Aleksandria zniknie z mapy? Naukowcy ostrzegają przed dramatem olbrzymich rzecznych delt
Najnowsze badania satelitarne ujawniły groźną prawdę o przyszłości naszych wybrzeży. Delty rzek zapadają się znacznie szybciej, niż podnosi się poziom oceanów. Olbrzymie rolnicze obszary w kolejnych dekadach będą zmuszone do ewakuacji. Jednym z takich miejsc jest urodzajna Delta Nilu w Egipcie. Tam znajduje się słynna Aleksandria.
Delty rzeczne to jedne z najważniejszych miejsc na naszej planecie. Zajmują one zaledwie 1% lądu, ale są domem dla blisko pół miliarda ludzi. To tutaj znajdują się ogromne miasta i serca światowego rolnictwa. Niestety, te regiony leżą bardzo nisko, często mniej niż dwa metry nad poziomem morza. Przez lata sądziliśmy, że ich największym wrogiem jest podnoszące się lustro wody w oceanach. Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature” pokazuje jednak coś innego. To ląd na terenie delt się zapada i to całkiem szybko. Satelita prawdę powie Naukowcy zbadali zmiany wysokości terenu w 40 największych deltach rzek na świecie. Wykorzystano do tego zaawansowane dane z radarów satelitarnych Sentinel-1 z lat 2014–2023. Pomiary wykonano z bardzo wysoką precyzją, osiągając rozdzielczość 75 metrów na piksel. Badacze określili wpływ wydobycia wód podziemnych, braku osadów oraz rozbudowy miast na osiadanie lądu. Aby to zrobić, zastosowali modele uczenia maszynowego. Umożliwiło to zrozumienie skomplikowanych i nieliniowych powiązań między tymi czynnikami. Delta Nilu. Serce Egiptu pod ogromną presją Naukowcy wskazali Deltę Nilu jako jeden z najbardziej zagrożonych obszarów. To kluczowy region dla całego Egiptu, zapewniający żywność i przestrzeń do życia milionom ludzi. Badania wykazały, że aż 80% powierzchni Delty Nilu zapada się szybciej niż 5 mm rocznie. To tempo znacznie przewyższa globalny wzrost poziomu mórz, który wynosi około 4 mm na rok. Wiele obszarów zapada się tam nawet dwukrotnie szybciej niż rośnie ocean. Dramat Delty Nilu widać w porównaniu z danymi liczbowymi z poprzednich lat. Jeszcze w ubiegłym wieku tempo zmian poziomu wody wynosiło tu zaledwie 1 mm rocznie. Delta Nilu zmaga się z „podwójnym ciężarem”. Z jednej strony ląd opada, a z drugiej ocean nieubłaganie napiera. Naukowcy sugerują, że Egipt nie jest gotowy na te zatrważające zmiany. Czy Aleksandrię pochłonie morze? Jednym z najbardziej znanych miast Delty Nilu jest Aleksandria. Miasto to wymieniane jest jako jeden z najbardziej narażonych ośrodków miejskich na świecie, obok Dżakarty czy Bangkoku. Oto, co konkretnie piszą źródła na temat zagrożenia dla tego miasta. Aleksandria doświadcza osiadania lądu w tempie, które jest równe lub nawet wyższe niż średnia dla całej delty Nilu. Oznacza to, że grunt pod miastem zapada się wyjątkowo szybko, co potęguje procesy niszczenia infrastruktury i utraty wysokości terenu. Pomimo skali zagrożenia, delta Nilu (wraz z Aleksandrią) została sklasyfikowana w grupie nieprzygotowanych. Oznacza to regiony, w których poziom morza rośnie bardzo szybko, a zdolność instytucjonalna i finansowa państwa do adaptacji do tych zmian pozostaje niska. Badacze ostrzegają, że dla miast takich jak Aleksandria, osiadanie gruntu stanowi bardziej bezpośrednie i dotkliwe zagrożenie niż sam globalny wzrost poziomu oceanów wywołany topnieniem lodowców. Może to prowadzić do masowych migracji i napięć społecznych wynikających z utraty zasobów Główny winowajca. Co sprawia, że ziemia znika? Naukowcy odkryli, że to odpowiedzialnym za te procesy jest człowiek. W 35% badanych delt to nadmierne wypompowywanie wód podziemnych powoduje osiadanie gruntu. W Delcie Nilu rolnictwo i przemysł potrzebują ogromnych ilości wody, co sprawia, że pustoszeją podziemne zbiorniki, a ląd traci oparcie. To jednak nie jedyny problem. Kiedyś Nil co roku przynosił świeży muł , który budował nowy ląd. Dziś wielkie tamy, w tym Wielka Tama Asuańska i wały zatrzymują ten osad, zanim dotrze on do morza. W ocenie badaczy walka o delty nie jest jeszcze przegrana, ale wymaga natychmiastowego działania. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najważniejsza rzeka starożytnego świata – to wąski pas wody, od którego zależało przetrwanie cywilizacji
Nil, rzeka wciąż wzbudzająca fascynację, to coś więcej niż tylko ciek wodny. To życiodajna arteria, która w jałowym sercu pustyni umożliwiła narodziny i rozkwit jednej z najwspanialszych cywilizacji w dziejach ludzkości. Dla starożytnych Egipcjan rzeka była darem bogów – ucieleśnieniem porządku i obfitości. Jej coroczne wylewy nanosiły żyzny muł, gwarantując przetrwanie i dobrobyt. Ta sama rzeka, która niegdyś jednoczyła, dziś dzieli, stając się epicentrum napięć geopolitycznych, gdzie walka o każdą kroplę wody może przerodzić się w otwarty konflikt.
