Praca z laptopem na plaży za grosze? Oto najtańsze destynacje dla cyfrowych nomadów w 2025 roku
Marzysz o pracy z laptopem w egzotycznej kawiarni albo na plaży bez wydawania fortuny? W 2025 roku cyfrowi nomadzi mają do wyboru miejsca, które łączą piękne widoki z niskimi kosztami życia i wygodną infrastrukturą. Eksperci wskazali destynacje, gdzie praca zdalna naprawdę się opłaca.
Rosnąca popularność pracy zdalnej sprawiła, że coraz więcej osób wybiera styl życia cyfrowych nomadów. Wraz z tym trendem pojawiła się potrzeba wskazania miejsc, które oferują nie tylko sprzyjające warunki do pracy, lecz także przystępne koszty życia. Tu z pomocą zainteresowanym przychodzi Global Digital Nomad Report 2025 przygotowany przez Global Citizen Solutions i udostępniony magazynowi „Travel + Leisure”. Analiza ekspertów objęła m.in. wydatki na mieszkanie, żywność, transport, a także koszty coworkingu i biurek typu hot desk. – Fenomen cyfrowych nomadów ewoluował od niszowego wyboru stylu życia do jednego z głównych czynników napędzających gospodarkę – podkreśliła Laura Madrid Sartorett, główna badaczka w jednostce Intelligence Unit. Gdzie zatem w 2025 roku cyfrowi nomadzi znajdą najlepsze warunki do pracy i życia? Najlepsze miejsce do życia dla cyfrowych nomadów W raporcie Global Digital Nomad przeanalizowano rozwiązania wizowe dla pracowników zdalnych w 64 krajach. Wyniki pokazały, że aż 91 procent z nich wprowadzono po 2020 roku, co stanowi wyraźny dowód, że globalny wymiar temu trendowi nadały pandemia i rewolucja cyfrowa. W efekcie wiele państw zaczęło tworzyć programy dostosowane do krótkoterminowych pobytów. Równocześnie część poszła o krok dalej – w 14 krajach można ubiegać się o prawo stałego pobytu, a w trzech dostępna jest nawet bezpośrednia ścieżka do obywatelstwa. – W ciągu ostatnich dwóch dekad rosnąca dostępność szybkiego internetu, technologii mobilnych i normalizacja pracy zdalnej przekształciły tę niegdyś niszową koncepcję w ruch o zasięgu globalnym – podkreśliła Patricia Casaburi, dyrektorka generalna Global Citizen Solutions. Jak dodała, rewolucja cyfrowa i pandemia sprawiły, że praca z dowolnego miejsca na świecie stała się zjawiskiem masowym. W tym kontekście raport wskazał też kierunki, które są szczególnie atrakcyjne dla cyfrowych nomadów pod względem kosztów. Okazało się, że najbardziej przystępną cenowo destynacją są Indie. Eksperci zwrócili uwagę, że Delhi i Bombaj łączą dynamiczną kulturę z relatywnie niskimi kosztami życia, a Goa przyciąga zarówno plażami i unikalną kuchnią z portugalskimi wpływami, jak i zabytkami wpisanymi na listę UNESCO. Praca zdalna za granicą. Te kraje są najtańsze Tuż za Indiami uplasowały się Ekwador, Malezja, Indonezja i Kolumbia. Państwa te przyciągają niskimi kosztami utrzymania i rozwijającą się infrastrukturą dla pracowników zdalnych, co czyni je realną alternatywą dla Azji Południowej. Na przeciwnym biegunie znalazły się kraje nordyckie, takie jak Islandia czy Norwegia. Choć oferują wysoki poziom bezpieczeństwa i komfortu życia, ich ceny skutecznie ograniczają dostępność dla większości nomadów. Z kolei Holandia zajęła pierwsze miejsce w kategorii jakości życia, łącząc sprawną infrastrukturę publiczną, bogactwo kulturalne i rozbudowany system opieki społecznej oraz zdrowotnej. Analiza raportu pokazała również, że programy wizowe dla pracowników zdalnych popularne są przede wszystkim w obu Amerykach, które odpowiadają za 36% wszystkich inicjatyw. Europa zajmuje drugą pozycję, z udziałem na poziomie 33%, a Azja pozostaje w tyle z zaledwie 9%. Lista 10 najbardziej przystępnych cenowo miejsc dla cyfrowych nomadów według Global Citizen Solutions 2025: Indie Ekwador Malezja Indonezja Kolumbia Namibia Republika Południowej Afryki Armenia Mauritius Serbia Źródła: Travel + Leisure, Global Digital Nomad Report 2025 Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Lato blisko Polski Średnio każdy Węgier zjada około pół kilograma, choć niektórzy twierdzą, że nawet 2 kg papryki rocznie – chwalił się László, który był moim przewodnikiem po Budapeszcie. Chyba nie ma innego miejsca na świecie, które tak bardzo ceniłoby tę przyprawę. Sprowadzona tu dopiero w XVI w. stała się narodowym dobrem tego kraju. Co ciekawe, dawniej czerwone rożkowe papryki były dostępne tylko dla arystokracji, która używała ich do dekorowania wnętrz swoich rezydencji, a nie w kuchni. Dziś dodaje się je tu do chleba, kiełbasy, ciast, nie wspominając o sztandarowych daniach, jak gulasz czy leczo. Nic więc dziwnego, że z pachnących papryką Węgier przywiozłam walizkę pełną tej przyprawy. Ale mam stamtąd oczywiście znacznie więcej wspomnień – gorące źródła to kolejne bogactwo tego kraju. I jeden z najbardziej genialnych sposobów, by się zrelaksować. A z Warszawy dolecimy tam w zaledwie godzinę. Jeszcze bliżej mamy do naszych południowych sąsiadów: Czechów i Słowaków, którym również poświęcamy to wydanie Travelera. Słowackie Tatry to raj dla miłośników górskich wędrówek, a tamtejsze gorące źródła – wspaniałe ich uzupełnienie. Równie piękny krajobrazowo jest czeski Adrszpach ze skalnymi miastami czy falujące, pokryte winnicami wzgórza Moraw. Czechom zazdroszczę także zamków, których mają ponad tysiąc, czyli najwięcej na metr kwadratowy na świecie. A w wielu z nich, zamienionych na hotele, można przenocować i żal by było z tego nie skorzystać. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 | Uzbekistan Baśniowe miasta, pustynia i gościnni ludzie Planeta Travelera 18 | Wieści ze świata 22 | Kierunek kultura Temat numeru – Lato blisko Polski Słowacja 24 | Bratysława Rowerem, na piechotę i z lotu ptaka 30 | Słowacki Raj Zielonym szlakiem przez wąwozy, doliny i skały 36 | Trnawa Mały Rzym i twierdza naukowców 40 | Słowackie Tatry Wymarzone miejsce na niespieszne wędrówki Czechy 46 | Praga Z dala od turystycznych atrakcji to miasto uwodzi na nowo 52 | Góry Orlickie Kilkanaście zamków, kilkadziesiąt legend 58 | Czeski Raj Skalne miasto jak z filmu fantasy 64 | Pilzno Wykąp się w płynnym złocie 70 | Czechy południowe Mała Kanada, włoski barok, karpie i bizony Węgry 76 | Budapeszt Ekscytujący miks tradycji z nowoczesnością 82 | Balaton Węgierskie morze Polska jest najfajniejsza 88 | Lublin Podziemny labirynt, czarcia łapa i ciasteczko Ordonki 94 | Warmia Rowerowa wyprawa śladami Mikołaja Kopernika Adventure 100 | Test Travelera Nie daj się słońcu. Testujemy ubrania i gadżety na letnie wędrówki.
Zapomniani nomadzi Europy. Prehistoryczne DNA odkrywa sekrety tajemniczego ludu Awarów
Naukowcy przeprowadzili nowe badania genetyczne szczątków nomadów, którzy w VI w. przywędrowali do Europy z Azji. Dzięki temu udało się dowiedzieć więcej o strukturze społecznej i sposobie dziedziczenia ludu Awarów.
