LOT otwiera bramę do krainy fiordów! Nowe połączenie Warszawa–Stavanger już działa
24 listopada 2025 r. Polskie Linie Lotnicze LOT uruchomiły bezpośrednie, całoroczne połączenie z Warszawy do Stavanger. Nowa trasa to nie tylko ułatwienie dla 110 tys. Polaków w Norwegii, ale i brama do jednych z najpiękniejszych krajobrazów Europy.
24 listopada Polskie Linie Lotnicze LOT zainaugurowały nową trasę lotniczą z Warszawy do Stavanger. Rejsy LO489 startują z Lotniska Chopina w Warszawie cztery razy w tygodniu: w poniedziałki, wtorki, czwartki i piątki o godzinie 8:10. Powroty, rejsy LO490, zaplanowano na te same dni o godzinie 11:25. Czas podróży wynosi niecałe 2 godziny. Połączenie jest całoroczne i stanowi kolejny krok w rozwoju siatki połączeń PLL LOT do regionu Europy Północnej. Stavanger to trzecia nowość w północnej Europie – po Reykjaviku (w kwietniu) i przed Rovaniemi (rusza 27 listopada). Stavanger i Rogaland – bezpośrednie rejsy do serca fiordów Nowe bezpośrednie loty do Stavanger otwierają podróżnym drogę do jednego z najbardziej malowniczych regionów kraju, gdzie Rogaland – ze stolicą w Stavanger – zachwyca fiordami, wodospadami, skalistymi klifami i rybackimi wioskami, a po drodze łatwo natknąć się na fascynujące ciekawostki o Norwegii. Region oferuje różnorodne trasy trekkingowe – od krótkich spacerów na słynną Preikestolen po wymagające wyprawy na Kjerag. Wędrując po okolicznych szlakach, turyści mogą podziwiać dziką przyrodę i niesamowite widoki na fiordy, zatoki oraz surowe wybrzeże. Spacer po Stavanger to także możliwość odwiedzenia targu rybnego, klimatycznych kawiarni z widokiem na port i poznania lokalnych tradycji. Region ten to idealne miejsce na połączenie aktywnego wypoczynku z odkrywaniem kultury i historii Norwegii. Preikestolen, Kjerag i fiordy – cuda natury w zasięgu dwugodzinnego lotu Dzięki nowej trasie lotniczej Polskie Linie Lotnicze LOT umożliwiają szybki dostęp do jednych z najpiękniejszych atrakcji przyrodniczych Europy. Preikestolen, czyli „Ambona”, to słynna skalna półka zawieszona 604 metry nad Lysefjordem – miejsce uwielbiane przez fotografów i turystów z całego świata. Nieopodal znajduje się także Kjerag z wyjątkowym Kjeragbolten – głazem zawieszonym między dwiema skałami. Trasy prowadzące do tych miejsc przyciągają miłośników górskich wędrówek, którzy pragną na własne oczy zobaczyć majestatyczne widoki fiordów i klifów. Loty Warszawa Stavanger to idealna opcja dla podróżnych chcących szybko dotrzeć do tych naturalnych cudów. 110 tys. powodów, by lecieć – Polacy w Norwegii zyskują nowe połączenie Według danych przytoczonych przez Roberta Luderę, Prokurenta i Dyrektora Biura Siatki Połączeń PLL LOT, w Norwegii mieszka około 110 tys. Polaków. Nowe połączenie do Stavanger stanowi znaczące ułatwienie dla tej społeczności, umożliwiając szybsze i wygodniejsze podróże między Polską a południowo-zachodnią Norwegią. Do tej pory najpopularniejszym kierunkiem wśród lotów do Norwegii było Oslo. Teraz Polacy pracujący i mieszkający w regionie Rogaland mają bezpośredni dostęp do rodzimego kraju bez konieczności przesiadek czy długiej podróży wewnątrz Norwegii. Nuart Festival – kiedy street art spotyka naturę Stavanger to nie tylko natura – to także jedno z najważniejszych miast kultury w Norwegii. Co roku odbywa się tu Nuart Festival – doceniany festiwal street artu, który przyciąga światowej sławy artystów. Powstające murale odmieniają przestrzeń miejską i przyciągają tłumy zwiedzających. Miasto oferuje także bogaty program koncertów, wystaw i wydarzeń kulturalnych. Lokalne galerie i muzea prezentują dorobek artystów z całej Skandynawii, a codzienne życie w Stavanger to połączenie tradycji z nowoczesnością. Spacerem przez norweskie wybrzeże – co zobaczyć w Stavanger Podczas wizyty w Stavanger warto przeznaczyć czas na spacer wzdłuż nabrzeża. Kolorowe domy, tradycyjne łodzie rybackie, lokalne restauracje i kawiarnie tworzą wyjątkowy klimat miasta. To miejsce, gdzie kultura łączy się z naturą – idealne dla tych, którzy szukają zarówno ciszy fiordów, jak i miejskiego tętna życia. W centrum koniecznie trzeba zobaczyć monumentalną katedrę w Stavanger – najstarszą w Norwegii, której historia sięga XII wieku. Niedawno pisaliśmy o odnalezionym tam relikwiarzu św. Swituna. Warto też zajrzeć do Gamle Stavanger, urokliwej dzielnicy z ponad 170 białymi, drewnianymi domkami, tworzącej jedno z najlepiej zachowanych drewnianych osiedli w Europie. Miłośników nowoczesności zainteresuje Norweskie Muzeum Ropy Naftowej, które w interaktywny sposób pokazuje, jak odkrycie surowca zmieniło oblicze regionu i całego kraju. Źródło: LOT.com; National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Verdens Ende, czyli norweski „koniec świata”. Wzdłuż cieśniny Oslofjorden
Dla rybaków i wikingów znad zatoki Oslofjorden to właśnie w tym miejscu kończył się świat, który znali. Stąd nazwa Verdens Ende, czyli „koniec świata”.
Spis treści: Drøbak – tu Mikołaj spędza wakacje Tønsberg – najstarsze miasto Norwegii Tjøme – w rybackiej szopie Verdens Ende – tańce przy ognisku Norwegia Oslofjorden – informacje praktyczne Pasażerski statek sunie bezszelestnie przez wąską cieśninę Oslofjorden, najdłuższej zatoki w południowo-wschodniej Norwegii, w mieście Drøbak. Patrzę, jak przesuwa się majestatycznie na tle gór porośniętych drzewami. – Rozbije się? Otrze burtą o skały, jak Titanic o górę lodową? – zastanawiam się, stojąc na brzegu. Mam ochotę wydać krzyk, jak postać na obrazie Edvarda Muncha. Scena swoją dramaturgią i ekspresją mogłaby spokojnie trafić na płótno najsłynniejszego norweskiego malarza. Gdyby nie wstęga połyskujących w słońcu wód cieśniny, to wydawałoby się, że przepływający w najwęższym miejscu Oslofjordenu wycieczkowiec przemieszcza się po lądzie między skałami. Te „żywe obrazy” powstałe z przepływających statków na tle skandynawskiej natury przychodzi oglądać wielu entuzjastów marynistyki z całego świata. Przyjechałem do Drøbaku z Oslo i zatrzymam się w nim kilka godzin. Potem ruszam na południe wzdłuż Oslofjorden razem z przyjaciółmi – Kasią i Łukaszem mieszkającymi w Norwegii od 15 lat. Mamy zamiar wspólnie dotrzeć na Verdens Ende, czyli norweski „koniec świata”. Drøbak – tu Mikołaj spędza wakacje Niewielkie miasteczko Drøbak słynie z tradycyjnych domów rybackich wybudowanych na skalistym wybrzeżu i pomalowanych na biało. Mieszkańcy mówią o nim, że to najbardziej południowe miasteczko leżące najdalej na północy Norwegii. Chodzę wąskimi uliczkami i podziwiam wypielęgnowane przydomowe ogródki, a właściwie skalniaki. Za punkt honoru właściciele uznali zapewne założenie trawnika w tym surowym terenie – im większy, tym wzrasta prestiż i zarazem cena domu. Małe, jednopiętrowe domki rybackie w centrum Drøbaku, z pionowym deskowaniem, tworzą atmosferę niezmienioną od prawie dwustu lat. Do miejscowości przylgnęła także nazwa „norweskiej stolicy Bożego Narodzenia”. Wchodzę do drewnianego domu zwanego Julehus. Mogę wysłać list do Świętego Mikołaja, kupić ozdoby i poczuć świąteczną atmosferę nawet na początku lata. Okazuje się, że najsłynniejszy mieszkaniec fińskiego Rovaniemi chętnie spędza tu wakacje – przynajmniej tak twierdzą pracownicy sklepu. Ale Drøbak ma także srogie oblicze. Dla wielu Norwegów jest tym, czym dla Greków są Termopile – symbolem obrony. Prom na pobliską wyspę Oscarsborg płynie przez najwęższe miejsce całego Oslofjordenu i przybija do nabrzeża. Zwiedzam tam odremontowaną fortecę Oscarsborg. Jej potężne działa i ukryta broń na wyspie położonej w strategicznym miejscu broniły dostępu do Oslo. W kwietniu 1940 r. wystrzelone z niej torpedy zatopiły niemiecki krążownik Blücher z komandosami na pokładzie. Dzięki decyzji dowódcy o ataku na okręt wojenny próbujący przemknąć przez wąską cieśninę opóźniono zajęcie stolicy i ewakuowano rodzinę królewską. Wracam na starówkę Drøbaku, bo mieszkańcy, dumni ze swojej rybackiej przeszłości i historii, zajmują właśnie miejsca w portowych restauracjach. Szykują się do świętowania nadejścia kalendarzowego lata. Na stołach króluje tutejszy przysmak: krewetki z majonezem serwowane na białym pieczywie i słynna zupa rybna zwana fiskesuppe. Potomkowie rybaków tak ją uwielbiają, że co roku podczas czerwcowego festiwalu (Drøbak Havnefestival) organizują nawet mistrzostwa Norwegii w przyrządzaniu tego dania. Tønsberg – najstarsze miasto Norwegii Następnego dnia docieramy do Tønsberg. Historycy uważają je za najstarsze miasto w Norwegii, założone jeszcze w epoce wikingów (ok. 871 r.), co czyni je starszym nawet od Bergen czy Trondheim. Idę nadmorską promenadą – Bryggą, czyli „deptakiem nad wodą” – obok odrestaurowanych kolorowych magazynów portowych pełnych kawiarni, restauracji i galerii sztuki. Na nabrzeżu odbywają się koncerty i jarmarki z lokalnym rękodziełem wytwarzanym przez potomków wikingów. Niedaleko stąd, na farmie Oseberg, w 1903 r. rozkopano kurhan z wczesnego średniowiecza i odnaleziono świetnie zachowaną komorę grobową, a w niej niemal kompletną łódź wikingów z 820 r. Odrestaurowany oryginał można dziś oglądać w muzeum w Oslo, a wierna replika kołysze się na falach nabrzeża portowego w Tønsbergu. Wchodzę na pokład Saga Oseberg i przenoszę się w przeszłość. Po dębowych deskach płaskodennej łodzi zwanej sneka krzątają się ludzie ubrani w stroje z czasów wikingów, którzy na takich łodziach docierali do Paryża, Londynu, a nawet Ameryki. Tworząc replikę zadbano o najmniejsze detale w postaci bogatych zdobień i rzeźbień na dziobie, odtworzono żagle, olinowanie i wiosła. Kapitan łypie na mnie okiem. Z rudą brodą zaplecioną w warkocz i w lnianej koszuli wygląda, jakby szykował się na kolejną wyprawę łupieżczą. Nagle wykrzykuje po norwesku komendę. Nie wiem, czego się spodziewać, ale patrzę, jak inni łapią za długie wiosła. Z wikingami nie ma żartów – siadam i zabieram się do roboty. Tym samym załapałem się na krótki rejs po zatoce jako wioślarz sneki Saga Oseberg. Tjøme – w rybackiej szopie Zastanawiam się, jak będzie wyglądał koniec świata, na który mamy dotrzeć po południu. Co widzieli wikingowie wypływający na podbój Europy? Tymczasem przejeżdżamy przez most na wyspę i archipelag Tjøme. Ta perła południowego wybrzeża Norwegii leży zaledwie półtorej godziny jazdy od Oslo. Składa się z głównej wyspy Tjøme oraz dziesiątek mniejszych wysepek. W ostatnich latach stały się ulubionym miejscem wypoczynku Norwegów w domkach letniskowych zwanych hytte. Wybrzeże Tjøme słynie z najczystszych wód w regionie. Latem panuje tu przyjemny mikroklimat – więcej słońca i mniej opadów niż w głębi lądu. Naszą bazą na południu wyspy jest drewniany dom stojący nad skalistym brzegiem morza z widokiem na małe wysepki. Ma czerwone drewniane ściany, niewielki taras i wnętrze urządzone w duchu hygge, czyli przytulnie, komfortowo, ale ze skandynawskim minimalizmem. Wskakuję z Łukaszem z pomostu do Oslofjordu. Woda – czysta, a jakże, choć rześka pod koniec czerwca. Potem opływamy okoliczne wysepki motorówką i podziwiamy, jak harmonijnie Norwegowie potrafią wkomponować swoje letniskowe domki w otoczenie. Na desce przy wejściu do naszego domku wypalono jego nazwę: „Sjøbua”. – Dawniej „sjøbua” odnosiła się do drewnianych budynków stojących tuż przy wodzie, w których rybacy przechowywali sprzęt, sieci, łodzie lub solone ryby. Dziś wiele z nich zostało odnowionych i pełni funkcje restauracji, galerii lub domków letniskowych – tłumaczy Kasia. Wspólnie zabieramy się do grillowania kupionych wcześniej makreli. Są świeże – prosto z kutra. Z początkiem lata rybacy rozpoczynają sezon połowów na tę popularną rybę. Szykujemy się na norweską noc świętojańską zwaną tu Sankthansaften. Verdens Ende – tańce przy ognisku Do auta pakujemy kosze piknikowe i ruszamy na przylądek Verdens Ende – czyli „koniec świata”. Po południu rodziny z dziećmi, młodzież i seniorzy podobnie jak my przybywają na skaliste wybrzeże z kocami i z jedzeniem. Wypolerowane przez lodowiec skały Verdens Ende, wystające ponad taflę morza jak grzbiety wielorybów, są naturalnym amfiteatrem, z którego obserwuję horyzont. Dzięki mostkom i kładkom przerzuconym między wysepkami suchą stopą mogę się zapuścić nawet kilkaset metrów w morze. Na brzegu podchodzę pod starą latarnię morską stojącą na skale. Kiedyś te proste konstrukcje budowane z kamieni oszlifowanych przez cofający się lodowiec stały na całym wybrzeżu u wejścia do Oslofjordu. Latarnik rozpalał ognisko w metalowym koszu i przy pomocy żurawia na długiej tyczce unosił go wysoko ponad kamienną budowlę przypominającą smukłą piramidę. Mieszkańcy szykują się do rozpalenia wielkich ognisk zwanych bål ustawionych na platformie przy samej wodzie. W ten sposób symbolicznie żegnają się z ciemnością i witają letnie słońce. W Norwegii ogniska palone w dzień Sankthansaften wiążą się z dawnym kultem solarnym, są symbolem oczyszczenia w duchu przedchrześcijańskich obrzędów. Słyszę śpiewy i muzykę, występują lokalni artyści, rozbrzmiewają skrzypce i gitary. Uczestnicy wykonują tradycyjne pieśni na powitanie lata, a niektórzy tańczą na trawie lub na skałach. Kiedyś w tym dniu zawierano dużo ślubów, bo wróżył on szczęśliwe małżeństwo. Dzisiaj noc świętojańska to okazja do spotkania z rodziną i przyjaciółmi, choć wiele kobiet podtrzymuje tradycje, ubierając się na biało, a dziewczynki mają wianki z łąkowych kwiatów. Najbardziej magiczny moment wieczoru następuje po godzinie 23, kiedy słońce powoli chowa się za horyzontem, pozostawiając złotą poświatę nad końcem świata. Niebo ma wtedy kolor wędzonego łososia. Dopytuję współbiesiadników, dlaczego to właśnie miejsce zwą końcem świata, skoro najdalej na południe wysunięty punkt kontynentalnej Norwegii znajduje się w regionie Agder. – Dla wikingów wypływających z Oslofjordu na podbój Europy, a potem dla rybaków z Tønsbergu czy Drøbaku, właśnie skaliste wysepki archipelagu Tjøme były końcem świata, który znali. Mijając szkierowe wybrzeże, ostatni raz widzieli stały ląd. Stąd rozpościera się widok na otwarte, bezkresne morze. Każdy zatem ma swój koniec świata – usłyszałem. Norwegia Oslofjorden – informacje praktyczne Dojazd Na południowym krańcu Oslofjordenu znajduje się lotnisko Torp (Sandefjord). Latają tam bezpośrednio z Polski linie Ryanair i Wizz Air. Lotnisko Torp jest również dobrze skomunikowane z Oslo i innymi miastami dzięki połączeniom kolejowym, autobusowym oraz usługom wynajmu samochodów. Linia FB25 Torp Express zapewnia bezpośredni przejazd także do Oslo (cena 25 euro). Na wyspę i archipelag Tjøme poprowadzone są mosty drogowe, więc dojazd autem nie stwarza problemów i jest za darmo. Nocleg Żeby poczuć klimat Oslofjordu, wynajmij domek. Budżetowo: Cabins for Rent in Tjøme (Airbnb, prosta drewniana chatka 80 m od brzegu, z tarasem i grillem. Cena: od 140 euro za noc dla 4 osób na Airbnb. Wyższy standard: Havna Tjøme Hotel, apartamenty z aneksem kuchennym, panoramiczne widoki na fiord, restaurację zlokalizowaną w skale oraz bezpośredni dostęp do brzegu. Prawdziwe perełki w postaci domków na wynajem można znaleźć na portalu ogłoszeniowym finn.no. Warto wiedzieć Rejsy do Færder National Park. Z przystani w miejscowości Tønsberg wypływają statki wycieczkowe do położonego 20 km na południe parku morskiego Færder, gdzie spotkać można foki i ptactwo morskie. Cena od 550 koron (ok. 200 zł) od osoby. Szczegóły na stronie dskysten.no. Źródło: archiwum NG
Podziemna twierdza danych. Na wybrzeżu Norwegii, głęboko pod ziemią, pracuje najnowocześniejszy komputer świata
W krainie głębokich norweskich fiordów, gdzie strome góry spotykają się z zimnym Atlantykiem, niepozorny, betonowy płot kryje wejście do gigantycznej, podziemnej serwerowni. Przekształcona w centrum danych dawna kopalnia oliwinu schodzi w dół do 160 metrów i rozciąga się na długości 500 metrów. Najbardziej ekologiczna serwerownia świata kryje jeszcze jeden cud – superkomputer Olivia.