Spis treści: W poszukiwaniu źródeł Nilu Bieg Nilu do morza Dorzecze Nilu, czyli tętniąca życiem arteria Ujarzmić potwora – wpływ człowieka na Nil Choć w wielu popularnych źródłach Nil wciąż funkcjonuje jako najdłuższa rzeka Ziemi, w świecie nauki palma pierwszeństwa należy już do jego południowoamerykańskiego rywala. Najnowsze i najbardziej szczegółowe dane naukowe wskazują, że Amazonka jest o około kilkaset kilometrów dłuższa (choć należy podkreślić, że naukowcy wciąż nie doszli do ostatecznego porozumienia w tej kwestii). Nil spadł z najwyższego stopnia podium, jednak nie oznacza to, że afrykański gigant przestał fascynować i intrygować. Przeciwnie. W pewnym sensie, Nil do dziś pozostaje jedną z największych zagadek geograficznych w historii. W poszukiwaniu źródeł Nilu Przez stulecia kwestia poszukiwań źródeł Nilu inspirowała niezliczone ekspedycje, w tym wyprawy wysyłane przez rzymskich cesarzy. Dziś wiemy, że ustalenie miejsca, w którym ogromna rzeka wydaje pierwsze tchnienie, jest w zasadzie niemożliwe. Wynika to z faktu, że Nil nie ma jednego, konkretnego początku. Jest zasilany przez niezwykle złożony system dopływów i jezior, rozciągający się na ogromnym obszarze Afryki Środkowo-Wschodniej. Oficjalnie przyjmuje się, że ten kolos ma dwa źródła o skrajnie odmiennych charakterach: Nil Biały i Nil Błękitny. Nil Biały Podróż Nilu rozpoczyna się w odległych, górzystych rejonach Rwandy i Burundi. To tam biją źródła rzeki Kagera, uznawanej za najbardziej oddalony od ujścia dopływ systemu rzecznego Nilu. Meandrując przez rozległe sawanny, Kagera wpada do rozległego Jeziora Wiktorii, największego jeziora Afryki. Wypływając z jego północnego krańca, już jako Nil Wiktorii, rozpoczyna swoją długą, północną wędrówkę. Jej bieg jest tu przerywany przez kolejne zbiorniki wodne – najpierw zamulone Jezioro Kioga, a następnie głębokie Jezioro Alberta. Najtrudniejszym etapem tej podróży jest Sudd w Sudanie Południowym. To jeden z największych na świecie obszarów podmokłych, gdzie tworzy się gigantyczny labirynt kanałów, rozlewisk i pływających wysp roślinności. Rzeka rozlewa się tu na ogromnej przestrzeni, tracąc w palącym słońcu nawet połowę swojej wody. Jednocześnie to właśnie na tych bagnach zbiera ogromne ilości materii organicznej, która w dalszym biegu stanie się kluczowym składnikiem życiodajnego mułu. Po pokonaniu tej przeszkody, płynie dalej na północ, by po przebyciu około 3700 km od Jeziora Wiktorii dotrzeć do Chartumu. Nil Błękitny Źródła Nilu Błękitnego są zlokalizowane w Jeziorze Tana, położonym na wysokości 1800 m n.p.m. na Wyżynie Abisyńskiej w Etiopii. W okresie letnich deszczów monsunowych, ciek ten staje się potężną, rwącą rzeką, dostarczającą ponad dwie trzecie całkowitej objętości wody Nilu i większość żyznego mułu, naniesionego z wyżyn Etiopii. Po pokonaniu 1600 km rzeka dociera do Chartumie. Spotkanie w Chartumie W stolicy Sudanu oba ramiona Nilu łączą się w spektakularny sposób. To właśnie tam spokojne, niemal przezroczyste wody Nilu Białego, płynące stałym, miarowym nurtem, spotykają się z ciemnymi, nasyconymi osadami wodami Nilu Błękitnego. Jeden dopływ daje rzece trwałość, z kolei drugi – dobrobyt. Nil Biały zapewnia stały, niezawodny przepływ, który gwarantuje, że rzeka nigdy nie