Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
Oto najbardziej wpływowa kobieta świata. Mężczyźni oddają jej swoje państwa [REPORTAŻ]
Wybiła pora objawień: 17.40. Ivan Dragićević podchodzi nawą do ołtarza kościółka w Medjugorje w Bośni i Hercegowinie. Klęka, pochyla głowę, a po chwili z uśmiechem wznosi oczy ku niebu.
Tekst Maureen Orth Zdjęcia Diana Markosian Zaczyna szeptać, nasłuchuje, znów szepcze. Rozpoczyna swoją codzienną rozmowę z Matką Boską. Jest jednym z sześciorga ubogich dzieci, które w 1981 r. doniosły o tym, że mają objawienia maryjne. Matka Boska przedstawiła się wówczas czterem dziewczynkom i dwu chłopcom jako „Królowa Pokoju” i przekazała im pierwsze z tysięcy orędzi – wezwań wiernych do modlitwy, a grzeszników do pokuty. Dragićević miał wtedy 16 lat, a Medjugorje w ówczesnej Jugosławii dopiero miało się stać słynącym z cudownych uzdrowień sanktuarium, które przez następne trzy dekady przyciągnie 30 mln pielgrzymów. Odwiedzam Medjugorje z grupką Amerykanów. Jest wśród nich dwóch mężczyzn i dwie kobiety z nowotworami w IV stopniu zaawansowania. Naszym przewodnikiem jest 59-letni Arthur Boyle, ojciec trzynaściorga dzieci, który pierwszy raz przyjechał tu w 2000 r. Był chory na raka i lekarze dawali mu najwyżej kilka miesięcy. Był załamany. Nie wybrałby się w podróż, gdyby nie zmusiło go do tego dwóch znajomych. Od razu pierwszego wieczoru, po spowiedzi w kościele św. Jakuba Apostoła, doznał psychicznej ulgi. – Lęk i przygnębienie ustąpiły – opowiada. – Znasz to uczucie, gdy w wodzie niesiesz kogoś na barkach, a on zeskoczy i wtedy czujesz się lekki? Nie mogłem uwierzyć, że coś takiego przytrafiło się właśnie mnie. Nazajutrz rano wraz z przyjaciółmi, Robem i Kevinem, spotkał jedną z osób doznających objawień (zwanych „widzącymi”), Vickę Ivanković-Mijatović, i poprosił ją o pomoc. Położyła mu rękę na głowie i zwróciła się do Maryi, by ta wstawiła się do Boga o uleczenie. Boyle twierdzi, że poczuł wtedy coś niezwykłego. – Zaczęła się modlić. Rob i Kevin położyli na mnie dłonie, a fala gorąca, która przeszła przez moje ciało, sprawiła, że zaczęli się pocić – twierdzi. Tydzień później, po powrocie do Bostonu, poddał się tomografii komputerowej. Okazało się, że guzy praktycznie zniknęły. Od tamtej pory Boyle pielgrzymował do Medjugorje 13 razy. – Jestem normalnym gościem – mówi. – Lubię hokej i piwo. Grywam w golfa. Ale – ciągnie – musiałem wiele rzeczy w życiu zmienić. Jestem dziś głosicielem uzdrawiających mocy Jezusa Chrystusa i potęgi wstawiennictwa jego Matki. Modlitwy o wstawiennictwo Marii i kult maryjny to fenomen ogólnoświatowy. Uznawanie Matki Boskiej za pośredniczkę, która prowadzi do Jezusa, bierze się z opisanego w Ewangelii św. Jana cudu przemiany wody w wino na weselu w Kanie Galilejskiej. Maria powiedziała wówczas synowi: „Nie mają wina”, prowokując go w ten sposób do dokonania pierwszego cudu. W 431 r. n.e. w Efezie, na trzecim soborze powszechnym, oficjalnie nadano jej tytuł Theotokos, czyli Bożej Rodzicielki (Bogarodzicy). Od tamtej pory żadna inna kobieta nie została tak wywyższona jak Maria. Jest powszechnym symbolem miłości macierzyńskiej, cierpienia i poświęcenia, ostoją dla tych, którzy w religii szukają sensu i pocieszenia, drogą do siły wyższej przystępniejszą niż oficjalne nauczanie kościelne. Papież Franciszek zapytany, ile znaczy dla niego Maria, odparł: – To moja mama. Objawienia maryjne – wizje, o których opowiadają biedne dzieci w dalekich czy nawiedzanych wojną obszarach – dodają jej aury tajemniczości. A jeśli