Spis treści: Na styku przyrody i techniki Krasnoludy i twierdza IT Pięć poziomów wtajemniczenia Centrum o zerowej emisji Niepozorny i wielki zarazem Wśród mgieł, lodowców i zielonych zboczy fiordów, w sercu dawnej kopalni oliwinu, bije dziś cyfrowe serce Skandynawii – Lefdal Mine Data Center, podziemna twierdza danych. Miałam przyjemność zwiedzić tę twierdzę dzięki AMD. To firma, której procesory są kluczowymi elementami infrastruktury obliczeniowej Olivii – niewielkiego, choć potężnego superkomputera. Na styku przyrody i techniki Dostanie się w okolice miasteczka Nordfjordeid, znajdującego się około 400 kilometrów na północ od Bergen i ok. 600 km od Oslo, nie jest proste. Można tam dolecieć niewielkim samolotem, który funkcjonuje jako latający autobus. Lot z Oslo trwa około półtorej godziny, ale widok lodowców i poszarpanych wodą skał sprawia, że czas mija bardzo szybko. Odległość między lotniskiem a miasteczkiem nie jest duża, ale trzeba przepłynąć promem przez szeroką zatokę. Tym, co poza zachwycającą przyrodą zwróciło moją uwagę, była absolutna cisza. Pracujące tam promy są elektryczne i niemal bezgłośne. Można stać na pokładzie i mieć wrażenie, że płynie się poprzez ten wyludniony teren tratwą. Na tamtym obszarze wszystko zasilane jest energią elektryczną. Elektrownie wodne oraz turbiny wiatrowe dają tak dużo czystej i taniej energii, że spalanie paliw kopalnych po prostu się nie opłaca. Właśnie ten naddatek czystej energii był jednym z powodów usytuowania na tym terenie centrum danych. Dwa kolejne powody również wiążą się naturalnymi walorami fiordów. Ale o tym za chwilę. Krasnoludy i twierdza IT Gdyby nie to, że na teren Lefdal Mine Data Center przywieziono mnie busem wraz z międzynarodową grupą dziennikarzy, z pewnością nie zwróciłabym na to miejsce najmniejszej uwagi. Szary, betonowy płot i stróżówka, za nimi wielkie maszyny, jakie widuje się zwykle na ogromnych budowach. Dalej szerokie, wykute w skale wejście, a raczej wjazd do kopalni. Zjechaliśmy kilkadziesiąt metrów w dół, przemieszczając się kopalnianymi serpentynami, by zatrzymać się w środku długiego na kilkaset metrów i szerokiego na ponad 30 metrów podziemnego korytarza. Po jego obu stronach wykute były nisze, w których światowe koncerny wykupują miejsca do budowy własnych, chronionych przed światem zewnętrznym i niepodatnych na szpiegowanie serwerowni. Jednak zanim obejrzymy te miejsca, wchodzimy do niewielkiego, lecz nowoczesnego budynku biurowo-konferencyjnego. Budynku, którego parter zajmuje Olivia. Tam Mats Andersson, piastujący stanowisko dyrektora handlowego Lefdal Mine Data Center opowiada, dlaczego kopalnia oliwinu jest znakomitym miejscem do zbudowania centrum danych. – Kopalnia przestała działać kilkanaście lat temu. Wiele tego typu miejsc jest porzucanych lub zalewanych, jednak właściciele terenu mieli inny pomysł. Chciał stworzyć najbardziej wzorcowe, maksymalnie ekologiczne miejsce wpisujące się w rozwój nowych technologii – wyjaśnia. Pięć poziomów wtajemniczenia Głównym właścicielem LMD jest Columbia Threadneedle European Sustainable Infrastructure Fund (ESIF). Jest to fundusz typu open-ended, evergreen, czyli bez stałego terminu zakończenia. ESIF inwestuje w europejskie aktywa infrastrukturalne, stawiając szczególnie na projekty związane ze zrównoważonym rozwojem (energia odnawialna, telekomunikacja, infrastruktura cyfrowa itp.) Dawna kopalnia oliwinu wpisała się w to idealnie. – Kopalnia ma długość 500 metrów i szerokość około 350 metrów. W dodatku ma to wszystko niejako pięciokrotnie, ponieważ schodzi w dół na tyle głęboko, że mamy do dyspozycji pięć poziomów. Na razie wypełniany poziomy drugi i trzeci, ale mamy potencjał na znacznie więcej – twierdzi Andresson. Ogromne serwerownie umieszczane są w kopalnianych niszach w specjalnych kontenerach. Konstrukcje zostały zaprojektowane tak, by w razie konieczności móc usunąć wybrany kontener lub zastąpić go innym, bez wpływu na pozostałą infrastrukturę. W pewnym sensie kopalniane korytarzy przypominają wielkie porty handlowe, na terenie których stoją poustawiane w słupki olbrzymie kontenery z całego świata. Centrum o zerowej emisji Energia do ich zasilania pochodzi wiatru i wody. Jak wspominałam, na tamtym niezbyt gęsto zamieszkałym obszarze energii z zielonych źródeł jest więcej, niż można zużyć. Ale co z chłodzeniem? W końcu ono pochłania dodatkową energię i nie jest obojętne dla środowiska? W LMD zastosowano pozornie proste, choć dobrze przemyślane rozwiązanie: serwery chłodzi zimna woda z fiordów. Ta wpływająca do obiegu chłodzącego ma zaledwie kilka stopni Celsjusza. W trakcie odbierania ciepła z kolejnych urządzeń ociepla się do około 20 stopni. LMD chwali się, że dzięki energii odnawialnej i wodzie pozyskanej z fiordów emisje CO2 do atmosfery są bliskie zeru. Jednak co się dzieje z podgrzaną wodą? – Podpisaliśmy umowę z pobliską hodowlą łososi. Budujemy specjalny, wykonany z oliwinu rurociąg, którym ogrzana przez nasze maszyny woda będzie transportowana do hodowli, co pozwoli lepiej rozwijać się rybom. W przyszłości, gdy serwerownie będą się rozrastać, chcemy również przekazywać tę wodę do stawów hodowlanych dla ryb bardziej ciepłolubnych – wyjaśnia ekspert. Mamy więc serwerownię w kopalni oliwinu, rurociąg z oliwinu. Czas przejść do Olivii – superkomputera w kilku małych szafach. Niepozorny i wielki zarazem Olivia łączy moc AMD i HPE. Ten superkomputer o mocy obliczeniowej sięgającej 13,2 petaflopa ma służyć norweskiej nauce, technologii i gospodarce. Olivia została skonstruowana przez firmę Hewlett Packard Enterprise (HPE) i korzysta z architektury HPE Cray Supercomputing EX – tej samej, która stanowi podstawę najpotężniejszych superkomputerów świata. Całość napędzają 504 procesory AMD EPYC „Turin” o sumarycznej liczbie aż 64 512 rdzeni. Pod względem mocy obliczeniowej Olivia jest 17 razy szybsza od poprzedniego norweskiego superkomputera Betzy. Jej główne zadanie? Rozwój sztucznej inteligencji i badania nad klimatem Ziemi od zarania jej dziejów po predykcje zmian w kolejnych wiekach i tysiącleciach. Cała moc Olivii mieści się w szafie mniejszej niż przeciętna garderoba. Ta miniaturyzacja budzi szacunek i przypomina chwilę, w której pierwsze, wielkie na całe hale komputery zaczęły ustępować miejsca komputerom osobistym. A chociaż jeszcze wiele wody z fiordów upłynie nim moc Olivii można będzie zamknąć w urządzeniu wielkości laptopa, zdaje się, że postawiono w tym kierunku już pierwszy krok. Z wizyty pozostała mi jedna refleksja – nie sądziłam, że ultranowoczesną technologię można tak bezproblemowo i bezkonfliktowo połączyć z potężną i pradawną naturą. Ale jeśli w takim kierunku miałby iść rozwój, to może jednak uda się nam żyć w zaawansowanych technicznie świecie głęboko zanurzonym w oszałamiająco pięknej przyrodzie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najlepsze miejsca do życia na emeryturze. Oto kraje, w których seniorzy naprawdę odpoczywają
Znalezienie miejsca, w którym można spokojnie spędzić emeryturę, to marzenie wielu osób – zwłaszcza w czasach, gdy koszty życia rosną, a stabilność finansowa staje się coraz trudniejsza do osiągnięcia. Nie każdy kraj jednak w równym stopniu sprzyja seniorom. Najnowszy raport pokazuje, gdzie starzenie się może oznaczać nie tylko bezpieczeństwo ekonomiczne, lecz także prawdziwy komfort życia.
Na emeryturę można spojrzeć jak na nowy etap życia – pełen wolności, ale też wymagający stabilnych warunków, które pozwolą naprawdę cieszyć się tym czasem. Co roku raport „Global Retirement Index” analizuje, gdzie na świecie najłatwiej osiągnąć ten cel. Tegoroczna edycja, obejmująca 44 kraje rozwinięte, po raz kolejny dostarcza wnikliwego obrazu jakości życia seniorów. Opracowany przez Natixis Investment Managers indeks ocenia 18 wskaźników pogrupowanych w cztery kategorie: finanse na emeryturze, dobrobyt materialny, zdrowie oraz jakość życia. Bierze pod uwagę tak różnorodne czynniki, jak długość życia, dochód na mieszkańca, poziom zadłużenia publicznego czy stan środowiska naturalnego, tworząc kompleksowy obraz bezpieczeństwa emerytalnego na świecie. Największe wyzwania współczesnej emerytury Bezpieczeństwo finansowe po zakończeniu kariery zawodowej coraz częściej staje się przedmiotem niepokoju – nie tylko wśród przyszłych emerytów, lecz także aktywnych zawodowo inwestorów. W 2025 roku obawy o stabilność świadczeń, wpływ inflacji i realną wartość oszczędności nabierają wyjątkowej intensywności. Dane z raportu Natixis „Global Retirement Index” wskazują, że prawie połowa badanych pracujących osób uważa, iż do osiągnięcia bezpiecznej emerytury potrzebny byłby cud. Źródłem lęku jest złożona sieć zależności między wydłużającym się życiem, niestabilnością rynków, rosnącymi kosztami utrzymania i niepewnością polityki publicznej. Choć recepta mogłaby wydawać się prosta – odkładać więcej – w praktyce wyznaczenie właściwego poziomu oszczędności okazuje się niemal niemożliwe. Przyszłe wydatki, zmienność stóp zwrotu z inwestycji oraz największa niewiadoma (czyli długość życia), sprawiają, że nawet dobrze zaplanowana strategia finansowa może okazać się niewystarczająca. Dodatkowo 38% respondentów przyznaje, że inflacja skutecznie niweczy ich plany emerytalne, ograniczając zdolność do odkładania pieniędzy. Jednocześnie starzenie się społeczeństw i rosnący dług publiczny zwiększają presję na systemy emerytalne. W efekcie emerytura, która miała być czasem spokoju i stabilizacji, coraz częściej jawi się jako wyzwanie, wymagające nie tylko oszczędności, ale i nieustannego planowania w świecie, w którym nic nie jest już gwarantowane. Gdzie zatem najlepiej spędzić swoją emeryturę? Małe kraje dominują w rankingu najlepszych miejsc na emeryturę 2025 Norwegia ponownie znalazła się na szczycie Global Retirement Index 2025, potwierdzając swoją pozycję lidera w zapewnianiu najwyższej jakości życia seniorom. Na jej sukces złożyły się stabilny system opieki zdrowotnej, niski poziom bezrobocia i niewielkie różnice w dochodach między mieszkańcami. Irlandia, która w ostatnich latach systematycznie poprawiała wyniki, awansowała na drugie miejsce, dzięki spadkowi inflacji i sprzyjającemu otoczeniu gospodarczemu. Tuż za nimi uplasowały się Szwajcaria i Islandia – kraje, które od lat utrzymują się w czołówce zestawienia. Wysokie miejsca w rankingu mniejszych państw, takich jak Norwegia, Islandia czy Dania, podkreślają przewagę gospodarek, w których łatwiej o spójność polityki społecznej i finansowej. Stabilne systemy emerytalne, inwestycje w zdrowie publiczne i długofalowe planowanie fiskalne pozwalają tym krajom konsekwentnie utrzymywać wysoki poziom bezpieczeństwa ekonomicznego seniorów. Tymczasem większe gospodarki, jak Stany Zjednoczone (miejsce 21.) czy Kanada (20.), zmagają się z wyższym poziomem długu publicznego, nierówności dochodowych i presją inflacyjną, co utrudnia utrzymanie równowagi w systemach emerytalnych. Ranking 10 najlepszych państw na emeryturę w 2025 roku: Norwegia Irlandia Szwajcaria Islandia Dania Holandia Australia Niemcy Luksemburg Słowenia Źródło: Natixis Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Norweski raj zagrożony. Turystyka wymyka się spod kontroli
Lofoty są symbolem niezwykłego piękna północnej Norwegii, ale ich popularność rodzi pytanie, jak pogodzić ochronę środowiska z rozwojem turystyki. Erozja szlaków, zanieczyszczenie wód, niepokojenie dzikiej przyrody – to realne skutki nadmiernego ruchu turystycznego.
Spis treści: Turystyka i historyczna przeszłość Lofotów Reakcje mieszkańców na nadmiar odwiedzających Władze reagują na boom turystyczny Norwegia zachwyca krajobrazami, w których majestatyczne góry spotykają się z krystalicznie czystymi wodami i malowniczymi rybackimi wioskami. Nic dziwnego, że co roku przyciąga miliony turystów marzących o tym, by choć na chwilę zanurzyć się w skandynawskim raju. W czasie, gdy w popularnych południowych destynacjach – od Hiszpanii po Grecję – upały stają się coraz bardziej uciążliwe, wielu podróżnych wybiera północ, by spędzić urlop w chłodniejszym klimacie. Z tego względu jednym z miejsc, które w ostatnich latach przeżywają prawdziwy boom, są Lofoty – archipelag nazywany przez wielu „najpiękniejszymi wyspami świata”. Surowy krajobraz, niekończące się dni polarnego lata i bliskość dzikiej przyrody przyciągają wielu odwiedzających, którzy odkrywają te tereny zarówno z perspektywy kajaków, jak i górskich szlaków. Turystyka i historyczna przeszłość Lofotów Lofoty były zamieszkiwane i odwiedzane już w czasach Wikingów, ponieważ właśnie tutaj znajdowały się jedne z najstarszych północnych osad tej kultury. Co więcej, zimą przypływali tu z Islandii kupcy, by handlować dorszem arktycznym, co sprawiło, że rybołówstwo przez stulecia było fundamentem lokalnej gospodarki. Dzisiejsze rorbuer, czyli tradycyjne domki rybackie, są bezpośrednim świadectwem tej historii: niegdyś dawały schronienie marynarzom, a dziś goszczą odwiedzających z całego świata. Dynamiczny rozwój turystyki rozpoczął się dopiero w ostatnich dwóch dekadach. Modernizacja połączeń drogowych i promowych umożliwiła łatwiejszy dostęp do archipelagu, a popularyzacja mediów społecznościowych sprawiła, że jego niezwykłe krajobrazy stały się rozpoznawalne na całym świecie. W efekcie tylko w 2023 roku Lofoty odwiedziło około miliona turystów – to aż czterdzieści razy więcej niż liczba mieszkańców, których jest zaledwie około 25 tysięcy. Tak gwałtowny napływ odwiedzających znacząco obciążył lokalną infrastrukturę, a drogi, parkingi i systemy sanitarne coraz częściej działają na granicy wydolności. Korzyści ekonomiczne są jednak niepodważalne. Turystyka generuje tam ponad 19% miejsc pracy, wspierając lokalne firmy, ale równocześnie jej skala budzi rosnący niepokój wśród mieszkańców, którzy coraz częściej zwracają uwagę na problemy wynikające z nadmiernego ruchu turystycznego. Reakcje mieszkańców na nadmiar odwiedzających Choć turystyka jest dla Lofotów szansą na rozwój, wielu mieszkańców podkreśla, że ich codzienny spokój stopniowo zanika. – Kiedyś, gdy mówiłam, że pochodzę z Lofotów, ludzie pytali: „A gdzie to w ogóle jest?”. Teraz każdy widział zdjęcia w mediach społecznościowych i nie może uwierzyć, że to jest mój codzienny widok – wyznała w rozmowie z BBC Astrid Haugen. Z kolei jej koleżanka, Frida Berg, dodała, że „to nasz dom, a nie sceneria do zdjęć. Kiedy turyści blokują drogi albo zostawiają śmieci, to naprawdę frustruje”. Wypowiedzi mieszkanek znajdują potwierdzenie w relacjach z lokalnych forów internetowych, gdzie mieszkańcy podkreślają, że w szczycie sezonu populacja archipelagu potrafi wzrosnąć nawet czterokrotnie. W niektórych miejscowościach, jak Nussfjord, pojawia się nawet 50 autokarów dziennie, co powoduje korki i utrudnia codzienne życie. „Mamy 25 tys. mieszkańców, ale latem wygląda to tak, jakby nagle mieszkało tu prawie 100 tys. osób” – napisał jeden z użytkowników Reddita. Burmistrz Flakstad, Einar Benjaminsen, podkreślił, że „10 lat temu może 2% mieszkańców sprzeciwiało się turystyce. Dziś to już około 25%”. Natomiast lokalny przewodnik Erling Hansen w wywiadzie dla BBC zauważył, że „bez turystyki wiele naszych wiosek prawdopodobnie by nie przetrwało. Musimy jednak znaleźć złoty środek, bo Lofoty nie są żadnym arktycznym Disneylandem”. Władze reagują na boom turystyczny Z powodu tego, że rosnąca liczba turystów coraz mocniej obciąża lokalną infrastrukturę, norweskie władze zaczęły działać. W czerwcu 2025 roku parlament zatwierdził wprowadzenie opłaty turystycznej – do 3% od każdego noclegu w gminach turystycznych, w tym na Lofotach. Dzięki tym środkom możliwa będzie modernizacja infrastruktury: budowa toalet publicznych, naprawa ścieżek oraz rozbudowa systemów oczyszczania ścieków i gospodarowania odpadami. Jak skomentował burmistrz Benjaminsen, „dzięki temu nie musimy już wybierać między remontem szkoły a sprzątaniem po turystach”. Równocześnie władze lokalne, we współpracy z organizacją Destination Lofoten, wdrażają Lofoten Code of Conduct – kodeks postępowania, który ma edukować odwiedzających w zakresie poszanowania natury i lokalnej społeczności. Jak podkreśliła influencerka Helene Myhre, „niektórzy nie rozumieją, że każdy post z pięknym widokiem to nie tylko zdjęcie. To impuls, który przyciąga kolejne tysiące ludzi w to samo miejsce”. Dzięki tym działaniom mieszkańcy liczą, że uda się znaleźć równowagę między rozwojem turystyki a ochroną codziennego życia na archipelagu. Mają nadzieję, że wprowadzone regulacje i programy edukacyjne przyniosą efekty, a Lofoty pozostaną nie tylko popularnym kierunkiem podróży, ale przede wszystkim miejscem, w którym nadal można spokojnie żyć. Źródła: BBC, Daily Express Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Odkryli zaginione miasto pod polem uprawnym. Pomocny był georadar
Zarysy budynków, wąskie uliczki i zaułki – dostrzegli archeolodzy pod polami uprawnymi w miejscowości Hamar w Norwegii. Aby stało się to możliwe, zastosowali georadar. Średniowiecznej osady szukano w tym miejscu od wielu dekad.