wysycha. Z kolei Nil Błękitny dostarcza sezonowy zastrzyk wody i bezcennych składników odżywczych, który zamienia jałową pustynię w nadającą się do życia przestrzeń. Bieg Nilu do morza Od Chartumu, już jako zjednoczony Nil, rzeka rozpoczyna mierzący blisko 2700 km bieg ku Morzu Śródziemnemu. Na tym etapie przecina monumentalne formacje geologiczne i granice starożytnych imperiów. Wielki łuk Po opuszczeniu Chartumu, Nil wpływa na obszar Pustyni Nubijskiej, gdzie zamiast płynąć prosto na północ, tworzy ogromny zakręt, przypominający literę "S". Tym wielkim łukiem, rzeka podąża najpierw na południowy zachód, by następnie gwałtownie zawrócić na północ w kierunku Egiptu. To właśnie na tym odcinku, przecinając twarde skały tarczy saharyjskiej, rzeka tworzy serię naturalnych barier znanych jako katarakty. Katarakty Nilu Pod tą nazwą kryją się progi skalne – płytkie odcinki rzeki, usiane granitowymi głazami i wysepkami, gdzie nurt staje się rwący i trudny do nawigacji. Istnieje sześć głównych katarakt, numerowanych tradycyjnie w górę rzeki (od północy na południe): pierwsza katarakta – znajduje się w okolicach Asuanu w Egipcie i od czasów faraońskich stanowiła naturalną, południową granicę państwa; druga katarakta (nazywana wielką) – znajdowała się w Nubii. Została zalana wodami Jeziora Nasera po budowie Wysokiej Tamy Asuańskiej; trzecia katarakta – znajduje się w pobliżu Tombos w Sudanie. czwarta katarakta – zlokalizowana w pustynnym regionie Manasir, od 2008 roku również znajduje się pod wodą, zatopiona przez zaporę Merowe; piąta katarakta – jest zlokalizowana między miastami Abu Hamad i Atbara w Sudanie; szósta katarakta – znajduje się na północ od Chartumu, gdzie Nil przecina masyw wulkaniczny Sabaluka. Te geologiczne formacje były czymś więcej niż tylko przeszkodami w żegludze. Przez tysiąclecia determinowały geografię i tożsamości kulturowe. Tworząc naturalne, łatwe do obrony granice, umożliwiły rozwój odrębnych, choć powiązanych ze sobą kultur – egipskiej na północy i nubijskiej (kuszyckiej) na południu. Stanowiły barierę, która hamowała ekspansję imperiów w obu kierunkach, pozwalając Królestwu Kusz zachować swoją unikatową tożsamość. Ku Morzu Śródziemnemu Po pokonaniu ostatniej katarakty w Asuanie, Nil wpływa w głąb Egiptu, gdzie jego dolina staje się wąskim, zielonym pasem, „wciśniętym” między bezkresne pustynie po obu stronach. Na tym ostatnim odcinku, rzeka płynie dość spokojnie, a jej objętość maleje na skutek intensywnego parowania i ogromnego poboru wody na potrzeby rolnictwa. Delta Delta Nilu to rozległy obszar o powierzchni 22 tys. kilometrów kwadratowych, gdzie rzeka wpływa do morza. Zaczyna się już na przedmieściach Kairu. Wzdłuż wybrzeża, osiąga szerokość 220 km. Dorzecze Nilu, czyli tętniąca życiem arteria Nil przecina niemal wszystkie strefy klimatyczne Afryki, a to czyni tę rzekę potężnym „korytarzem ekologicznym”, wzdłuż którego rozwinął się niezwykle zróżnicowany świat roślin i zwierząt. Flora Bieg rzeki jest czymś w rodzaju przeglądu krajobrazów całego kontynentu. W rejonach źródłowych Nilu Białego, dominują tropikalne lasy deszczowe, bogate w heban, bambus i dzikie krzewy kawowe. Dalej na północ, na równinach Sudanu, krajobraz przechodzi w sawannę z charakterystycznymi akacjami. W