W tym artykule: Kim byli Awarowie? Najszybsi nomadzi świata Co to jest archeogenomika? Po linii ojca Czego jeszcze nie wiemy o Awarach Awarowie nie pozostawili po sobie żadnej spisanej historii. Przez dłuższy czas wszystko, co o nich wiedzieliśmy, pochodziło od ich wrogów: Bizantyjczyków i Franków. Ci zaś byli przerażeni pojawieniem się w Europie tajemniczego ludu z Azji. Nic dziwnego. Awarowie najechali Europę w VI w. Mieli ze sobą nieznany wówczas w tej części świata wynalazek: strzemiona. Ich ekspansja była zdecydowana i szybka. Na trzy stulecia osiedlił się w Kotlinie Panońskiej i ustanowił w niej swoje imperium. Kim byli Awarowie? Kim byli Awarowie? To pytanie jeszcze niedawno wywoływało wśród historyków spór. Jedni wskazywali, że byli to dobrze zorganizowani nomadzi, którzy podjęli wędrówkę z dzisiejszych Afganistanu, Pakistanu i Tadżykistanu w poszukiwaniu nowych terytoriów. Inni naukowcy sądzili, że Awarowie byli uciekinierami z rozbitego w VI w. kaganatu Rouranów. A może nawet grupą tych koczowników, która po rozbiciu ordy ruszyła na zachód. Po dotarciu do Kotliny Panońskiej najeźdźcy zostali przez Bizantyjczyków przechrzczeni na Awarów. Najszybsi nomadzi świata Nieco światła na pochodzenie tajemniczego ludu Awarów rzuciły badania sprzed dwóch lat. W 2022 r. międzynarodowa grupa naukowców przeanalizowała 66 pochówków awarskich z Kotliny Panońskiej. Było wśród nich osiem najbogatszych grobów Awarów – pełnych złotych przedmiotów, takich jak pektorały w kształcie księżyca. Co udało się ustalić? Że Awarowie przybili z obszarów dzisiejszej Mongolii. I że zrobili to wyjątkowo szybko. Dotarcie na Kaukaz zajęło im kilka lat. Zaś po kolejnej dekadzie osiedlali się już na terenie dzisiejszych Węgier. Jeden z badaczy – Choongwon Jeong – nazwał to najszybszą długodystansową migracją w historii ludzkości, jaką na razie udało się zrekonstruować. Historia Słowian do dziś jest pełna zagadek. Skąd się wzięli i jakie były plemiona słowiańskie? Choć opanowali rozległe przestrzenie wschodniej Europy, ich ekspansja pełna jest zagadek. Historia Słowian wypełniona jest pytaniami bez odpowiedzi. Czy Słowianie w Polsce pojawili się tak s... Co to jest archeogenomika? Tamte badania wskazywały, że Awarowie pojawili się w Europie na skutek upadku imperium Rouranów i mogli od nich pochodzić. Najnowsze analizy z dziedziny archeogenomiki – opublikowane w „Nature” – rzucają światło na ich strukturę społeczną. Co to jest archeogenomika? Tak – w uproszczeniu – nazywa się multidyscyplinarną dziedzinę gromadzącą informacje o przeszłości dzięki badaniom genetycznym. Dokładniej, naukowcy umieszczają dane pozyskane ze starożytnego DNA w archeologicznym, antropologicznym i historycznym kontekście. To może brzmieć nieco zawile. W praktyce dzięki DNA naukowcy ustalają np. związki pokrewieństwa pomiędzy osobami pogrzebanymi na tym samym terenie, a także ich pochodzenie. Po linii ojca To właśnie zrobiono teraz dla Awarów. Naukowcy prowadzili badania na czterech w pełni odsłoniętych awarskich cmentarzach. Analizowali DNA pobrane ze szczątków 424 pochowanych tam osób. Okazało się, że prawie 300 miało krewnych na tym samym cmentarzu. Pozwoliło to zrekonstruować awarskie drzewa genealogiczne obejmujące 250 lat i dziewięć generacji. Okazało się, że Awarowie byli społeczeństwem patrylinearnym. Dziedziczenie obywało się po linii męskiej, a rodziny były skupione wokół spokrewnionych mężczyzn. Mężczyźni po ślubie pozostawali w swoich wioskach, kobiety zaś przenosiły się do osady męża (co pozwalało uniknąć niebezpieczeństw chowu wsobnego). Często chowano je obok męża, w pobliżu zaś były groby innych krewnych po linii męskiej. Jak się okazało, zdarzało się, że kobieta miała dzieci z więcej niż jednym członkiem danej rodziny. Na przykład dwoma braćmi albo ojcem i synem. Odpowiada to praktykom reprodukcyjnym innych grup koczowniczych wywodzących się z euroazjatyckich stepów. Czego jeszcze nie wiemy o Awarach Badanie przeprowadzono w ramach projektu HistoGenes finansowanego przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych. – Uważamy, że jest jeszcze bardzo dużo do odkrycia – piszą w „The Conversation” współautorzy badań, Magdalena M.E. Bunbury i Guido Alberto Gnecchi-Ruscone. Naukowcy chcą teraz powiększyć geograficzny zasięg badań, przyjrzeć się bliżej pochodzeniu kobiet z badanych społeczności, a także poszukać śladów patogenów. To ostatnie rzuciłoby światło na zdrowie i sposób odżywania Awarów. Źródła: Phys.org, The Conversation, Nature, EurekAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Malta zaprasza cyfrowych nomadów. Gdzie jeszcze można pracować zdalnie?
W ostatnich miesiącach coraz więcej krajów otwiera się na zdalnych pracowników. Nie jest to jednak tania impreza.
W tym artykule: Praca zdalna na Malcie Cyfrowi nomadzi na świecie Ostatni rok przyniósł wiele zmian w naszej codzienności, a także w podróżowaniu. Coraz częściej słyszymy o takich trendach jak staycation, czyli wakacje w miejscu zamieszkania lub workation (wyjazd połączony z pracą zdalną). Właśnie przeniesienie się wielu pracowników z biur do domów sprawiło, że coraz częściej słyszymy o tzw. cyfrowych nomadach. Praca zdalna na Malcie Oczywiście podróże łączne z pracą zdalną nie są niczym nowym, jednak po wybuchu pandemii znacznie zyskały na popularności. Do grona krajów, które zapraszają cyfrowych nomadów, dołączyła Malta. Wyspiarskie państwo jest otwarte na zdalnych pracowników nie tylko z Unii Europejskiej, ale także z Wielkiej Brytanii czy Stanów Zjednoczonych. Ważne, aby kandydaci do uczestnictwa w programie mogli pracować poza miejscem zamieszkania przynajmniej przez rok. Jakie jeszcze warunki muszą spełnić potencjalni cyfrowi nomadzi? Na pierwszym miejscu jest bycie w pełni zaszczepionym. Dodatkowo należy wykupić roczne ubezpieczenie zdrowotne oraz uiścić opłatę administracyjną w wysokości 300 euro. Po upłynięciu roku cyfrowi nomadzi będą mogli złożyć wniosek o przedłużenie wizy pracowniczej. Cyfrowi nomadzi na świecie Jednym z pierwszych krajów, który otworzył się na cyfrowych nomadów była Aruba. Już na początku 2021 r. władze karaibskiej wyspy zaprezentowały program One Happy Workation, w którym udział biorą małe ośrodki wypoczynkowe, duże hotele oraz prywatne wille. Na niektórych hotelowych plażach zainstalowano nawet specjalne stanowiska, w tym biurka przy plaży i biurka przy basenie. Stacje zostały wyposażone w Wi-Fi, krzesła oraz wszystko to, co jest potrzebne do pracy zdalnej. Chętni do pracy pod palemką muszą się spieszyć. Obowiązuje zasada „kto pierwszy, ten lepszy”. Kilka miesięcy temu do programu wizowego dla pracowników zdalnych i ich rodzin dołączyła również Chorwacja. Kandydaci muszą być zatrudnieni w firmie, która nie jest zarejestrowana w Chorwacji i nie świadczy usług lokalnym pracodawcom. Nie mogą być też karani. Pakiet obowiązkowych dokumentów obowiązuje między innymi ubezpieczenie zdrowotne i umowę o pracę lub inne potwierdzenie zatrudnienia. Musimy dodatkowo wykazać, że stać nas na roczną pracę za granicą. Chorwaci uznali, że kwota zapewniająca stabilizację na obczyźnie to m.in. 3802 euro. A może Kostaryka? Gorący kraj w Ameryce Środkowej chętnie przyjmuje cyfrowych nomadów. Miejscowi wierzą, że przyjezdni nomadzi ożywią gospodarkę i ruch turystyczny. Na miejscu czekają na nas nie tylko widoki jak z bajki, ale również inne, bardziej praktyczne bonusy. Posiadacze specjalnej wizy są zwolnieni z płacenia lokalnych podatków oraz mają możliwość otworzenia konta bankowego w Kostaryce. Mogą również prowadzić auto na podstawie prawa jazdy wydanego we własnym kraju. Aby ubiegać się o wizę dla cyfrowego nomady, w pierwszej kolejności należy przedstawić dowód dochodu przekraczającego 3 tys. USD miesięcznie. W przypadku małżeństw i rodzin miesięczny minimalny dochód to 5 tys. USD. W ostatnich miesiącach coraz więcej krajów otwiera się na zdalnych pracowników. Niedawno lista wydłużyła się o Gruzję i Estonię.
