauma, której doświadczyła jako 13-latka. W 1936 roku jej matka odebrała sobie życie, wypijając kwas solny. Dla dziewczynki w okresie dojrzewania, kiedy formuje się tożsamość, to wydarzenie musiało być ogromnym wstrząsem. Zanim stała się katem, chciała pomagać Po śmierci matki, Irma pozostała pod opieką surowego ojca. W wieku 14 lat rzuciła szkołę i opuściła rodzinny dom. Przeprowadziła się do Fürstenbergu, gdzie odbyła „rok pracy na roli” Reichsarbeitsdienst. Później pracowała w mleczarni i sklepie, ale to jej nie wystarczało. Chciała zostać pielęgniarką i to nie byle gdzie, bo w sanatorium w Hohenlychen, ekskluzywnym ośrodku SS. Dostała tam posadę pomocy pielęgniarskiej, ale próby zdobycia wymarzonej pracy spełzły na niczym. Grese kilkukrotnie podchodziła do egzaminu i za każdym razem uzyskiwała negatywny wynik. Ucieczka w ideologię Braki w wykształceniu zamknęły przed nią wiele drzwi, ale Grese i tak znalazła nową drogę zawodową. W tamtym czasie panowało duże zapotrzebowanie na nowych rekrutów, mogących zasilić szeregi SS. Dla niej, był to oczywisty wybór. Fascynację nazistowską ideologią przejawiała już jako nastolatka, gdy dołączyła do Bund Deutscher Mädel (Ligi Niemieckich Dziewcząt), żeńskiego odpowiednika Hitlerjugend. Tkwiąc w próżni po rozpadzie rodziny uwierzyła, że brutalność i przemoc mogą być cnotami służącymi wyższemu dobru narodu, a w kulcie siły, pogardzie dla słabości i podziale na „nadludzi” i „podludzi” znalazła odpowiedzi na swoje problemy emocjonalne. Inicjacja w piekle kobiet W lipcu 1942 roku, mając zaledwie 18 lat, Irma Grese została skierowana do Ravensbrücku. Był to główny obóz kobiecy w III Rzeszy, ale pełnił też funkcję centralnego ośrodka szkoleniowego dla nadzorczyń SS. To właśnie tam młode rekrutki przechodziły proces dehumanizacji. Tam trafiła pod skrzydła doświadczonych nadzorczyń. Jedną z jej nauczycielek była słynąca z sadyzmu Dorothea Binz. Szkolenie nie polegało na nauce regulaminów więziennych, a na systematycznym łamaniu barier moralnych. Młode strażniczki uczono, że litość jest słabością, a więzień nie jest człowiekiem, tylko numerem, wrogiem Rzeszy. W marcu 1943 roku, po niespełna roku „nauki”, została uznana za gotową do transferu do miejsca, które miało stać się areną jej najstraszniejszych zbrodni – do Auschwitz-Birkenau. Piękna bestia z Birkenau Początkowo pracowała jako telefonistka. Później pilnowała komanda budowy dróg i ogrodowego. Jej kariera rozkwitała. Pod koniec wojny zdobyła stopień oberaufseherin, czyli starszej nadzorczyni – drugą najwyższą rangę dostępną dla kobiety w strukturach obozowych. Jako zastępczyni Marii Mandel pełniła nadzór nad Obozem C w Birkenau. To właśnie tam zyskała swój przydomek. Według wspomnień ocalałych z piekła Auschwitz, Grese obsesyjnie dbała o swój wygląd. Była uosobieniem nazistowskiego ideału piękna – miała naturalne blond włosy, błękitne oczy i regularne rysy twarzy. Jej mundur był zawsze idealnie skrojony – często przerabiany przez więźniarki-krawcowe tak, by opinał jej sylwetkę i podkreślał figurę. Nosiła ciężkie oficerki, zawsze wypolerowane na błysk Najcharakterystyczniejszym elementem jej wizerunku był zapach. Grese w nadmiarze używała ciężkich perfum. Olga Lengyel, więźniarka i autorka wspomnień „Five Chimneys. A Woman Survivor’s True Story of Auschwitz”, pisała, że ta słodka woń luksusu mieszała się z zapachem palonych ciał, wywołując u więźniarek mdłości. To było narzędzie psychologicznej tortury. Perfumy miały przypominać ofiarom o utraconym świecie cywilizacji i podkreślały ich degradację. Sadystyczne praktyki Irmy Grese Grese czerpała wręcz perwersyjną przyjemność z fizycznego dręczenia kobiet. Często zmuszała wycieńczone, zagłodzone więźniarki do wielogodzinnych ćwiczeń, biegania, noszenia kamieni czy stania na baczność w deszczu i mrozie podczas niekończących się apeli. Ci, którzy upadali, byli bici do nieprzytomności lub zabijani. Inną jej „rozrywką” było szczucie więźniarek psami. Miała w zwyczaju wybierać młode, piękne więźniarki, którym zazdrościła urody. Biczowała je po piersiach, doprowadzając do powstania otwartych ran. W warunkach obozowych te szybko ulegały zakażeniu. Według świadectwa dr Giselli Perl, żydowskiej ginekolożki, kiedy stan ofiar był krytyczny, zaciągała je do obozowego szpitala. Zmuszała lekarkę do nacinania ropni. Bez znieczulenia i prymitywnymi narzędziami. Grese obserwowała te zabiegi z widocznym podnieceniem seksualnym. Widok bólu, krwi i nacinanego ciała wywoływał u niej drgawki rozkoszy. Relacje i romanse W obozowym piekle „piękna bestia” prowadziła ożywione życie towarzyskie i erotyczne. Miała utrzymywać relacje nie tylko z komendantem Josefem Kramerem i dr. Josefem Mengele, ale także ze swoją przełożoną, Marią Mandel. Wiadomo też, że zmuszała do spółkowania więźniów i więźniarki, mimo że groziły za to surowe konsekwencje. Najwyraźniej drzemiący w niej ogromny apetyt seksualny brał górę nad strachem. A może po prostu czuła, że jest bezkarna i stoi ponad zasadami? Proces w Lüneburgu W marcu 1945 roku została przydzielona do obozu Bergen-Belsen, gdzie otrzymała funkcję kierowniczki służby pracy. III Rzesza chyliła się już wtedy ku upadkowi. 15 kwietnia 1945 roku obóz został wyzwolony przez Brytyjczyków. 17 kwietnia Irma Grese została aresztowana. Zachowanie Grese podczas procesu było szokujące dla obserwatorów. Nie okazywała cienia skruchy czy żalu. Siedząc na ławie oskarżonych, często poprawiała włosy i śmiała się w momentach, gdy świadkowie opisywali makabryczne szczegóły. Traktowała proces jak farsę, wierząc w swoją niewinność lub po prostu gardząc sądem swoich wrogów. Dowody były jednak bezsprzeczne, a typową dla nazistów linią obrony – „wykonywałam tylko rozkazy” – nie podważyła swojej winy. Wyrok zapadł 17 listopada 1945 roku. Piękna bestia została skazana na śmierć przez powieszenie. Egzekucja odbyła się 13 grudnia, w więzieniu w Hameln. Grese umarła tak, jak żyła – wydając rozkazy. Swoje ostatnie słowa skierowała do kata Alberta Pierrepointa. „Schnell” – rzuciła władczym tonem, zanim ten zwolnił zapadnię. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sobibór był przerażająco efektywnym trybem w niemieckiej machinie zbrodni. Liczba ofiar budzi grozę
Sobibór, a dokładnie – SS-Sonderkommando Sobibor – funkcjonował przez krótki, za to intensywny okres, od maja 1942 do października 1943 roku. Niezbyt długi czas działania tego miejsca i ogromna liczba ofiar niemieckiej machiny zbrodni podkreślają ekstremalną wydajność, narzuconą w ramach „planu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”.