regionie Sudd rozciągają się wspomniane już ogromne mokradła, porośnięte gęsto papirusem, trzciną i inwazyjnym hiacyntem wodnym. Od Chartumu w kierunku północnym rozciąga się już prawdziwa pustynia, gdzie roślinność ogranicza się do nielicznych, karłowatych krzewów. Wreszcie w Egipcie, w wąskiej dolinie rzeki, flora jest niemal w całości wynikiem działalności człowieka. Fauna Wody Nilu i jego brzegi są domem dla niezliczonych gatunków zwierząt. Wśród ryb króluje olbrzymi okoń nilowy, mogący osiągać wagę ponad 80 kg, a obok niego żyją liczne gatunki sumów, tilapii i drapieżna ryba tygrysia (goliat tygrysi). Najcharakterystyczniejszym przedstawicielem fauny Nilu pozostaje jednak krokodyl nilowy, obecny na większej części biegu rzeki. Oprócz niego spotkać można żółwie miękkoskorupowe, warany i kilkadziesiąt gatunków węży. Niegdyś powszechne w całym systemie rzecznym hipopotamy, dziś można spotkać głównie na odległych, bagnistych terenach Sudd. Ujarzmić potwora – wpływ człowieka na Nil Punktem zwrotnym w historii ekologicznej Nilu była budowa Wysokiej Tamy Asuańskiej w latach 60. XX wieku. Monumentalna konstrukcja, będąca symbolem postępu, zadziałała jak twarda, nieprzepuszczalna bariera, która fundamentalnie przerwała istniejące od tysiącleci cykle życiowe i połączenia ekologiczne. Tama zablokowała coroczną migrację wielu gatunków ryb, prowadząc do załamania się ich populacji w dolnym biegu rzeki. Wstrzymała również spływ bogatych w składniki odżywcze osadów, co miało katastrofalne skutki nie tylko dla rolnictwa w delcie, ale także dla populacji sardeli we wschodniej części Morza Śródziemnego, pozbawionych nagle źródła pokarmu. W ten sposób tama podzieliła rzekę na dwie odrębne strefy ekologiczne: górną i dolną. W 2011 roku Etiopia rozpoczęła budowę Tamy Wielkiego Odrodzenia (GERD) na Nilu Błękitnym, co zapoczątkowało nowy, potencjalnie najbardziej wybuchowy rozdział w historii rzeki. Dla Etiopii, kraju, w którym ponad połowa populacji nie ma dostępu do elektryczności, tama z elektrownią o mocy 6,45 GW jest kluczem do rozwoju gospodarczego i walki z ubóstwem. Jest postrzegana jako suwerenne prawo do wykorzystania własnych zasobów naturalnych. Dla Egiptu, który w ponad 90% jest zależny od wód Nilu, projekt ten stanowi egzystencjalne zagrożenie. Kair obawia się, że Etiopia, kontrolując tamę, będzie w stanie regulować przepływ rzeki, co w okresach suszy może mieć katastrofalne skutki dla egipskiego rolnictwa i dostaw wody pitnej. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tama Wielkiego Odrodzenia miała rozwiązać problemy energetyczne Etiopii. Stała się kością niezgody z sąsiadami
Tama Wielkiego Odrodzenia jest największą w Afryce instalacją hydroenergetyczną. Kolos wybudowany kosztem 4,6 mld dolarów powstał, by zwiększyć produkcję energii w Etiopii i poprawić sytuację lokalnej ludności. Inne zdanie na ten temat mają władze państw zlokalizowanych w dolnym biegu Nilu. Rząd Egiptu stoi na stanowisku, że śmiała inwestycja zagraża dostawom wody z Nilu, a władze Sudanu dodatkowo wyrażają obawę o bezpieczeństwo zapory, która znajduje się w odległości zaledwie kilkunastu kilometrów od granicy. W rezultacie, Tama Wielkiego Odrodzenia stała się zarzewiem konfliktu, który do dziś nie doczekał się rozwiązania.