Żyją z reniferami w mongolskiej tajdze. Zobacz unikatowe zdjęcia ostatnich nomadów
Od tysięcy lat ich codzienna egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów. To niesamowite, że ich kultura nadal trwa.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Ludzie-Renifery Tak o nich mówią - o członkach mniejszości etnicznej Tsaatan (Dukha), zamieszkującej tajgę w północnej Mongolii. Od tysięcy lat codzienna ich egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów, któreTsaatan udomowili i których mleko wykorzystują jako pożywienie, siłę w kopytach – jako środek transportu. Ich stosunek do zwierząt to coś więcej niż zwykła hodowla. To symbioza i duchowa więź.Tsaatan podporządkowali swoje życie reniferom. Wyruszają w okresowe wędrówki w poszukiwaniu pożywienia i odpowiednich warunków dla zwierząt. Dziś stanowią jedną z ostatnich grup prowadzących wędrowny tryb życia. Wyzwanie zwane współczesnością Kultywowanie dawnych tradycji okazuje się jednak niezwykle trudne. Wyzwania? Prawo regulujące połów zwierzyny, coraz bardziej odczuwalne zmiany klimatu czy agencje, które przed obozowiska Tsaatan zwożą zagranicznych turystów. Mimo to do pasterzy reniferów wcale niełatwo dotrzeć. By odwiedzić obóz Tsaatan zlokalizowany w lasach prowincji Khovsgol, autorka fotoreportażu - Madoka Ikegami – potrzebowała niemal 3 dni. - 15 godzin jazdy autobusem z Ułan Bator, 12 godzin po bezdrożach w głąb prowincji i 5 godzin jazdy konnej przez bagna i lasy – wylicza Ikegami i przyznaje, że było warto. Z małego obozowiska pośrodku tajgi fotografka przywiozła niezwykle barwny materiał o świecie, który może zniknąć w każdej chwili. Więcej o Madoka Ikegami: FB www Instagram
Sznur dromaderów przemierza największą pustynię świata. Do boków mają przytwierdzone wielkie płyty soli kamiennej. Wielbłądy mijają kolejny, na wpół przysypany piaskiem, częściowo obleczony zasuszoną skórą szkielet swojego krewniaka. Jako poganiacz, pomocnik i nowicjusz w karawanie modlę się, aby zwierzęta okazały się wystarczająco wytrzymałe, a natura łaskawa.
Na czele idzie najbardziej doświadczone ze zwierząt – dromader przewodnik. Na jego grzbiecie miarowo kiwa się postać w błękitno-granatowych szatach. Tegoż samego koloru zawój na głowie – szesz – zakrywa prawie całą twarz Maura. Ów czterometrowej długości kawałek materiału zabezpiecza przed wciskającym się wszędzie pyłem, chroni przed słońcem, w nocy pomaga przetrzymać przejmujący chłód. Jadący na przedzie karawany Hassan zna solny szlak do kopalń Taoudenni jak własną kieszeń. Od wieków białe złoto stanowi największe bogactwo tej pustyni. Jeden z ostatnich funkcjonujących do dziś solnych szlaków karawanowych wiedzie znad łuku rzeki Niger, m.in. z legendarnego Timbuktu, do kopalń Taoudenni w północnym Mali. Liczy blisko 1500 km w obie strony. Jego pokonanie zajmuje od czterech do sześciu tygodni w zależności od liczby wielbłądów i panujących na pustyni warunków. Kiedyś szlak był dwukrotnie dłuższy – łączył Czarną Afrykę z krajami Maghrebu i dalej Europą. Jeszcze na początku XIX w. na północ płynęły nim złoto, egzotyczne skóry, drewno i inne towary, a także niewolnicy, w przeciwnym zaś kierunku –sól kamienna z saharyjskich kopalń, której złóż brakuje w Afryce Zachodniej. Dla Maurów koczujących na pograniczu Sahary i Sahelu sól kamienna stanowi praktycznie jedyne źródło dochodu. Nie zabieram pieniędzy, paszportu ani rzeczy mogących stanowić pokusę dla rabusiów. Z Timbuktu wyruszam zaopatrzony w worek ryżu, mąki, parę kilo orzeszków ziemnych i daktyli, cukier, herbatę oraz leki i papierosy na wymianę. Do obozowiska Hassana na pustyni jadę wraz z jego bratankami. Po trzech dniach spędzonych na grzbiecie wielbłąda moim oczom ukazuje się biały spiczasty namiot z kilku warstw grubego płótna, stadko kóz i owiec oraz największa duma koczowników, czyli dromadery. Hassan ani jego rodzina nie mają dokumentów, nie odprowadzają podatków, nie mówią po francusku, który jest tu językiem urzędowym, a jedynie w hassanija, czyli zachodnioafrykańskim dialekcie arabskiego Jego marzeniem jest radio na baterie które pozwoli mu odbierać audycje z Nawakszutu, stolicy Mauretanii. Od kilkudziesięciu lat przemierza pustynię pięć razy do roku, w trakcie saharyjskiej zimy, która trwa od połowy października do połowy kwietnia. Wtedy to temperatura nie jest aż tak zabójcza – rzadko sięga 30°C w ciągu dnia. Nocą może spaść do zera. Po raz pierwszy Hassan wyruszył do kopalń jako kilkunastoletni chłopiec. Wiedzę oraz szacunek dla pustyni zdobyte od ojca przekazał dwóm pokoleniom nomadów. Teraz także mnie – człowiekowi spoza ich świata, który na własnej skórze chce poczuć trudy codziennej pracy na karawanowym szlaku, aby jak najlepiej udokumentować zanikający proceder wydobycia i handlu saharyjską solą. Nasz cel jest jasno określony: dotrzeć do kopalń i wrócić z towarem. Przez najbliższe dwa tygodnie będę wędrował z Hassanem i jego sześcioma wielbłądami. Na całym szlaku znajduje się zaledwie kilka studni, z których najważniejsza to Bir Ounâne, oraz jedna jedyna stała oaza – Araouane. Tak naprawdę tworzy ją parę glinianych domków zasypywanych przez lotne piaski. W tej oazie studnie nigdy nie wysychają. Najważniejsze w Araouane jest napojenie dromaderów i uzupełnienie zapasów wody na dalszą drogę. Spragniony wielbłąd potrafi jednorazowo pochłonąć prawie 100 l. Nieraz pije bez opamiętania, stąd Hassan siłą odciąga zwierzęta od wodopoju. W nadchodzących dniach nie zobaczą ani kropli wody. Jeść muszą jednak codziennie, dlatego dwa dni drogi za Araouane zatrzymujemy się zrobić zapasy paszy. Ścinamy rzadkie kępy traw porastające wydmy i formujemy z nich bele. Dalej pustynia jest tak jałowa, że nie rośnie właściwie nic. Każdego wieczora zostawiamy na piasku belę siana. Dzięki temu wielbłądy nie dźwigają zbędnego ciężaru i będzie je można objuczyć cennym towarem. Niepisane prawo pustyni nie dopuszcza kradzieży czyjegoś zapasu paszy – mogłoby to oznaczać śmierć zwierząt i niebezpieczeństwo dla ludzi. Trawy porastające południowe obrzeża Sahary służą także jako surowiec do wyrobu wędzideł, siodeł i powrozów do mocowania płyt soli. Maurowie wyplatają je podczas postojów w drodze do kopalń. Właściwie nie używają syntetycznych sznurów, bo po pierwsze trzeba je kupować, po drugie – szybko by się zniszczyły w kontakcie z solą. Dzięki temu malijska pustynia nadal pozostaje nieskazitelnie czysta. Przed nami ukazują się kopalnie soli Taoudenni, czyli rozległa niecka otoczona skalistymi progami i stołowymi górami. To dno dawnego, wyschniętego jeziora, gdzie osadziły się różne minerały. Sól kamienna tworzy kilkanaście poziomów, z czego eksploatowane są cztery. Najwyżej ceniona, bo najczystsza, to sól zwana al kamra. Al bejza zawiera więcej domieszek innych minerałów, zaś al bint – najbardziej zanieczyszczona – jest przeznaczona dla zwierząt. Kopalnie funkcjonują nieprzerwanie od końca XVI w. Obecnie w 150 wyrobiskach pracuje ok. 800 osób. To głównie Maurowie, ale przyjeżdżają też przedstawiciele innych grup etnicznych zamieszkujących Mali. Niektórych przyciąga tu możliwość zarobku, inni są wysyłani przez wierzycieli. Sytuacja wielu przypomina błędne koło – nie są w stanie zarobić dużo więcej, niż wynosi dług, więc do kopalni trafiają co roku. Górnicy drążą wyrobiska, zaś kamieniarze ociosują duże, 100-kilogramowe sztaby wydobytej soli zwane hasba na mniejsze prostokątne płyty przystosowane do karawanowego transportu, tzw. ras. Pojedyncza ras mierzy mniej więcej 100 x 50 cm przy 3–4 cm grubości i waży 25–30 kg. Metody wydobycia i obróbki soli nie zmieniły się chyba od wieków – potrzebne są tylko kilof z krótkim metalowym ostrzem oraz