dzieci upierają się przy swoich relacjach – zwłaszcza gdy ich opowieściom towarzyszą takie „znaki”, jak wirujące słońce czy tryskające wody z ziemi – kult się rozwija. Maria jest wszędzie. Obraz meksykańskiej Matki Boskiej z Guadalupe należy do najczęściej powielanych kobiecych wizerunków na świecie. To ona ściąga miliony wiernych do sanktuariów w portugalskiej Fatimie czy irlandzkim Knock, nakręcając turystykę religijną wartą miliony dolarów rocznie i zapewniając tysiące miejsc pracy. Inspirowała wiele wspaniałych dzieł sztuki, architektury, poezji i muzyki. Jest powiernicą duchową milionów wiernych, choćby opuszczonych i zapomnianych. Muzułmanie na równi z chrześcijanami uważają ją za świętą, a jej imię, „Marjam”, pojawia się w Koranie częściej niż „Maria” w Biblii. W Nowym Testamencie Maria wypowiada się zaledwie cztery razy, począwszy od zwiastowania, gdy – zgodnie z Ewangelią Łukasza – ukazuje się jej archanioł Gabriel i oznajmia, że urodzi „Syna Najwyższego”. Maria odpowiada: „Oto ja, służebnica Pańska”. Jedyna jej dłuższa przemowa pojawia się (również u Łukasza) niedługo po zwiastowaniu: Wielbi dusza moja Pana i raduje się duch mój w Bogu, moim Zbawcy, bo wejrzał na uniżenie służebnicy swojej. Oto bowiem błogosławić mnie będą odtąd wszystkie pokolenia. Rzeczywiście, tak się stało. O jej życiu wiadomo niewiele. Bibliści starają się czegoś o niej dowiedzieć z Biblii hebrajskiej, Nowego Testamentu, innych tekstów pochodzących z I w. n.e. z obszaru śródziemnomorskiego, a także z wykopalisk archeologicznych. Według Biblii mieszkała w Nazarecie, kiedy ziemiami izraelskimi władali Rzymianie. Gdy Maria poczęła, jej małżonek Józef, cieśla, zamierzał oddalić ją potajemnie, ale we śnie ukazał mu się anioł i odwiódł go od tego zamiaru. Wzmianka o narodzeniu Jezusa pojawia się tylko w dwóch Ewangeliach – Łukasza i Mateusza. W Ewangeliach Marka i Jana matka Jezusa wspominana jest kilkakrotnie. – Ewangeliści pisali swoje relacje kilkadziesiąt lat po śmierci Jezusa i nie chodziło im o pisanie biografii – zwraca uwagę ks. Bertrand Buby, marianista, autor trzytomowego opracowania Mary of Galilee i wykładowca instytutu mariologicznego katolickiego Uniwersytetu w Dayton w Ohio. – Nie ma więc co oczekiwać od nich, by znali wszystkie szczegóły na temat Marii. Jej życiorys jest składany z pogłosek. W pierwszym tysiącleciu naszej ery, gdy chrześcijaństwo stało się oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego i zaczęło się rozprzestrzeniać w Europie, Marię postrzegano jako władczynię równą cesarzom, odzianą w złoto i purpurę. Zdaniem Miri Rubin z Queen Mary University of London, poczynając od XII w. kult maryjny doznał radykalnej przemiany. Maria stała się postacią macierzyńską, przystępniejszą, łagodniejszą i cieplejszą. Służyła jako zastępcza matka zgromadzonym w klasztorach mniszkom i mnichom rozpoczynającym życie zakonne z reguły w młodym wieku. – Miłość macierzyńska – twierdzi Rubin – zaczęła wyrażać rdzeń religijnej opowieści. – Ponieważ z Pisma Świętego o Marii niewiele się dowiadujemy, można na nią rzutować wszelkie kulturowe wartości, jakie się wyznaje – mówi prof. Amy-Jill Levine, biblistka i hebraistka z Uniwersytetu Vanderbilta. – Taka kulturalna składanka – twierdzi Rubin, a Levine dodaje: – Może być bolejącą matką, niewinną panienką, boginią. Tak jak Jezus stał się ideałem człowieka, Maria jest kobietą idealną. To tylko fragment artykułu z grudniowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Dla wielu to fantazja, dla nich to plan. Nowe Jeruzalem ma Syberii