Spis treści: Ludobójczy projekt Ukryty przed światem kombinat zbrodni Mechanizm eksterminacji Opór i powstanie Likwidacja obozu SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z najwydajniejszych ośrodków masowej zbrodni w historii. Obóz służył wyłącznie do natychmiastowej eliminacji, wykorzystując spaliny z tlenkiem węgla jako narzędzie zagłady. Choć jego działalność trwała zaledwie półtora roku, pochłonęła życie co najmniej 170 tys. Żydów z całej Europy. Ludobójczy projekt Niemiecki obóz zagłady SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z trzech ośrodków masowej eliminacji, obok Bełżca i Treblinki, stworzonych w ramach strategicznej i ściśle tajnej operacji pod kryptonimem akcja „Reinhardt”. Zbrodnicze działania trwały od marca 1942 do listopada 1943 roku i były scentralizowanym planem eliminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i Europie Wschodniej. Szacuje się, że w ramach akcji Reinhardt Niemcy zgładzili około 1,6 mln europejskich Żydów. Skala zbrodni popełnionych w tych trzech obozach pochłonęła łącznie więcej ofiar niż cały kompleks obozowy Auschwitz-Birkenau, mimo że ten jest powszechnie uznawany za główny symbol Holokaustu. Sobibór, podobnie jak Bełżec i Treblinka, reprezentował model obozu zagłady, przynajmniej przez większość czasu. Ośrodki te zostały zaprojektowane wyłącznie w celu szybkiej i masowej eliminacji, celowo unikając połączenia z obozami pracy koncentracyjnej. Ta ścisła, czysto zbrodnicza funkcja, implikowała specyficzną architekturę oraz wymuszała dążenie do totalnego zniszczenia śladów działań, które tam podejmowano. Dowództwo całej operacji znajdowało się w Lublinie, skąd zarządzano logistyką i personelem, wprzęgając w mechanizmy ludobójstwa również KL Lublin (Majdanek). Ukryty przed światem kombinat zbrodni Sobibór został wybudowany w izolowanym, zalesionym terenie, przy linii kolejowej Lublin-Chełm-Włodawa. Zbrodnicza machina śmierci stanęła w słabo zaludnionej okolicy, z trzech stron otoczonej sosnowym borem. Taka lokalizacja miała służyć ułatwieniu ukrycia zbrodni, ale nie tylko. Miała też zapewnić sprawną obsługę transportów kolejowych. Obóz był systematycznie podzielony na trzy funkcjonalne sektory, zaprojektowane w celu utrzymania tajemnicy i efektywności zagłady poprzez oddzielenie obszarów życia roboczego od strefy eksterminacji. Podział obozu Sektor lager I pełnił funkcję obozu roboczego dla więźniów stałych. Mieściły się tam baraki mieszkalne i kuchnia. Przebywali tam więźniowie zmuszani do pracy przy obsłudze obozu i sortowaniu zagrabionego mienia. Lager II stanowił strefę przyjęć, gdzie odbywał się rozładunek ofiar na rampie kolejowej. Odbywała się tu proces wstępnej selekcji, po którym deportowanych kierowano do strefy mordu. W tym sektorze znajdowały się magazyny na mienie ofiar oraz barak fryzjerni. Najbardziej strzeżoną strefą, która w praktyce stanowiła centrum mechanizmu zagłady, był lager III. Ta część była całkowicie odizolowana od reszty obozu. Infrastruktura eksterminacji Wraz ze wzrostem intensywności akcji „Reinhardt”, infrastruktura sektora zagłady ulegała stopniowej rozbudowie. Pierwotny budynek komór gazowych okazał się niewystarczający i został przebudowany na większą komorę, składającą się z ośmiu cel. To jednoznacznie dowodzi systematycznego wzrostu morderczej wydajności i zdolności do przyjmowania masowych transportów. Przy budowie nowych komór, Niemcy wykorzystali cegły pochodzące z rozbiórki domów żydowskich z getta we Włodawie. Stanowiło to symboliczny akt totalnej destrukcji żydowskiej przestrzeni życiowej na rzecz infrastruktury śmierci. Kluczowym elementem lager III była przybudówka z silnikami, które służyły do wytwarzania trującego gazu. Wykrycie reliktów fundamentów komór gazowych po 2000 roku dzięki badaniom archeologicznym jest krytycznym dowodem, który potwierdza topografię i metodę działania obozu, przełamując próbę totalnego zacierania śladów zbrodni. Struktura dowodzenia Personel SS, składający się z około 20–30 esesmanów, został przeniesiony do Sobiboru głównie ze struktur akcji T4. To właśnie nabyte wcześniej doświadczenie umożliwiło im natychmiastowe wdrożenie zbrodniczych mechanizmów w Sobiborze. Przykładowo, Christian Wirth, jako inspektor obozów akcji „Reinhardt”, odegrał kluczową rolę w standaryzacji i organizacji procesów eksterminacji. Centralni zbrodniarze W krótkiej historii obozu, funkcję dowódczą pełniło dwóch komendantów. Od kwietnia do sierpnia 1942 roku, w Sobiborze dowodził Franz Stangl, austriacki nazista, który później został przeniesiony do kierowania obozem zagłady w Treblince. Po nim dowództwo objął Franz Reichleitner i funkcję komendanta pełnił aż do likwidacji obozu. Strażnicy pomocniczy Załogę obozu uzupełniał personel pomocniczy, rekrutowany głównie spośród sowieckich jeńców wojennych. Byli oni niezbędni do pilnowania obwodu i utrzymania dyscypliny wśród więźniów. Jedną z najbardziej znanych postaci tego personelu, której proces symbolizował powojenne wyzwania prawne, był Iwan Demianiuk. Mechanizm eksterminacji W ciągu 18 miesięcy funkcjonowania w Sobiborze zgładzono co najmniej 170 000 Żydów. Większość ofiar, bo około 100 tysięcy, pochodziła z Polski. Należy jednak podkreślić, że logistyczny zasięg obozu był znacznie szerszy. Szczególnie duży był udział Żydów z Europy Zachodniej. Ponad 33 tys. ofiar pochodziło z Holandii. Pozostałych deportowano ze Związku Radzieckiego, Niemiec, Czechosłowacji, Francji, Austrii i Jugosławii. Proces eksterminacji był szybki i brutalny, maskowany pretekstem „kąpieli” i „dezynfekcji”. Po przybyciu na rampę w lager II, deportowani byli natychmiast rozdzielani i pędzeni do lager III. W odróżnieniu od obozu Auschwitz, w Sobiborze nie stosowano cyklonu B. Niemcy znaleźli tańszą i łatwiejszą do wdrożenia metodę. Używali tlenku węgla, generowanego przez silnik spalinowy. Motor znajdował się w przybudówce obok komór gazowych w lager III. Po wprowadzeniu ofiar do cel i zamknięciu drzwi, operatorzy SS uruchamiali silnik, a toksyczne spaliny były wtłaczane rurami do wnętrza pomieszczeń. W lager III znajdowały się początkowo masowe groby. W ramach tajnej akcji, której celem było zniszczenie fizycznych dowodów zbrodni, konieczne stało się wykopanie i spalenie wcześniej pochowanych ciał. W tym celu z szyn kolejowych złożono specjalny ruszt, obok którego znajdowało się wysypisko popiołów. Opór i powstanie Powstanie w Sobiborze było jednym z nielicznych udanych zbrojnych zrywów w obozach zagłady. Konspiracja wyłoniła się z połączenia dwóch grup więźniów. Jedną stanowili Żydzi polscy, w tym Lejb (Leon) Felhendler. Druga składała się z żydowskich jeńców radzieckich, którzy wnieśli przeszkolenie wojskowe. Tą grupą dowodził Aleksander Pieczerski, młody porucznik Armii Czerwonej. Powstanie rozpoczęło się 14 października 1943 roku, w kulminacyjnym momencie działalności obozu. Dzięki precyzyjnemu planowaniu, więźniom udało się zabić dwunastu esesmanów oraz dwóch ukraińskich strażników. Akcja ta doprowadziła do masowej ucieczki około 300 osadzonych. Likwidacja obozu W obliczu powstania i masowej ucieczki, Niemcy doszli do wniosku, że dłużej nie uda się im utrzymać Sobiboru jako tajnego ośrodka zbrodni. W konsekwencji zadecydowano o natychmiastowej likwidacji obozu. Wszystkie elementy infrastruktury nadające się do użytku zostały wywiezione, a budynki komór gazowych wysadzono w powietrze. Aby stworzyć naturalny kamuflaż i ukryć masowe groby, teren obozu został zalesiony. Ta próba totalnego zatarcia śladów miała utrudnić powojenne śledztwa i zaprzeczyć istnieniu ośrodka zagłady. Ostatni świadkowie, więźniowie z Treblinki, którzy dokonali demontażu, zostali rozstrzelani na terenie obozu. W grudniu 1943 roku machina śmierci przestała istnieć. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy tragiczną historią można handlować? Otwarta aukcja przedmiotów z Auschwitz, Majdanka i Katynia anulowana po proteście Polski
Niemiecki dom aukcyjny Felzmann zamierzał sprzedać 623 przedmioty związane z obozami koncentracyjnymi Auschwitz i Majdanek oraz zbrodnią w Katyniu. Aukcja została anulowana po gwałtownym proteście Polski i międzynarodowych instytucji. Rząd będzie się domagał zwrotu pamiątek, które – jeśli okażą się autentyczne – miałyby trafić do polskich muzeów.