woda, która służy do zmiękczania skały. Górnicy i kamieniarze są zmuszeni kupować ją od ludzi zajmujących się jej wydobyciem i dostawą z jedynej w okolicy studni – oddalonej od obecnie działających wyrobisk o blisko 10 km. Za dwie płyty ras dobrej jakości otrzymują 200-litrową beczkę życiodajnego płynu. Także produkty spożywcze (w Taoudenni znajduje się piekarnia i masarnia) oraz inne dobra nabywa się tu często na drodze wymiany za sól. Przyglądam się pracy górników i kamieniarzy, mierzę i szkicuję wyrobiska oraz pobieram próbki soli do badań laboratoryjnych, a w tym czasie Hassan krąży po kopalniach, poszukując towaru dla swoich wielbłądów. Handel częściowo odbywa się na zasadzie wymiany, towarzyszy mu ożywione targowanie się. Gdy każde ze zwierząt ma już przypisany określony ładunek, wraz z innymi właścicielami i opiekunami dromaderów przybyłymi do kopalń tworzymy dużą karawanę, liczącą ponad 150 wielbłądów. Grubo przed wschodem słońca zaczynają płonąć wiązki słomy. W ich nikłym blasku, przy akompaniamencie pokrzykiwań i w niesamowitym rozgardiaszu poganiacze wyłapują wielbłądy i objuczają przeznaczonym dla nich ładunkiem. Nie pojmuję, jak w ciemnościach można rozpoznać poszczególne zwierzęta, więc ograniczam się do zakładania juków. Po uformowaniu szyku cały wielbłądzi zaprzęg rusza w długą drogę na południe. Zwierzęta idą najpierw wolno, drobiąc kroki, aż osiągają tempo szybkiego marszu człowieka. Karawanowy dzień zdaje się nie mieć końca. Nieraz zaczyna się tuż po północy i trwa aż do zachodu słońca. W tym czasie zwierzęta nie zatrzymują się i nie zwalniają ani na chwilę. Ludzie wszystkie czynności wykonują więc w marszu: załatwiają potrzeby fizjologiczne, modlą się, spożywają skromne posiłki… Od ponad miesiąca jemy dzień w dzień to samo: garść orzeszków ziemnych i parę daktyli na śniadanie, na lunch dogonou – mąka z sorgo i trochę soli rozmieszane w dwóch litrach chłodnej wody, na kolację – jedyny ciepły posiłek: ryż okraszony tłuszczem zwierzęcym. Może i przeszłoby mi przez myśl: „Boże! Już nigdy w życiu czegoś takiego nie tknę!”, gdyby nie skurcz nieustannie ściskający żołądek i tęskne oczekiwanie następnej głodowej porcji. Najbardziej zastanawiające jest to, jak precyzyjnie Hassan trafia do beli siana porzuconej kilkanaście dni wcześniej w okolicy pozbawionej charakterystycznych punktów. Ludzie wychowani i zżyci z pustynią mają niezwykły dar – rodzaj „wewnętrznego GPS-u”! Jednak historia zna przypadki tragicznych w skutkach pomyłek. O tym, że karawanowy szlak przez Saharę to wciąż bardzo poważne przedsięwzięcie, przypominają nam bielejące pośród piasku kości, które mijamy kilka razy dziennie. Przemierzamy szlak w okresie, gdy wieje harmattan – wiatr unoszący w powietrzu tumany pyłu, który zasnuwa niebo i słońce, wciska się wszędzie. To jednak nic w porównaniu z burzą piaskową, którą przeżywamy parokrotnie. Tempo spada wtenczas drastycznie, a nieraz karawana musi się zatrzymać. Piasek siecze niemiłosiernie, w brunatnej przestrzeni pozbawionej horyzontu bardzo łatwo zmylić drogę. Na szczęście burze, których doświadczamy, trwają nie dłużej niż dzień. Zapewne długa i silna burza piaskowa stała się na początku XIX w. powodem największej tragedii na szlaku, którym zmierzamy. Z powodu zagrożenia bandytyzmem ludzie organizowali się wtedy w bardzo liczne karawany. Po blisko stu latach lotne piaski odsłoniły niemal dwa tysiące ludzkich szkieletów i tyle samo szczątków dromaderów. W końcu nadchodzi wieczór – najtrudniejszy moment w ciągu całego dnia. Należy wtedy jak najszybciej rozkulbaczyć wycieńczone dromadery, aby gardłowo charcząc, plując i gryząc, nie zaczęły się buntować. Dlatego rozdzielamy karawanę na mniejsze grupy, zmuszamy zwierzęta do klapnięcia na piasku, po czym rozwiązujemy słomiane sznury i w pośpiechu, w pocie czoła ustawiamy solne płyty za dromaderami. Najtrudniejsze dla mnie jest zdejmowanie ładunku soli najgorszej jakości – blisko 50-kilogramowe sztaby ważą nieomal tyle co ja. I tak dzień po dniu: ok. 50 km marszu i jazdy na dromaderze oraz 3 t solnego towaru do przerzucenia przez każdego z poganiaczy przy załadunku i rozładunku wielbłądów. Dopiero po oporządzeniu zwierząt zmęczeni karawaniarze mają chwilę dla siebie. Zaczynamy od rozpalenia ogniska z wielbłądzich odchodów i przyrządzenia zielonej, bardzo słodkiej herbaty. Tu dodam, że jednym z moich wieczornych zajęć, oprócz rozładowywania i puszczenia na popas dromaderów, jest zbieranie ich bobków. Po herbatce pora na kolację i zaraz potem układamy się do snu. Wprost na piasku, pod rozgwieżdżonym firmamentem, zawinięci w koce. Niestety zmęczenie nie pozwala długo cieszyć się widokiem i najwygodniejszym na świecie posłaniem. Sen przychodzi natychmiast. Przedostatniego wieczora wyprawy dostrzegam na rozgwieżdżonym niebie łunę Timbuktu. Mimo trudów, niebezpieczeństw i surowych warunków życia minionych 40 dni na pustyni czuję, że coś ściska mnie za serce na myśl o powrocie do miasta i naszej cywilizacji. Rozumiem, że kończy się niepowtarzalna podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Kolejny dzień drogi na południe, w stronę rzeki Niger. Krajobraz na całym szlaku jest raczej monotonny. Na północy parę niewielkich gór stołowych i skalistych prożków. Na płaskich fragmentach pustyni żwirowej widać równoległe piaszczyste ścieżki wydeptane przez karawany w ciągu wieków używania szlaku, zaś dalej na południe rysuje się parę malowniczych podłużnych wydm. Podczas ich przekraczania Hassan inicjuje tradycyjną pieśń, reszta ludzi momentalnie podchwytuje monotonną melodię. Murmurando uspokaja dromadery i karawana zostawia za sobą ślad. Po długich tygodniach żegluga przez pofalowany ocean Sahary dobiega końca. Dobijamy do Timbuktu. Solne płyty już zyskały wielokrotnie na wartości, lecz to jeszcze nie koniec ich drogi. Z portu Korioume nieopodal Timbuktu popłyną rzeką Niger na targowiska Mali i całej Afryki Zachodniej. Składy solnych płyt odnajdziemy w porcie turystycznego Mopti, w obrocie detalicznym sól z Taoudenni spotkamy pod glinianym meczetem w Djénné, u stóp progu Bandiagara w kraju Dogonów, na bazarze w Wagadugu i na wszystkich innych cotygodniowych targowiskach w zachodnim Sahelu. Hassan wyciągnie z przywiezionego towaru, ile tylko się da. Tymczasem odkłada solne płyty, aby przehandlować je w lecie, kiedy sól z Sahary przestanie napływać do Timbuktu i ceny wzrosną. Wtedy wymieni je na potrzebne jego rodzinie produkty. Z workiem ryżu, orzeszków ziemnych i daktyli, zieloną herbatą, cukrem i tabaką, a może nawet żywym inwentarzem w postaci kozy lub owcy wróci do swego obozowiska pośród wydm, by odpocząć przed kolejnym sezonem karawanowym. Kraków–Bolonia (Centralwings) – 900 zł, następnie Bolonia–Casablanca–Bamako (Royal Air Maroc; powrót przez Mediolan) – 2300 zł, Bamako–Timbuktu (Compagnie Aérienne du Mali) – 200 euro + 30 tys. CFA. Wysyłkowo w Ambasadzie Republiki Mali (Kurfürsterdamm 72, 10709 Berlin) – 34 euro + koszt przesłania paszportu. Koszt karawany do Taoudenni wynosi od 700 tys. do 1 mln CFA (wędrówka trwa minimum 35 dni). Wymagana „żółta książeczka” ze szczepieniem przeciw żółtej febrze. Warto też pomyśleć o szczepieniach na WZW A i B, dur brzuszny, tężec. Obszar na południe od Sahary jest strefą malaryczną. Hotel Bouctou (dach 3 tys. CFA, najtańsze pokoje od 12 tys. CFA), jedzenie z garkuchni 300–500 CFA; woda (1,5 l) 600 CFA; internet 1 tys. CFA/ godz.; wypalenie płyty DVD – 1 tys. CFA; piwo duże/małe – 1500/750 CFA; zapalniczka 250 CFA; publiczny transport Timbuktu–Korioume 400 CFA; 1 l ropy – 555 CFA. frank zachodnioafrykański (CFA); 1 euro = ok. 650 CFA; 1 dolar = 500 CFA. W Timbuktu nie ma bankomatu.