Na Zachodzie ponownego przyjścia Jezusa na ziemię nie traktuje się już poważnie. W Rosji przeciwnie. W żadnym innym kraju Chrystus nie objawiał się tyle razy co tutaj
W Nowym Jeruzalem jest rok 52. Nie ma prądu, bieżącej wody ani sklepów. W centrum znajduje się plac modlitewny, od którego promieniście biegnie 14 uliczek. Przed domami zadbane ogródki, każdy dzieli się na część uprawną i kwiatową. Życie reguluje 60 przykazań. Jest wśród nich zakaz plotkowania, obrażania i jedzenia mięsa, który obowiązuje również zwierzęta. A co niedzielę, bez względu na pogodę, wszyscy wchodzą na górę po instrukcje od nauczyciela. – Bóg nie może rozmawiać ze zwykłymi śmiertelnikami, to dla nich zbyt niebezpieczne – wyjaśniają. Pytać można tylko o konkretne rzeczy. Jak postępować z żoną, ile mieć dzieci, jak należy gotować wodę na herbatę, czy najpierw nakarmić kozę, czy gospodarza i co jeśli kobieta zakocha się w żonatym mężczyźnie? Osada leży w sercu Syberii, na południu Kraju Krasnojarskiego, 200 km od najbliższego miasta i 100 km od asfaltowej drogi. Zbudowali ją ludzie, którzy na początku lat 90. uwierzyli, że nadchodzi koniec świata i przetrwa go jedynie grupka wiernych skupiona wokół Siergieja Anatoljewicza Toropa, byłego milicjanta, malarza samouka. Niewiele o nim wiadomo poza tym, że pracował jako inspektor ruchu drogowego. Został zwolniony po upadku ZSRR. Objawienie przeżył w trolejbusie. Chrystusem ogłosił się na placu Czerwonym, przybrał imię Wissarion i stworzył Kościół Ostatniego Testamentu. Uznał, że silną wspólnotę najlepiej tworzyć z dala od cywilizacji. Nowy Jeruzalem - osada leży w sercu Syberii, na południu Kraju Krasnojarskiego. Święty Sybir Na początku lat 90. zamieszkał w wiosce Pietropawłowka, na nową osadę wybrał polanę wokół Suchej Góry, do której dojechać można tylko zimą, gdy zamarzną otaczające ją bagna. Pionierzy zgromadzili zapasy, zamieszkali w namiotach, karczowali tajgę i stawiali domy. U stóp góry powstała osada zwana Miastem Słońca, gdzie żyją wybrańcy – najwierniejsi z wiernych. Na szczycie mieszka Jezus z drugą żoną i ośmiorgiem dzieci. Jego sąsiadem jest ewangelista (dawniej muzyk) oraz duchowny – były pułkownik wojsk rakietowych. – Wszyscy wyglądają jak postaci z katechizmu. Chodzą w ciżmach i chitonach, ale wbrew pozorom tworzą bardzo nowoczesną sektę. Mają własną stronę internetową, studio nagrań, agencję turystyczną i wewnętrzną sieć telefoniczną. Posłańcy roznoszą po okolicznych wioskach kazania na kasetach wideo. Nauczyciel posyła też filmy science fiction, zaleca: Matrixa, Facetów w czerni i Piąty element – opowiada dr Jędrzej Morawiecki, socjolog z Uniwersytetu Wrocławskiego, który kilkakrotnie odwiedził wspólnotę i napisał o niej w książce Łuskanie światła. Reportaże rosyjskie. Wissarionowcy w niczym nie przypominają oderwanych od rzeczywistości totalitarnych wspólnot. Nikt im nie pierze mózgów i nie odbiera pieniędzy za sprzedane w miastach mieszkania. Wykorzystują je do urządzenia się w nowym miejscu. Od 20 lat budują ekologiczną społeczność i próbują być samowystarczalni. W kilku wioskach energię czerpią z baterii słonecznych. Jedzą to, co wyhodują na własnym poletku lub zbiorą w tajdze. Sami robią naczynia, meble i ubrania. Nie piją, nie palą, nie jedzą mięsa ani ryb. Nabiał nie jest zabroniony, ale jedzą go tylko dzieci, i to niewiele. Pochodzi od kóz, a gdy te padną, zjedzą je psy niewierzących sąsiadów, bo psy i koty wissarionowców także są wegetarianami. Wszystkie nauki wspólnoty zawiera opasły Ostatni Testament, który