Spis treści: Georadar ujawnia tajemnicę Co wiadomo o zaginionej osadzie? Zabytki z zaginionego miasta Badacze przeszłości, żyjący sto lat temu, nie uwierzyliby jakie techniki stosują dziś archeolodzy. Różnorodne metody nieinwazyjne, czyli takie, które umożliwiają „zajrzenie” pod ziemię bez wbicia łopaty, są stosowane coraz częściej. Tak też było i w tym przypadku w Norwegii. Przez wiele lat poszukiwano średniowiecznego miasta Hamarkaupangen w południowej części tego kraju. Georadar ujawnia tajemnicę Chociaż na przestrzeni lat w warstwie gleby na polu uprawnym obok współczesnej miejscowości znaleziono fizyczne ślady tego średniowiecznego miasta w postaci pojedynczych zabytków, to jego budynki, działki miejskie i ulice – pozostawały nieuchwytne. W 2023 i 2024 roku Norweski Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym (NIKU) wykonał szeroko zakrojone badania z użyciem georadaru na polach obok współczesnej miejscowości Hamar obok muzeum Domkirkeodden. Georadar stosują również polscy badacze. Jest wśród nich prof. Fabian Welc, któremu udało się dzięki niemu m.in. poznać sekrety krzyżackiej twierdzy w Dzierzgoniu. W Hamar badacze ujrzeli coś, co przypominało zarysy domów i uliczek. Postanowiono postawić kropkę nad i. Rozpoczęły się wykopaliska, które nadal trwają. Archeolodzy potwierdzili, że faktycznie była to średniowieczna osada handlowa. Co wiadomo o zaginionej osadzie? Według lokalnej kroniki z XVI wieku, osada miejska znajdowała się niegdyś na wschód od katedry i rezydencji biskupiej w Hamar. Miasto zostało prawdopodobnie założone w połowie XI wieku, ale nie wiadomo, kiedy je opuszczono. Spośród ośmiu znanych średniowiecznych miast Norwegii jest to jedyne położone w głębi lądu. Do badań wykorzystano 16-kanałowy, zmotoryzowany system radaru penetrującego grunt firmy Guideline Geo. Jest to ten sam sprzęt, który w 2018 roku pozwolił zidentyfikować statek wikingów w Gjellestad. Badania geofizyczne przeprowadzili archeolodzy Monica Kristiansen, Jani Causevic i Ole Fredrik Unhammer. Samo badanie zajęło jeden dzień, jednak interpretacja danych trwała kilka tygodni. Hamarkaupangen miało podobne rozplanowanie do innych norweskich miast. Cechowały je wąskie uliczki i zaułki. Zwrócono też uwagę na obecność dwuizbowych mieszkań z narożnymi paleniskami. Drewniane elementy domostw znajdowały się dokładnie tam, gdzie wskazał georadar. Udało się je pozyskać w czasie niewielkich wykopalisk. Próbki drewna wysłano do Uppsali w celu datowania radiowęglowego. Zabytki z zaginionego miasta Badacze natknęli się też na drobne zabytki – monetę z czasów króla Danii i Norwegii na prawach Unii kalmarskiej, Chrystiana I Oldenburga (1448-81), wybitą w Malmø i zagadkową kość do gry. Na sześcianie nie ma typowego oznaczenie od jednej do sześciu kropek, ale niektóre się powtarzają, poza tym poza wgłębieniami są też wyryte okręgi. Czy była to kostka oszusta? Źródło: NIKU Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zagłębie średniowiecznych skórzanych toreb pod szkołą. Niezwykłe odkrycie z Oslo
Kilkanaście skórzanych torebek i „portfeli” odkryli archeolodzy w czasie wykopalisk pod szkołą w Oslo w Norwegii. Część była wielkości współczesnych nerek na smartfony. Co w nich przechowywano 700 lat temu?
Spis treści: Skórzane skarby Torby i portfele – zestaw spod szkoły Indywidualność to podstawa Dziś trudno jest to nam sobie wyobrazić. W średniowiecznych w szatach nie było kieszeni. Z tego powodu pod ubraniem lub na nim noszono różnego rodzaju torby lub torebki. Aby były wytrzymałe, wykonywano je ze skóry. Teraz archeolodzy natknęli się na ich „skarbiec” w czasie wykopalisk przy szkole w stolicy Norwegii, Oslo. Skórzane skarby Wykopaliska przeprowadzili badacze z Norweskiego Muzeum Morskiego. W tym samym miejsce odnaleziono kilka tysięcy przedmiotów ze skóry, w tym wiele butów. Przedmioty z surowców organicznych dosyć szybko ulegają rozkładowi. Dlatego archeolodzy cieszą się, gdy je odkrywają. Ma to miejsce w wilgotnych lokalizacjach pozbawionych dostępu do tlenu. Dzięki temu zachowała się też słynna osada obronna w Biskupinie. Torby i portfele – zestaw spod szkoły Archeolodzy zwrócili uwagę na znalezisko w postaci 15 toreb i portfeli z XIII i XIV wieku. „Dziś rzadko wychodzimy z domu bez torby, worka czy portfela. Tak samo było w średniowieczu – ludzie potrzebowali miejsca do przechowywania swoich drobiazgów. Rozwiązaniem był prosty, ale ważny przedmiot: skórzana torba” – piszą badacze na stronie Norweskiego Muzeum Morskiego. Zachowały się też fragmenty – kawałki skóry z otworami do sznurowania, śladami szwów, a być może nawet pozostałościami szlufek lub pasków do zawieszania. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni używali toreb, choć prawdopodobnie w nieco odmiennych formach. Mężczyźni często nosili je przy pasku razem z nożami, podczas gdy kobiety mogły nosić worki ściągane sznurkiem przytroczone do talii lub ukryte pod ubraniem. Wewnątrz mogły się też znajdować monety, grzebienie, igły, nici, a może nawet amulety. Jedna z zachowanych torebek ma wymiary 15 na 18 cm, tak więc można ją porównać z dzisiejszymi nerkami do przenoszenia smartfonów. Wykonana jest z miękkiej skóry. W górnej części znajduje się klapka. Otwory widoczne wzdłuż krawędzi mogły być częścią mechanizmu zamykającego, ale mogły też pełnić funkcję dekoracyjną – być może miały nadać torbie osobisty charakter? Indywidualność to podstawa Tylko dwie spośród piętnastu torebek są do siebie podobne. „Wydaje się zatem, że torby były dostosowywane do indywidualnych upodobań, funkcji i dostępnych materiałów, prawdopodobnie przez wielu producentów, zarówno bardziej wyspecjalizowanych, jak i wytwarzanych samodzielnie” – wskazują badacze. Jest to też dowód na to, że ówczesna produkcja w pełni ręczna. Na indywidualne zamówienie zdobiono je metalowymi klamrami, wytłoczonymi wzorami lub haftem. Większość toreb w średniowieczu była niewielka i noszona na pasku, często zapinana skórzanym paskiem lub sznurkiem. Mogły wisieć na widoku – praktyczne i łatwo dostępne – lub być ukryte pod płaszczem lub tuniką. Odkryte pod szkołą torby wykonano ze skóry koziej lub cielęcej. Źródło: Norweskie Muzeum Morskie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rekin nie do końca grenlandzki? Słynny polarny drapieżnik ma „przedszkole” znacznie bliżej nas
Rekin grenlandzki, uważany za jednego z najbardziej tajemniczych mieszkańców Arktyki, dorasta zupełnie gdzie indziej, niż dotąd sądzono. Nowe analizy naukowców rzucają światło na prawdziwe miejsce wychowu młodych osobników.
Spis treści Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Znaczenie badania dla ochrony gatunku Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Ecology and Evolution” dowodzą, że wody cieśniny Skagerrak są kluczowym dla rekina grenlandzkiego obszarem wychowu młodych. To zupełnie zmienia naszą dotychczasową wiedzę o tych długowiecznych, tajemniczych polarnych olbrzymach. Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Do tej pory uważano, że rekiny grenlandzkie rodzą się i dorastają w wodach Arktyki. Jednak analiza występowania 1610 osobników z całego północnego Atlantyku wykazała, że to w cieśninie Skagerrak występuje największy odsetek młodych osobników, mierzących od 90 do 200 centymetrów. Skagerrak to ważny akwen między Danią, Norwegią a Szwecją, stanowiący początek połączenia między Morzem Północnym z Bałtyckim. Kolejne to tzw. Cieśniny Bałtyckie: Kattegat, Sund i Wielki Bełt. Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Rekin grenlandzki (inaczej rekin polarny) jest znany z niezwykłej długowieczności (może żyć ponad 400 lat), powolnego metabolizmu i ogromnych rozmiarów (do 6,4 metra długości). Dotychczas niewiele wiedziano o miejscach rozrodu i młodzieńczych etapach życia tego gatunku rekina. Badania, które obejmowały przegląd muzealnych okazów i baz danych wskazują, że rekiny te rodzą się prawdopodobnie w głębokich wodach w pobliżu Grzbietu Śródatlantyckiego, na południe od Islandii. Nowonarodzone osobniki mierzą ok. 40 cm długości i rodzą się prawdopodobnie w spokojnych, głębokich rejonach, gdzie nie występuje intensywne rybołówstwo. W Cieśninie Skagerrak natomiast gromadzą się młode osobniki, określane przez badaczy jako „nastolatki”, znajdując tam odpowiednie warunki do dalszego wzrostu. Bogactwo biologiczne tego obszaru i różnorodność potencjalnych ofiar, jak ryby, ssaki morskie oraz padlina, przyciągają młode rekiny. Najgłębsze partie Skagerraku stanowią dla nich ważne żerowisko, co zmienia wcześniejsze przekonania o ich związku wyłącznie z wodami Arktyki. Znaczenie badania dla ochrony gatunku Historyczne dane z ostatnich 150 lat, obejmujące przypadki wyrzucenia na brzeg oraz przypadkowe połowy w Danii, a także zgłoszenia od szwedzkich wędkarzy, potwierdzają obecność młodych osobników właśnie w Skagerraku. Z punktu widzenia ochrony gatunku to kluczowe odkrycie. Rekin grenlandzki figuruje na Czerwonej Liście IUCN jako gatunek „narażony” (vulnerable). Nowe informacje umożliwią opracowanie lepszych działań ochronnych. Naukowcy podkreślają, że biorąc pod uwagę wyjątkowo długi cykl życia tych rekinów, regionalna ochrona ich młodzieńczych siedlisk ma fundamentalne znaczenie w przeciwdziałaniu ich spadkowi liczebności. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten słodziak to kandydat na najmłodszego ssaka naszej planety. Powstał bardzo niedawno
Zamieszkujący Półwysep Fennoskandzki leming norweski okazał się jednym z ewolucyjnie najmłodszych ssaków. Badania genetyczne pokazały, że jako gatunek wyodrębnił się zaledwie 35 tysięcy lat temu.
Spis treści Naukowcy poznali przeszłość leminga norweskiego Nietypowe mutacje i brak krzyżowania z bliskim krewnym Zaskakujące zachowania lemingów – mit o „samobójstwach” Badacze z Uniwersytetu Sztokholmskiego, wykorzystując sekwencjonowanie i zaawansowane analizy genetyczne, odkryli zaskakującą historię ewolucyjną leminga norweskiego (Lemmus lemmus). Wyniki ich pracy, opublikowane w czasopiśmie "Proceedings of the National Academy of Sciences" wskazują że jest to jeden z ewolucyjnie najmłodszych gatunków ssaków. Naukowcy poznali przeszłość leminga norweskiego Leming norweski oddzielił się od swojego najbliższego krewnego – leminga zachodniosyberyjskiego – około 35 000 lat temu, czyli podczas ostatniego zlodowacenia. Odgrywa on kluczową rolę ekologiczną w tundrze Półwyspu Fennoskandzkiego, obejmującego Norwegię, Szwecję, Finlandię i część Rosji. Zwierzak ten jest podstawowym źródłem pożywienia dla wielu drapieżników, w tym zagrożonego lisa polarnego. Dotychczas jednak nie był szczegółowo zbadany genetycznie. Szwedzkie badanie porównało genomy dziewięciu współczesnych oraz dwóch kopalnych osobników lemingów. Wyniki wykazały, że leming norweski i zachodniosyberyjski stanowią odrębne linie ewolucyjne. Co ciekawe, nie znaleziono dowodów na krzyżowanie się tych dwóch gatunków, mimo że ich zasięgi prawie się pokrywają, a rozdzieliły się stosunkowo niedawno. To przypadek dość nietypowy wśród blisko spokrewnionych i żyjących na tym samym terenie ssaków. Nietypowe mutacje i brak krzyżowania z bliskim krewnym Zespół badaczy zidentyfikował setki unikalnych mutacji u leminga norweskiego, szczególnie w genach odpowiadających za kolor sierści, metabolizm tłuszczu i (prawdopodobnie) zachowanie. Te różnice genetyczne tłumaczą charakterystyczne czarno-żółte umaszczenie oraz wyjątkową zdolność do aktywności zimą, co uznawane jest za przystosowanie do surowych warunków klimatycznych i presji drapieżników. Badanie dostarczyło również nowych informacji na temat filogenezy rodzaju Lemmus, potwierdzając przy okazji status leminga wschodniosyberyjskiego jako odrębnego gatunku (Lemmus paulus) oraz porządkując długo niejasną taksonomię tej grupy. Zaskakujące zachowania lemingów – mit o „samobójstwach” Lemingi to niewielkie gryzonie z rodziny chomikowatych, zamieszkujące głównie tundrę Eurazji i Ameryki Północnej. Słyną z cyklicznych wahań liczebności populacji, która co jakiś czas gwałtownie wzrasta. Duże liczby lemingów podejmują wtedy migracje z przegęszczonych terenów, ginąc przy okazji za sprawą drapieżników lub tracąc życie np. płynąc w rzekach, a nawet morzu. To zachowanie zrodziło nieprawdziwe przekonanie, że lemingi popełniają „zbiorowe samobójstwo” i są mało inteligentnymi zwierzętami. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czułe giganty: po raz pierwszy nagrano „całujące się” orki
Udokumentowno nigdy wcześniej niewidziane zachowanie dzikich orek – delikatne dotykanie się pyskami, przypominające całowanie. Nagranie z fiordów północnej Norwegii rzuca nowe światło na społeczne interakcje tych morskich ssaków.
Spis treści „Całujące się” orki dotychczas widziano tylko w niewoli Gesty czułości czy coś więcej? Jak naukowcy interpretują pieszczoty orek W październiku 2024 roku, podczas ekspedycji snorkelingowej w fiordach Kvænangen w północnej Norwegii, grupa naukowców-amatorów zaobserwowała i udokumentowała niezwykle rzadkie zachowanie dwóch dzikich orek. Zwierzęta przez około dwie minuty delikatnie dotykały się pyskami, w tym trzykrotnie wzajemnie podgryzały się w języki. Zachowanie to przypominało całowanie. Nagranie i artykuł naukowy poświęcony tej obserwacji opublikowano w czasopiśmie "Oceans". „Całujące się” orki dotychczas widziano tylko w niewoli Do tej pory podgryzanie języków i „całowanie” u orki oceanicznej odnotowano tylko kilka razy i to wyłącznie w niewoli. Po raz pierwszy w 1978 roku, a ponownie m.in. w 2019 w ogrodzie zoologicznym Loro Parque na Teneryfie. Obserwacja z Norwegii stanowi pierwszy dowód występowania tego zachowania w naturze. View Ediplayer on the source website Według autorów publikacji, tego rodzaju pieszczoty mogą pełnić funkcję społeczną, podobnie jak inne formy kontaktu pyskiem u ssaków społecznych. U małp "całowanie" i dotykanie ust jest wyrazem przywiązania i zaufania, u psów i wilków lizanie pyska oznacza często uległość lub szacunek. Wśród ssaków morskich podobne interakcje obserwowano także u białuch arktycznych (Delphinapterus leucas). Wygląda na to, że w wodzie kontakt z użyciem jamy ustnej może pełnić ważne funkcje komunikacyjne, bo inne formy dotyku są ograniczone. Gesty czułości czy coś więcej? Jak naukowcy interpretują pieszczoty orek Dr Javier Almunia, współautor badania i dyrektor Loro Parque Fundación, podkreśla, że podgryzanie języków jest u orek niezwykle rzadkie. Chociaż opiekunowie orek w kilku ośrodkach znają to zjawisko, występuje ono sporadycznie i nieregularnie – może pojawić się raz, a potem zniknąć na całe lata. Naukowcy nie są zgodni co do interpretacji tego zachowania. Może to być forma zacieśniania więzi, zabawy, a nawet próba wywołania transferu pokarmu. Dr Luke Rendall z Uniwersytetu w St. Andrews w Szkocji zaznacza jednak, że bez danych dotyczących struktury społecznej dzikich orek nie da się jednoznacznie określić funkcji tego zachowania. Ostrzega też przed nadmiernym poleganiem na danych z niewoli, gdzie środowisko społeczne jest nieporównywalne z naturalnym. W artykule autorzy sugerują, że "całowanie" może być też formą tzw. zachowania trendowego – podobnie jak zakładanie martwych łososi na głowy, które udokumentowano w jednej z populacji orek. Obecność tego zachowania u dzikich zwierząt potwierdza, że nie jest ono efektem życia w niewoli, lecz częścią naturalnego behawioru orek. Mimo fascynującej obserwacji, badacze przyznają, że na razie nie można wysnuwać zbyt daleko idących wniosków. Zachowanie zostało zaobserwowane tylko raz, a jego znaczenie wymaga dalszych badań, w tym porównań liczbowych między środowiskiem naturalnym a warunkami kontrolowanymi. Źródło: Oceans Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak wyglądała Tora? Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej kobiety
Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Dzięki pracy archeologów i technologii modelowania 3D poznaliśmy twarz kobiety sprzed ponad 800 lat. Zobacz, co odkryli naukowcy.
Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakładamy, że Torą pochodziła z rodziny lepiej sytuowanej, ponieważ kupcy należeli do bogatszej warstwy społecznej Trondheim – podkreśla prof. Grav. – Sam fakt, że Tora dożyła 65 lat, już jest na swój sposób wyjątkowy i świadczy o jej lepszym statusie. W ówczesnych czasach w Norwegii tylko bogatsi ludzie mieli odpowiednią dietę, która mogła zapobiegać niektórym chorobom – dodaje prof. Grav. Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Suknia, którą ma na sobie Tora, jest wzorowana na prawdziwej sukni, którą odnaleziono w kościele klepkowym w Uvdal. Pochodzi z okresu, w którym żyła Tora. Została utkana ten sam sposób, co średniowieczne damskie odzienie. Zafarbowano ją również ręcznie przy użyciu naturalnego barwnika z rośliny zwanej marzanna barwierska (Rubia tinctorum). Tora, którą widzimy w postaci trójwymiarowego modelu, jest zgarbiona i nie ma dolnych zębów. Naukowcy odkryli, że miała mocno zdeformowany kręgosłup, a zęby straciła jeszcze wiele lat przed śmiercią. Archeolodzy uważają, że jej postura może wskazywać, że pomimo wysokiego statusu społecznego całe życie ciężko pracowała. Ellen Grav współpracowała z duńskim charakteryzatorem filmowym Thomasem Foldbergiem, aby stworzyć jak najbardziej rzeczywisty model Tory. Archeolożka przyznaje, że każdy fragment ciała norweskiej kobiety był ręcznie malowany, a każdy kosmyk włosów pojedynczo doklejany. Skóra Tory została wykonana z silikonu. Ubranie z kolei zostało stworzone przez Nille Glæsel, która zajmuje się szyciem i rekonstrukcją m.in. ubrań wikingów. Suknia została uszyta z wykorzystaniem średniowiecznych technik. Źródło: National Geographic Polska, NTNU Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Wybudowali lotnisko na wiecznej zmarzlinie. Teraz pas startowy zaczyna znikać
Pas startowy w Longyearbyen, zbudowany na wiecznej zmarzlinie, topnieje. Codzienne kontrole latem to już norma. Czy biogazowa elektrownia uratuje sytuację?