Iza i Piotr Witkowscy zapraszają do śledzenia kolejnych etapów wyprawy Orient Express 2010. Z relacji dowiedziecie się jak przywitał ich Pekin i co spotkało ich w drodze. Wyprawa jest organizowana pod patronatem National Geographic -Traveler.
Jedziemy prawdziwym expressem, bo w dwa tygodnie docieramy przez Rosję i Mongolię do granicy chińskiej. W mongolskim miasteczku granicznym Zemen Ud zostawiamy jeepa bezpiecznie w garażu naczelnika tutejszej policji i przesiadamy się na rowery. Jest ciężko. Pierwszy docinek trasy to pustynia Gobi i jazda w temperaturze 44 stopnie Celsjusza w cieniu. Po 110 km pojawia się usterka w Izy rowerze – wyłamują się trzy zęby w środkowej przekładni. Dalej jedzie na trybie awaryjnym, korzystając jedynie z najniższych przerzutek. Chiny to raj rowerowy, ale rzadko spotykane są tu modele z przerzutkami. Dalej droga serwuje nam kolejne coraz wyższe wzniesienia i wreszcie prawdziwe góry. Przejeżdżamy przez zatłoczone miasta, wielokrotnie się gubimy, mijamy odkrywkowe kopalnie węgla kamiennego i pokryci sadzą przemy uparcie przed siebie. Wzbudzamy pozytywne reakcje wśród Chińczyków, oglądają z zaciekawieniem nasze rowery i wypakowane sakwy. Machają i trąbią do nas kierowcy ciężarówek. Zagadują, kiedy robimy postoje na odpoczynek. Niestety, codziennie zmagamy się z barierą językową. Często rysujemy komiksy, a w barkach odwiedzamy kuchenne zaplecza i zaglądając do garnków zamawiamy jedzenie. Robimy tylko jeden dzień przerwy w pedałowaniu i po 12 dniach jazdy docieramy do naszego celu, prawdziwego serca orientu. Po ostatnich zmaganiach z potężną ulewą, Pekin wita nas słońcem. Triumfalny wjazd z polską flagą na plac Tien'an'men budzi w nas ogromną radość i wzruszenie jednocześnie. Niewidzialna gula zaciska nasze gardła. Zrobiliśmy to! Na własnych, zawsze czterech kołach dotarliśmy z Warszawy do Pekinu. Spełnieni i szczęśliwi odkrywamy orientalne uroki ogromnej metropolii. Mieszamy się w tłum pekińskich rowerzystów, kręcimy się po klimatycznych hutongach i odpoczywamy w parkach, tuż obok ćwiczących taj chi starszych Chińczyków. Pojawia się niestety problem z transportem rowerów z powrotem do Mongolii. Planowaliśmy zabrać nasze wysłużone jednoślady razem z nami do pociągu, ale okazało się to niemożliwe. Nadanie ich specjalnym pociągiem towarowym zajęłoby zbyt dużo czasu, więc ostatecznie sprzedajemy je za 300 PLN dwóm Chińczykom. Służyły nam przez wiele lat, a teraz spełniły swą ostateczną rolę, więc uznaliśmy, że mogą doczekać emerytury w kraju, gdzie są prawdziwym symbolem. Wracamy pociągiem do Zemen Ud. W 12 godzin pokonujemy trasę, przez którą pedałowaliśmy dokładnie przez 12 dni. Teraz zataczamy pętlę i powoli wracamy. Uciekamy na mongolski step i po zatłoczonych i zanieczyszczonych Chinach cieszymy się z obcowania z naturą. Mijamy stada dzikich koni i wielbłądów i walczymy z bezdrożami. Mongolia to kraj pięciokrotnie większy od Polski i posiadający zaledwie około 1600 km dróg asfaltowych. Zaznaczone na naszej mapie drogi gruntowe to w rzeczywistości rozjeżdżone przez auta szlaki. Czasem jest ich kilkanaście i nie wiadomo, który wybrać. Wybieramy się jednak na Pustynię Gobi, żeby z bliska podziwiać piaszczyste, ogromne wydmy. To około 850 km bezdroży w jedną stronę. Jesteśmy sami, a ruch jest niewielki, a nierzadko zanikający, więc tworzymy własnego roadbooka, zapisując kolejne pozycje GPS. Jeep zmaga się z głębokimi koleinami i bagniskami. Do wnętrza auta wszelkimi możliwymi sposobami wdzierają się tony pyłu. Obawiamy się o elektronikę. Odwiedzamy Nomadów w jurtach, smakujemy sfermentowane, kobyle mleko, zwane ajragiem lub kumysem, rozbijamy biwaki na totalnym pustkowiu i czujemy prawdziwą przestrzeń i wolność. Ciągnące się przez ponad 100 km pasmo piaszczystych wydm robi na nas ogromne wrażenie. Najwyższe osiągają wysokość nawet do 800 m. W Mongolii odwiedzamy jeszcze buddyjski klasztor w Karakorum i kierujemy się w stronę Rosji i Bajkału. Około 60 km przed granicą rosyjską, jeep odmawia współpracy. Dusi się i kaszle. Piotr dodaje gazu, ale obroty spadają, a auto traci moc. Wygląda na to, że tak jak w Afryce, poleciała nam pompa paliwa. Modlimy się, żeby dociągnąć do Rosji, bo tam są duże miasta, a poza tym ludzie mówią podobnym językiem. Powoli dojeżdżamy do miasta Ułan Ude, odnajdujemy porządny serwis i wymieniamy pompę, którą zabraliśmy ze sobą przezornie z Warszawy. Przyczyną awarii okazuje się koszmarny mongolski pył oraz tankowany na tamtejszych stacjach wynalazek, benzyna pomieszana z tzw. kerazyną, olejem używanym do lamp naftowych. Na szczęście nie został uszkodzony silnik. Usterka zlikwidowana, więc możemy jechać dalej. Przed nami znów Syberia. Więcej zdjęć i szczegóły wyprawy można znaleźć tutaj
W nadmorskiej Tabie wszystko wydawało się spokojne. Tego wieczoru, jak co dzień, słońce zachodziło za góry Synaju, ciemność zsuwała się w dół zboczy, ku wodzie. W kompleksie Hiltona panie zrzucały bikini, zamieniając je na suknie i żakiety.