Spis treści: Informacje o Tamie Wielkiego Odrodzenia Geneza budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia Tama Wielkiego Odrodzenia może zagrozić bioróżnorodności Tama Wielkiego Odrodzenia kością niezgody z Egiptem Każda inwestycja, której przedmiotem jest budowa tamy, wzbudza kontrowersje i obawy. Każdorazowo istnieje bowiem ryzyko, że tego typu obiekt doprowadzi do zaburzenia stosunków wodnych na obszarach znajdujących się poniżej. Emocje towarzyszące Wielkiej Tamie Odrodzenia są proporcjonalne do wielkości samej budowli i zbiornika, który zasila. Trudno się temu dziwić. Egipt jest dosłownie uzależniony od podaży słodkiej wody, którą zapewnia Nil. Informacje o Tamie Wielkiego Odrodzenia Tama Wielkiego Odrodzenia jest największą hydroelektrownią w Afryce. Mierzy 1780 metrów długości i 145 metrów wysokości. Po spiętrzeniu Nilu Błękitnego powstał ogromny zbiornik wodny o pojemności 74 mld metrów sześciennych i długości 246 km, największy na całym kontynencie. Zasilana dwiema turbinami elektrownia na zaporze docelowo ma osiągnąć moc 6000 MW. Potężna budowla stanęła na Nilu Błękitnym. Jest zlokalizowana w zachodniej części Etiopii, w regionie Benishangul-Gumuz, w odległości zaledwie 15 km od granicy z Sudanem. Wypływający z jeziora Tana Nil Błękitny jest najdłuższym i najzasobniejszym w wodę dopływem Nilu. Ponad 70 proc. wód dopływowych pochodzi właśnie z tej rzeki. Geneza budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia Etiopia, drugi najludniejszy kraj Afryki, od lat zmaga się z poważnym deficytem energetycznym. Jak wynika z danych Banku Światowego, około dwie trzecie Etiopczyków nie ma dostępu do energii elektrycznej. By poprawić sytuację ludności, a jednocześnie wspomóc rozwój gospodarczy kraju, etiopski rząd zdecydował się na budowę ogromnej zapory grawitacyjnej, mającej wytwarzać energię na użytek wewnętrzny i eksportową. Śmiała inwestycja ma ma zapewnić dostęp do energii ponad 60 milionom mieszkańców. Plan budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia został ogłoszony w 2010 roku. Rok później (w kwietniu 2011 roku) inwestycja wkroczyła w fazę realizacji. Budowę zapory powierzono włoskiemu koncernowi Salini Imregilo. Pierwotny plan zakładał, że w 2017 roku obiekt zostanie ukończony. Dość szybko stało się jednak jasne, że nie uda się dotrzymać tego terminu, więc finał prac przesunięto na rok 2019. 20 lutego 2022 roku hydroelektrownia zaczęła wytwarzać prąd. Uruchomiona została wówczas pierwsza turbina. Tama Wielkiego Odrodzenia może zagrozić bioróżnorodności O ile inwestycja nie ma wpływu na wpływu na bezpieczeństwo wodne Etiopii, to na bezpieczeństwo energetyczne już tak. Należy jednak podkreślić, że etiopski projekt może mieć poważne konsekwencje środowiskowe. Przykładów nie trzeba szukać daleko. W 1971 roku zakończyła się budowa Tamy Asuańskiej w Egipcie. Po pewnym czasie liczba gatunków ryb słodkowodnych zmalała z 72 do 25. Jakby tego było mało, deficyt mułu, który wystąpił po uruchomieniu zapory, wpłynął negatywnie na żyzność terenów otaczających koryto rzeki. Możliwe konsekwencje inwestycji Ze względu na lokalizację, Tama Wielkiego Odrodzenia stwarza poważne zagrożenie dla Sudanu i Egiptu. W przypadku ewentualnego przerwania zapory doszłoby do wystąpienia wielkiej fali powodziowej, która byłaby realnym zagrożeniem dla Chartumu, stolicy Sudanu. Nie można też nie wspomnieć o innych możliwych konsekwencjach. Niektórzy eksperci podnoszą, że całkowite napełnienie rezerwuaru może w przyszłości naruszyć stabilność sejsmiczną w Sudanie. Równie poważne konsekwencje mogą spaść na Egipt, który będzie zmuszony uzupełniać niedobory wody w Nilu zasobami zgromadzonymi w sztucznym Jeziorze Nasera. To doprowadzi do zmniejszenia rezerw, co będzie najbardziej odczuwalne w okresach susz i narazi kraj na poważne konsekwencje. Tama Wielkiego Odrodzenia kością niezgody z Egiptem Nil Błękitny jest kluczowym dopływem Nilu, a najdłuższa rzeka Afryki i jedna z najdłuższych na świecie ma fundamentalne znaczenie dla Egiptu. Dla