Spis treści: Lotnisko na zmarzlinie – czas tyka Energetyczna transformacja Svalbardu Temat Arktyki od kilku lat jest coraz bardziej gorący. I to dosłownie. Dotyczy to już nie tylko branży turystycznej. Oferta Donalda Trumpa dotycząca zakupu Grenlandii czy chińsko-rosyjskie plany morskich szlaków przez Syberię również przeniosły mroźną północ z peryferii na pierwszy plan globalnych wydarzeń. Lotnisko na zmarzlinie – czas tyka Dla podróżników i badaczy najbardziej intrygującym z dostępnych miejsc w regionie jest Svalbard. To norweski archipelag położony ponad 1000 km od bieguna północnego. W Longyearbyen, głównej osadzie archipelagu, funkcjonuje najdalej wysunięte na północ lotnisko z regularnymi połączeniami pasażerskimi na świecie. Przez cały rok latają tu samoloty linii SAS i Norwegian. Bez połączenia powietrznego mieszkańcy (a jest ich około 2500) musieliby płynąć do kontynentalnej Norwegii statkiem, co zajmuje kilka dni. Pas startowy lotniska zbudowano w latach 70. ubiegłego wieku na wiecznej zmarzlinie. Wówczas nikt nie przypuszczał, że grunt zacznie się topić. A jednak 50 lat później klimat ociepla się coraz szybciej, zmarzlina rozmarza, przez co grunt jest niestabilny. Ryzyko zapadnięcia się pasa jest coraz bardziej realne, dlatego latem jego powierzchnia jest sprawdzana codziennie. Zmiany klimatu to nie jedyne wyzwanie, przed jakim stoją lokalne władze. Przez lata Svalbard był uzależniony od węgla. W okolicy działały kopalnie norweskie i rosyjskie, a miejscowa elektrownia węglowa ogrzewała całą osadę. W 2023 roku elektrownia została zamknięta. Zastąpiła ją instalacja dieslowa. Jest mniej emisyjna, choć wciąż daleka od ideału. Energetyczna transformacja Svalbardu Norwegowie nie chcą jednak na tym poprzestać. Nowa biogazowa elektrownia ma zostać uruchomiona na lotnisku pod koniec 2025 lub na początku 2026 roku. Będzie działać jako rezerwa i w razie potrzeby zasili również miasto. Biogaz ma niski ślad węglowy i będzie sprowadzany z kontynentu. Co ciekawe, mimo że Svalbard przez cztery miesiące pogrążony jest w całkowitej ciemności, od 2015 roku działa tu również mała elektrownia słoneczna. Latem, kiedy słońce świeci przez 24 godziny na dobę, jest wyjątkowo efektywna. A co z branżą turystyczną? Svalbard jak najbardziej jest na tak. – Kiedyś byliśmy celem tylko dla najbardziej odważnych podróżników. Teraz stajemy się coraz popularniejsi – mówi Ronny Brunvoll, szef Visit Svalbard, cytowany przez CNN. Szczyt sezonu przypada na lato, kiedy organizowane są rejsy czy wyprawy przyrodnicze. Ale także zima przyciąga turystów. Wtedy największą atrakcją jest oczywiście „polowanie” na zorzę polarną. I choć to wszystko brzmi jak idealne miejsca dla miłośników podróży, lokalsi podkreślają, że Svalbard nie jest dla wszystkich. Warunki są surowe, pogoda zmienia się błyskawicznie, a spotkanie z niedźwiedziem polarnym jest realnym zagrożeniem. Brakuje tu też zasięgu telefonicznego, a pomoc może nadejść z dużym opóźnieniem. Aby chronić unikatową przyrodę, ograniczono liczbę miejsc noclegowych do 500 pokoi. I tak ma pozostać. Bo choć turystyka jest dziś „nowym węglem” Svalbardu, władze i mieszkańcy zdają sobie sprawę z odpowiedzialności, jaka na nich spoczywa. Tutejsza dzika natura to największy skarb i muszą zrobić wszystko, by ją zachować. To samo dotyczy topniejącego lotniska. Źródła: CNN, Visit Svalbard Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Archeolodzy badają cmentarzyska wielorybników. Na krańcu świata
Archeolodzy badają nekropole należące do wielorybników żyjących kilkaset lat temu na Svalbardzie w Norwegii. Ich zachowaniu zagrażają zmiany klimatu.
Spis treści: Boom na wieloryby Ślady po wielorybnikach – znikają Wielorybnicza zbieranina z różnych krajów Svalbard to fascynujące miejsce na Ziemi. Jest to archipelag położony między Norwegią kontynentalną a Biegunem Północnym. Uznawany jest za najbardziej wysunięty na północ zamieszkały obszar świata. Boom na wieloryby To w tym miejscu na początku XVII wieku rozpoczęło się odławianie wielorybów na dużą skalę. Wówczas w Europie wzrosło zapotrzebowanie na produkty z wielorybów i fok, zwłaszcza na olej, który był używany do produkcji mydła, zaopatrzenia lamp oliwnych, a także w przemyśle tekstylnym i skórzanym. Z kolei fiszbiny (płyty rogowe zwisające z podniebienia wielorybów) były wykorzystywane do produkcji gorsetów i parasolek. Koniec ery intensywnego wielorybnictwa na wodach wokół Svalbardu nastąpił pod koniec XVIII wieku. Kilkaset lat polowań przyczyniło się do drastycznego spadku populacji wielorybów na wschód i zachód od Grenlandii. Ślady po wielorybnikach – znikają Na Svalbardzie cmentarzyska wielorybników należą zarówno do najstarszych, jak i najbardziej delikatnych stanowisk archeologicznych w tym rejonie świata. Do tej pory groby zachowywały się w dobrym stanie ze względu na zimny klimat i wieczną zmarzlinę. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach to się zmieniło – temperatury drastycznie rosną. W konsekwencji jest więcej opadów, co przyczynia się do powstawania osuwisk i osiadania gleby. Na przykład na stanowisku Likneset wiele z grobów uległo zniszczeniu właśnie z tego powodu, bo położone są niedaleko brzegu morza. Archeolożka z Norweskiego Instytutu Badań nad Dziedzictwem Kulturowym (NIKU), Lise Loktu, porównuje stan i warunki zachowania szkieletów i tkanin z kilku dużych cmentarzysk w fiordzie Smeerenburg, w północno-zachodnim Parku Narodowym Spitsbergenu. Z szacunków wynika, że w sumie pochowano tam 600 wielorybników w latach 1600-1700. Część z nich przebadano wykopaliskowo w latach 1985-1990. – Groby stanowią unikalny archeologiczny materiał źródłowy, który rzadko zachowuje się zarówno w Europie i na całym świecie – mówi Loktu. Wielorybnicza zbieranina z różnych krajów Groby osób parających się polowaniem na wieloryby są skarbnicą wiedzy na ich temat. – Zadokumentowanie tych grobów to pilna sprawa, zanim znikną całkowicie i na dobre. Jest jeszcze wiele informacji do zdobycia – podkreśla archeolożka. Analizy DNA i izotopów części szkieletów wykonała Elin T. Brødholt z Uniwersytetu w Oslo. Dostarczyły one zupełnie nowych informacji na temat stanu zdrowia i warunków życia wielorybników. Wynika z nich, że wielorybnicy wywodzili się z różnych części Europy, w tym, oczywiście, z Norwegii. Zawód był trudny i wycieńczający. Wielorybnicy byli ubodzy. Ze szkieletów można wyczytać, że wiedli ciężkie życie z okresami niedożywienia i chorób, w tym szkorbutem, powstałym w wyniku braku dostępu do witaminy C. O złym stanie zdrowia świadczą też zęby wielorybników. W jednym przypadku widoczna jest nawet szpara w rzędzie zębów świadcząca o ciągłym trzymaniu w tym miejscu fajki. Z kolei do najczęstszych urazów szkieletu należały te związane z kręgosłupem i górną częścią ramion, okolicą bioder oraz dłoni i stóp. Dochodziło do nich zapewne w czasie polowania na wieloryby. Jego kluczowym elementem było precyzyjne trafienie harpunem, który był przymocowany do długich lin. Gdy harpun wbijał się w ciało zwierzęcia, lina rozwijała się z dużą prędkością, a wieloryb ciągnął łódź z zawrotną prędkością. Gdy zwierzę ulegało wyczerpaniu, dobijano je lancami. Wielorybnicy wielokrotnie bywali ranieni w czasie szamotaniny z tym morskim ssakiem. Źródło: NIKU, Muzeum Svalbardu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Fiordy to dzika natura północy. Widoki zapierają dech w piersiach
Zalane przez morze, głębokie na kilometr doliny otoczone są ścianami, których wysokość często przekracza kolejny kilometr. Fiordy są majestatyczne i dzikie.
Spis treści: Bergen – stolica fiordów Wycieczka na fiordy Zakręty na zboczach Tu odpoczywa królowa Ten, kto nie widział norweskich fiordów, nie widział w tym kraju prawie nic. Fachowe pisma plasują je w absolutnej czołówce światowych atrakcji turystycznych. Co roku za cel swej podróży obiera je dwa miliony osób. Nic dziwnego – skaliste doliny, w które wdarło się morze, to rzeczywiście jedne z najpiękniejszych miejsc na Ziemi. Dumne, majestatyczne, potężne. Ich magię dostrzeżono już przed wiekami. Cesarz Wilhelm II odwiedzał zachodnie wybrzeże Norwegii aż 17 razy. Również dziś norweska królowa chętnie przyjeżdża na fiordy. Zasiada na tarasie zabytkowego Union Hotel nad Geiranger i podziwia fantastyczne widoki. Bergen – stolica fiordów Bergen nazywane jest stolicą fiordów. Drugie co do wielkości miasto Norwegii to jedno z najbardziej kapryśnych pogodowo miejsc w kraju. Niemal przez cały rok pada tu deszcz, a słoneczne dni można policzyć na palcach jednej ręki. Stary dowcip mówi o turystce, która pyta spotkanego na ulicy chłopca, czy tu zawsze tak leje. Nie wiem – odpowiada chłopak – Mam dopiero 12 lat. Na pierwszy rzut oka Bergen ma klimat korsarski, zresztą jeszcze niedawno zawijali tu piraci. Dookoła wznosi się siedem wzgórz, osłaniających od północy i zachodu fiordy i wyspy. Statki wita forteca Bergenhus, zaś nad samą wodą rozłożył się Torget, barwny targ rybny. W lodzie na klientów czekają krewetki, małże, kraby, łososie, kawior i mięso wieloryba, wyglądające jak wątroba dużego ssaka. Specjalnie dla turystów sprzedawcy mają gotowe bułki i minikanapeczki z morskimi przysmakami. Ceny dość wysokie, ale nie zjeść pajdy z wielorybem to niemal tak, jakby być w Norwegii i nie zobaczyć fiordów. Najedzona ruszam na podbój miasta. Tuż przy targu mieści się stacja naziemnej kolejki linowej na Flřyen. Przeszklony wagon sunie niemal pionowo pod górę – widok niesamowity. Morze wdziera się w miasteczko, w dole wyraźnie odcinają się strzeliste dachy Bryggen, dzielnicy z szekspirowską atmosferą zwanej Drewnianym Cudem. Bryggen nie jest duże, stanowi jednak odrębny świat. Brukowane uliczki, labirynty drewnianych balkoników, schodków i przejścia tak wąskie, że można niemal dotknąć osoby opartej o balustradę naprzeciwko. Kiedyś mieściły się tu sklepy i magazyny, dziś to zagłębie stoisk z pamiątkami, wystaw i galerii. Wycieczka na fiordy Bez względu na to, w jakim kierunku ruszymy z Bergen, i tak dotrzemy do fiordów. Ich rozmiary przyprawiają o zawrót głowy. Zalane przez morze, głębokie na ponad kilometr lodowcowe doliny otoczone są przez ściany, których wysokość często przekracza kolejny kilometr. Trollveggen, czyli Ściana Trolli nad Romsalsfjorden, wznosi się pionowo na wysokość 1100 m i jest najwyższą tego typu ścianą górską w Europie. Zdobyto ją dopiero w 1965 roku. To prowokuje, szczególnie szalonych alpinistów i spragnionych adrenaliny spadochroniarzy. Nieco mniej spragnieni mocnych wrażeń, za to kochający piękne widoki, koniecznie muszą dotrzeć do klifu Preikestolen nad Lysefjorden na południe od Bergen. To płaski taras o 25-metrowym boku, zawieszony 600 metrów nad fiordem. W lecie tłumnie tu jak na Marszałkowskiej, ale wieczorem lub rankiem jest pięknie i strasznie jednocześnie. Lepiej nie patrzeć w dół. Fiordy to kraina śmiertelnych wysokości i głębokości. Weźmy Sognefjorden, największy w Norwegii. Tworzy go dolina głęboka na ponad 2500 m. Połowa z tego znajduje się pod powierzchnią wody. Ponad dwie godziny trwa przeprawa statkiem przez Hardangerfjorden, położony na wschód od Bergen. To drugi pod względem wielkości fiord w Norwegii. Ma 120 km długości, prom tnie wodę między skalistymi brzegami. Za każdym zakrętem rozciąga się coraz piękniejszy widok. Wyobraźnia podsuwa obrazki sprzed wieków: długie łodzie wikingów, którzy przecież stąd wyprawiali się na podbój odległych krain, bitewne okrzyki, rytmiczne uderzenia wioseł. Historię zastąpiły dziś jednak eleganckie kempingi, a w malowniczych zatokach zamiast brodatych wojów lądują przystojniacy w prywatnych samolotach. Fiordy to przecież także centrum norweskiej turystyki. Tu każdy może zaopatrzyć się w hełm z rogami czy tarczę ze znakami runicznymi. Zakręty na zboczach Podróżowanie po zachodnim wybrzeżu to połączenie luksusu z prostotą. Samotne kolorowe domy na skałach ocieplają surowy krajobraz, hotele zaś przypominają arystokratyczne rezydencje. Na tarasie zabytkowego Ric Bracanes w Ulvik panuje cisza tak przenikliwa, że słychać siadające na tafli wody ważki. Ambicją każdego podróżnika jest dotarcie do Geirangerfjorden. Niewielki to fiord, zaledwie 16 km, uważany jednak za jeden z najpiękniejszych. To ten, nad którym odpoczywa królowa. Można doń wpłynąć, podziwiając urocze miasteczko o tej samej nazwie, ale można też przyjechać. I tu zaczyna się mrożąca krew w żyłach przygoda. Jeśli przez chwilę chcecie poczuć się jak Hołowczyc, pojedźcie pełną zakrętów Drogą Orłów. To jednak nic w porównaniu z Drabiną Trolli. Dramatyczna, ekscytująca, wielkie doświadczanie natury – tak reklamują to miejsce Norwegowie. Czynna jest tylko w lecie, przy dobrej pogodzie. 11 karkołomnych zakrętów, nazywanych też agrafkami, z trudem mieści się na skalistych zboczach. Pojazdy dłuższe niż 12 metrów nie mogą tu wjeżdżać. Autobusy mijają się z innymi autami na agrafkach z prawej strony, bo z lewej jest już tylko przepaść. Wrażenie potęguje jeszcze jazda wysokim autobusem. Niektórzy pasażerowie po prostu zamykają oczy i na czas jazdy siadają na podłodze. Po drodze do Geirangerfjorden czeka krótki przystanek pod majestatycznym wodospadem Stigfossen, którego spienione wody spadają z wysokości 180 metrów. To chyba jedyne miejsce na świecie, gdzie stoją znaki ostrzegawcze: „Uwaga trolle!”. Tu odpoczywa królowa Po pełnej emocji drodze docieram na brzeg Geirangerfjorden. Poskręcana jak wąż i pocięta wodospadami odnoga Storfjorden jak dobra matka trzyma w swoich ramionach stare gospodarstwa. To pamiątki po desperatach, którzy wierzyli, że można zamieszkać na skale, na którą nie prowadzi lądowa droga, komunikując się ze światem jedynie za pomocą łodzi. Surowy klimat nie pozwolił jednak na rozwój gospodarki w tym rejonie. Nawet życie rodzinne było tu trudne. W obawie przed porywczymi wiatrami rodzice mocowali sznurkami do skał swoje dzieci, a także mniejsze zwierzęta. Przyroda jest tu bezwzględna, dlatego podczas zwiedzania trzeba mieć trochę szczęścia. Słoneczna pogoda pozwala kontemplować uroki fiordów, ponure dni zasnuwają okolicę mgłą i wtedy można zapomnieć o pięknych widokach. Ale i mglisty czas można ciekawie wykorzystać. Trzy lata temu w Geiranger powstało Norweskie Centrum Fiordów – fiordy w pigułce. Gdy ktoś nie lubi pływać, ale chce poczuć, jak huśta na statku, wystarczy wejść tu na pokład stateczku, a ten zaraz zacznie tańczyć, jakby był na morzu. W innej sali wieje mroźny wiatr, tak mocny jak ten, w obawie przed którym przywiązywano dzieci sznurkami do skał. Fiordy reklamują się jako region turystyki aktywnej, ale tak naprawdę to miejsca stworzone jest do tego, by usiąść, przytulić plecy do ciepłych skał, gapić się na jachty i nie robić kompletnie nic. No, chyba że wypić kawę w pozłacanym patio Union Hotelu w Geiranger, tak jak robi na wakacjach norweska królowa. Źródło: archiwum NG.
To najstarsze runy na świecie. Archeolodzy odkryli je w formie „puzzli”
W Norwegii archeolodzy odkryli najstarszy dobrze datowany kamień pokryty pismem runicznym. W starożytności rozłamano go na kawałki i umieszczono w kilku oddzielnych grobach. Teraz naukowcom udało się poskładać starożytny artefakt.