Wiatr pustyni dął chłodem w październikową noc, kierownictwo hotelu spuściło więc wodę morską z basenu – do następnego ranka. Ten ośrodek nad Morzem Czerwonym stanowił miniaturowy model synajskiego snu – marzenia o Bliskim Wschodzie, gdzie starzy wrogowie zbywają ziemię za pokój, a terroryzm wymieniają za turystykę. Brytyjczycy prowadzili hotel, personel był egipski, a goście przyjechali z Europy Zachodniej, Rosji oraz Izraela. Na masztach powiewały obok siebie fagi Egiptu i Izraela. Tu goście mogli zapomnieć, że w ciągu minionego półwiecza Synaj kilkakrotnie na przemian przechodził z rąk do rąk dwóch wrogów. Podczas wojen toczonych m.in. w latach 1956, 1967 i 1973 armie Egiptu i Izraela szturmowały półwysep, w roku 1979 oba kraje podpisały układ pokojowy i Izrael raz jeszcze przekazał Synaj Egiptowi. Ta umowa obowiązuje do dziś. Ciemność wieczoru gęstniała, a goście przenosili się z restauracji do kasyna, baru i dyskoteki. Wszyscy obchodzili w ten weekend święta związane z Synajem. Egipcjanie pamiętali wtargnięcie ich armii na kontrolowany podówczas przez Izrael półwysep podczas tzw. wojny Jom Kipur w 1973 r. (ostatecznie przegranej przez Egipt). Izraelczycy natomiast biegli myślami do biblijnego przejścia przodków przez pustynię. W ostatnich latach zaczęto nazywać tutejsze wybrzeże Riwierą Czerwonomorską. Ten zakątek, w odróżnieniu od reszty Egiptu, opowiedział się za dekadencją i uciechami. Granica izraelska biegnie kilka metrów stąd. Za nią, w Elacie, strażak po służbie Szadżar Zajd wyszedł wraz z żoną z kina. I wtedy poniósł się przez miasto przytłumiony grzmot. Zajd pobiegł w stronę, skąd dochodził, ku granicy. Po drodze spotkał komendanta straży, też po służbie, który przebierał się w mundur w swoim samochodzie, oraz sześciu innych strażaków, nadjeżdżających trzema wozami bojowymi. Wszyscy przybyli na granicę, nie wiedząc właściwie, co jest po drugiej stronie. Egipscy żołnierze z automatami, też słabo zorientowani w sytuacji, blokowali przejście. Egipcjanie musieli zadecydować, czy strzec swej suwerenności w obliczu wroga. A izraelscy strażacy stanęli przed wyborem – dokonać wtargnięcia na ziemię arabską czy nie. Przez tysiąclecia półwysep Synaj służył jako most. Jako lądowy łącznik dla ludu wędrującego z jednego kontynentu na drugi, ale i jako metafizyczny pomost między człowiekiem i Bogiem. Według przekazów założyciele wszystkich trzech wielkich religii monoteistycznych szukali schronienia na tym pustynnym trójkącie. Jak podaje Biblia, Mojżesz otrzymał zadanie na Synaju, gdy Bóg przemówił doń z płonącego krzewu. Potem wędrował ze swoim narodem przez 40 lat. Rodzina Jezusa uciekła na Synaj przed gniewem zawistnego króla Heroda. Wcześni chrześcijanie ukrywali się przed prześladowaniami w tamtejszych górach, zakładając pierwsze wspólnoty zakonne. Najstarszy czynny nieprzerwanie klasztor świata, św. Katarzyny, usadowił się u stóp góry Synaj, gdzie Mojżesz otrzymał 10 przykazań. – Synaj jest jedynym miejscem, gdzie mamy ikony od VI w. aż po współczesne – powiedział mi ojciec Justin. Zakonnik ubrany był w długą, czarną szatę, srebrna broda kończyła mu się wpół drogi do wąskiej talii, a twarz jaśniała. Wszystko to przywodziło na myśl Mojżesza. Kompleks klasztorny tkwi w objęciach gór – różowych szczytów, jakby zarumienionych od znacznej wysokości. Obok bazyliki, biblioteki i innych obiektów Justin wskazał na mniej tu spodziewaną budowlę – zwieńczony półksiężycem meczet. Zgodnie z klasztornymi przekazami Mahomet w VII w. też znalazł schronienie na Synaju i zatrzymał się u św. Katarzyny. Dziś mnisi żyją obok Beduinów, muzułmanów, którzy pracują w klasztorze. Jak powiedział Justin, stosunki między nimi – na pierwszy rzut oka układ wybuchowy – ilustrują specyfikę tego miejsca. – Patrzy się na konflikty dzisiejszego świata – zauważył Justin – i tak wiele z nich koncentruje się na Bliskim Wschodzie i napięciach, które były tu przez tysiąclecia. A Synaj staje się bardzo ważnym symbolem, bo żyją na nim żarliwi chrześcijanie i bardzo żarliwi mahometanie. Dzielą nas język, religia, kultura, tyle rzeczy, które rodzą konfikty. Równocześnie jednak panuje tu zdumiewająca harmonia. Według niego wyjaśnienie jest proste: – Myślę, że to powszechne poszanowanie Synaju jako świętej góry. Przed czternastoma stuleciami Mahomet był tego samego zdania. Po poznaniu tutejszych zakonników wydał przyrzeczenie opieki dla mnichów z góry Synaj i… chrześcijan w ogólności. Kopię tej deklaracji Justin trzyma w starej bibliotece. Mahomet oświadczył, że kiedykolwiek któremuś z mnichów podczas jego wędrówek zdarzy się osiąść na jakiejś, górze, wzgórku, w wiosce lub innym nadającym się do zamieszkania miejscu, nad morzem czy na pustyni albo w jakimś monasterze, kościele, domu modlitwy, ja będę przy nim. I dalej w tym duchu: Niech nikt nie podnosi przeciw nim oręża, przeciwnie, muzułmanie mają toczyć za nich wojnę. Młody radykał Chalid al-Masa’id (dentysta, o dziwo) w roku 2002 utworzył na Synaju grupę terrorystyczną Tauhid wa-Dżihad (Jedność i Święta Wojna), by mścić się na USA i Izraelu za ich, jak to odczuwał, poniżanie świata arabskiego. Egipsko-izraelski układ pokojowy z roku 1979 uważał za zmowę z Zachodem. Układ doprowadził do powołania MFO - międzynarodowych sił pokojowych i obserwacyjnych, które zdławiły ruch na granicy egipsko-izraelskiej. Dla al-Masa’ida siły pokojowe były więcej niż zniewagą - odcięły go od ewentualnej pomocy palestyńskiej. Dentysta potrzebował zwolenników - sfrustrowanych młodych mężczyzn gotowych uderzyć we władze, turystów, Izrael i sam Egipt. Znalazł takich wśród rodzimej ludności Synaju. Lądowy przesmyk Synaju otwierał drogę prorokom i pielgrzymom, sprzedawcom towarów i ludziom idei. Jak każdy most, ma też znaczenie strategiczne podczas wojny, dlatego armie maszerowały przez wydmy Synaju od zamierzchłych czasów. Byli tu faraonowie na swych rydwanach, Persowie, Grecy, Rzymianie. Muzułmańscy zdobywcy i ich śmiertelni wrogowie - krzyżowcy. Osmańscy Turcy i Brytyjczycy. Ostatnia wojna Egiptu z Izraelem wpłynęła na topografię, bo bunkry i okopy wciąż biegną po horyzont, ale krajobraz społeczny uformowała w bardziej nieoczekiwany sposób. Choć obecny okres pokoju zaczął się już 30 lat temu, Egipcjanie z głównej części kraju wciąż uważają Beduinów, pasterzy z pustyni stanowiących przeszło połowę z 360 tys. mieszkańców Synaju, za kolaborantów. Nomadzi po prostu nie przejawiają lojalności wobec żadnego rządu, egipskiego czy jakiegokolwiek innego. Gdy opuściłem górę Synaj, policjant zatrzymał mój wóz i usadowił się na tylnym siedzeniu. Powiedział, że jest „z Egiptu” (co na Synaju znaczy, że pochodzi z Kairu) i chciałby, żeby go przewieźć przez półwysep. Cóż – w Egipcie policja ma władzę o charakterze uniwersalnym. Coś bardziej zaskakującego zdarzyło się, gdy jechaliśmy obok wodociągu, który administracja egipska układa na Synaju, a miejscowi nazywają elementem „kairofikacji półwyspu”. – Takich nie wolno podwozić – policjant wskazał na beduińską rodzinę z kozami. – Zdradzieckie nasienie. To nie są ludzie. W odróżnieniu od narodów wielu innych krajów arabskich szanujących Beduinów – czego świadectwem są Saudyjczycy z rodziny królewskiej kołyszący się w tradycyjnym beduińskim tańcu z szablami czy przywódca Libii rozbijający namiot podczas oficjalnej wizyty w Paryżu – Egipcjanie nigdy nie zaakceptowali ludów pustyni. Beduini migrowali ze wschodu, mieszkańcy doliny Nilu pochodzą z zachodu. Beduini w przeszłości wędrowali po wielkich obszarach, zaś kultura Nilu jest agrarna, ceni uprawę roli i spokój, podejrzliwie patrzy na włóczęgę nomadów. W 1967 r. wybuchła wojna sześciodniowa – konflikt Izraela z sąsiednimi Egiptem, Syrią i