Dom aukcyjny Felzmann z Neuss w Niemczech planował sprzedaż 623 artefaktów pochodzących z czasów II wojny światowej, w tym z Auschwitz, Majdanka oraz powiązanych ze zbrodnią katyńską. Aukcja zatytułowana „System terroru część II 1933–1945” miała odbyć się 17 listopada 2025 roku. Każdy z przedmiotów był wyceniony i przygotowany do sprzedaży na otwartej aukcji dostępnej dla klientów z całego świata. Aukcja przedmiotów z Auschwitz wywołała burzę W katalogu aukcji znalazły się m.in. listy więźniów z obozu Auschwitz, dokumenty z Dachau dotyczące przymusowej sterylizacji, propagandowe plakaty antysemickie, oraz pamiątki po ofiarach zbrodni katyńskiej – np. listy Henryka Umińskiego i Jana Leszczyńskiego. Cena wywoławcza za niektóre z tych pamiątek sięgała 500 euro. Gwałtowną reakcję wywołał fakt, że wystawione przedmioty zawierały dane osobowe ofiar, a także ich osobiste zapiski i listy. Międzynarodowy Komitet Oświęcimski nazwał aukcję „cynicznym i bezwstydnym przedsięwzięciem”. Portal aukcyjny w rozmowie z Frankfurter Allgemeine Zeitung stwierdził, że „prywatni kolekcjonerzy prowadzą intensywne badania i przyczyniają się do pogłębiania wiedzy historycznej. Ich działalność służy zachowaniu pamięci, a nie handlowaniu cierpieniem”. Redakcja dziennika przypomniała też, że podobna aukcja już się odbyła 6 lat temu. Reakcja Polskiej dyplomacji Rząd RP natychmiast zareagował. Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski poinformował, że ambasador Jan Tombiński interweniował u władz Westfalii, a on sam prowadził rozmowy z szefem niemieckiego MSZ Johannem Wadephulem. Po interwencji polskich władz dom aukcyjny Felzmann wycofał aukcję ze swojej strony internetowej, nie podając jednak żadnego wyjaśnienia. Prezydent RP Karol Nawrocki wezwał polski rząd do zdecydowanego działania – zażądania zwrotu pamiątek lub ich wykupu, jeśli zajdzie taka potrzeba. Koszt tego wykupu miałby zostać doliczony do rachunku reparacyjnego. Minister kultury Marta Cienkowska zadeklarowała, że Polska nie zamierza kupować tych artefaktów, tylko je odzyskać. MKiDN rozpoczęło działania mające na celu zabezpieczenie i odzyskanie pamiątek. Muzea i instytucje pamięci: przedmioty powinny wrócić do Polski Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Państwowe Muzeum na Majdanku stanowczo zaapelowały, aby wszelkie poobozowe pamiątki trafiały do wyspecjalizowanych placówek muzealnych. Bartosz Bartyzel, rzecznik Muzeum Auschwitz, podkreślił, że placówka jest gotowa zabezpieczyć, zbadać i wyeksponować każdy oryginalny dokument czy przedmiot. Agnieszka Kowalczyk-Nowak z Muzeum na Majdanku dodała, że pamiątki mogłyby rzucić światło na nieznane dotąd losy więźniów. Instytut Pamięci Narodowej, reprezentowany przez prof. Karola Polejowskiego, potępił aukcję, przypominając, że wiele z wystawionych rzeczy pochodzi z rabunku. Dr Bartosz Gondek z Instytutu Strat Wojennych podkreślił, że handel pamięcią jest moralnie niedopuszczalny. Historyk i dziennikarz Michał Wójcik tak ocenia szokującą aukcję: „To kompletny upadek. Znak, że niczego nie rozumiemy. Niczego nie ogarniamy. Jak można handlować takimi pamiątkami? (...) W tak wielkiej pogardzie mieć same ofiary i jeszcze rodziny tych ofiar, przecież oni żyją, zapewne dowiedzą się, że właśnie ktoś kupił ostatnią pamiątkę po ich bliskim”. Głos ofiar i rodzin Ogólnopolskie Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych nazwało aukcję „moralnie naganną i głęboko niestosowną”. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na czele z Lechem Parellem, przypomniał, że dokumenty po zamordowanych w Katyniu są częścią rodzinnej i narodowej pamięci. W liście protestacyjnym wskazano, że miejscem tych pamiątek powinny być domy rodzin ofiar lub – za ich zgodą – Muzeum Katyńskie w Warszawie i Muzeum Ofiar Sybiru w Białymstoku. Źródła: Dzieje.pl, Wprost, Interia, Michał Wójcik
Ta substancja miała być środkiem owadobójczym. Stała się narzędziem masowego mordu
Cyklon B w czasie II wojny światowej stał się oliwą smarującą tryby niemieckiej machiny zagłady. W poszukiwaniu najwydajniejszej metody „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, nazistowscy oprawcy opracowali okrutny system eksterminacji. W komorach gazowych obozów życie straciło ponad milion niewinnych ofiar, przede wszystkim Żydów, ale także Polaków, Sowietów i Romów. Wszyscy oni umierali w niewyobrażalnych mękach.
Spis treści: Odpowiedzialni za zagładę Środek owadobójczy stał się narzędziem masowego mordu Pierwsze użycie Cyklonu B na ludziach Niewyobrażalnie okrutna śmierć Machina śmierci ruszyła Ręka sprawiedliwości dosięgnęła tych, którzy przyczynili się do zagłady Jak na ironię, Cyklon B, symbol Holokaustu, wymyślił Niemiec żydowskiego pochodzenia – Fritz Haber. W zamyśle naukowca (który w 1918 roku został nagrodzony Noblem za opracowanie metody syntezy amoniaku), specyfik ten miał służyć do zabijania insektów – pcheł i wszy. Sprawdził się doskonale podczas I wojny światowej, gdy był używany do dezynfekcji mundurów i bielizny. Utalentowany chemik z całą pewnością nie zdawał sobie sprawy, że opracowany przez niego specyfik w niedalekiej przyszłości posłuży do masowej eksterminacji jego narodu. Odpowiedzialni za zagładę W 1933 roku, gdy w nazistowskich Niemczech rozpoczęło się prześladowanie Żydów, Fritz Haber uciekł, by ratować życie. Cyklon B był jednak nieprzerwanie produkowany. Już w czasie wielkiej wojny, wytwarzaniem insektycydu zajmowała TASCH, czyli Technischer Ausschuss für Schädlingsbekämpfung (Komisja Techniczna ds. Walki ze Szkodnikami). Po wojnie instytucja została przekształcona w spółkę Degesch (Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung), której udziałowcami były czołowe niemieckie przedsiębiorstwa chemiczne. Prawa do znaku handlowego i dystrybucji miały dwie spółki (de facto kontrolowane przez Degesch) – Heli i Testa. Pierwsza prowadziła sprzedaż po zachodniej stronie Łaby, druga – po wschodniej. To właśnie Testa zaopatrywała większość obozów zagłady. Środek owadobójczy stał się narzędziem masowego mordu Czym właściwie był Cyklon B? Silny insektycyd miał formę szaro-niebieskiego granulatu, wytwarzanego z ziemi okrzemkowej. Granulki były nasączone cyjanowodorem, związkiem chemicznym zbudowanym z wodoru, węgla i azotu. Zanim w niemieckich obozach zagłady stanęły komory gazowe, Cyklon B był wykorzystywany zgodnie z przeznaczeniem – do odwszawiania i dezynfekcji baraków i obozowych drelichów. W ten sposób zbrodniarze chcieli zapobiec rozprzestrzenianiu się tyfusu plamistego. Na pomysł wykorzystania Cyklonu B do eksterminacji więźniów wpadł Karl Fritzch, znany z sadystycznych skłonności zastępca komendanta obozu Auschwitz-Birkenau. Pierwsze użycie Cyklonu B na ludziach Z jego rozkazu, w podziemiach bloku 11, gdzie wcześniej śmiercią głodową zmarł Maksymilian Kolbe, przeprowadzono pierwsze próby użycia tej substancji na ludziach. Pod koniec sierpnia 1941 roku Cyklonem B zamordowano 30 sowieckich jeńców. SS-mani najprawdopodobniej wsypali granulki przez okno celi. Istnieje też teza, że otwartą puszkę ze specyfikiem wrzucili przez drzwi, ale ta wersja wydaje się mniej prawdopodobna. Mieli przecież do czynienia z zaprawionymi w boju żołnierzami, którzy mogli stawiać opór. Kolejną próbę przeprowadzono na około 100 więźniach zamkniętych w sześciu celach. Żeby gaz nie wydostawał się na zewnątrz, okna i drzwi uszczelniono piaskiem. Rezultaty musiały zadowolić oprawców, bo już 3 września podjęli pierwszą próbę masowej eksterminacji. W 28 celach bloku 11 stłoczyli 600 sowieckich jeńców, 250 Polaków z obozowego szpitala i 10 więźniów