Spis treści: Starożytne cmentarzysko z zagadkowymi runami Bliżej rozwiązania zagadki runów Skąd pochodzą runy? Czasami archeolodzy określają swoją pracę jako układanie puzzli, które tworzą obraz przeszłości. I choć z reguły jest to po prostu sugestywna metafora, zdarza się, że faktycznie naukowcy składają czy też układają fragmenty artefaktów, stanowiących całość. Tak też było w tym przypadku. W kilku grobach na stanowisku archeologicznym w Svingerud w Norwegii archeolodzy odkryli fragmenty kamieni runicznych. Wszystkie tworzyły kiedyś jeden artefakt. Wynikami analizy naukowcy podzielili się na łamach „Antiquity”. Starożytne cmentarzysko z zagadkowymi runami Cmentarzysko kurhanowe Svingerud znajduje się w gminie Hole w okręgu Buskerud, około 40 km na północny zachód od Oslo. Do tej pory archeolodzy odkryli tu cztery kopce, skrywające starożytne groby i towarzyszące zmarłym dary: naczynia ceramiczne, biżuterię, fragmenty pasów, grzebieni, igły i szpile. To typowe zestawy dla wczesnej epoki żelaza. Szczególną uwagę archeologów przykuły znaleziska dokonane na krawędzi kurhanu oznaczonego jako A140. Znajdowały się tam dwa groby. W jednym znajdował się duży fragment kamienia pokrytego runami, skierowanymi w dół. Grób zawierał również spopielone kości, węgiel drzewny i dary. W położonym obok grobie znajdowała się druga część, jak się okazało, tego samego kamienia – ta była pokryta tylko nacięciami. Jest ona interpretowana jako podstawa stojącego pionowo kamienia, na co wskazuje jej pionowe położenie i obecność dwóch podtrzymujących ją głazów. Kilka metrów dalej na północ, między kurhanami, archeolodzy odkryli kolejne fragmenty tego samego kamienia. Zdaniem badaczy wygląda na to, że kamień został celowo rozdrobniony i umieszczony w późniejszych pochówkach. Być może początkowo był przeznaczony do oznaczenia jednego grobu, ale podzielono go, aby upamiętnić kolejne pochówki. Co prawda roztrzaskany kamień składa się z kilku głównych fragmentów, jednak dzięki katorżniczej pracy terenowej i zastosowaniu sita archeolodzy znaleźli około 160 dalszych jego części. Runy zachowały się dość słabo. Widoczny jest tam m.in. napis „idiberug”. Może to być imię żeńskie z przyrostkiem „bergu” oznaczającym pomoc, ochronę, ulgę czy schronienie. W innym miejscu napis brzmi: „Ja [imię] namalowałam/napisałam runę”. Badacze skłaniają się do stwierdzenia, że forma zapisu sugeruje formę żeńską. Bliżej rozwiązania zagadki runów Na pierwszy rzut oka można by stwierdzić, że jest to kolejne z wielu odkryć archeologicznych. Jednak tym razem jest ono bardzo ważne. A to z tego względu, że większość zabytków pokrytych runami odkrywanych jest bez kontekstu archeologicznego. W przypadku Svingerud jest inaczej. Tutaj roztrzaskany kamień runiczny znaleziono w grobach. Możemy określić ich wiek, bo znajdują się w nich szczątki organiczne. A to przybliża nas do rozwiązania zagadki pochodzenia pisma runicznego. Okazało się, że pierwszy z badanych grobów pochodzi z lat 50 p.n.e. – 275 r. n.e. Z kolei drugi wydatowano na 15 r. p.n.e. – 195 r. n.e. Daty uzyskane dzięki metodzie radiowęglowej nie są zbyt precyzyjne. Ale wyniki są sensacyjne, bo ten rozbity kamień runiczny to najstarszy tego typu artefakt, którego wiek potwierdzono z wykorzystaniem metody fizykochemicznej. Bardzo często naukowcy określają wiek takich zabytków, analizując sposób zapisu. – Jest to rzadki przykład znalezienia fragmentów runów w dobrze zachowanych, datowanych kontekstach archeologicznych. Ma to ogromne znaczenie dla dyskusji na temat wczesnych skandynawskich kamieni runicznych, a także służy jako przypomnienie dla archeologów, aby dokładnie badali fragmenty kamieni znalezione w kontekstach grobowych i szukali potencjalnych inskrypcji – mówi główny autor artykułu, dr Steinar Solheim z Wydziału Archeologii na Uniwersytecie w Oslo. Skąd pochodzą runy? Wśród naukowców trwa dyskusja, skąd się wzięły runy. Jest to system zapisu używany przez ludy germańskie północnej Europy, Brytanii, Skandynawii i Islandii od około III wieku do być może nawet XVII wieku n.e., chociaż niektórzy uważają, że zdecydowanie wcześniej. Alfabet składał się z 24 liter i określa się go jako futhark (od dźwięku pierwszych sześciu liter). Badacze wskazują, że system runiczny pojawił się stosunkowo późno w historii pisma. Zapewne zainspirował go jeden z alfabetów obszaru śródziemnomorskiego. Ile dokładnie lat ma pismo runiczne i kiedy powstały pierwsze kamienie nim pokryte? – Rozwój pisma runicznego i praktyka zapisywania run na kamieniu są trudne do prześledzenia – mówi współautorka publikacji, prof. Kristel Zilmer z Uniwersytetu. Eksperci mają jednak nadzieję, że nowe ustalenie z Norwegii pomoże rozwiązać tę archeologiczną zagadkę. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To tutaj rozpoczynały się legendarne wyprawy. Na Hardangervidda panuje prawdziwa dzikość
Dziki, surowy rejon, który od wieków fascynuje swoim majestatem i nieprzewidywalnością. To tutaj, pośród nieujarzmionej natury, legendarni polarnicy przygotowywali się do swoich historycznych wypraw.
Spis treści: Płaskowyż Hardangervidda Tu trenowali polarnicy Najpiękniej położony kemping Idealny koniec przygody Drewniany znak wyrasta ze skalnej szczeliny, w pionie trzyma go góra usypanych wokół kamieni. Høgste punkt. 1343 m o.h. – wypalono na tabliczce po norwesku. Jak na najwyższy punkt nie robi to wrażenia, ale w tym miejscu nie o wysokość chodzi. Zrzucam plecak na wgłębienie w skale, w której wykuta jest droga Rallarvegen. Na poboczu rośnie trochę trawy przygniecionej podmuchami do ziemi, zaraz za nią zaczynają się skalne pagórki, gęste jak bąble w bulgoczącej wodzie, coraz wyższe i wyższe, porosłe mchami jak szlachetną miedzią. Między nimi rozlewają się oka pośniegowej wody, w większych zagłębieniach wciąż leżą wielkie szarzejące płaty śniegu pozostałe po zimie. A jest połowa września. Całości obrazu dopełniają potoki, rzeki, jeziorka, wodospady; w którąkolwiek stronę spojrzę, jest ich co najmniej kilka. Płaskowyż Hardangervidda Podobny widok towarzyszy mi od dobrych kilku godzin. Niby taki sam, a za każdym zakrętem inny, w zależności od tego, jak ułożą się skały. Ciągle więc zatrzymuję się, by westchnąć: „ale obłęd”. Ciszę mąci jedynie wycie wiatru. Ale wiem, że to tylko pozorne bezludzie. Co kilka godzin, czasem częściej, zbliża się miarowe „ta dam, ta dam, ta dam”, by po chwili równie tajemniczo ścichnąć i zniknąć. Gdzieś w tej litej skale po prawej, równolegle do drogi, którą idę, jest druga – kolejowa. W tunelach, kamiennych galeriach, przyklejona do górskiej ściany; czasem widzę nawet pociąg – przez kilka sekund, nim znowu „pochłonie” go skała. Linia Bergensbanen łącząca dwa największe norweskie miasta, czyli Oslo i Bergen, jest jedną z najwyżej położonych w Europie, najbardziej malowniczych, a równocześnie najtrudniejszych w budowie na świecie. Ma 400 km długości, z czego tunele zajmują ponad 70 km; znajdują się one głównie na terenie, przez który właśnie wędruję – na płaskowyżu Hardangervidda. Wiele okolicznych miejscowości ze światem łączy tylko pociąg. Dróżka jest jedna, prowizoryczna i nie dla samochodów. Rallarvegen została wydarta skałom 120 lat temu jako zaplecze dla budowniczych kolei. Dzisiaj ma status kultowej drogi rowerowej, lubią ją też piechurzy: 65 km wzdłuż torów z Haugastøl do Myrdal i jeszcze 17 szaleńczo w dół nad Aurlandsjord. Trzy metry poniżej najwyższego punktu, pięć minut marszu za nim, wzdłuż jeziorek połączonych potokami jak krwiobiegiem, stoi kamienno-drewniany dom pod spadzistym dachem. Przed nim jest fragment torów z drezynami, które już donikąd nie pojadą. To kawiarnia Fagernut i minimuzeum budowy powstałe w miejscu, gdzie kiedyś kwaterowali się robotnicy. Już zamknięte, ale jeden z czteroosobowej grupy norweskich rowerzystów, słysząc, że nie jestem stąd, wchodzi do środka, a po chwili informuje: – Jeśli chcesz, możesz wejść i obejrzeć. Pod koniec XIX w. było tu całkiem przyjemnie. Ładna zastawa na stole, gustowny żeliwny piecyk, lampy naftowe. No i ten widok ze wszystkich okien. Rowerzyści tymczasem się zbierają. – Idziesz do Myrdal? I dalej w dół? Ale to wiele godzin. – Wiem, ze dwa dni – odpowiadam. Jeśli coś mi przeszkadza, to fakt, że tak krótko, bo wczesna jesień maluje świat pięknymi rdzawymi kolorami. Ale to Norwegia, ścieżek w bok, szlaków i ich przedłużeń jest zatrzęsienie. I na szczęście zaczęłam wcześniej. Tu trenowali polarnicy Hardangervidda to kraina, która wygląda tak samo, jak brzmi. Groźnie, trudno, surowo. Trzeba przyznać, że ma charakter: ten największy europejski płaskowyż leży zaledwie 2 godz. drogi od Oslo, jeśli spojrzeć na mapę – na samym południu Norwegii. W rzeczywistości warunki panujące na bezdrzewnym pustkowiu przypominają arktyczne. Przed wyprawami trenowali tu Amundsen, Scott, Shackleton, Nansen. Dziś jedną ze stałych ofert są kursy przed wyprawami na biegun czy zimową Grenlandię. Ale nazwa Hardangervidda wpada też szybko w ucho, ma w sobie coś magiczno-wciągającego i łatwo ją oswoić. Płaskowyż – również. Jest to raj dla wędrowców o powierzchni niewiele mniejszej od województwa opolskiego, a prawie połowa to park narodowy poprzecinany rzekami, strumieniami, zamieszkany przez wielkie stado dzikich reniferów. I nieprzewidywalny; ponieważ pogoda potrafi zaskoczyć w każdej chwili, trawersy w poprzek płaskowyżu nie są dobrym pomysłem dla mało doświadczonych. Jeśli jednak chcecie sprawdzić, „z czym się to je” – trasa prowadząca obrzeżami Rallarvegen jest świetnym wyborem. Łatwo dostępna i niezbyt trudna, w razie załamania pogody, zmęczenia, czegokolwiek – zawsze można w kilka godzin dotrzeć szutrem do stacji i wsiąść do pociągu. Sama trafiłam na nią przypadkiem. Wybierałam się zupełnie gdzie indziej, ale ubiegłoroczny sierpień zalał południowy zachód Norwegii deszczem. Spłynęły szlaki, drogi, mosty, podtopiło tory. Leciałam więc do Oslo trochę w ciemno. Wylądowałam późnym wieczorem i dopiero po północy, kiedy pojawiła się informacja, jakie pociągi odjadą tego dnia, kupiłam bilet na Bergensbanen. Potoczyliśmy się powoli nad rzekami rozlanymi szeroko i wysoko, tak że czułam się, jakbyśmy nimi płynęli, a drzewa, które kiedyś rosły na brzegach, teraz wystawały z wody. Wysiadłam na stacji o dźwięcznej nazwie Geilo – czytaj: Jajlo – 50 km przed Finse, które jest bazą wypadową na Rallarvegen i na płaskowyż. – Górami nie pójdziesz, bo szlaki są zniszczone. Ale Rallarvegen wczoraj przejechał właściciel wypożyczalni rowerów, da się przejść – miła dziewczyna w informacji turystycznej przygląda się mapom, po czym wyrokuje: – Powiem ci, jak ja bym szła. No to za jej radą idę: lasem wokół jeziora Ustedalsfjorden, XIX-wiecznym drewnianym mostem, pod którym dudni rzeka Ustedøla opakowana znakami „nie stój na brzegu, fale przychodzą nagle i mogą cię zmyć”, długim stromym podejściem nad linię lasu. Skalne plateau przecina potok, na którym huczy wodospad. Płaski suchy kawałek pod nim jakby czekał na mój namiot. Zasypiam z moim ulubionym widokiem: na wielkie zielono-rdzawe przestrzenie zamknięte ośnieżonymi górami. „Czy to norweskie piękno może się znudzić?” – myślę. Najpiękniej położony kemping – Muszę się z wami podzielić tą historią – jeden z turystów na kempingu we Flåm pokazuje puszkę jak trofeum. – To najlepsze sardynki w Norwegii, kiedyś je produkowano w Szwecji, teraz w Polsce, a kupiłem je w Hiszpanii. I znowu tu wróciły. Jesteśmy na jednym z najpiękniej położonych kempingów świata. Na kolejnych stopniach – tarasach zielonego zbocza – są miejsca dla kamperów, domki, schronisko. Z tych wyższych widać Aurlandsfjord – odnogę Sognefjordu, czyli najdłuższego fiordu w Norwegii. Trzy namioty rozbiliśmy między starymi jabłonkami. Właściciel puszki to pół Szwed, pół Norweg, od lat mieszkający w USA, który wrócił na ziemię matki, żeby przejść pieszo do miejsca jej urodzenia. Na małą wyspę Sula ma stąd jakieś dwa tygodnie na północ. Para młodych Holendrów zachwyca się swoją pierwszą podróżą z namiotem od kempingu do kempingu. Ja przyszłam dziś z góry, z miejscowości Myrdal, gdzie od linii Bergensbanen odbija kolejka Flåm – najbardziej stroma linia o standardowym rozstawie torów w Europie. Już nią kiedyś jechałam i choć rozwijała prędkość do 30 km/godz. oraz miała zapasową hamującą lokomotywę na końcu składu, jazda po torach ułożonych w pętle, spirale, ostre zakręty, przyklejonych do ściany i schowanych w 20 tunelach dostarczała wielkich emocji. Wędrówka drogą obok linii tylko to potwierdza – prawdziwy inżynierski majstersztyk! Największe wrażenie robi pierwszy 4-kilometrowy odcinek: żeby konie mogły wciągać materiały potrzebne do budowy, poprowadzono go 23 szerokimi serpentynami. „Uwaga! Jedziesz na własne ryzyko, za każdym zakrętem droga może być inna” – ostrzeżenie dla rowerzystów uzupełniają sugestywne znaki, na których fikają koziołki z roweru na stromiźnie. Trochę ich tu jest, bo zjazd to popularna i szybka atrakcja. Przynajmniej w założeniu; na oko jakaś połowa rowery prowadzi albo odpycha się asekuracyjnie od ziemi, hamując piętami jak na sankach. „Wiuuuuuu” – frunie ktoś na linie trzy razy szybciej niż pociąg. Tutejsza tyrolka jest najdłuższą w Norwegii (1381 m długości), a tego lotu między wodospadami naprawdę i szczerze zazdroszczę. Z Flåm do Bergen można dopłynąć promem i już sama podróż jest tego warta. To pięć malowniczych godzin na Sognefjordzie i wzdłuż wyspowego wybrzeża. Ale jakoś szybko dotarłam, do samolotu jeszcze trzy dni, chcę je zagospodarować. Rzut oka na mapę na przystani i oczy mi się świecą. Prom zawija w miejsca, gdzie są jedna, dwie farmy albo tylko początek szlaku. – Poproszę tutaj – pokazuję na mapie miejscowość Undredal słynącą z XII-wiecznego kościółka i własnego, podobno najpyszniejszego w kraju karmelowego sera brunost. Ponieważ do lat 90. ubiegłego wieku całkiem była odizolowana, dostępna tylko drogą wodną, ludzie mówią tu własnym dialektem. – To przystań na żądanie, musisz zarezerwować też prom, który cię odbierze. To znaczy możesz to zrobić potem online. Ale tam nie ma zasięgu – wyznaje rozbrajająco kasjerka. Kiedy 2 godz. później wysiadam sama na kołyszącym się pomoście, i tak na wszelki wypadek proszę: – Tylko przypłyńcie po mnie jutro. Idealny koniec przygody Na zakończenie przygody wybieram odnogi Sognefjordu, w tym Nærøyfjord – wąski, dziki, otoczony wysokimi klifami, wpisany na listę UNESCO. Jedną noc spędzam pod samotną farmą Stokko, w miejscu, gdzie nocują też kajakarze – dzisiaj jest ich dwójka. Na tablicy informacyjnej oprócz typowych próśb i rad o zabranie śmieci czy nierozbijanie namiotu za blisko wody, napisano: „Stokko leży na końcu sieci ścieżek. Wróć tą samą drogą, bo innej tu nie ma”. Na kolejny nocleg wypatrzyłam ze statku małą osadę na przeciwnym brzegu fiordu. Spodobał mi się biały kościółek i kilka drewnianych domów na małej łące pod skałą. Największe wydarzenie w historii Bakka miało miejsce w XXI w. – dopiero wtedy zbudowano tunel pozwalający dotrzeć tu wygodnie drogą lądową. Patrząc, jak wieczorem otula nas mgła, pomyślałam jednak, że tak naprawdę od wieków wiele się tu nie zmieniło.