Jordanią spowodowany zakazem żeglugi izraelskich statków po Zatoce Akaba. Armia Izraela rozbiła wówczas siły arabskie, zajmując jordań-ski Zachodni Brzeg, syryjskie Wzgórza Golan i egipski Synaj. Żydowska administracja, która też miała problem z synajskimi Beduinami, czyli ludźmi bez dokumentów, ignorującymi granice – zatrzymywała ich, dając pracę, m.in. przy prowadzeniu rozległych rezerwatów przyrody. W Izraelu poznałem Dana Harari, który pracował w zarządzie południowego Synaju za administracji izraelskiej. Na fotografii w domowym gabinecie siedzi za biurkiem ustawionym na pustyni i wypisuje czeki koczownikom, których kolejka wybiega za ramkę zdjęcia. – Nie mogliśmy mieć kontroli nad Beduinami, po prostu korzystaliśmy z ich znajomości terenu. To funkcjonowało – wspominał. Po wycofaniu się Izraela z Synaju w roku 1982 rząd egipski zamknął program współpracy z Beduinami i utworzył Zarząd Rozwoju Turystyki nastawiony na pozyskiwanie wartościowych terenów. W pobliżu źródła słodkiej wody w górach Synaju rozmawiałem z drobną, starszą Beduinką Szajchą Salimą. Mogła mieć 70–80 lat. Spoglądała wstecz na wymieniających się zdobywców półwyspu mniej więcej tak jak na kolejne warstwy skalnego urwiska otaczającego jej namiot z koziej skóry – to tylko znaki nieubłaganego czasu. – Lepiej tu było za Izraelczyków – wymachiwała pięścią oplecioną sznurem paciorków nie jakiejś abstrakcyjnej władzy, lecz stojącemu obok policjantowi. – A ci zniszczyli nasze obyczaje! – krzyczała z męstwem osoby nietykalnej ze względu na wiek. – Wypchnęli nas z naszej ziemi. Jej studnia była niemal wyschnięta, a kozie bobki wyściełały podłogę w domu. W starych, koczowniczych czasach mogłaby się przenieść w inne miejsce. Teraz nie miała dokąd pójść. Policjant wzdrygnął się, słuchając zagniewanej Beduinki. Wiedział aż za dobrze, jak wybuchowy może się okazać taki gniew. Na wiosnę 2004 r. w głębi pustyni zebrała się grupa mężczyzn. Mieli telefony komórkowe, programatory od pralek automatycznych, butle z gazem i trotyl. Większość pochodziła z miasta Al-Arisz na północny Synaju. Przewodził im religijny ekstremista Ijad Salah – zwolennik dentysty Al-Masa’ida. Pośród wydm mężczyźni przeprowadzili próbę akcji, zagrzebując ładunki wybuchowe w piasku. Łup! Łup! ŁUP! Para niemal nagich kobiet na scenie złapała rytm, gdy didżej podkręcił potencjometr, a na wielkim ekranie za nimi pokazały się dwie wiśnie drżące na ogonkach. Ponad tłumem dwie inne kobiety kręciły się i zwieszały na wertykalnych jedwabnych płachtach, co ledwie zauważało dwa tysiące młodych ludzi tańczących poniżej. Atmosfera oczekiwania zmieszanego z oparami alkoholu i zapachem dezodorantów wypełniła klub Pacha. Wszyscy patrzyli na wąż nad głowami, aż – tak, wreszcie – trysnął mydlanymi bańkami. Młodzi ludzie w kostiumach kąpielowych dali nura w tę pianę, a potem skakali do klubowego basenu. – Skąd wziął pan tancerki? – spytałem właściciela klubu Adljego al-Mustakawiego. – Z Rosji – roześmiał się Al-Mustakawi, poruszając się w rytm muzyki. Po ostatnim przejęciu przez Egipt władzy nad Synajem biznesmeni z delty Nilu zagospodarowali wybrzeże półwyspu w imponującym tempie, importując tam kairską kulturę, robotników, materiały, rytmy. Synaj szczyci się wodami do nurkowania zaliczanymi do najlepszych na świecie, wabi młodych turystów z Europy i innych rejonów świata. Pastwiska Beduinów ustąpiły miejsca międzynarodowym hotelom, klubom, sklepom, barom. Tradycyjna kultura ugięła się przed blichtrem. Synaj pękł, wybrzeże oddzieliło się od reszty kraju, jakby doszło do jakiegoś przełamania skorupy ziemskiej. Al-Mustakawi, rodem z Kairu, był pionierem rozbudowy Szarm el-Szejk koło południowego koniuszka półwyspu. W swoim biurze, z dala od łomotu sali tanecznej, rozwinął kolosalną fotografię miasteczka sprzed 20 lat – z tym że wtedy miasteczka nie było. Zdjęcie pokazuje tylko przysadzisty szary budynek, kilka namiotów i pustynię. – Tu jesteśmy – wskazał na szarą bryłę. Zaczęło się od hotelu, a potem przekształciło się w klub nocny. – Reszta to Beduini. – Gdzie są teraz? – spytałem. – Na wzgórzach – wskazał ręką na zachód. Na zewnątrz klubu, na bulwarze, tysiące turystów w okularach przeciwsłonecznych, choć to środek nocy, gromadziło się pod elektrycznymi palmami, popijając koktajle z mango. Jedyni Egipcjanie w polu widzenia podawali drinki i wręczali ulotki. Należeli do szczęściarzy z pozwoleniami na pracę, których na punktach kontrolnych przepuszczano do miasta. Następnego dnia plaża mogłaby uchodzić za Ibizę lub St.-Tropez, jeśli pominąć akcent przypominający, że jesteśmy jednak na Bliskim Wschodzie. Panie opalające się topless ignorowały samotną figurę od stóp do głów okrytą czarną szatą zwaną nikabem. Siedziała jak bryła onyksu, podczas gdy jej mąż pluskał się w falach. Timi, asystent Al-Mustakawiego, zawiózł mnie terenówką szefa na miejsce jeszcze jednego biznesowego przedsięwzięcia. Gdy posuwaliśmy się wzdłuż brzegu morskiego, naszym oczom ukazał się ogromny zamek z piasku. – Największy na świecie – ogłosił Timi. Wyjaśnił, że po ukończeniu będzie służył jako ogród zabaw z akwarium, parkiem wodnym i restauracjami. Wspięliśmy się na zamek, omijając robotników z Kairu wznoszących ściany, nie z piasku jednak, lecz z kawałków skamieniałego koralowca. Ze szczytu rozciągał się widok na Morze Czerwone z jego skarbami: tysiącem gatunków ryb, rafami koralowymi, mangrowcami. Dla tego pięknego, delikatnego, podwodnego ekosystemu zaczął się boom i obecnie, rzecz godna uwagi, Synaj wyprzedził Kair i główne egipskie terytorium. – To tu przyjeżdża najwięcej turystów. Populacja Szarm el-Szejk w ciągu 20 lat powiększyła się 10-krotnie, a liczba turystów wzrosła z 8 tys. rocznie do ponad 5 mln. Po porozumieniu egipsko-izraelskim wynegocjowanym w 1978 r. w Camp David w zamian za uznanie państwa Izrael i swobodę żeglugi izraelskich statków przez Kanał Sueski Egipt przejął kontrolę nad Synajem. Pragnąc zaznaczyć swoje władztwo nad tym terenem, zrównał z ziemią obozy i domy Beduinów. Sto procent linii brzegowej Szarm el-Szejk należy obecnie do deweloperów. Członkowie plemion beduińskich wyznawali zasadę wada al-jad, co znaczy „przyłóż rękę”, zgodnie z którą człowiek jest właścicielem ziemi, gdy ją wzbogaca, np. przez irygację lub sadząc drzewa. Toteż niektórzy wylali betonowe fundamenty obok swoich domów, licząc że taki ukłon w stronę trwałej infrastruktury może uratować ich własność. Władze jednak i tam wysłały buldożery. Jeden z beduińskich przywódców, szejk Iszajsz, odmówił porzucenia swego obozowiska w wiosce Nuwajba. – Przyjechali z bogaczem, który powiedział, że kupił moją ziemię – opowiadał. Szejk pokręcił głową: –Bogacz nie wykopał studni ani nie posadził drzew. – Powiedziałem im, że tutaj umrę. Szejk Iszajsz nie dał się deweloperom, ale wielu jego współplemieńców po prostu zrezygnowało i przeniosło się w głąb półwyspu. Niełatwo dotrzeć do Al-Arisz. Wszystkie szosy łączące południe Synaju z północą są „drogami bezpieczeństwa”, niedostępnymi dla przyjezdnych. Ominąłem je, jadąc zachodnim brzegiem półwyspu i podając na policyjnych punktach kontrolnych Kair jako cel podróży. Wjechałem na pas dla pojazdów kierujących się na prom przez Kanał Sueski i dalej ku stolicy. Potem zawróciłem w stronę wybrzeża śródziemnomorskiego. Odrębność północy czuje się nie tylko z powodów biurokratycznych. Nawet w krajobrazie nie ma żadnego podobieństwa do wysokich, różowych gór południa. Piaszczyste wydmy odpływają falami w dal, zagarniają drogi i wypełniają perspektywę na poziomie oczu. Na północy Synaju wszystko staje się bardzo dalekie. Kiedyś północne wybrzeże wydawało się władzom egipskim bardzo obiecujące. Jedno pokolenie wstecz Al-Arisz lśniło jak klejnot Morza Śródziemnego – z szerokimi plażami i rzędami palm rodzących daktyle. Miasto było w łaskach władz krajowych. Dobre szkoły wyrastały między ośrodkami wczasowymi i siedzibami biznesów. Dla rozwoju turystyki Al-Arisz jest lepsze niż południe – z płaskimi terenami, przechodzącymi w piaszczyste plaże i płytkie morze zamiast, jak tam, stromych gór, spadających urwiskami ku rafom koralowym. Jednak 20 lat temu południe eksplodowało rozwojem i ściągnęło finansowe środki z północy. Niepokoje w Gazie, w odległości ledwie 50 km, wypłoszyły zagranicznych turystów. Przyjazd do Al-Arisz ma w sobie coś z uczestnictwa w przyjęciu z duchami, gdzie zamiast gości są talerze z niedojedzonymi daniami i puste krzesła. Minąłem zamknięte biuro turystyczne i aleję opuszczonych ośrodków wczasowych. Wszystkie zwrócone ku Morzu Śródziemnemu. W centrum młodzi mężczyźni stoją na chodnikach i gapią się na ulice, jakby na coś czekali. 