z kompanii karnej. Część poddanych okrutnemu eksperymentowi przeżyła. Padł wówczas rozkaz nakazujący powtórzenie procedury. Niewyobrażalnie okrutna śmierć Jak zabijał Cyklon B? Męki, na które Niemcy skazywali swoje ofiary, najlepiej obrazują słowa Czesława Głowackiego, więźnia obozu Auschwitz-Birkenau, który składał zeznania podczas procesu Rudolfa Hössa, komendanta konglomeratu śmierci. Po otwarciu drzwi cel bloku 11, oczom więźniów oddelegowanych do ich oczyszczenia ze zwłok ukazał się makabryczny widok. Na twarzach ofiar malował się grymas niewyobrażalnej męki. Szukający powietrza ludzie cisnęli się do drzwi. Z bólu wyrywali sobie włosy z głowy. Na rękach i nogach nosili ślady ugryzień. Gdy cyjanowodór dostaje się do krwi, następuje zablokowanie procesu uwalniania tlenu z czerwonych krwinek, a enzymy oddychania tkankowego ulegają dezaktywacji. U zatrutych pojawiają się objawy porażenia ośrodka oddechowego, czemu towarzyszą zawroty głowy, wymioty i uczucie panicznego lęku. Zwieracze przestają pełnić swoją funkcję. Dochodzi do mimowolnego wydalenia ekskrementów. Wysokie stężenie substancji w powietrzu wywołuje szybką śmierć. Należy jednak podkreślić, że Niemcom nie zależało na skróceniu mąk swoim ofiarom. Więźniowie zamknięci w komorach gazowych konali przez około 30 minut. Nieliczni, którym udało się przeżyć, byli żywcem paleni w piecach lub dołach krematoryjnych. Machina śmierci ruszyła Zadowalający wynik bestialskiego eksperymentu doprowadził do wybudowania pierwszej komory gazowej. Powstała w wysiedlonym domu we wsi Brzezinka. Żeby zwiększyć wydajność procesu uśmiercania, na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau niebawem stanęły ogromne komory gazowe, przy których znajdowały się obsługiwane przez sonderkommando krematoria. Dym buchał z kominów właściwie non stop. Do samego obozu Auschwitz-Birkenau Niemcy sprowadzili około 25 ton Cyklonu B. Nie wiadomo, jaka część partii została użyta w komorach gazowych. W optymalnych warunkach, czyli przy odpowiednio wysokiej temperaturze i niskiej wilgotności powietrza, 5–7 kg granulatu wystarczyło, by w okrutny sposób uśmiercić 1500 osób. Należy jednak podkreślić, że jesienią i zimą Niemcy stosowali o około 2–3 kg więcej granulatu, by osiągnąć taki efekt. Ręka sprawiedliwości dosięgnęła tych, którzy przyczynili się do zagłady Fritz Haber nie opracował Cyklonu B do zabijania ludzi, ale dyrektorzy Testy – Bruno Tesch i Karl Weinbacher – współpracowali z SS intencjonalnie. Doskonale wiedzieli, dlaczego część transportowanej partii ma być pozbawiona ostrzegawczej substancji zapachowej. Po wojnie brytyjski trybunał wojenny skazał ich na śmierć przez rozstrzelanie. Środek, który w czasie II wojny światowej posłużył Niemcom za narzędzie masowej zagłady, wciąż jest produkowany. Uragan D2, silny insektycyd, wytwarzany jest w fabryce w czeskim Kolínie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tak wyglądało wyzwolenie Auschwitz. 80. rocznica wydarzenia przebiega w cieniu skandalu
Wyzwolenie Auschwitz-Birkenau to symboliczny upadek nazistowskiego systemu zagłady. Na pamiątkę tych wydarzeń 27 stycznia został ustanowiony Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Jak wyglądało wyzwolenie Auschwitz 80 lat temu?
Spis treści: Ewakuacja obozu i marsze śmierci Zacieranie śladów Kto wyzwolił Auschwitz? 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 1945 roku zapisał się w historii jako dzień wyzwolenia Auschwitz-Birkenau. Był to największy obóz koncentracyjny i jednocześnie obóz zagłady, w którym zamordowano ponad milion ludzi, głównie Żydów, ale także Polaków, Romów, jeńców radzieckich oraz przedstawicieli innych narodowości. Dziś to jedno z najważniejszych miejsc pamięci w naszym kraju i obowiązkowy punkt wycieczek Żydów oraz turystów z innych krajów. Od wyzwolenia Auschwitz 80 lat temu, nadal dowiadujemy się nowych informacji o kulisach życia i zagłady w obozie. Cennym źródłem wiedzy okazały się przedmioty z zapomnianej części Auschwitz. Odnaleziono je w 2023 roku podczas prac związanych z budową obwodnicy Oświęcimia i drogi S1. Ewakuacja obozu i marsze śmierci W ostatnich miesiącach II wojny światowej Trzecia Rzesza zmagała się z coraz trudniejszym do odparcia naporem wojsk alianckich. Na wschodzie Armia Czerwona prowadziła ofensywę zimową. Szybko posuwała się na zachód i wyzwalała kolejne terytoria okupowane przez Niemców. Władze obozu, zdając sobie sprawę z nadciągającej klęski, rozpoczęły likwidację KL Auschwitz-Birkenau. Proces ewakuacji obozu rozpoczął się w sierpniu 1944 roku i trwał do stycznia 1945 roku. W tym czasie wywieziono około 65 tys. więźniów. W większości trafili do innych obozów w Trzeciej Rzeszy. W połowie stycznia 1945 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację Auschwitz. W dniach od 17 do 21 stycznia około 56 tys. więźniów zostało zmuszonych do udziału w tzw. marszach śmierci. Były to piesze kolumny ewakuacyjne prowadzone przez Dolny i Górny Śląsk. Nierzadko liczyły setki kilometrów. Marsze odbywały się w ekstremalnych warunkach pogodowych. Mowa w końcu o połowie stycznia. Wycieńczenie, głód, choroby oraz brutalność esesmanów doprowadziły do śmierci tysięcy więźniów. Na trasach marszów strażnicy strzelali zarówno do tych, którzy próbowali uciec, jak i do tych, którzy nie byli w stanie nadążyć z powodu wycieńczenia. Szacuje się, że podczas marszów śmierci życie straciło od 9 do 15 tys. osób. Zacieranie śladów Przed opuszczeniem obozu Niemcy starali się zatrzeć ślady swoich zbrodni. W styczniu 1945 roku wysadzili w powietrze krematoria II, III i V, a następnie podpalili tzw. Kanadę II – kompleks magazynów z zagrabionym mieniem więźniów. Próbowali także niszczyć dokumentację obozową, w tym listy deportowanych i zabitych. W obozie pozostawiono około 9 tys. więźniów, głównie chorych i skrajnie wyczerpanych, którzy nie byli w stanie uczestniczyć w ewakuacji. SS zamierzało zgładzić większość z nich, jednak szybkie postępy Armii Czerwonej uniemożliwiły realizację tych planów. Mimo to w niektórych podobozach, takich jak Fürstengrube czy Blechhammer, Niemcy zdążyli zamordować około 700 więźniów. Kto wyzwolił Auschwitz? 27 stycznia 1945 roku obóz Auschwitz-Birkenau został wyzwolony przez żołnierzy 60. Armii Pierwszego Frontu Ukraińskiego, będącego częścią Armii Czerwonej Związku Radzieckiego. Żołnierze wkroczyli do Oświęcimia jako część szeroko zakrojonej ofensywy zimowej, której celem było dotarcie do serca Trzeciej Rzeszy. Przed południem radzieccy żołnierze wyzwolili podobóz Monowitz, a około godziny 15:00 wkroczyli do Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau. Wyzwolenie obozu okupione było stratami. W walkach o Oświęcim zginęło ponad 230 radzieckich żołnierzy, w tym dowódca 472. pułku piechoty, podpułkownik Semen Lwowicz Biezprozwannyj. Radzieccy żołnierze zastali w obozie około 7 tys. więźniów – głównie chorych, skrajnie wycieńczonych, a także setki ciał tych, którzy zginęli w ostatnich dniach przed wyzwoleniem. Ocalali więźniowie przywitali wyzwolicieli z wdzięcznością, widząc w nich swoich wybawców. Paradoksem pozostaje fakt, że wolność przyniosła armia będąca przedstawicielem stalinowskiego totalitaryzmu. W wyzwolonych obozach żołnierze Armii Czerwonej odkryli makabryczne dowody nazistowskich zbrodni. W Auschwitz I i Birkenau znaleziono setki ciał więźniów zamordowanych przez SS tuż przed opuszczeniem obozu, a także pozostałości krematoriów i komór gazowych. Więźniowie, którzy znajdowali się we względnie dobrym stanie fizycznym, zaczęli niezwłocznie opuszczać obóz, wracając w rodzinne strony. Dla tych, którzy wymagali pomocy, zorganizowano doraźne wsparcie medyczne. Wielu ocalałych zmagało się jednak z głęboką traumą oraz problemami zdrowotnymi wynikającymi z wielomiesięcznej niewoli i wycieńczenia. 