Zaskakujące praktyki pogrzebowe wikingów. W grobie znaleziono nietypowy artefakt
Archeolodzy odnaleźli w Norwegii trzy pochówki wikingów. Znajdowały się w nich monety i biżuteria, ale w jednym natrafiono na coś jeszcze. Wyrzeźbiony kamień, który według badaczy przypominał kobiece narządy płciowe…
Spis treści: Kim naprawdę byli wikingowie? Zaskakujące znalezisko w Norwegii Dowód na rozległy handel z trzema kontynentami Grób bez ciała Chociaż może się wydawać, że o wikingach wiemy już niemal wszystko, prawda jest taka, że większość powszechnej wiedzy o normańskich wojownikach zawdzięczamy legendom, mitom, a nawet współczesnej popkulturze. Wikingowie najczęściej przedstawiani są jako bezwzględni barbarzyńcy, którzy niosąc na sztandarach nordyckie bóstwa, zagrażali chrześcijańskiej Europie. I faktycznie, Normanowie dopuszczali się rajdów na Wielką Brytanię, Francję, a nawet wschodnie rubieże kontynentu. Kim naprawdę byli wikingowie? Jednak nie samymi podbojami żyli wikingowie. Ich wyprawy miały przede wszystkim charakter eksploracyjny. Przybysze ze Skandynawii poszukiwali terenów, na których mogliby się osiedlić i uprawiać ziemię. Wielu z nich było przecież rolnikami. A że często u pasa mieli miecze? Cóż. Takie to niespokojne były czasy. O wikingach wiemy sporo nie tylko z nordyckich sag, ale przede wszystkim z odkryć archeologicznych. Najwięcej mówią o nich pochówki, ponieważ nowoczesne techniki badawcze pozwalają rzucić światło nawet na szczegóły życia zmarłych. Ponadto groby zdradzają tajemnice skandynawskich praktyk pogrzebowych i wierzeń. Zaskakujące znalezisko w Norwegii W ostatnim czasie norwescy archeolodzy prowadzili wykopaliska na stanowisku Skumsnes w mieście Fitjar w południowo-zachodniej Norwegii. Odnaleźli tam kilkanaście szkieletów, które pochodziły z IX wieku n.e. Analiza wykazała, że pochowano tam co najmniej trzy kobiety, a w ich grobach znajdowały się monety, koraliki i inne elementy biżuterii. A także kamień, który naukowcy zidentyfikowali jako „kamień sromu” (ang. vulva stone). Badacze twierdzą, że odkrycie dostarcza nowych dowodów, potwierdzających istnienie rozległej sieci handlowej wikingów z Norwegii z krajami Europy, a także Bliskiego Wschodu. – Wikingowie niezwykle dużo podróżowali i prowadzili globalny handel, który obejmował co najmniej trzy kontynenty – napisali w oświadczeniu autorzy. Niektóre elementy biżuterii, a także część monet pochodzą z Irlandii i Anglii. Ale znaleziono również artefakty, które naukowcy identyfikują jako pochodzące z kraju Franków. W grobach odkryto także przedmioty z sąsiednich krajów, m.in. rzadką monetę z południowej Danii, która na rewersie miała wybitą łódź wikingów, a na awersie jelenia. Jej fotografie ilustrują ten artykuł. Dowód na rozległy handel z trzema kontynentami – Znalezisko potwierdza, że w tamtych czasach w społecznościach wikingów funkcjonował handel na duże odległości i powszechna migracja. Kobiety w grobach miały jakiś związek z Europą kontynentalną — powiedział Science Norway Søren Diinhoff, archeolog z Uniwersytetu w Bergen. – Być może przybyły one z zagranicy i poślubiły miejscowego wikinga – zastanawia się uczony. Badacze przypominają, że stanowisko archeologiczne Skumsnes w IX wieku było niewielką wsią, zarządzaną przez tamtejszego władcę. – Nie było to daleko od wybrzeża, więc mogła być ona punktem strategicznym dla podróżników – podkreśla Diinhoff. Jedna z kobiet została pochowana z kamieniami, które ułożone zostały w czterometrową konstrukcję przypominającą łódź. Prawdopodobnie miała jej towarzyszyć w życiu po śmierci. Grób bez ciała To właśnie w tym grobie znajdował się kamień, który przypominał kobiece narządy płciowe. Diinhoff uważa, że kamień ten mógł symbolizować kobietę, którą tam pochowano. – Możliwe, że wcale nie złożono tam jej ciała, ale grób był cenotafem, czyli swoistym pomnikiem bez ciała. To jednak tylko nasze domysły – powiedział norweski uczony. W grobie znaleziono również nożyce do wełny, a także narzędzia, które używane były do produkcji ubrań. Może to sugerować, że kobieta, której poświęcono cenotaf, miała w społeczności wysoki status. Produkcja tekstyliów była uważana za prestiżowy zawód, a klucz, jeden z darów grobowych, wskazuje, że była głową rodziny. To samo może dotyczyć pozostałych kobiet. – Jeśli nie należały do elity, to z pewnością zajmowały wysokie pozycje w hierarchii społecznej i ekonomicznej – wyjaśnia Urn Pedersen, archeolog z Uniwersytetu w Oslo w rozmowie z Science Norway. Źródła: Live Science, Science Norway Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Longyearbyen to najdalej wysunięte na północ miasto. Niewielka osada skrywa sporo atrakcji
Longyearbyen – niewielka miejscowość w prowincji Svalbard – jest najdalej wysuniętą na północ osadą ludzką. Powstała jako miasteczko górnicze, ale dziś przemysł wydobywczy odgrywa tam marginalną rolę. Gospodarka współczesnego Longyearbyen opiera się przede wszystkim na badaniach naukowych i turystyce. Poznajmy bliżej to niezwykłe, fascynujące miejsce.
Spis treści: Gdzie znajduje się Longyearbyen? Historia miasta Longyearbyen Współczesne Longyearbyen Atrakcje Longyearbyen Nietypowe prawo w Longyearbyen Powietrze w Longyearbyen jest krystalicznie czyste. Przy dobrej pogodzie gołym okiem można tam dostrzec obiekty oddalone o około 150 km. Krajobraz charakteryzuje się surowym, arktycznym pięknem, które jest niezwykle skutecznym wabikiem na turystów. To nic, że siarczyste mrozy utrzymują się tam prawie przez niemal 10 miesięcy w roku, a pora ciepła, podczas której najwyższa temperatura nie przekracza 8 stopni Celsjusza, trwa zaledwie 2,5 miesiąca. Każdego roku prawie 150 tysięcy osób odwiedza tę niewielką osadę, będącą nieformalną stolicą arktycznej północy. Gdzie znajduje się Longyearbyen? Longyearbyen to niewielka, zamieszkała przez około 2 tysiące osób miejscowość w norweskiej prowincji Svalbard, położonej w obszarze archipelagu o tej samej nazwie. Rozciąga się na wyspie Spitsbergen, powyżej 75. stopnia szerokości geograficznej północnej. Od bieguna północnego dzieli ją około 1300 km. Mówimy tu zatem o najdalej wysuniętej na północ osadzie. Historia miasta Longyearbyen Jak wynika ze skandynawskich kronik, wyspy archipelagu Svalbard były dobrze znane wikingom. Ich ponowne odkrycie nastąpiło w 1596 roku, gdy dotarł tam holenderski podróżnik Willem Barents. Od XVI do XVIII wieku były ośrodkiem rybołówstwa, wielorybnictwa i myślistwa, do którego ściągali rybacy i myśliwi z Europy Północnej. Pod koniec XVIII stulecia wyspy zaczęły być wykorzystywane jako baza wypadowa dla ekspedycji eksplorujących biegun północny. Wówczas nikt jeszcze nie myślał o założeniu stałej osady na tym niegościnnym terytorium. Zmieniło się to dopiero pod koniec XIX wieku, gdy odkryto tam bogate złoża surowców naturalnych. W 1899 roku rozpoczęło się wydobycie węgla kamiennego. W 1906 roku na wyspę Spitsbergen przybył John Munroe Longyear, właściciel przedsiębiorstwa Arctic Coal Company of Boston. Założył tam osadę, którą początkowo zamieszkiwało 25 pracowników firmy. Z czasem dołączyły do nich kobiety z dziećmi. 10 lat później kopalnię i osadę Longyeara odkupiła norweska firma Store Norske Spitsbergen Kulkompani. W następnym roku populacja sięgnęła 141 mieszkańców. To właśnie wtedy ukuła się nazwa Longyearbyen, czyli „miasto Longyeara”. W 1980 roku zaczęli napływać tam osadnicy niezwiązani z przemysłem wydobywczym. Traktat Spitsbergeński 9 lutego 1920 roku w Paryżu podpisane zostało porozumienie (znane jako Traktat Spitsbergeński) pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Danią, Francją, Włochami, Japonią i Szwecją. Na jego mocy archipelag Svalbard znalazł się pod zarządem administracyjnym Norwegii. Postanowienia traktatu weszły w życie 14 sierpnia 1925 roku. Od tego czasu, wyspy i miasto Longyearbyen stanowią własność norweską, ale wszyscy sygnatariusze (łącznie jest ich 42) mają równe prawo do korzystania z zasobów naturalnych archipelagu i prowadzenia na jego terenie działalności naukowej. Współczesne Longyearbyen Miasto przez wiele lat stanowiło ważny ośrodek wydobycia węgla kamiennego, ale dziś przemysł wydobywczy odgrywa tam marginalną rolę. Ze względu na położenie, współczesne Longyearbyen rozwija się w zupełnie innych sektorach. Jest ważnym ośrodkiem badań naukowych. Funkcjonują tam placówki instytucji badawczych z wielu krajów świata, które zajmują się między innymi badaniem zmian zachodzących w wysokiej Arktyce. Warto podkreślić, że Longyearbyen to także prężnie rozwijający się ośrodek turystyczny. Trudno się temu dziwić. Lokalizacja miasta jest przecież obietnicą wspaniałej przygody. Dalej na północ nie ma żadnej ludzkiej osady. Można tam doświadczyć wszystkich arktycznych zjawisk, w tym nocy polarnej i dnia polarnego. Krajobraz jest tam surowy, a jednocześnie piękny na swój unikatowy sposób. To jedno z niewielu miejsc, gdzie można obserwować niedźwiedzie polarne w ich naturalnym środowisku. W tym kontekście nie jest specjalnie zaskakujące, że w Longyearbyen powstają coraz to nowsze hotele, restauracje i inne elementy infrastruktury turystycznej. Atrakcje Longyearbyen Należy jednak podkreślić, że surowe, arktyczne warunki nie są jedyną atrakcją tego miasta. Wbrew pozorom, ta niewielka osada skrywa sporo interesujących miejsc. Najciekawsze wymieniamy poniżej. Svalbard Kirke Svalbard Kirke jest najdalej wysuniętym na północ kościołem. Pierwsza świątynia została wzniesiona na terenie Longyearbyen w 1921 roku. Budynek został całkowicie zniszczony podczas II wojny światowej. Ten, który stoi tam do dziś, został wybudowany w 1958 roku. Svalbard Kirke to nie tylko miejsce kultu religijnego, ale także centrum życia lokalnej społeczności. Jest otwarty dla wszystkich, niezależnie od wyznania. Oprócz nabożeństw odbywają się tam także koncerty i inne wydarzenia kulturalne. Svalbard Museum W mieście znajduje się ciekawe muzeum, które opowiada historię archipelagu, od jego odkrycia, aż po współczesność. Svalbard Museum pełni też funkcję centrum edukacyjnego, które przybliża życie w jednym z najbardziej niegościnnych środowisk na naszej planecie. North Pole Expedition Museum Kolejną ciekawą placówką w Longyearbyen jest muzeum poświęcone historycznym ekspedycjom na północny biegun Ziemi. W bogatej ekspozycji znajdują się oryginalne fotografie, mapy i dokumenty opisujące szczegóły polarnych wypraw. Galeria Nordover Niewątpliwą atrakcją miasta jest najdalej wysunięty na północ ośrodek sztuki. Mowa o Galerii Nordover, w której znajduje się stała ekspozycja dzieł Kåre Tvetera. Mieści się tam także kino z 32 miejscami i kawiarnia, z której rozpościera się wspaniały widok na Longyearbyen. Zabytkowa kopalnia węgla kamiennego Gruve 3 O górniczej przeszłości miasteczka przypomina zabytkowa kopalnia, będąca ważnym elementem tamtejszej historii przemysłowej. Działała od 1971 do 1996 roku i w tym czasie była jednym z głównych motorów napędowych lokalnej gospodarki. Po zamknięciu stała się centrum edukacyjnym i atrakcją turystyczną. Browar Svalbard Dla wielu osób piwowarstwo jest prawdziwą sztuką. Nic dziwnego, że miłośnicy złotego trunku z całego świata chcą poznać tajniki warzenia ich ulubionego napoju w skrajnie nieprzyjaznych arktycznych warunkach. Browar Svalbard jest jedną z głównych atrakcji miasta, gdzie zwiedzanie można połączyć z degustacją lokalnych specjałów. Nietypowe prawo w Longyearbyen Mówiąc o atrakcjach Longyearbyen, warto wspomnieć o tamtejszym prawie, bo to w niektórych punktach znacząco różni się od obowiązującego w innych obszarach Europy. Obowiązuje tam zakaz posiadania kotów i fretek, gdyż te stanowią zagrożenie dla tamtejszej populacji ptaków. Tamtejsi mieszkańcy muszą nosić ze sobą broń. Nie dla obrony przed przestępcami, a przed niedźwiedziami polarnymi. W Longyearbyen obowiązuje częściowa prohibicja. Miesięcznie można tam kupić 24 piwa i ani jednego więcej. Pozornie najdziwniejsze prawo dotyczy jednak... umierania. Longyearbyen, czyli miasto, w którym nie można umrzeć Koh Tao w Tajlandii bywa nazywana „wyspą śmierci”. Spitsbergen powinna być nazywana „wyspą, na której nie można umrzeć”. To żadna przenośnia. Takie prawo obowiązuje tam od ponad 1950 roku, kiedy zamknięty został cmentarz w Longyearbyen. Zaczęło się w 1918 roku, gdy na kilku kontynentach rozpętała się pandemia groźnego wirusa grypy, znana pod potoczną nazwą „hiszpanka”. Choroba zebrała potworne żniwo, uśmiercając od 3 do 5 proc. światowej populacji. Nie ominęła też niewielkiego miasteczka na wyspie Spitsbergen. Zmarło wówczas kilkunastu tamtejszych górników. W 1950 roku zorientowano się, że ze względu na arktyczne warunki, pogrzebane na tamtejszym cmentarzu ciała nie ulegają całkowitemu rozkładowi. Co za tym idzie, nie rozkładają się także niebezpieczne wirusy. Gdyby doszło do ocieplenia klimatu, groziłoby to wybuchem epidemii, która mogłaby przybrać rozmiary pandemii. Dlatego mieszkańcy Longyearbyen mają „zakaz umierania w mieście”. Osoby chore, których stan nie rokuje poprawy, są przez władze proszone o spędzenie ostatnich dni życia w kontynentalnej części Norwegii. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Polska Stacja Polarna na Spitsbergenie rekrutuje na wyprawę. Przedstawiciele tych zawodów poszukiwani
Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk ogłasza rekrutację na 48. Wyprawę Polarną do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund. Przeżyj niezapomniany rok w mroźnych krajobrazach Spitsbergenu jako członek grupy zimującej lub dołącz do letniej ekspedycji. A może chcesz zdobyć doświadczenie w badaniach polarnych?
Spis treści: Polacy na Spitsbergenie 48. Wyprawa Polarna do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie Asystenci naukowi poszukiwani Szeroko pojęta „daleka północ” od wieków rozpala wyobraźnię podróżników i naukowców. I choć wyjazd w tym kierunku może wydawać się mało realny, w rzeczywistości, aby doświadczyć prawdziwie polarnych warunków, nie trzeba nawet wylatywać poza granice Europy. Koło podbiegunowe północne przechodzi przez Norwegię, Szwecję czy Finlandię. Poszukiwacze polarnej aury najczęściej wybierają się na Spitsbergen, czyli największą norweską wyspę. Jest ona położona w archipelagu Svalbard, na Morzu Arktycznym. To właśnie tam znajduje się Polska Stacja Polarna Hornsund. Polacy na Spitsbergenie Na miejscu pracują między innymi naukowcy z Zakładu Badań Polarnych i Morskich Instytutu Geofizyki PAN (Polska Akademia Nauk). Jest to jednostka naukowa zajmująca się badaniami obszarów polarnych oraz morskich. Siedziba zakładu znajduje się w Warszawie, w strukturze Instytutu Geofizyki PAN. Zakład został utworzony w ramach Instytutu Geofizyki PAN, którego początki sięgają 1952 roku. Od wielu lat Polska jest aktywna w badaniach polarnych, zarówno w Arktyce, jak i Antarktyce. Kluczowymi obiektami są zarówno wspomniana Polska Stacja Polarna Hornsund (otwarta w 1957 roku), jak i Polska Stacja Antarktyczna im. H. Arctowskiego, działająca na Wyspie Króla Jerzego od 1977 roku. Pogoda na wyspie Spitsbergen nie rozpieszcza. Mimo że wraz z globalnym ociepleniem tam również rosną słupki termometrów, zimą termometry mogą wskazywać nawet do minus 20 stopni Celsjusza. To nie zniechęca turystów spragnionych zobaczenia niedźwiedzia polarnego lub przynajmniej jego śladów. Jest jednak sposób, aby odwiedzić największą wyspę Norwegii nie jako turysta. 48. Wyprawa Polarna do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie W Arktyce badania odbywają się przez cały rok, ponieważ Stacja Hornsund działa w trybie całorocznym. Personel techniczny i naukowy wymienia się zazwyczaj raz w roku. Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie prowadzi obecnie nabór na uczestników 48. Wyprawy Polarnej do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie w sezonie 2025/2026. Rekrutacja obejmuje stanowiska w grupach zimujących (całorocznych) oraz letnich. Stanowiska w grupie zimującej (czerwiec 2025 – lipiec 2026): meteorolog (3 osoby) – preferowane doświadczenie w służbie meteorologicznej IMGW; specjalista ds. monitoringu środowiska / oceanograf-hydrolog – wymagany patent sternika motorowodnego oraz doświadczenie w pływaniu na łodziach typu RIB w warunkach morskich; geofizyk-elektronik – z doświadczeniem w geofizyce i elektronice; informatyk – z umiejętnościami w administracji systemami Linux i Windows, teleinformatyce i łączności satelitarnej; mechanik – odpowiedzialny za obsługę agregatów prądotwórczych i silników wysokoprężnych; konserwator – z umiejętnościami w pracach ogólnobudowlanych oraz obsłudze instalacji sanitarnych, elektrycznych i konstrukcyjnych. Stanowiska w grupie letniej (czerwiec 2025 – wrzesień/październik 2025): pracownik techniczny (2 osoby) – wymagane umiejętności w elektryce, hydraulice i robotach budowlanych; atutem będą uprawnienia SEP, spawalnicze i obsługi urządzeń mechanicznych; administrator / asystent terenowy – doświadczenie w terenowych pracach górskich, obsłudze turystyki i znajomość języka angielskiego; wskazana wiedza o pomiarach środowiskowych; kucharz i asystent kucharza – doświadczenie w żywieniu zbiorowym, kucharz wyjeżdża w kwietniu 2025 roku. Rekrutacja trwa do 18 grudnia 2024 roku. Wybrani uczestnicy podpiszą umowy o pracę na czas określony zgodnie z warunkami IGF PAN. Asystenci naukowi poszukiwani Na Spitsbergen można również trafić w charakterze asystenta Zakładu Badań Polarnych i Morskich Instytutu Geofizyki PAN. W mediach społecznościowych Polskiej Stacji Arktycznej pojawiły się dwa ogłoszenia dla osób, którym „zimno nie jest straszne i mają w sobie naukowca”. Pracuj przy fiordach Od kandydujących na pierwsze stanowisko asystenckie oczekuje się stopnia naukowego magistra w dziedzinie geoinformatyki, informatyki lub pokrewnej oraz znajomości zagadnień z zakresów analizy statystycznej, uczenia maszynowego i programowania. Przy rozpatrywaniu zgłoszeń ważnym aspektem będzie też posiadanie doświadczenia w przetwarzaniu i analizie obrazów (preferencyjnie w teledetekcji satelitarnej), wykorzystaniu narzędzi GIS, a także bardzo dobra znajomość języka angielskiego oraz motywacja do pracy naukowej. Taki zakres kompetencji kandydujących przyda im się do automatyzacji klasyfikacji powierzchni fiordów Svalbardu pod względem pokrycia lodem morskim z wykorzystaniem danych satelitarnych i uczenia maszynowego. Inne badania w ramach projektu Europejskiej Agencji Kosmicznej obejmują m.in.: wykorzystanie uczenia maszynowego do automatyzacji tworzenia map pokrycia powierzchni fiordów lodem morskim; wykorzystanie modelu do stworzenia map zalodzenia innych fiordów Svalbardu; analizę przestrzenno-czasowa zalodzenia fiordów Svalbardu; asystę w testowaniu zastosowania danych alternatywnych do obrazów SAR (InSAR, optyczne obrazy satelitarne, ukośne zdjęcia poklatkowe) w tworzeniu map zalodzenia fiordów. Okres zatrudnienia na tym stanowisku został przedłużony na 12 miesięcy (w tym 3 miesiące okresu próbnego) z możliwością przedłużenia o maksymalnie 4 miesiące. Preferowaną datę rozpoczęcia pracy wyznaczono na 1 stycznia 2025 roku. Badanie morskie z PAN Osoby poszukiwane na drugie stanowisko asystenckie będą z kolei zaangażowane w badania morskie prowadzone w rejonie Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie, Bałtyku oraz potencjalnie w innych obszarach. Zakres badań obejmuje między innymi topnienie i rozpad lodowców uchodzących do morza, zmiany parametrów wody morskiej (fizyczne, chemiczne, biologiczne) oraz niszczenie klifów i plaż przez fale. Asystent będzie uczestniczył w pracach terenowych trwających od kilku tygodni do kilku miesięcy rocznie, które obejmują obsługę małych łodzi i pontonów, prowadzenie pomiarów sondami w fiordach lodowcowych, instalację i użytkowanie sprzętu badawczego, takiego jak kamery poklatkowe, drony, automatyczne stacje meteorologiczne czy rejestratory dźwięków. Po powrocie z terenu asystent będzie wspierał przygotowanie danych do udostępnienia w ogólnodostępnych bazach, a także zajmował się opieką nad aparaturą badawczą, w tym jej serwisowaniem. Kandydaci powinni mieć ukończone studia w zakresie nauk o Ziemi i środowisku, nauk ścisłych i przyrodniczych lub inżynieryjno-technicznych. Dopuszcza się także aplikacje osób kończących studia II stopnia lub w szczególnych przypadkach osób z tytułem inżyniera lub licencjata. Wymagana jest podstawowa wiedza o środowisku morskim, regionach polarnych, zmianach klimatu oraz znajomość angielskiego na poziomie komunikatywnym. Preferowane są osoby posiadające praktyczne umiejętności związane z obsługą łodzi z silnikami zaburtowymi (np. patent sternika motorowodnego) oraz sprawność fizyczną umożliwiającą pracę w trudnych warunkach terenowych. Dodatkowymi atutami będą zainteresowanie urządzeniami pomiarowymi, umiejętności techniczne, nurkowanie, znajomość języków programowania, GIS, analizy danych czy statystyki. Zatrudnienie planowane jest od 1 stycznia 2025 roku, a osoby zainteresowane rozwojem naukowym mogą podjąć doktorat pod opieką pracowników instytutu. Więcej informacji o stanowiskach oraz formularze rekrutacyjne można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej oraz w social mediach Polskiej Stacji Polarnej Hornsund. Źródło: Polska Stacja Polarna Hornsund Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Przedłużony weekend w Bergen? Znamy sposób, jak najlepiej zwiedzić to magiczne miejsce
Bergen to drugie co do wielkości miasto w Norwegii, a przy tym prawdziwa perełka Skandynawii. Turystów przyciągają tam między innymi malownicze fiordy i charakterystyczna zabudowa kolorowych domków. To właśnie z Bergen pochodzą też znani na całym świecie muzycy. Wiecie, o kim mowa?