90 proc. ludzi w wieku 20–30 lat nie ma pracy w pełnym wymiarze ani nadziei na zdobycie pozwolenia na pracę w ośrodkach na południu. Już krótki czas w Al-Arisz, po tygodniach spędzonych gdzie indziej w Egipcie, niesie wrażenie, że coś jest tu nie w porządku. Wydaje się, że nie ma tu kobiet. W innych częściach Synaju wszelkie podziały społeczne wiążą się z klasą i tradycją, nie z religią, a kobiety pojawiają się publicznie równie często jak mężczyźni. Al-Arisz zdryfowało jednak ku odmianie muzułmańskiego konserwatyzmu, która zamyka kobiety w domu i każe im się zawsze szczelnie zakrywać. To środowisko, w którym Ijad Salah zwerbował swoich beduińskich konspiratorów, w tym braci Falajfl, Muhammada i Sulajmana. Znalazłem dom Falajfilów na obrzeżach Al-Arisz. Chłopiec pobiegł zawołać starego szejka Ahmada Falajfla, który mrugał oczami, wychodząc na zalane słońcem podwórko. Nie usiadł ani nie nalał herbaty, co było złamaniem beduińskiej etykiety. Długo patrzył, potem rzekł: – Jesteś tu, by pytać o moich zmarłych synów? Po to tam byłem. Szejk westchnął i popatrzył ku ciągnącym się bez końca wydmom. Ludzie w mieście opowiadali, jak jego synowie zapuścili brody i poszli odprawiać modły na pustyni, zamiast chodzić z sąsiadami do meczetu. Szejk wyrzekł się swych synów. W końcu powiedział: – Oni nie żyją. I odszedł bez słowa więcej. Tego październikowego wieczoru były dwie inne bomby. W Nuwajbie Asir al-Badrawi stał na balkonie swojego hotelu, patrząc na północ, wzdłuż wybrzeża, tam gdzie znajdował się obóz turystów wędrujących z plecakami. I wtedy zobaczył rozbłysk ponad kempingiem. Minęło parę chwil, zanim dotarł doń odgłos eksplozji. Goście hotelowi na plaży (niemal wszyscy byli Izraelczykami) odwrócili się, by obserwować małą chmurę w kształcie grzyba formującą się nad miejscem wybuchu. Bomba atomowa – pomyślał Al-Badrawi i uczynił coś irracjonalnego – schował się w łazience, czekając na falę uderzeniową. Nie nadeszła. Z drogi obok kempingu mężczyzna próbował wjechać na teren obozowiska, ale w ostatniej chwili został zaskoczony przez ochroniarza. Pośpiesznie wycofał samochód i utknął w piaszczystej wydmie. Odszedł od auta i zdetonował je zdalnie. Na kempingu inny kierowca zaparkował samochód koło restauracji pod palmowym dachem, wysadził auto, niszcząc restaurację i kilka chat. Wybuch zabił dwóch Izraelczyków i Beduina. I tu kierowca zniknął niezauważony. Trzecim celem był Hilton, dalej na północ, przy granicy izraelskiej. Dwaj mężczyźni w samochodzie, który podjechał pod hotelowe Beduiński chłopiec i jego osiołek schodzą z góry Synaj po dostarczeniu zaopatrzenia do sklepików prowadzonych przez plemię przy szlaku. izraelici przechodzili tędy podczas wędrówki do Ziemi obiecanej. dziś historyczne miejsca i piękno natury czynią z samego Synaju cel podróżowania. lobby – dowodzący Salah i robotnik Sulaj-man Falajfl – mogli być kimkolwiek: przybyłymi właśnie gośćmi, pracownikami hotelu, dostawcami. Wewnątrz znajdowały się setki ludzi – tańczyli, jedli lub spali. Salah i Falajfl zaparkowali i odeszli. W samochodzie, przywiązany do paczki trotylu, tykał programator pralki automatycznej. Pojazd eksplodował z potworną siłą. Dziesięć pięter hotelu ze wszystkim, co na nich było, runęło na ziemię. Odrzucone na boki samochody na parkingu stanęły w płomieniach. Odłamki szkła i mebli fruwały we wszystkich kierunkach. Bomba zabiła 31 osób i zraniła dużo więcej. Wśród ofiar byli Izraelczycy, Egipcjanie, Rosjanie. Zginęli też Salah i Falajfl, bo mechanizm zegarowy się pośpieszył i dopadł ich podmuch. Władze egipskie odpowiedziały na zamach zatrzymaniem tysięcy potencjalnie podejrzanych, w tym wielu Beduinów z rejonu Al-Arisz. Dziesięć miesięcy po podłożeniu bomb drugi Falajfl, Muhammad, zginął w strzelaninie z policją. Trzej inni podejrzani Beduini – Junus Mohammad Mahmud, Usama an-Nachlawi i Muhammad Dża’iz Sabbah – zostali w końcu schwytani i skazani na śmierć. W pobliżu Al-Arisz, w tej samej osadzie z suszonej cegły, gdzie ojciec Falajfilów wyrzekł się synów, poznałem rodziców Usamy an-Nachlawiego w ich małym, czystym domu. W skromnym pokoju podali herbatę. Siedzieli na podłodze. Mówili spokojnie, ale ściskali dłonie, czasem własne, czasem jedno drugiemu. – Brali wszystkich, których podejrzewali – powiedziała matka An-Nachlawiego. Egipska policja twierdziła, że jej syn skonstruował bomby. Kobieta rozłożyła otrzymany od niego list, pisany ręcznie. Kartkę już tak wiotką od ciągłego obracania, że zwisała z ręki jak szmatka. Nas, dzieci Synaju – pisał syn z celi śmierci – traktuje się po rasistowsku i dyskryminuje w porównaniu z dziećmi Doliny Nilu… Oskarżają nas o lojalność wobec Żydów, a równocześnie jesteśmy sądzeni za zabijanie Żydów. Wielu w Al-Arisz twierdzi, że twarda ręka rządu w reakcji na zamachy pogłębiła podziały wśród ludności, co było celem sprawców. I rzeczywiście, w 2005 r. następni zamachowcy uderzyli w Szarm el-Szejk, zabijając dziesiątki ludzi w egipskie święto Dnia Rewolucji. Była to więc wyraźnie akcja przeciw egipskim raczej niż izraelskim władzom. Dentysta Al-Masa’id, założyciel grupy, zginął w strzelaninie z policją egipską, ale jego zwolennicy zaatakowali ponownie w roku 2006 w Dahab, gdzie zabili 23 osoby. Dan Harari, urzędnik, który wypisywał Beduinom czeki i był głównym deweloperem na południu Synaju, gdy półwysep był w rękach Izraela, podpisywał też zezwolenie na budowę Hiltona w Tabie. Dobrze znał hotel. Po wycofaniu się Żydów w 1982 r. Harari znalazł nową pracę po drugiej stronie granicy - w Elacie. Został komendantem straży pożarnej. W nocy 7 października, gdy usłyszał wybuch, przebrał się w samochodzie w zmiętą koszulę od munduru. Gdy nadjechały trzy wozy strażackie Elatu i strażak Szadżar Zajd (po służbie), Harari wskoczył na pierwszy pojazd i włączył syrenę. - Wiedziałem, że tam są ludzie, których muszę ratować - powiedział. Egipska straż graniczna stała na przejściu z bronią automatyczną, gotowa strzelać. Z ich perspektywy wydawało się, że świat stanął na głowie. Hotel obok leży w gruzach, masa jęczących ludzi pcha im się na posterunek, a teraz nadciąga kolumna olbrzymich wozów prowadzona przez wrogów. Po krótkim wahaniu egipscy strażnicy opuszczają broń i rozstępują się, wpuszczając wozy strażackie. Każdy akt zaufania na Bliskim Wschodzie jest względny. Ale tak jak mnisi i Beduini na górze Synaj, ludzie w Tabie mieli wspólne sprawy - nawet jeśli był to tylko taniec w hotelowej dyskotece - i to czyniło ich mniej podatnymi na siłę terroryzmu, która wywołuje podziały. To dlatego strażak Szadżar Zajd przekroczył jedną z najbardziej spornych granic i pracował ramię w ramię ze strażakiem egipskim. - Chcieliśmy dać do zrozumienia terrorystom: nie udało wam się - mówi. - Bo im się nie udało.