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 2025 roku obchodzona jest 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz. Główne obchody rozpoczną się o godzinie 16:00 w specjalnie przygotowanym namiocie w byłym obozie Auschwitz II-Birkenau. Jednym z symboli tegorocznych obchodów będzie wagon towarowy – przypominający o deportacjach milionów ofiar. Stanie bezpośrednio przed bramą obozu. Na rocznicę zaproszono Ocalałych z Auschwitz, delegacje państwowe oraz przedstawicieli licznych instytucji z całego świata. Wydarzenie będzie transmitowane na antenie Telewizji Polskiej. W cieniu wydarzeń rocznicowych pojawiły się kontrowersje związane z potencjalnym udziałem premiera Izraela, Benjamina Netanjahu, w uroczystościach. Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) w Hadze wydał nakaz aresztowania Netanjahu w związku z oskarżeniami o zbrodnie wojenne w Strefie Gazy. Obecność Netanjahu na obchodach w Polsce budziła wątpliwości dotyczące ewentualnego aresztowania. Prezydent Andrzej Duda zwrócił się do rządu o zapewnienie Netanjahu bezpieczeństwa i możliwości udziału w obchodach, argumentując, że żadnemu Żydowi nie wolno odmawiać możliwości oddania hołdu ofiarom Auschwitz. W odpowiedzi Rada Ministrów przyjęła uchwałę gwarantującą wolny i bezpieczny udział najwyższym przedstawicielom Izraela w uroczystościach. Wiadomo jednak, że Netanjahu nie będzie uczestniczyć w uroczystościach, a Izrael reprezentuje minister edukacji, Yoav Kisch. Źródło: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau
Odkryto zapomnianą część KL Auschwitz-Birkenau. „Nie wyobrażałem sobie, że będzie to taka skala znaleziska"
Podczas ubiegłorocznych prac związanych z budową obwodnicy Oświęcimia i drogi S1 odkryto cenne ślady historii. Wiele z nich pochodzi z okresu II wojny światowej. Szczególną uwagę przykuwają przedmioty z zapomnianej części KL Auschwitz-Birkenau.
W tym artykule: Ziemia po raz kolejny odsłoniła cenne ślady przeszłości Odnaleziono setki przedmiotów związanych z historią Auschwitz Poruszające znaleziska z nazistowskiego obozu koncentracyjnego Historia znalezisk dokonanych podczas budowy obwodnicy Oświęcimia i drogi S1 sięga zarówno okresu II wojny światowej, jak i odleglejszych czasów. Szczególnie cenne są jednak przedmioty pochodzące z zapomnianego obozowego śmietnika KL Auschwitz-Birkenau. – O istnieniu obozowego śmietnika było wiadomo. Natomiast nie wyobrażałem sobie, że będzie to taka skala znaleziska – mówi Dagmar Kopijasz z Fundacji Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau cytowany przez portal Oświęcim Nasze Miasto. Ziemia po raz kolejny odsłoniła cenne ślady przeszłości Od ostatecznej likwidacji i ewakuacji nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau minęło przeszło 79 lat. Od tamtej pory ziemia co jakiś czas odsłania ślady tragicznych wydarzeń, które rozgrywały się w tym regionie podczas II wojny światowej. W marcu 2024 roku w czasie prac związanych z dostosowaniem bloku 8 w byłym niemieckim obozie Auschwitz odnaleziono nietypowe szachy należące niegdyś do więźniów. Z kolei niecały miesiąc później cenne znaleziska odkryto na trasie obwodnicy Oświęcimia. Już sam planowany przebieg obwodnicy pozwalał przypuszczać, że podczas prac budowlanych znajdą się miejsca mające ogromną wartość dla historyków. Specjaliści uwzględnili między innymi konieczność zachowania trzech schronów zbudowanych przez Niemców, które znajdowały się na terenie planowanej inwestycji. Pierwszy z nich był swoistym systemem umocnień. Wybudowano go w Jedlinie w 1944 roku w celu zabezpieczenia się przed ofensywą wojsk radzieckich. Dwa kolejne znaleziono w Pławach. Były to schrony przeciwlotnicze dla żołnierzy pilnujących zakładów ulokowanych na południe od KL Birkenau. Wszystkie trzy obiekty zostały przeniesione w inne miejsce, aby nie zakłócać budowy trasy. Eksperci nie przewidzieli jednak, że znalezisk będzie o wiele więcej. Odnaleziono setki przedmiotów związanych z historią Auschwitz – Na hałdę obozowych śmieci natrafiono podczas prac związanych z budową S1 w Rajsku z początkiem roku 2023. Ponad pół roku trwało załatwianie niezbędnych zgód, pozwoleń itd. Dopiero pod koniec lipca 2023 roku, po ostatecznej decyzji Wojewódzkiego Małopolskiego Konserwatora Zabytków, przekazano naszej Fundacji pod opiekę i do dalszych badań całość znaleziska. Udało się pod czujnym okiem i nadzorem archeologów przewieźć je we wskazane i akceptowane przez WKZ Kraków miejsce – mówi mi Dagmar Kopijasz z Fundacji Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau. Okazało się, że ogromna hałda skrywała zapomniany śmietnik obozu Auschwitz-Birkenau. Obszar obejmuje nawet kilka arów. Zebrano około 600 ton ziemi, którą należy przesiać. – Można już natomiast powiedzieć, że są to setki, a może tysiące różnych przedmiotów związanych z historią obozu – mówi Dagmar Kopijasz cytowany przez portal Oświęcim Nasze Miasto. Do tej pory znaleziono między innymi rzeczy osobiste i przedmioty codziennego użytku należące do osób, które zostały wysłane do KL Auschwitz-Birkenau. Większość z nich ukryta była w bagażach, a następnie zrabowana przez Niemców tuż po wyładunku. Co ciekawe, znaleziska pochodzą z całej ówczesnej okupowanej Europy. Niegdyś należały do obywateli Włoch, Grecji, Francji, Słowacji, Austrii, Belgii i nie tylko. Znaleziono również przedmioty z budynku obozowej kuchni. W tym: miski, talerze, dzbanki, kubki czy chociażby porozbijaną SS-mańską zastawę stołową, na której wciąż widoczne są charakterystyczne napisy i znaki. W Izraelu odkryto bardzo rzadki przedmiot z kości słoniowej. „To element rytualnego pochówku” W południowej części Izraela archeolodzy odnaleźli rzadkie naczynie wykonane z kości słoniowej. Przedmiot pochodzi sprzed ok. 6000 lat. Poruszające znaleziska z nazistowskiego obozu koncentracyjnego Mimo że wiele osób spodziewało się podczas budowy odkrycia śladów po mrocznej przeszłości, skala znaleziska zaskoczyła nawet ekspertów. Przedmiotów z zapomnianego śmietnika obozowego jest bowiem mnóstwo, na wielu z nich zachowały się specyficzne znaki i napisy. Przetrwały nawet porozbijane butelki po winach, piwach i innych napojach. Wciąż trwają prace związane z zabezpieczeniem i zinwentaryzowaniem cennego odkrycia. Na przestrzeni lat wielokrotnie – czasami zupełnym przypadkiem – odkrywano pamiątki po mrocznych czasach II wojny światowej. Niektóre z nich są szczególnie poruszające. W 2020 roku podczas prac zabezpieczających buty należące do ofiar nazistowskiego obozu Auschwitz natrafiono na odręcznie wykonany napis. Znajdował się w jednym z dziecięcych bucików. Szybko okazało się, że było to imię i nazwisko dziecka, oznaczenie transportu oraz numer, pod którym zarejestrowano je na liście transportowej. Amos Steinberg urodził się 26 czerwca 1938 roku, mieszkał w Pradze. W wieku zaledwie czterech lat razem z rodzicami trafił do getta Theresienstadt w pobliżu Pragi. Ostatecznie cała trójka została deportowana do Auschwitz. Źródła: Oświęcim Nasze Miasto https://www.auschwitz.org/ Nasz ekspert Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Rudolf Hoess. „Diabeł z Auschwitz” i (anty)bohater „Strefy interesów”
Gdy sto metrów dalej masowo ginęli zupełnie niewinni ludzie, Rudolf Hoess wraz ze swoją rodziną prowadził, jak gdyby nigdy nic, sielankowe życie. Ich dwukondygnacyjny dom z ogrodem i basenem stał tuż za murami obozu Auschwitz.