na bieżąco spisuje Wadim Redkin. Przez wieki staraliście się wznieść swe imię ku niebu, ale tylko w gnojówce nurzaliście twarz swoją – pisze na wstępie. – Wspólnota przypomina grupę psychoterapeutyczną. Nie wolno im nikogo skrzywdzić ani nawet źle o kimś pomyśleć. Spotykają się codziennie i wszystkie problemy roztrząsają na forum– opowiada prof. Włodzimierz Urbańczyk z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W szkole program historii pomija wojny, rewolucje i wszystko, co związane z przemocą. W matematyce nie ma zadań typu: „Jaś zabrał dwa jabłka Staszkowi”, w geografii – eksploatacji złóż i ekonomii, a w rosyjskim – lektur wojennych. Dzieci uczą się, że chłopcy należą do świata ducha, a dziewczynki – przyrody i mają duchowi służyć. W przyszłości powinny raz w tygodniu umyć mężowi nogi i unikać obrażania się, bo z tego się biorą choroby onkologiczne. Państwo zaakceptowało program, co pół roku przyjeżdża egzaminator i wystawia oceny. Na nauczycieli i duchownych wszyscy płacą 30 proc. podatku, niezależnie od państwowego, który wynosi 13 proc. Dochody uzyskują z firm, które prowadzą. Rąbią tajgę, mają swoje tartaki i budują z drewna domy i cerkwie w całej Rosji. Chcą odejść od pieniędzy, ale wciąż są od nich zależni. Każdy mieszkaniec bez względu na to, czym się zajmuje, dostaje od wspólnoty 2 tys. rubli (200 zł). Za to codziennie mężczyźni pracują cztery godziny dla wspólnoty, a kobiety trzy. Obecnie tworzy ją ok. 4–5 tys. osób. Dwie trzecie wiernych to inteligencja, która mieszkania w Moskwie i Petersburgu zamieniła na chaty w zapadłych wioskach: Pietropawłowce, Guriajewce, Czermieszance i Żarowsku. Są przestępcy i artyści, byli wojskowi, inżynierowie, nauczyciele i lekarze. Przyjechali głównie z Moskwy i Petersburga, uciekając przed kapitalizmem, którego nie znali, i gangsterką z czasów Jelcyna. Wissarion stworzył im bezpieczny świat, w którym rządzą jasne zasady. Gdy o wspólnocie zrobiło się głośno, zjechali cudzoziemcy. Są też Jakuci, Kirgizi, Łotysze, Niemcy, Amerykanie, Żydzi z Izraela, Bułgarzy, Belg, który uczy grać w szachy, i Kubańczyk, ale ze Szwecji – pisze Jacek Hugo-Bader w Białej gorączce. Kultura metafizyczna – Dla obywateli ZSRR upadek imperium był potężną katastrofą. Posypał się cały system. Nikt nie wiedział, co się stanie następnego dnia. Inflacja galopowała, ludzie chodzili do pracy, choć miesiącami nie otrzymywali zapłaty. Masowo się chrzcili, ale po 70 latach przymusowego ateizmu nie wiedzieli, w co właściwie wierzyć. Kiedy trafiał się ktoś z charyzmą, kto chciał im cokolwiek tłumaczyć, szli za nim, a nie za księdzem, którego widzieli jedynie w cerkwi, gdy odprawiał nabożeństwo, którego zupełnie nie rozumieli – wyjaśnia dr Elżbieta Przybył-Sadowska, religioznawca z Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka książek o prawosławiu. – Apokalipsa zawsze była na Rusi jednym z najważniejszych tekstów i nie rozumiano jej symbolicznie. Katolicy ponownego przyjścia Jezusa na ziemię nie traktują już poważnie, choć to przecież najważniejszy element wyznania wiary. W samej tylko Moskwie po upadku ZSRR objawiło się co najmniej 12 Jezusów. W ciągu pierwszych siedmiu lat zarejestrowano aż 13 tys. nowych ruchów religijnych. Oprócz wszystkich światowych wyznań działa tam obecnie 80 dużych sekt, do których należy ok. 800 tys. ludzi. Kościół Matki Bożej Dzierżawnej z patriarchą Joannem na czele głosi, że ofiarę Chrystusa zastąpiła męka i śmierć milionów ofiar systemu sowieckiego. 