Spis treści: Co zobaczyć w Bergen? Miasto Bergen ujmuje mirażem Trawnikowi traperzy Loty do Bergen i praktyczne informacje Bergen to miasto położone na zachodnim wybrzeżu Norwegii, drugie co do wielkości w kraju. Często jest nazywane „Bramą do fiordów”. W okolicy znajdują się bowiem m.in. Sognefjord i Hardangerfjord. To właśnie przyroda jest jedną z wizytówek Bergen. Miasta poza fiordami otaczają również malownicze góry. Bergen ma długą historię, sięgającą epoki wikingów, i było ważnym członkiem Ligi Hanzeatyckiej. W Bergen nieraz była Paulina Wilk – polska pisarka, dziennikarka i podróżniczka, znana z refleksyjnych reportaży oraz książek poświęconych podróżom i kulturze krajów skandynawskich. Jej szczególne zainteresowanie tą częścią Europy wynika z fascynacji tamtejszym stylem życia, filozofią hygge i naturą. W relacji Pauliny Wilk z podróży na daleką północ znajdziecie nie tylko inspiracje, ale też praktyczne podpowiedzi. Co zobaczyć w Bergen? Pociąg wiozący mnie przez góry delikatnie wsuwa się na ostatnią stację. Staromodny zegar pod dworcową kopułą ślamazarnie odlicza czas. Wysiadam bez pośpiechu, na końcu świata. A raczej u bram innego – wodnego. Tuż za drzwiami dworca mam spory wybór. Mogę zanurzyć się w kręte uliczki obstawione bajecznymi domkami albo pójść wzdłuż jeziora Lille Lungegårdsvann. Obsiedli je czytelnicy gazet, psiarze i studenci. Wybieram to drugie, żeby być w słońcu. Bezchmurne, rozświetlone niebo tutaj to cud – przez 231 dni w roku pada. Jakby na złość miastu stworzonemu do spacerów: wszędzie blisko, wszędzie ślicznie. Jak w mydlanej bańce. Kupuję bułkę z kardamonem i kawę, bez której Norwegowie nie potrafią żyć. Wzdłuż jeziora biegnie Ras­mus Meyers Alle – ulica galerii, przy której stoją muzeum KODE, z dziełami Muncha, Picassa i Astrupa, oraz Kunsthall, gdzie prezentują się najważniejsi twórcy współcześni, a po godzinach działa klub nocny. Po sąsiedzku są jeszcze Hordaland i 512 Galleri og Verksted, gdzie można podpatrywać artystów w akcji. A to tylko skromna uwertura do kosmopolitycznych uroków miasta leżącego, dosłownie!, za siedmioma górami. Niewielkie Bergen jest zwrócone do lądu tyłem. Poznaję je więc od zaplecza, ale uliczki same ściągają bliżej tego, co najważniejsze. Mijam pasaże handlowe, kościoły i deptaki wypełnione dziećmi i muzykami. Wiosną zmieniają się w hałaśliwe i całodobowe centra rozrywki, bo słońce nie zachodzi, tylko szarzeje. Dobrze, że wybrałam hotelik w bocznej uliczce. Choć spanie w białą noc w tak pięknym miejscu wydaje się stratą czasu. Wszystkie szlaki zbiegają się w porcie, jednym z najlepszych naturalnych morskich „garaży” świata. Otwiera go Targ Rybny. To istne kłębowisko straganów, zapachów i pokrzykujących sprzedawców. – Mówimy wszystkimi językami! – chwalą się obleczeni w fartuchy, rękawice i czepki. Smażą krewetki, mięso wielorybie, filetują morskie diabły, zachwalają łososie. A do posiłku dodają porcję żartów. Kolację jem bez ceregieli, przy wspólnym stole, na tekturowej tacy. W mieście rybaków i handlarzy, do których niedawno dołączyli spece od ropy naftowej, bogactwo morskich stworzeń jest codzienną walutą. Miasto Bergen ujmuje mirażem Rano tuż przy targu wskakuję na mały historyczny prom M/F Vågen (kursuje od maja do września). Płynie do Akwarium, gdzie znajduje się 60 zbiorników z rybami. Są też pingwiny, lwy morskie, foki, a w każdej godzinie można podpatrywać karmienie zwierząt. Po drodze oglądam port. Woda wrzyna się w ląd wąskim językiem. Ale ku morzu rozlewa się szerzej, strzeżona przez potężne statki towarowe i kutry. Nabrzeże zabudowane barwnymi, niewysokimi domami robi wrażenie miniaturowego pejzażu namalowanego przez jednego ze skandynawskich mistrzów. To przykład „pocztówkowego piękna”, od którego uśmiech sam zjawia się na twarzy i nie można nic na to poradzić. Domki rozsiane na wzgórzach tworzą ujmujący miraż. Na pewno zamieszkują je ludzie szczęśliwi, którzy porzucają prozaiczność, by raz po raz wyprawić się w morze i zaznać przygód. A choć wiem, że Bergen ma tyle samo kłopotów, przestępstw i rozwodów, co inne miasta, iluzja nie słabnie. Perłą portu jest Bryggen – rzędy trzypiętrowych drewnianych domów o szpiczastych dachach, najstarsze zabudowania nabrzeża. Pomalowane w żółcie, musztardowe pomarańcze i brązy przykuwają wzrok jak domki dla lalek. Bryggen trwa na tych samych fundamentach od XI w. i choć niszczyły je pożary, było odbudowywane według oryginalnych wzorów. Przyjemnie jest zbłądzić wśród domów wypełnionych sklepikami z rękodziełem. Ale żeby zrozumieć, skąd wzięła się światowa dusza Bergen, trzeba zajrzeć do Muzeum Hanzeatyckiego. Mieści się w jednym z najstarszych budynków i pokazuje dawne życie kupców. Od garnków, pulpitów i arkuszy do rozliczania towarów, przez monety kute w dobie handlu morskiego (Bergen było jedną z głównych siedzib Hanzy), aż po ciasne prycze. Tylko to pozwala sobie wyobrazić rozkwit miasta nawiedzanego przez przybyszów, nierzadko cwaniaków i biznesmenów. Z Bryggen nogi same niosą wyżej, do uliczek pnących się na wzgórza. Wyłożone brukiem, przystrojone donicami tworzą najbardziej czarującą część miasta. XVIII-wieczne domy z drewna maluje się tu na biało. W oknach zazdrostki, dyndające ozdoby i medytujące koty. Na maleńkich podwórkach zadbane stoliki, rowery. Na rogach latarnie z kloszami jak strojne kapelusze. W zaułkach niewielkie place zabaw, w sam raz na troje dzieci i psa. Im wyżej, tym ciszej i jaśniej. W dole, w czerwieniejącym słońcu, lśnią łagodne wody portu, na placach kręcą się roje ludzi. Powyżej strzeliste drzewa i stacja kolejki Fløibanen, która w 6 minut zabiera na szczyt góry Fløyen po jeszcze lepszy widok. Trawnikowi traperzy Vis-à-vis Bryggen, w porcie, stoi ciemny szklany prostokąt. To zawsze pełna ludzi informacja turystyczna. Rano kupuję tam bilet na całodniową wyprawę po fiordach. Bergen jest ich stolicą. Stąd najlepiej wyprawiać się na kursy obejmujące np. przejazd spektakularną górską koleją do Flåm i rejs potężnym Sognefjorden albo podróż do Voss i pływanie po rolniczym Hardangerfjorden. W tych podróżach nie da się uniknąć ani międzynarodowych tłumów, ani wysokich kosztów (wycieczki od 400 do 900 zł). Zamiast tego można jednak wsiadać na tańsze, lokalne promy, którymi mieszkańcy okolicznych wysepek pływają do domów po pracy. Albo spróbować wspinaczki i podziwiania wodnych ścieżek z wysokości. Na zadbanych trawnikach spotykam oszczędnych traperów – rozstawiają kuchenki gazowe, ściągają buty i siorbią gulasze. Wizyta w Bergen będzie niepełna bez muzyki. Miejscowi mówią, że to nadmiar deszczu i nudy zrodził pod koniec XX w. tzw. bergeńską falę, czyli napływ młodych muzyków, jak Kings of Convenience, Röyksopp czy Aurora. Wieczory spędza się przy piwie w pubach i klubach, takich jak niezawodny Garage (Christies­gate 14), gdzie na miniaturowych scenach objawiają się talenty. Punktualnie o trzeciej nad ranem muzyka cichnie, zapala się światło. Ludzie wylegają na ulice. Rano na schodkach przy Lille Lungegårdsvann mijam chłopaków, którzy salwami śmiechu odganiają zbliżający się ból głowy. Na tyłach dworca kolejowego czeka autobus do Stavanger. Przede mną kilka godzin jazdy i przepraw promami między platformami wiertniczymi. Przekłuwam bańkę – żeby uwierzyć w baśniowe Bergen, będę musiała do niego wrócić. Loty do Bergen i praktyczne informacje W Bergen znajduje się międzynarodowe lotnisko. Z Polski dolecimy tam bezpośrednio liniami lotniczymi Wizz Air oraz Norwegian. Węgierski przewoźnik obsługuje połączenie z Gdańska. Najtańsze bilety w dwie strony można upolować już za około 220 zł w dwie strony. Lot z Gdańska do Bergen trwa 2 godzin. Z Krakowa nieco dłużej, bo około 2 godzin i 20 minut. Połączenie na tej trasie obsługuje Norwegian. Bergen to miasto studentów, o niedrogie hotele i pokoje na wynajem bardzo łatwo, szczególnie latem. Ceny zaczynają się już od 80 zł za noc. Nawet niewyszukane jedzenie w Norwegii jest bardzo drogie, dlatego warto na weekend zaopatrzyć się w polski prowiant. Jeśli uda się zaoszczędzić, koniecznie trzeba spróbować tutejszej kawy i piwa.
Nordland to najmniej znany region Norwegii. Tu sztuka spotyka się z naturą
Jeśli szukasz miejsca, gdzie sztuka spotyka się z dziką naturą, Nordland w Norwegii będzie idealnym celem podróży na rok 2024. Właśnie wtedy Bodø, stolica tego północnego regionu, stanie się Europejską Stolicą Kultury. To pierwsze takie wyróżnienie dla miasta położonego tak daleko na północ, za kołem podbiegunowym, niemal 1200 km od Oslo.
Spis treści: Ceremonia otwarcia i kulturalne wydarzenia plenerowe Kultura Saamów i festiwale kulinarne Finał roku kulturalnego pod znakiem światła Nordland to miejsce, gdzie kontrasty przyciągają turystów przez cały rok. 1 stycznia 2024 roku miasto Bodø pogrążyło się w całkowitej ciemności. Choć blade słońce na chwilę pojawiło się na horyzoncie dzięki zjawisku refrakcji, zostanie ono szybko zasłonięte przez góry. Z kolei w lecie, od 1 czerwca do 13 lipca, słońce nie zachodziło ani na chwilę, co stworzyło unikalne warunki do organizowania różnorodnych wydarzeń kulturalnych. Ceremonia otwarcia i kulturalne wydarzenia plenerowe Oficjalne otwarcie programu Europejskiej Stolicy Kultury odbyło się w lutym 2024 roku. Wydarzenie zaszczyci swoją obecnością królowa Norwegii, Sonja. Na pływającej scenie w kształcie ucha dorsza, nawiązującej do rybackich tradycji Bodø, odbędą się pierwsze pokazy artystyczne. Z kolei na archipelagu Lofoty można będzie poczuć ducha nordyckiej rybackiej przeszłości – po zimowym sezonie połowów wyspy pokrywają się stelażami do suszenia arktycznych dorszy. Wśród innych wydarzeń na świeżym powietrzu warto wspomnieć o paleniu ognisk w noc świętojańską i K-Lab w Kjerringøy, a także europejskim biennale land artu, sztuki tworzonej w plenerze z użyciem naturalnych materiałów. Te unikalne doświadczenia kulturalne z pewnością przyciągną miłośników sztuki i natury. Kultura Saamów i festiwale kulinarne Nordland to również miejsce, gdzie można poznać kulturę rdzennych Saamów – mieszkańców północy Norwegii, Szwecji i Finlandii. W 2024 roku całoroczne wydarzenia kulturalne w Bodø zostaną wzbogacone o saamskie wystawy w miejskim muzeum oraz festiwal saamskich filmów, który odbędzie się w największym na świecie lávvu, tradycyjnym schronieniu przypominającym amerykańskie tipi. Dla miłośników kulinariów Nordland przygotował arcyciekawe atrakcje, takie jak arktyczny festiwal kulinarny w Mosjøen, gdzie szefowie kuchni z całego świata będą dzielić się przepisami na dania z suszonego dorsza czy mięsa renifera. Finał roku kulturalnego pod znakiem światła Koniec roku w Nordland upłynie pod znakiem ciemności, co stwarza idealne warunki do organizacji listopadowego festiwalu świateł. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć, jak sztuka światła i cienia harmonizuje z surową, północną naturą. Rok 2024 będzie wyjątkowy dla Nordland, oferując zarówno niezapomniane wrażenia kulturalne, jak i spektakularne zjawiska przyrody. Warto zaplanować podróż do Bodø, by doświadczyć tego osobiście i zanurzyć się w kulturze północy Europy. Źródło: National Geographic Traveler
„Czy to w ogóle jest miasto?”. Kpią z własnej stolicy w promocyjnym spocie
Europejskie stolice są chętnie wybierane na tzw. city breaki. Podczas krótkich wyjazdów turyści mają okazję poznać kulturę danego kraju przez soczewkę metropolii. To miasto zdecydowało się na wyjątkowo przewrotną promocję. Sprawdźcie, czy poczujecie się zachęceni do odwiedzin.
W tym artykule: Czy Oslo to w ogóle miasto? Stolica Norwegii stawia na przewrotny marketing Atrakcje w Oslo Każdy, kto regularnie sprawdza oferty tanich linii lotniczych obsługujących lotniska w Polsce, dobrze wie, że jednym z najczęściej oferowanych kierunków jest Oslo. Swego czasu bilety do stolicy Norwegii można było nabyć już za mniej niż 100 zł. Tanio, ale jest tu pewien haczyk. Niskobudżetowi przewoźnicy najczęściej latają nie na główne lotnisko miasta, a na TORP Sandefjord. To z kolei jest oddalone od norweskiej stolicy o ponad 100 km. Niekiedy za sam transfer z portu do Oslo trzeba zapłacić tyle samo, co za bilet lotniczy. Oczywiście na główne lotnisko w Oslo, czyli Gardermoen, lata wielu innych przewoźników. Skandynawska metropolia co roku przyjmuje setki tysięcy turystów. Nie są to jednak liczby choćby w połowie zbliżone do liczby podróżnych odwiedzających Paryż czy Rzym. To może się jednak niebawem zmienić. Czy Oslo to w ogóle miasto? Tego lato Oslo wystartowało z nową, nieoczywistą kampanią promocyjną. Klip zatytułowany „Is it even a city?” w niespełna dwa tygodnie został obejrzany ponad 400 tys. razy na YouTube. Szybko stał się też viralem w innych social mediach. View oEmbed on the source website Na nagraniu przewodnikiem po Oslo jest 31-letni Halfdan, który na co dzień mieszka w norweskiej stolicy. Mężczyzna już wstępie mówi do kamery, że, szczerze mówiąc, nie chciałby tam przyjeżdżać. Następnie zadaje pytanie, które staje się hasłem przewodnim całej kampanii: „czy to w ogóle jest miasto?”. W kolejnych scenach Halfdan wymienia wady Oslo. Oczywiście robi to w przewrotny sposób. Jak twierdzi, stolica Norwegii nie powinna być nazywana miastem, choćby ze względu na to, że wszędzie jest blisko, a z jednego krańca na drugi można przejść zaledwie w pół godziny. Taki wyczyn jest niemożliwy w największych miastach świata. Co jeszcze jest „wadą” Oslo według Halfdana? Zblazowany Norweg narzeka między innymi na to, że w centrum miasta można pływać, do muzeów nie trzeba stać w kilkugodzinnych kolejkach, a pracownicy restauracji traktują gości z szacunkiem, wskazując wolne stoliki. Sam porównuje nawet stolicę Norwegii do wioski. A to dlatego, że ma kameralny i przytulny klimat. – Wychodzisz za róg i mówisz: „Och, to jest premier”. Potem przechodzisz za następny róg i mówisz: „O, tu jest król” – mówi z przekorą bohater nagrania. Na norweskiej wyspie odkryto ślady targowiska z epoki wikingów. Kto prowadził tam handel? Na niewielkiej wyspie Klosterøy w Norwegii archeolodzy dokonali interesującego odkrycia. W okolicy średniowiecznego klasztoru trafili na ślady osady i targowiska z epoki wikingów. Stolica Norwegii stawia na przewrotny marketing To już nie pierwszy raz, kiedy organizacja turystyczna Oslo stawia na przewrotną promocję. Kilka lat temu stolica Norwegii walczyła o turystów nieoczywistym hasłem „Oslo is rubbish” (za ang. „Oslo to śmieciowisko”). Jak widać, strategia musiała się sprawdzić, skoro władze miasta postanowiły odświeżyć ją w nowym wydaniu. Reklama „Is it even a city?” zbiera pozytywne komentarze zarówno od potencjalnych turystów, jak i osób, które już odwiedziły Oslo. – Uważam, że to najlepsza reklama turystyczna, jaką kiedykolwiek widziałem. I tak, to zachęca mnie do odwiedzenia Oslo. Zdecydowanie najlepszy kawał marketingu, jaki widziałem od dłuższego czasu. Byłem w Oslo przez dwa dni w lutym ubiegłego roku i zrobiłem dokładnie to samo, co na filmiku. Wrócę latem z grubszym portfelem – piszą internauci pod nagraniem w serwisie YouTube. Atrakcje w Oslo Atrakcje w Oslo zainteresują zarówno miłośników historii i sztuki, jak i nowoczesnej skandynawskiej architektury. To dlatego, że Norwegowie sprytnie łączą w swojej stolicy przeszłość z teraźniejszością. Jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Munchmuseet, czyli Muzeum Edwarda Muncha. Mieści się tam największa kolekcja dzieł tego malarza na świecie. Równie inspirująca może być wizyta w Centrum Pokojowej Nagrody Nobla. Więcej o tym, co warto zobaczyć w Oslo, przeczytasz w tekście redaktora naczelnego National Geographic Polska. Źródło: Visit Oslo. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Odkryto niesamowity podwodny świat. Pomoże zrozumieć, jak powstaje życie
U wybrzeży Svalbardu w Norwegii rozciąga się pole kominów hydrotermalnych. Znajdujące się na głębokości ponad 3000 metrów i rozciągające się wzdłuż podwodnego pasma górskiego miejsce, jest prawdziwą oazą dla życia.