W tym artykule: Kim był Rudolf Hoess? Dom Rudolfa Hoessa w Oświęcimu „Strefa interesów” Jonathana Glazera Jak zginął Rudolf Hoess? Rudolf Hoess okazał się nie tylko królem śmierci, ale także panem życia. Kiedy on i jego rodzina pławili się w luksusie, tuż obok, dosłownie za płotem, w imię szalonej ideologii tysiącom niewinnych ludzi zadawano cierpienie, a potem odbierano życie. Kim był Rudolf Hoess? Rudolf Hoess (inna pisownia: Rudolf Höß lub Rudolf Höss) zapisał się czarnymi zgłoskami w księgach historii. Urodzony 25 listopada 1901 r. (niektóre źródła podają rok 1900) w Baden-Baden, w południowych Niemczech nazistowski zbrodniarz i bliski współpracownik Adolfa Hitlera był pierwszym komendantem obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Zanim powierzono mu tę funkcję, pełnił służbę w obozach KL Dachau i KL Sachsenhausen. „Diabeł z Auschwitz”, jak nazywany bywa Rudolf Hoess, przeniósł się do Oświęcimia wiosną 1940 roku. Nowe stanowisko oficjalnie objął na początku maja i piastował je do jesieni 1943 r., gdy zastąpił go Arthur Liebehenschel, a potem Richard Baer. To pod jego wodzą Auschwitz-Birkenau stał się największą „fabryką śmierci”. Szacuje się, że przez pięć lat funkcjonowania obozu życie straciło ponad milion osób, z czego większość stanowili Żydzi. Dom Rudolfa Hoessa w Oświęcimu Życie Rudolfa Hoessa i jego najbliższych w Oświęcimiu toczyło się, jak gdyby nigdy nic. Willa komendanta obozu Auschwitz – choć trudno sobie to wyobrazić – znajdowała tuż za murami obozu Auschwitz. Nie zważając na tragedię tysięcy niewinnych ludzi, w odległości zaledwie stu metrów od komina krematorium, Hoess stworzył dla swojej rodziny alternatywną rzeczywistość. Żona nazistowskiego zbrodniarza, Hedwig Hoess oraz ich piątka dzieci – Klaus-Berndt (1930), Ingebritte (1933) i Heidetraut (1934), Hans-Jürgen (1937) i Annegret (1943) – mogli liczyć na wszystko, czego tylko dusza zapragnie. Dwukondygnacyjny dom z centralnym ogrzewaniem otaczał duży ogród pełen kwiatów, gdzie domownicy mogli się bawić, odpocząć oraz „radować” pięknymi roślinami. Do ich dyspozycji był także basen. – Ogród ten to bajka. Ogromna przestrzeń pod szkłem. Mnóstwo róż. Stąd w okresie Bożego Narodzenia wysyłano kwiaty do Berchtesgaden dla Hitlera i Ewy Braun. W szklarni tej umieszczone miały być sejfy, gdzie przechowywano całe kolie brylantów, sporządzanych przez brylanciarzy Żydów belgijskich dla Hössów i innych dygnitarzy – wspominał Stanisław Głowy. To były więzień obozu Auschwitz-Birkenau i późniejszy świadek w procesie byłego komendanta obozu oświęcimskiego, cytowany przez tygodnik „Polityka”. Zanim willa przy Auschwitz weszła w posiadanie Rudolfa Hoessa, dom zamieszkiwany był przez rodzinę byłego sierżanta wojska polskiego, Józefa Soi. Po zakończeniu II wojny światowej dawni właściciele wrócili. Jednak w latach 70. ponownie zmienili się lokatorzy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/c216d739327cd971bad5099953b84cf0272a1025-b60aeb8.jpg" width="962" height="1344" alt="Dzieci Rudolfa Hoessa w ogrodzie jego willi bezpośrednio przy obozie Auschwitz. Stoją od lewej córki: Ingebritte (Brigitte) i Heidetraut, poniżej synowie: Hans-Jürgen (Burling) i Klaus-Berndt. Najmłodsza córka Annagret urodziła się w Auschwitz, w 1943 (Fot. Autorstwa Nieznany - https://www.dailymail.co.uk/news/article-9197209/Unseen-photos-reveal-inside-Auschwitz-commandant-Rudolf-Hoess-luxury-villa.html, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=145403486)" title="c216d739327cd971bad5099953b84cf0272a1025-b60aeb8" /> „Strefa interesów” Jonathana Glazera Codziennie życie Rudolfa Hoessa, jego żony Hedwig i ich piątki dzieci w znajdującym się tuż za murami obozu domu z basenem i ogrodem przedstawia film „Strefa interesów” w reż. Jonathana Glazera. Oparta na powieści Martina Amisa o tym samym tytule brytyjsko-polsko-amerykańska koprodukcja w zupełnie inny sposób niż dotychczasowe produkcje opowiada historię obozu Auschwitz. Szybko zdobyła zasłużone uznanie widzów i krytyków. Podczas 96. ceremonii rozdania nagród Amerykańskiej Akademii Filmowej „Strefa interesów” otrzymała dwa Oscary – za „najlepszy film międzynarodowy” i „najlepszy dźwięk”. Ponadto była nominowana w kategoriach: „najlepszy film”, „najlepsza reżyseria” oraz „najlepszy scenariusz adaptowany”. Produkcję nagrodzono także Grand Prix na festiwalu w Cannes, gdzie odbyła oficjalna premiera filmu. W rolach głównych występują niemieckie gwiazdy kina – Christian Friedel (Rudolf Hoess), znany z takich produkcji, jak m.in. „Biała wstążka” czy „13 minut”, oraz Sandra Hüller (Hedwig Hoess), która wystąpiła w innym oscarowym hicie – „Anatomia upadku” (Oscar za „najlepsza scenariusz oryginalny”). Zdjęcia do „Strefy interesów” zostały realizowane w Polsce. W obozie Auschwitz-Birkenau, Katowicach, Jeleniej Górze i na zamku Książ w Wałbrzychu. Bardzo ważne dla całego projektu było to, by być tak blisko prawdy jak to możliwe. Kręciliśmy bardzo blisko Auschwitz, staliśmy na tej ziemi – zaznaczają producenci. Prace nad filmem trwały 10 lat, a pierwszy klaps na planie padł latem latem 2021 roku. Przypomnijmy, że polska premiera „Strefy interesów” miała miejsce 15 lutego 2024 r. w Muzeum Auschwitz. Do kin brytyjsko-polsko-amerykańska koprodukcja niespełna miesiąc później, 8 marca. Na dwa dni przed uroczystą galą rozdania Oscarów. Ci, którzy nie mieli okazji obejrzeć filmu w kinie, znajdą go teraz na platformie Max. Jak zginął Rudolf Hoess? W maju 1945 r., gdy klęska hitlerowskich Niemiec wydawała się nieunikniona, Rudolf Hoess postanowił zmienić tożsamość. Przedstawiał się jako bosman Franz Lang. Próbował uciekać przed wkraczającą do Rzeszy Armią Czerwoną. Pierwszym przystankiem był Rendsburg, gdzie została jego rodzina. Następnie przeniósł się do Flensburga. Kilka tygodni później Hoess został zatrzymany przez Brytyjczyków. Ci po miesiącu wypuścili go na wolność, stwierdzając ważność posiadanych przez „Langa” dokumentów. Działania strony brytyjskiej doprowadziły do zatrzymania Rudolfa Hoessa 11 marca 1946 r. Miejsce, w którym przebywał poszukiwany, wskazała śledczym Hedwig Hoess w obawie przed zatrzymaniem i wydaniem Rosjanom jej najstarszego syna. Trzy tygodnie później były komendant obozu Auschwitz-Birkenau stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. W maju tego samego roku Rudolfa Hoessa ekstradowano do Polski. Proces, w którym uczestniczyli byli więźniowie obozu Auschwitz-Birkenau, rozpoczął się 11 marca 1947 r. i trwał trzy tygodnie. 2 kwietnia członek NSDAP (nr legitymacji partyjnej 3240) i SS (nr ewidencyjny 193 616) został skazany na na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 11 kwietnia na terenie Auschwitz. Ciało skazanego spalono, a prochy wsypano do pobliskiej rzeki. Źródła: historia.dorzeczy.pl, polityka.pl, archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Władysław Bartoszewski. Dlaczego 2022 jest jego rokiem?