400 km od Moskwy działa żeńska sekta, która czci Władimira Putina jako reinkarnację św. Pawła Apostoła. Jej członkinie ubierają się jak zakonnice i modlą o sukcesy prezydenta. W lasach Uralu żyje Władimir Sobolew, który jako zmartwychwstały Konfucjusz przewodzi neopogańskiemu kultowi Królowej Góry Copper. Fani książek Władimira Megre zakładają na Syberii ekologiczne wioski, sadzą drzewa cedrowe służące jako anteny łączące „miejsca miłości” i medytują pod nimi nago. – W Rosji religii uczy się w szkołach dopiero od dwóch lat, a lekcje zawężone są zwykle do prawosławia i islamu. Socjalizacja odbywa się więc poprzez kulturę, zwłaszcza literaturę, – to ona jest przesycona metafizyką, a nie kościół, do którego ich prowadzano. Do wyboru mają całą paletę możliwości. U nas wejście do sekty rozumie się jako bunt przeciwko Kościołowi, wystąpienie z niego i wstąpienie do jakiejś wspólnoty. W Rosji jest to po prostu jedna z opcji – wyjaśnia Jędrzej Morawiecki. Na Wschodzie chodziło się do cerkwi. Rodzice uczyli podstawowych modlitw i na tym nauka religii się kończyła. Ludzie wierzyli w to, co usłyszeli od księdza, szanowanego we wsi człowieka lub wędrownego mnicha. I nikt z tych ludzi nie był teologiem w zachodnim znaczeniu. Ich autorytet brał się z tego, że byli uważani za pobożnych. Niektórzy podawali się za Jezusów, więc szły za nimi tłumy. Rosja pełna Chrystusów Chłop Daniło Filipowicz ogłosił, że jest Bogiem Wszechmogącym, gdy zdezerterował z wojska w 1645 r. Przekonywał, że Bóg może się wcielać nieskończoną ilość razy w godnych tego ludzi. Twierdził, ze przybył na ziemię, by przekazać ludziom nowe 12 przykazań w miejsce dawnych 10. Nawoływał do abstynencji seksualnej i alkoholowej. Został uwięziony i zmarł w wieku stu lat. Najważniejszym źródłem nauki dla jego wyznawców, zwanych chłystami, były wypowiedzi jego następców, kolejnych Chrystusów. Biczowali się i kręcili w ekstatycznym tańcu, śpiewając: „Duch, Duch, Duch Święty, ho, ho, ho!” póki nie padli na ziemię. Po inicjacji sypiali tylko z partnerkami duchowymi. Seks z żoną uważali za kazirodztwo, a dzieci poczęte w ten sposób – za „koci pomiot”. Na czele gminy, którą nazywano okrętem, stał sternik, zwany nauczycielem, prorokiem lub Chrystusem. Sto lat później Kondratij Seliwanow głosił, że genitalia wyrosły pierwszym rodzicom jako oznaka grzechu pierworodnego. Uwolnić od niego mogła tylko kastracja. Mężczyznom ucinano je nożem lub siekierą. Kobiety pozbawiano piersi, warg sromowych i łechtaczki. Aby Jezus ponownie przyszedł na ziemię, liczba kastratów musiała osiągnąć 144 tys. Dzięki poparciu cara Aleksandra I sekta skopców szybko się rozwijała, a Seliwanow otrzymał kilka klasztorów i luksusowy dom, również nazywany przez wyznawców Nowym Jeruzalem. Przykłady można mnożyć. Imiesławcy głosili, że imię Jezusa to hipostaza, którą trzeba czcić; wozduchańcy (wzdychacze) wielbili Boga jedynie przez wzdychanie; fiodorowcy (od twórcy Fiodora Rybałkina), zwani też krestonscami (nosicielami krzyża), rozpoznawali się po krucyfiksie z napisem Oto prawdziwy paszport, poświęcony w Jeruzalem, ich ideałem było życie w puszczy, w ciągłej pielgrzymce. Duchoborcy (bojownicy ducha) odrzucali Kościół, dogmaty i służbę wojskową, w Rosji nadal jest ich 30 tys. Z nich wydzielili się swobodnicy, którzy na znak protestu przeciwko materializmowi i przymusowej edukacji chodzili nago. Mołokanie zaś nie zachowywali prawosławnego postu, pijąc wzbronione w tym czasie mleko. – Tego typu zjawiska są typowe w czasach chaosu, gdy rozpada się tradycyjny system wartości. Ludzie starają się wówczas jakoś