kraju w północno-wschodniej Afryce jest głównym źródłem wody. Zaspokaja potrzeby bytowe, gospodarcze, a także utrzymuje przy życiu rolnictwo w kraju zamieszkanym przez ponad 112 milionów osób. Zbyt niski stan wody w rzece oznacza prawdziwą katastrofę dla Egipcjan. Egipski rząd wyraził swoje zaniepokojenie w tej sprawie, gdy w 2010 roku władze Etiopii ogłosiły swoje zamiary. Sytuacja zaczęła się pogarszać wraz z postępem prac. Politycy z kraju nad Nilem zgłaszali swoje zastrzeżenia co do tempa napełniania zbiornika. Kilkukrotnie padły nawet groźby zbrojnej interwencji w rejonie zapory. Etiopia ignorowała stanowisko Egiptu. Mało tego, by uzasadnić słuszność przedsięwzięcia, tamtejszy rząd wysunął kontrargument o niesprawiedliwym zagospodarowaniu zasobów Nilu. Z kolei egipskie władzę nazwały wielką inwestycję „egzystencjalnym zagrożeniem”. Nic nie wskazywało, że zwaśnione kraje osiągną w tej sprawie porozumienie. Prawne podstawy sporu Egipt sankcjonuje swoje stanowisko porozumieniem egipsko-sudańsko-brytyjskim, podpisanym w 1959 roku. Na mocy poczynionych wówczas postanowień, krajowi nad Nilem przysługuje przydział 55,5 mld metrów sześciennych wody rocznie, natomiast Sudanowi – 18,5 mld. Akt ten daje Kairowi także prawo weta wobec projektów hydrotechnicznych realizowanych w górnym biegu Nilu. Zdaniem egipskich władz, zawarte w ubiegłym stuleciu porozumienie jest obowiązujące nakłada obowiązki także na Etiopię. Rzecz w tym, że druga strona sporu nie jest stroną egipsko-sudańsko-brytyjskiego porozumienia, podobnie zresztą jak państwa, które dziś nie znajdują się już pod brytyjskim zwierzchnictwem. Tym samym etiopski rząd nie przyjął argumentów Egiptu. Próby znalezienia wspólnego stanowiska Wobec braku poparcia dla zbrojnego rozwiązania spornej kwestii, Egipt zgodził się na powołanie etiopsko-sudańsko-egipskiego panelu ekspertów. W 2014 roku władze Sudanu i Egiptu postanowiły wystąpić o zagraniczną ekspertyzę na temat wpływu napełnienia zbiornika na poziom Nilu. Zwróciły się w tej sprawie do dwóch francuskich firm konsultingowych. Negocjacje w kwestii napełnienia rezerwuaru były prowadzone od listopada 2016 roku, ale upadły w następstwie braku wspólnego stanowiska w tej kwestii. Na początku 2018 roku rozmowy wznowiono. Tym razem Egipt zwrócił się o mediację do Banku Światowego. Trzy lata później negocjacje zostały ponownie zawieszone. Strony wznowiły próby znalezienia wspólnego stanowiska w sierpniu 2023 roku, jednak Etiopia nie podpisała wiążącego porozumienia, które dawałoby Egiptowi gwarancję dostępu do wody. Konflikt dyplomatyczny przerodzi się w konflikt zbrojny? Na początku 2024 roku napięcie na linii Etiopia-Egipt sięgnęło zenitu. Oliwą dolaną do ognia stało się porozumienie Addis Abeby z Somalilandem. Abiy Ahmed porozumiał się z władzami samozwańczej republiki w kwestii dostępu do portu Berbera na Morzu Czerwonym. Za 50-letnią dzierżawę mierzącego 20 kilometrów pasa morskiego, Etiopia zgodziła się uznać w nieokreślonej przyszłości niepodległość Somalilandu. Somalia, która uważa Somaliland za cześć swojego terytorium, zwróciła się o pomoc do Egiptu (i do Turcji). Kair zaoferował swoje wsparcie. W sierpniu 2024 roku podpisano pakt o bezpieczeństwie. Egipt wysłał do Somalii swoje wojska i transport amunicji. Zaplanowano wspólne ćwiczenia, co zdaniem niektórych politologów jest niczym innym, jak demonstracją siły i ostrzeżeniem wysłanym Etiopii w sprawie spornej zapory na Nilu Błękitnym. Obie strony nie szczędzą sobie wzajemnych gróźb. W rezultacie nie można mieć żadnej pewności, że spór dyplomatyczny o Wielką Tamę Odrodzenia nie przerodzi się w bezpośredni konflikt zbrojny w Rogu Afryki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zagadka budowy egipskich piramid wyjaśniona. Pomogły potężne siły przyrody
Potężne siły przyrody miały pomóc w budowie kilkudziesięciu największych egipskich piramid. Naukowcy wykryli na pustyni pozostałości po wyschniętym korycie najdłuższej rzeki świata. Wody Nilu umożliwiały transport części kamiennego budulca.