Władysław Bartoszewski zapisał się w polskiej świadomości zbiorowej głównie dzięki maksymie, że warto być przyzwoitym. Stwierdzenie to przyświecało mu w ciągu całego długiego życia, przypadającego na okres wojny, Polski Ludowej oraz budowania dojrzałej demokracji w stylu zachodnim.
W tym artykule: Kim był Władysław Bartoszewski? Biografia Władysława Bartoszewskiego Rodzina Władysława Bartoszewskiego Książki Władysława Bartoszewskiego Chociaż profesor Bartoszewski odszedł kilka lat temu, jego spuściznę intelektualną ciągle przywołuje wielu rodzimych polityków i ludzi pióra. Sporo okazji ku temu przyniesie z pewnością rok 2022, oficjalnie ogłoszony Rokiem Władysława Bartoszewskiego. Kim był Władysław Bartoszewski? Działalność Władysława Bartoszewskiego posiadała co najmniej kilka wymiarów: społeczny, naukowy, polityczny, dyplomatyczny. Ta różnorodność wynikała zapewne nie tylko z jego osobistych ambicji, ale także (a może przede wszystkim) z potrzeby chwili oraz silnie rozbudzonej wrażliwości sumienia. Bartoszewski określał się przez całe życie jako człowiek głęboko wierzący. Nie mógł zatem pozostawać obojętnym na bezmiar cierpienia i niesprawiedliwości, jakie tak często widywał wokół siebie. Jako polityk Bartoszewski potrafił niejednokrotnie wzbudzać kontrowersje. Zwłaszcza u schyłku życia, kiedy w kpiącym tonie wypowiadał się o dyplomatycznych potknięciach działaczy polskiej prawicy. Jego zasługi z okresu okupacji i PRL-u były jednak na tyle znaczące, że zapewniły mu moc odznaczeń krajowych i zagranicznych. Do dzisiaj wiele osób nie waha się określać profesora mianem swojego autorytetu moralnego. Biografia Władysława Bartoszewskiego Dzieciństwo i młodość Władysław Bartoszewski urodził się 19 lutego 1922 roku w Warszawie. Wywodził się z warstwy inteligenckiej: jego ojciec Władysław piastował wysokie stanowisko w Narodowym Banku Polskim, zaś matka Beata była księgową. "Głos rozsądku jest cichy". Ten wywiad z Władysławem Bartoszewskim nie traci na znaczeniu Przypominamy rozmowę z wybitną postacią polskiej dyplomacji i historii o tym jak ważna jest rozwaga i rozsądek w niespokojnych czasach. Rodzina mieszkała na ulicy Bielańskiej, na obrzeżach dzielnicy północnej. Młody Władek ukończył najpierw Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki (1937), a później Liceum Humanistyczne Towarzystwa Wychowawczo-Oświatowego "Przyszłość" (1939). Maturę udało mu się więc zdać tuż przed wybuchem wojny. W trakcie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 roku Bartoszewski pracował jako sanitariusz z ramienia Polskiego Czerwonego Krzyża. To zajęcie - jak sam później twierdził - wywarło przemożny wpływ na kształtowanie się jego osobowości. Zmusiło go bowiem po raz pierwszy do konfrontacji z ludzkim cierpieniem i śmiercią. Równie istotne pod tym względem okazały się początkowe miesiące hitlerowskiej okupacji, niosące ze sobą atmosferę brutalności i terroru. Pół roku w Auschwitz 19 września 1940 roku Niemcy urządzili na Żoliborzu łapankę, w wyniku której przypadkowo schwytani warszawiacy trafili do nowo powstałego obozu koncentracyjnego Auschwitz. W tej grupie znalazł się także Władysław Bartoszewski, mający wówczas zaledwie 18 lat. W obozie spędził ponad sześć miesięcy - został wypuszczony 8 kwietnia 1941 r. Do dzisiaj dokładnie nie wiadomo, z czyjej inicjatywy doszło do jego uwolnienia; zabiegali o nie zarówno przerażeni rodzice młodzieńca, jak i działacze PCK. Bardzo możliwe, że wszystkie te naciski skłoniły ostatecznie władze obozowe do pozbycia się uciążliwego więźnia numer 4427. Archeolodzy odkryli tunel na terenie dawnego obozu zagłady Grupa archeologów kierowana przez Wojciecha Mazurka z Chełma oraz Yorama Haimiego z Izraela trafiła na ślady podziemnego tunelu, wykopanego prawdopodobnie przez więźniów z Sonderkommando Po powrocie do Warszawy Władysław Bartoszewski nie opowiadał początkowo nikomu o swoich oświęcimskich doświadczeniach. Wiele lat później przyznawał jednak, że spowodowały one u niego głęboki kryzys wiary. Unaoczniły bowiem nastoletniemu chłopcu bezmiar ludzkiego bestialstwa, trudny do porównania z czymkolwiek innym. Chociaż w tamtym okresie Auschwitz nie był jeszcze obozem zagłady (miał się nim stać od roku 1942), zatrudniona w nim załoga SS nie szczędziła więźniom cierpienia i upokorzeń. Bartoszewski podkreślał niejednokrotnie, że w czasie jego pobytu w obozie dzienny bilans zgonów wynosił od kilkudziesięciu do nawet kilkuset. On sam otarł się zresztą o śmierć z wycieńczenia. Ratunek zawdzięczał ofiarności współwięźniów, którzy zanieśli go z własnej inicjatywy do obozowego szpitala. Pamięć przymusowego pobytu w Auschwitz skłoniła Bartoszewskiego do wytężonej działalności konspiracyjnej. Przez kilkanaście miesięcy był sekretarzem Zofii Kossak, która zaangażowała go do pomocy przy tworzeniu Rady Pomocy Żydom. Młody Władysław pozostawał w strukturach "Żegoty" przez ponad rok, chociaż - według jego własnych słów - odczuwał przy tym często paraliżujący strach o siebie i bliskich. Silniejsze od strachu okazało się jednak poczucie powinności oraz duma z ratowania wielu ludzkich istnień. Lata powojenne Tuż po wojnie Władysław Bartoszewski został współpracownikiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Włączył się też w działalność Polskiego Stronnictwa Ludowego, a zatem jedynej liczącej się partii opozycyjnej wobec komunistów. Niestety, represje stalinowskie nie oszczędziły również Bartoszewskiego. Skazany pod fałszywym zarzutem szpiegostwa, lata 1946-1954 spędził w więzieniu. Rehabilitacji doczekał się w 1955 roku. Izrael: Poczuj moc Ściany Płaczu Jedno z najbardziej mistycznych miejsc na świecie, najświętsze miejsce judaizmu. Wraz z upływem czasu Władysław Bartoszewski był coraz bardziej doceniany zarówno w Polsce, jak i za granicą. Pomoc niesiona przez niego narodowi żydowskiemu przyniosła mu kilka wysokich odznaczeń, np. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski czy izraelski tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. Bartoszewski prowadził też wykłady z historii najnowszej na wielu uczelniach krajowych i europejskich. Ponadto, już w wolnej Polsce, był ambasadorem RP w Austrii oraz (dwukrotnie) ministrem spraw zagranicznych. Zmarł 24 kwietnia 2015 roku, przeżywszy 93 lata. Rodzina Władysława Bartoszewskiego Rodzice przyszłego dyplomaty wychowywali go w domu pełnym ciepła. Ojciec Władysława wpoił potomkowi postawę tolerancji i otwartości, zachęcając go na przykład do utrzymywania kontaktów z żydowskimi dziećmi z sąsiedztwa. Rodzicielska postawa mocno zaważyła na charakterze młodego Bartoszewskiego, który nigdy nie przestał troszczyć się o los słabszych i wykluczonych. Władysław Bartoszewski był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, Antoniną Mijal-Bartoszewską, miał syna Władysława Teofila. Książki Władysława Bartoszewskiego Na wykształceniu Władysława Bartoszewskiego zaciążyły w decydującym stopniu wydarzenia z lat wojny i okupacji, jak również początki Polski Ludowej. W okresie od 1941 do 1944 roku studiował polonistykę na podziemnym Wydziale Humanistycznym UW. Po wojnie jeszcze dwukrotnie usiłował kontynuować naukę, lecz za każdym razem uniemożliwiały to przyczyny natury politycznej. Ostatecznie nigdy nie uzyskał więc dyplomu, choć pod koniec lat 50. złożył pracę magisterską na ręce profesora Juliana Krzyżanowskiego. Koszmar II wojny światowej wciąż prześladuje dzieci, które ją przeżyły [REPORTAŻ] W wieku ośmiu lat moja matka Teresa została okradziona z dzieciństwa. Spała, ściskając ukochanego pluszowego lisa, gdy we wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. przerażająca burz... Pomimo braku formalnego wykształcenia wyższego, Bartoszewski z powodzeniem prowadził zajęcia z historii najnowszej dla studentów w kilku krajach. Wykładał na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium oraz Uniwersytecie w Augsburgu. Napisał także ok. 40 książek, poświęconych najczęściej tematyce polsko-niemieckiej i polsko-żydowskiej. Najbardziej znane spośród nich to m.in.: Ten jest z ojczyzny mojej, 1859 dni Warszawy czy Moja Jerozolima, mój Izrael. Teksty Bartoszewskiego do dzisiaj uchodzą za niezwykle cenne źródło wiedzy na temat okupacji niemieckiej w Polsce.