uporządkować rzeczywistość, której nie rozumieją. Wiara w proroków bierze się stąd, że oni znają wszystkie odpowiedzi, nie mają wątpliwości, wiedzą, jak żyć i potrafią życiu nadać sens – wyjaśnia prof. Włodzimierz Pawluczuk, socjolog i religioznawca. – Ich gorliwa wiara bierze się stąd, że zaczynają tworzyć wspólnotę, jednoczą się i wspierają. Rzeczywistość staje się bardziej zrozumiała, gdy sami zaczynają ją tworzyć, np. budując nowe centrum świata. Tak właśnie było we wsi Grzybowszczyzna na polsko-rosyjskim pograniczu, gdzie w latach 30. niepiśmienny chłop, Eliasz Klimowicz, ogłosił, że nadchodzi koniec świata, a on jest prorokiem Ilją. Szybko zgromadziła się wokół niego gromadka samozwańczych świętych: kilka Matek Boskich, Jan Chrzciciel, Archanioł Gabriel, którzy mieli wybudować nową stolicę świata w wiosce Wierszalin (stoją tam dzisiaj trzy domy). Przed wojną Ilję brano za Chrystusa. Ludzie wierzyli, że jeśli powtórzą wydarzenia z Jerozolimy, to nastąpi zbawienie i postanowili go ukrzyżować. (...) podobno gdy Judasz, zaczynając ewangeliczne misterium, przystąpił, aby ucałować proroka w policzek, Ilja zdzielił go pięścią, roztrącił osłupiałych wiernych i jak strzała pomknął w las – pisze Włodzimierz Pawluczuk w książce Wierszalin. Reportaż o końcu świata. Dobry wujek Wasyl – W Rosji znacznie rzadziej niż na Zachodzie nazywa się jakieś ruchy czy prądy mianem herezji. Wynika to z innej struktury Kościoła – tłumaczy dr Elżbieta Przybył-Sadowska, religioznawca, autorka książek o prawosławiu. – W cerkwi nie ma czegoś takiego jak Magisterium Kościoła, ani też jednego zwierzchnika, który strzeże czystości doktryny. Odpowiadają za nią biskupi. W sprawach, które nie były omawiane na siedmiu soborach powszechnych, każdy może mieć inne zdanie i póki nie zostanie ustalona oficjalna doktryna, może je głosić bez problemów. W ujęciu rosyjskim ortodoksja to odpowiedni sposób oddawania czci Bogu, a nie drobiazgowa znajomość teologii. Andriej Konczałowski, rosyjski reżyser, uważa, że żelazna kurtyna po upadku ZSRR wcale nie zniknęła. Coś na jej kształt dalej oddziela Rosję od Europy. Są to dwa zupełnie inne poczucia porządku i stąd się biorą różnice w mentalności. Europa to świat katolicki, apolliński, opiera się na prawie rzymskim i żelaznej logice. Rosjanie zaś należą do świata prawosławnego, czyli dionizyjskiego, który jest chaotyczny, nie uznaje praw i zakazów. Dr Przybył-Sadowska uważa, że ruch Wissariona wykazuje wiele podobieństw do dawnych religijnych ruchów społecznych, które w Rosji zawsze miały wielu zwolenników i były dość radykalne. Jednocześnie jednak wiele jego cech przypomina nowoczesne religie New Age, modne dziś na Zachodzie (nacisk na ekologię, rola „guru” przejęta z religii hinduistycznych itp.). A przy tym jest dość elastyczny i potrafi dostosować się do nowych warunków. Gdy okazało się, że dieta wegańska nie służy wyznawcom, przeszli na wegetariańską. – Wissarion mówi czasem do swoich wiernych: „Żyjecie w bajce”. Kiedyś poproszono go, by wytłumaczył, co miał na myśli, mówiąc, że kłamstwo w imię zła jest złem po stokroć, a kłamstwo w imię dobra, dobrem po stokroć – opowiada Jędrzej Morawiecki. – Jednym słowem chcieli, żeby powiedział, jak można kłamać. I on odpowiedział, że jeśli do waszego dziecka przychodzi św. Mikołaj to nie odklejacie mu brody i nie mówicie, że tak naprawdę to wujek Wasyl się przebrał. Zostawiacie dziecko w bajce. Wtedy pomyślałem: facet właśnie sugeruje, że zrobił ludziom bajkę, a tak naprawdę jest wujkiem Wasylem z doklejoną brodą.