W tym artykule: Nil i piramidy. Jaki jest związek? Starorzecze pod pustynią Jak ujrzeć niewidoczne? Wodna autostrada pomocna w budowie piramid W wielu przewodnikach po Egipcie można natknąć się na cytat z greckiego podróżnika żyjącego w czasach starożytnych, Herodota: „Egipt jest darem Nilu”. Jest to co prawda parafraza, ale trafnie opisuje egipską cywilizację. Gdyby nie Nil, państwo faraonów raczej by nie powstało. Ta potężna, życiodajna rzeka już tysiące lat temu przyciągała na swoje brzegi ludzi. Po zmianach klimatu i osuszaniu północno-wschodniej Afryki było to jedyne miejsce oprócz oaz, gdzie istniały odpowiednie warunki do życia. Takie są początki cywilizacji egipskiej przeszło 5 tysięcy lat temu. Nil i piramidy. Jaki jest związek? Świat faraonów nawet na ówczesnych robił niesamowite wrażenie. Już ponad 2 tysiące lat temu do tej krainy zmierzali greccy „turyści”, by obejrzeć monumentalne świątynie, obeliski i piramidy. Napisy pozostawione przez nich na zabytkach można „podziwiać” do dziś. Wszystko to było możliwe dzięki Nilowi. Niektóre bloki skalne używane do budowy niebosiężnych monumentów sprowadzono z kamieniołomów odległych nawet o kilkaset kilometrów. Ówczesną „autostradą”, którą je spławiano, był właśnie Nil. Znamy płaskorzeźby, na których widać ważące dziesiątki ton bloki umieszczone na barkach rzecznych, na przykład w świątyni Hatszepsut. Jednak obecnie Nil w wielu przypadkach jest oddalony od egipskich piramid czy świątyń nawet o kilka kilometrów. Dotyczy to również kilkudziesięciu piramid w północnym Egipcie w rejonie Kairu. Ciągną się one w wielokilometrowym pasie na pustyni po zachodniej stronie Nilu. W jaki sposób część z bloków użytych do wzniesienia piramid i otaczających je świątyń docierało na plac budowy? Odpowiedź na to pytanie długo pozostawała zagadką. Starorzecze pod pustynią 31 piramid w Egipcie, w tym kompleks słynnych, ikonicznych piramid w Gizie, mogło pierwotnie zostać zbudowanych wzdłuż 64-kilometrowej odnogi Nilu. Dzisiaj na powierzchni nie ma po niej żadnego śladu. Od dawna leży pogrzebana pod polami uprawnymi i pustynią – to ustalenie zespołu amerykańskich, australijskich i egipskich badaczy. Taką koncepcję opublikowali na łamach „Communications Earth & Environment”. Naukowcy proponują nazwać hipotetyczną odnogę z arabska Ahramat, czyli po polsku „piramidy”. Takie ustalenie wyjaśnia, dlaczego piramidy wzniesiono na wąskim, niegościnnym dzisiaj pasie pustyni. Jak ujrzeć niewidoczne? Wykrycie koryta nieistniejącej rzeki to spore wyzwanie. Badacze najpierw zapoznali się ze zobrazowaniami satelitarnymi i mapami sprzed setek lat. Na tej podstawie wytypowali miejsca przypuszczalnego przebiegu odnogi Nilu. Tam wykonali badania geofizyczne i odwierty, z których pobrali długie rdzenie geologiczne. Okazało się, że odnoga Nilu docierała niemal pod piramidy znajdujące się w pasie od miejscowości Liszt po Płaskowyż Giza. Budowle te wznoszono tam przez prawie 1000 lat. Już wcześniej naukowcy wskazywali, że Egipcjanie na szeroką skalę korzystali z transportu wodnego na potrzeby wielkich projektów budowlanych. Podobnie miało być w przypadku egipskich piramid. Jednak do tej pory brakowało solidnych dowodów dla całego kilkudziesięciokilometrowego pasa, w którym wznoszono grobowce dla faraonów. Kres odnóg lub odnogi przyniosły zmiany klimatu około 4200 lat temu. Intensywnie nawiewany z pustyni piach i potężna susza miały przyczynić się do ich zamulenia i w konsekwencji wyschnięcia. Wcześniej zbadano tylko obszar w rejonie