„Demograficzne ludobójstwo” w Chinach. Przymusowa sterylizacja ujgurskich kobiet
Ujgurskie kobiety są poddawane przymusowej sterylizacji i antykoncepcji, a nawet zmuszane do przerywania ciąż – donosi „The Guardian” powołując się na raport przygotowany przez niemieckiego naukowca Adriana Zenza, badającego politykę Chin wobec mniejszości etnicznych.
„Według badań opublikowanych w poniedziałek, chińskie władze przeprowadzają przymusową sterylizację kobiet w ramach kampanii na rzecz ograniczenia wzrostu populacji mniejszości etnicznych w zachodnim regionie Xinjiang (inaczej Sinciang)” – podaje „Guardian”. Badania oparte zostały na oficjalnych danych pochodzących z regionu, dokumentach rządowych znalezionych m.in. w chińskiej sieci, oraz wywiadów z kobietami wywodzącymi się z mniejszości etnicznych. Adriana Zenz, niemiecki antropolog znany z badań nad obozami reedukacji Xinjiang, mówi, że kobietom z mniejszości etnicznych grozi m.in. umieszczenie w obozach internowania, jeśli odmówią przerwania ciąży przekraczającej tzw. „kwoty porodowe”. Według raportu nawet kobietom, które miały mniej niż dozwolone prawem dwoje dzieci, zostały przymusowo podane domaciczne środki antykoncepcyjne. Niektóre kobiety w rozmowach z Zenzem twierdziły, że zostały zmuszone do poddania się zabiegowi sterylizacji. Byłe więźniarki obozów twierdziły z kolei, że otrzymywały zastrzyki, po których dochodziło do wstrzymania miesiączki lub pojawienia się nieregularnych krwawień – objawów charakterystycznych dla działania środków antykoncepcyjnych. Dokumenty rządowe badane przez Zenza wykazały również, że kobiety w niektórych społecznościach wiejskich w regionie poddawane były częstym obowiązkowym badaniom ginekologicznym, a co dwa miesiące musiały przeprowadzać testy ciążowe, które otrzymywały od lokalnych urzędników ds. zdrowia. View oEmbed on the source website Masowe pranie mózgów Zenz odkrył, że wzrost liczby ludności w regionie Xinjiang, w których żyją głównie mniejszości etniczne, spadł poniżej średniego poziomu w latach 2017-2018. Rok po tym, jak oficjalnie odnotowany wskaźnik sterylizacji w regionie gwałtownie przekroczył średnią krajową w 2016 roku. Ujgurscy aktywiści twierdzą, że Chiny wykorzystują obozy dla internowanych do przeprowadzenia masowej kampanii prania mózgu, mającej na celu wykorzenienie ich odrębnej kultury i tożsamości islamskiej. „Ustalenia te budzą poważne obawy, czy polityka Pekinu w Xinjiang pod fundamentalnymi względami może być określona jako demograficzna kampania ludobójstwa” – napisał Zenz w raporcie. Żądają międzynarodowego śledztwa Międzyparlamentarny sojusz w sprawie Chin (Inter-Parliamentary Alliance on China – IPAC), grupa parlamentarzystów z Ameryki Północnej, Europy i Australii z różnych partii politycznych, w poniedziałkowym oświadczeniu zapowiedziała, że będzie naciskać na przeprowadzenie dochodzenia w sprawie przestępstwa przeciwko ludzkości lub ludobójstwa w Xinjiang. IPAC powstało z misją przeciwstawienia się „wyzwaniom wynikającym z obecnego postępowania i przyszłych ambicji Chińskiej Republiki Ludowej”. Raport oparty na badaniach Zenza nad obozami reedukacyjnym, był wcześniej cytowany przez ekspertów z panelu ONZ badającego funkcjonowanie obozów. Nowe ustalenia skłoniły międzynarodową grupę prawodawców do wezwania do przeprowadzenia śledztwa ONZ w sprawie chińskiej polityki w tym regionie. Ten ruch prawdopodobnie rozwścieczy Pekin, który w poniedziałek tuż po opublikowaniu raportu nazwał zarzuty „bezpodstawnymi”. Rzecznik Ministerstwa Spraw Zagranicznych Zhao Lijian zaatakował media za podawanie „fałszywych informacji” na temat kwestii związanych z regionem mówiąc, że Xinjiang jest „harmonijny i stabilny”. Przedstawiciele Światowego Kongresu Ujgurów stwierdzili, że ​​raport pokazuje „ludobójczy element polityki KPCh [chińskiej partii komunistycznej]” i wezwali w oświadczeniu do podjęcia międzynarodowych działań w celu zmierzenia się z Chinami. Chiny od lat oskarżane są o zamknięcie ponad miliona Ujgurów i przedstawicieli innych mniejszości – głównie muzułmańskich – w tzw. obozach reedukacyjnych. Pekin opisuje obiekty jako „ośrodki szkolenia pracy” mające na celu zniechęcenie ludzi do terroryzmu, po fali przemocy za którą obwiniano separatystów.
Archeolodzy odkryli tunel na terenie dawnego obozu zagłady
Grupa archeologów kierowana przez Wojciecha Mazurka z Chełma oraz Yorama Haimiego z Izraela trafiła na ślady podziemnego tunelu, wykopanego prawdopodobnie przez więźniów z Sonderkommando
Do odkrycia doszło podczas prac w Sobiborze pod Włodawą, gdzie znajdował się obóz zagłady Żydów. Pewnego dnia więźniowie postanowili się przeciwstawić Niemocom: w październiku 1943 roku wybuchło powstanie. Aby zatrzeć ślady zbrodni, Niemcy usunęli baraki, zrównali teren i zasadzili drzewa. Badania na tym terenie trwają od dawna. Kilkanaście lat temu, grupa archeologów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu odkryła siedem masowych grobów. W Sobiborze oprócz polskich Żydów Niemcy zamordowali bowiem jeszcze około 35 tys. Żydów z Holandii i około 25 tys. ze Słowacji. Mazurek i Haimi prowadzą wspólnie badania od 2007 roku. - Ta współpraca ma wymiar symboliczny. Pokazujemy, jak jesteśmy otwarci na przepływ informacji między Polską a Izraelem i że wyniki naszych prac są publicznie dostępne, dla wszystkich, którzy chcieliby się z nimi zapoznać - tłumaczy Gazecie Wyborczej Mazurek. Celem archeologów od początku było odnalezienie pozostałości po komorach gazowych. Do tej pory udało się trafić na trakt, w którym Niemcy pędzili więźniów oraz plac, an którym był barak i drzewa. Archeolodzy znaleźli także ślady, które prowadziły spod jednego z baraków poza ogrodzenie. Prawdopodobnie wykopali go więźniowie z Sonderkommando, którzy na polecenie Niemców palili zwłoki zamordowanych Żydów. - Na 99 procent tunel miał służyć ucieczce na wolność w kierunku torów kolejowych. Wykop miał szerokość człowieka przeciętnej postury. Raczej nikt z niego skorzystał. Są bowiem relacje byłych więźniów, że podkop odkryli Niemcy i dlatego rozstrzelali, a potem spalili całą załogę Sonderkommando - powiedział Gazecie Wyborczej Wojciech Mazurek. Źródło: gazeta.pl