W tym artykule: Jak odkryto pole kominów hydrotermalnych w Norwegii? Ciepło z głębi Ziemi Gdzie powstało życie? Podmorskie systemy hydrotermalne Pole kominów hydrotermalnych Jøtul u wybrzeży Norwegii, zawdzięcza nazwę mitologicznym nordyckim olbrzymom, które mają mieszkać pod górami. Obszar znajduje się na granicy dwóch płyt tektonicznych Ziemi. To wolno rozprzestrzeniający się grzbiet. Płyty bardzo powoli oddalają się od siebie, co powoduje rozciąganie się skorupy oraz rozwój dolin i podwodnych gór. Odnalezienie tego miejsca nie było wcale proste. Jak odkryto pole kominów hydrotermalnych w Norwegii? Zaczęło się od tego, że naukowcy wykryli aktywność hydrotermalną wzdłuż prawie wszystkich grzbietów na północ od Islandii. Podobnej aktywności nie odnotowano jednak na Grzbiecie Knipowicza – grzbiecie śródoceaniczny na dnie Morza Grenlandzkiego. Dopiero 2 lata temu uwagę badaczy przykuły nowe dane, które wskazywały na ślady chemii hydrotermalnej w regionie Grzbietu Knipowicza. Aby je zbadać zanurzyli autonomiczną łódź podwodną „MARUM-QUEST" na głębokość ponad 3 km. Tam pojazd wykonał zdjęcia i pobrał próbki wody. Właśnie dzięki tej wyprawie udało się odnaleźć pole Jøtul. To duży obszar dna morskiego z wygasłymi i aktywnymi kominami hydrotermalnymi oraz charakterystycznym blaskiem wulkanicznego ciepła przenikającego do wody. Ale dlaczego to odkrycie jest tak istotne? Ciepło z głębi Ziemi Zacznijmy od tego, że aktywność wulkaniczna pod dnem morskim powoduje przesiąkanie ciepła do wody. Bez tego procesu na takich głębokościach warunki nie sprzyjałyby rozwojowi życia. Na dnie morza panuje bowiem nieustająca ciemność i niska temperatura, a ciśnienie jest miażdżące. Kominy hydrotermalne działają natomiast jak oazy życia. Minerały wyciekające i rozpuszczające się w wodzie stanowią podstawę sieci pokarmowej zależnej nie od fotosyntezy – jak większość życia bliżej powierzchni – lecz od chemosyntezy. Krótko mówiąc, do produkcji energii wykorzystują reakcje chemiczne, a nie światło słoneczne. Chemosynteza jest ewolucyjnie starszym od fotosyntezy i mniej skomplikowanym sposobem samoodżywiania się organizmów. Właśnie dzięki temu procesowi odżywiają się choćby bakterie zwane chemoautotrofami. W przypadku tych organizmów źródłem energii do asymilacji dwutlenku węgla są reakcje utlenienia prostszych związków nieorganicznych lub metanu. Lada moment zobaczymy na własne oczy eksplozję gwiazdy. T Coronae Borealis może wybuchnąć w każdej chwili Historyczne wydarzenie coraz bliżej. W ciągu najbliższych tygodni – a może nawet dni – na niebie pojawi się nowy jasny punkt. Będzie to eksplozja gwiazdy T Coronae Borealis, która zdarza... Gdzie powstało życie? Takie warunki sprawiają, że dno morskie jest znacznie bardziej dynamiczne i kwitnące, niż można by się spodziewać. Daje nam to wskazówkę na temat tego, w jaki sposób życie może powstawać na światach bardzo różniących się od naszego. – Woda wnika w dno oceanu, gdzie jest ogrzewana przez magmę. Następnie podgrzana woda unosi się z powrotem na dno morskie przez pęknięcia i szczeliny – wyjaśnia geolog morski Gerhard Bohrmann z Uniwersytetu w Bremie w Niemczech. – Przemieszczając się w górę, płyn zostaje wzbogacony w minerały i materiały rozpuszczone w skałach skorupy oceanicznej. Płyny te często ponownie wyciekają na dno morskie przez tzw. czarne, rurkowate kominy. Właśnie tam wytrącają się minerały bogate w metale – dodaje naukowiec. Otoczenie to sprawia, że dno morskie jest znacznie bardziej dynamiczne i kwitnące, niż można by się spodziewać, dając nam wskazówkę na temat tego, w jaki sposób życie może powstać na światach bardzo różniących się od naszego. Właśnie dlatego wielu astrobiologów rozważa księżyc Saturna Enceladus z jego strzelającymi na setki kilometrów gejzerami, jako miejsce, w którym potencjalnie mogły powstać cegiełki życia. Podmorskie systemy hydrotermalne – Znaczenie pola hydrotermalnego Jøtul jest ogromne, ponieważ stanowi nowe połączenie między aktywnymi systemami hydrotermalnymi Zamku Lokiego na zakręcie grzbietów Mohns i Knipovich a polem hydrotermalnym Aurora na grzbiecie Gakkel – napisali badacze w artykule opublikowanym na łamach Scientific Reports. Wyjaśniają też, że odkrycie pola hydrotermalnego Jøtul może pomóc zrozumieć rozmieszczenia społeczności fauny chemosyntetyzującej. A także w uzyskaniu wglądu w chemię oceanów oraz w to, w jaki sposób wody, które pokrywają nasz świat, pomagają w cyrkulacji i dystrybucji materiałów, takich jak węgiel. ŹRÓDŁA: Discovery of the first hydrothermal field along the 500-km-long Knipovich Ridge offshore Svalbard (the Jøtul field) | Scientific Reports (nature.com) Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odnaleziono zaginiony relikwiarz św. Swituna. „Dla Kościoła jest to sensacja”
W katedrze w Stavanger w Norwegii archeolodzy natknęli się na relikwiarz, w którym przechowywano szczątki św. Swituna. To archeologiczna sensacja, bo miał być zniszczony 500 lat temu.
W tym artykule: Galopująca reformacja Zaginiony relikwiarz ze Stavanger Co odkryto w katedrze w Stavanger? Św. Switun i jego cuda 2 lipca 1517 roku ostatni katolicki biskup Stavanger, Hoskuld, wszedł do północnej zakrystii katedry w Stavanger wraz z czterema zaufanymi ludźmi. W obecności świadków chciał sporządzić listę wszystkich relikwii katedry. Grupa mężczyzna szczególną uwagę zwróciła na relikwiarz zawierający fragment kości ramieniowej patrona miasta, świętego Swituna z Winchesteru w Anglii. Co później stało się z bezcenną relikwią? Galopująca reformacja W początku XVI wieku Europą wstrząsnęła reformacja. Był to ruch zapoczątkowany przez Marcina Lutra. Cel: odnowa chrześcijaństwa. Wówczas powstały Kościoły ewangelickie, które odrzucały m.in. kult świętych. Oznaczało to, że celem stały się relikwie świętych przechowywane w licznych kościołach w całej Europie. W pięknych i drogocennych pojemnikach znajdowały się pojedyncze kości, a czasem nawet tylko włosy wyjątkowych postaci związanych z chrześcijaństwem. Były one celem pielgrzymek do świątyń, bo często miały im towarzyszyć cuda. Zaginiony relikwiarz ze Stavanger Relikwiarz św. Swituna z katedry w Stavanger w Norwegii uważano za zaginiony. Sądzono, że w czasach reformacji wysłano go do Danii i przetopiono. Najnowsze badania archeologiczne przeprowadzone przez ekspertów z Muzeum Archeologii Uniwersytetu w Stavanger dały jednak zaskakującą odpowiedź. Szczątki świętego nigdy nie opuściły świątyni. Przez pół tysiąca lat były świetnie zakamuflowane w podziemiach katedry. Reformacja miała wykorzenić wszelkie katolickie „przesądy”. Wszystkie skarby znajdujące się w katedrze miały zostać usunięte i zniszczone. Najnowsze odkrycia wskazują, że wiele ze skarbów uratowano i schowano w krypcie. Znajdują je dopiero teraz archeolodzy. Co odkryto w katedrze w Stavanger? Relikwiarze miały różne kształty. Ten ze Stavanger przybrał postać metalowej szkatułki w kształcie budowli. Archeologom udało się znaleźć wśród wielu drobnych pozostałości pozłacany miedziany panel o wymiarach pięć na dziesięć centymetrów. Posiada on małe otwory po gwoździach wzdłuż krawędzi, które wskazują, że został przymocowany do większego, drewnianego przedmiotu. Czy to resztki relikwiarza? Odpowiedź przyniosły badania rentgenowskie. Na wykonanym zobrazowaniu wyraźnie widać detale, które zdobiły ścianki. – Byliśmy bardzo zaskoczeni, gdy przeprowadziliśmy badanie rentgenowskie miedzianej płyty. Obraz wyraźnie ukazuje budynek kościoła z wieżą i dachem, kolumnami i oknami – mówi konserwatorka Bettina Ebert. Obok panelu archeolodzy znaleźli pozłacany, srebrny medalion, ozdobiony motywem zwierzęcym i posiadający podobne otwory na gwoździe (jak relikwiarz), a także kilka szklanych ozdób. Być może były umieszczone wewnątrz skrzynki ze szczątkami. – Dla kościoła i miasta to znalezisko jest sensacją – mówi kierownik badań Sean Denham. W XII wieku relikwia umieszczona była na ołtarzu głównym. – Kość ramieniowa św. Swituna była cenna i została starannie owinięta w piękną tkaninę. A następnie umieszczona w złotej szkatułce z kamieniami szlachetnymi w pięknych kolorach. W średniowieczu w Norwegii istniało kilka takich relikwiarzy w kształcie domów. Jednak niewiele z nich się zachowało – opisuje Margareth Hana Buer, która brała udział w badaniach. Archeolodzy odnaleźli pradawny żeton do gry z tajemniczymi runami. Ich znaczenie intryguje W Norwegii znaleziono unikatowy artefakt − starożytny żeton do gry pokryty runicznymi inskrypcjami. To dopiero drugi tego rodzaju przedmiot odkryty w tym kraju. To nie pierwsze znalezisko w ostatnich latach dokonane w podziemiach tej świątyni. Wcześniej badacze natknęli się na 700-letnią figurkę Melchiora (mędrca darującego dzieciątku Jezus kadzidło) wykonaną z kości słoniowej, figurę Maryi i szkło ołtarzowe. Wyniki ostatnich wykopalisk sugerują badaczom, że wiele z tych skarbów ukryto w piwnicy, aby uchronić je przed zniszczeniem związanym z ruchem reformacyjnym. – Pod względem skali i znaczenia, znaleziska w podziemiach przekroczyły wszelkie nasze oczekiwania. Odzwierciedlają ponad 1000 lat historii Stavanger. Pokazują bogactwo duchowieństwa katedry i miasta oraz kontakt z Rzymem w sposób wcześniej niespotykany w materiale archeologicznym – podsumowuje szef badań. Św. Switun i jego cuda Według źródeł historycznych, pierwszy biskup Stavanger, Anglik o imieniu Reinald, przywiózł ze sobą kość ramieniową św. Swituna, być może już w 1112 roku. W 1125 roku ukończono budowę katedry. Wówczas poświęcono ją temu angielskiemu świętemu. Co wiemy o św. Switunie? Urodził się ok. 800 roku, zmarł 2 lipca w Winchester w Anglii, gdzie był biskupem. Doradzał też królowi. Uważany jest za patrona pogody. Według przesądu, jeśli w dniu św. Swituna (15 lipca) pada deszcz, oznacza to, że kolejne 40 dni również będzie plucha. Takie podania pochodzą z XIII–XIV-wiecznych manuskryptów. Źródło: ScienceNorway.no. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na norweskiej wyspie odkryto ślady targowiska z epoki wikingów. Kto prowadził tam handel?
Na niewielkiej wyspie Klosterøy w Norwegii archeolodzy dokonali interesującego odkrycia. W okolicy średniowiecznego klasztoru trafili na ślady osady i targowiska z epoki wikingów.
W tym artykule: Na norweskiej wyspie odkryto targowisko z epoki wikingów Archeolodzy odnaleźli domostwa typu półziemianek Handel kwitł na wyspie od wczesnej epoki wikingów Klosterøy to wyspa w okręgu Rogaland w południowo-zachodniej Norwegii. Ma powierzchnię zaledwie 1,7 km2, a znajduje się na północ od wyspy Fjøløy i bezpośrednio na zachód od wyspy Mosterøy. Znana jest głównie ze średniowiecznego klasztoru, który jest jednym z najlepiej zachowanych tego typu obiektów w kraju. Na norweskiej wyspie odkryto targowisko z epoki wikingów We wrześniu 2023 r. archeolodzy przeprowadzili nowe badania z wykorzystaniem radaru penetrującego grunt. Badacze wierzyli bowiem, że w okolicy tak zabytkowej budowli mogą natknąć się na ślady innych interesujących obiektów z przeszłości. I nie pomylili się. Po kilku miesiącach badań i analiz udało im się zidentyfikować pozostałości półziemianek, a także fundamenty pomostów lub hangarów dla łodzi z epoki wikingów. Naukowcy twierdzą, że odkrycia pozwalają postawić tezę, że wszystkie te obiekty miały związek z targowiskiem, które znajdowało się na wyspie. W oświadczeniu napisali, że tę interpretację wspierają liczne znaleziska na Klosterøy dokonane z użyciem wykrywacza metali. W przeszłości archeolodzy odnaleźli m.in. średniowieczne monety i odważniki. – Jeśli okaże się, że na wyspie Klosterøy rzeczywiście znajdowało się targowisko, a nasze interpretacje są prawidłowe, odkrycie będzie wyjątkowe dla tej części Norwegii – napisali naukowcy z Uniwersytetu w Stavanger. Archeolodzy odnaleźli domostwa typu półziemianek – Półziemianki (ang. pit house, sod house, przyp. red.) to konstrukcje, w których podłoga jest wykopywana poniżej poziomu gruntu. Domy takie były budowane w różnych miejscach Europy, szczególnie powszechnie w Skandynawii i na Islandii – wyjaśniają. Podobne domostwa odnaleziono w takich miejscach jak Kaupang w Tønsberg i Bjørkum w Lærdal. Jak żyli skandynawscy wojownicy w średniowieczu? Osady wikingów można zwiedzać także w Polsce Mówiąc o wikingach, większość osób ma na myśli wojowniczych zdobywców, którzy przemierzali morza i oceany na pokładzie swych łodzi. Trzeba jednak wiedzieć, że między kolejnymi wyprawa... Archeolodzy przyznali, że w wykopanych pod domostwa dołach często można znaleźć różne pozostałości. Mogą znajdować się tam otwory po słupach nośnych, a nawet ślady palenisk. – Dzięki swojej konstrukcji półziemianki są chłodne latem i ciepłe zimą. Przypuszcza się, że pełniły one funkcję warsztatów rzemieślniczych – powiedział Kristoffer Hillesland, archeolog z Uniwersytetu w Stavanger. Naukowcy poinformowali, że w okolicy klasztoru natrafili także na możliwe ślady nieznanych wcześniej kurhanów, a także warstw gleby, które dowodziły działalności rolniczej. W rozmowie z czasopismem „Science Norway” prof. Håkon Reiersen z Uniwersytetu w Stavanger powiedział, że od wielu lat uważał teren wokół klasztoru Utstein za bardzo interesującą lokalizację dla ewentualnych badań radarowych. Handel kwitł na wyspie od wczesnej epoki wikingów – W ostatnich latach otrzymaliśmy informacje o licznych odkryciach dokonanych dzięki wykrywaczom metali, w tym przedmiotów związanych z handlem, takich jak odważniki i monety. Za pomocą radaru penetrującego grunt chcieliśmy zbadać między innymi to, czy mogą istnieć dodatkowe ślady działalności handlowej – przekazał mediom prof. Reiersen. Badania gruntów gospodarstwa Utstein Gard wykazały działalność rolniczą prowadzoną na tym terenie od ok. VII wieku n.e. Właściciel ziemi, na której prowadzono prace badacze, powiedział, że ekscytuje go fakt, iż tak historycznego odkrycia dokonano na jego farmie. – Wiemy, że żyjemy na historycznie interesującym obszarze. Ziemia w Utstein była uprawiana co najmniej od epoki wikingów. Żywimy ogromne zainteresowanie i szacunek dla historii, której jesteśmy częścią – powiedział. – Nie jestem zaskoczony, że obecne wyniki wskazują, iż na wyspie Klosterøy w epoce wikingów i wczesnym średniowieczu rzeczywiście mogły znajdować się targowisko i osada – mówi Reiersen. – Być może zdjęcia stąd nie są tak spektakularne jak w wypadku innych odkryć, ale rezultaty są naprawdę interesujące – podsumował. Źródło: Science Norway Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".