Gizy. Wiadomo, że przed trzema wielkimi piramidami znajdowały się dwa gigantyczne baseny portowe, gdzie przeładowywano bloki. O tym można przeczytać w odkrytych niedawno dziennikach Merera. Należy przypomnieć, że piramidy wznoszono głównie z kamieni wydobytych z lokalnych kamieniołomów, przylegających do tych budowli. Sprowadzono głównie granit i wapień lepszej jakości do prac wykończeniowych. Kim był Cheops? Twórca najpotężniejszej egipskiej piramidy i wielki faraon Cheops był jednym z najpotężniejszych władców starożytnego Egiptu. Mimo że wzniósł największą egipską piramidę, to do naszych czasów zachowała się tylko jedna figurka, która go prz... Wodna autostrada pomocna w budowie piramid Autorzy najnowszych badań odkryli, że do wielu piramid przylegały groble wiodące na wschód. Te konstrukcje kończyły się na proponowanych brzegach odnogi Ahramat. Jednoznacznie wskazuje to, że rzeka była wykorzystywana do transportu materiałów budowlanych. Po groblach ciągnięto zaś bloki kamienne rozładowane z barek. Warto jednak zauważyć, że aż do polowy XX wieku Nil wylewał raz do roku. Dopiero wraz z wzniesieniem Wielkiej Tamy Asuańskiej już się tak nie dzieje. Na zdjęciach z przełomu XIX i XX wieku widać, że wody Nilu podchodziły wówczas w okolicę wielkich piramid w Gizie. Trafiały tam za pośrednictwem licznych kanałów, które przekopano w celu nawodnienia pól. Z najnowszych analiz wynika zatem, że być może skala wykonywania kanałów była mniejsza, bo naturalna odnoga Nilu docierała bliżej pustyni, niż do tej pory sądzono. Egipcjanie mieli zatem więcej czasu na precyzyjne wykonanie piramid i nie musieli trudzić się przekopywaniem dodatkowych kanałów. Potężne siły przyrody sprzyjały faraonom. Źródło: Communications Nature and Environment. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Największe rzeki świata budzą emocje. O ten tytuł wciąż konkurują Amazonka i Nil
Określenie pełnego zasięgu rzeki i zdefiniowanie jej długości nie jest łatwym zadaniem. Praktyka pokazuje, że pomiary wykonywane przez różne instytucje mogą znacząco różnić się od siebie. Należy bowiem zaznaczyć, że na finalny wynik wpływa wiele czynników, od trafnego zidentyfikowania źródła, aż po zdefiniowanie ujścia. Sprawy nie ułatwia fakt, że właściwie każdy ciek wodny podlega sezonowym i rocznym zmianom. Jakie są najdłuższe rzeki świata? Czy można określić, która rzeka jest najgłębsza na świecie? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Lena (4400 km) Mekong (4500 km) Amur (4510 km) Kongo (4700 km) Ob-Irtysz (5570 km) Huang He (5464 km) Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Jangcy (6380 km) Nil (6650 km lub 6695 km) Amazonka (7040 km) Pierwsze cywilizacje kształtowały się w dolinach dużych rzek. Nie było w tym żadnego przypadku. Tereny położone w pobliżu naturalnych cieków obfitowały w życiodajną wodę i zapewniały dostatek żyznych gleb. Warto zauważyć, że także wiele współczesnych miast leży nad rzekami. Ponownie, to nie przypadek. Rzeki od zawsze zaspokajają zapotrzebowanie na wodę. W czasach, gdy transport kolejowy nie był jeszcze zbyt dobrze rozwinięty, a o drogowym i lotniczym nikt nawet nie myślał, pełniły kluczową funkcję transportową. Lena (4400 km) Zestawienie otwiera najkrótsza z najdłuższych 10 rzek świata. Rosyjska rzeka przepływa przez tereny obwodu irkuckiego i obszar Jakucji w Dalekowschodnim Okręgu Federalnym. To czyni ją jednym z kluczowych szlaków komunikacyjnych na Syberii. Lena zaczyna swój bieg w Górach Bajkalskich. Przepływa m.in. przez Jakuck, Olokminsk, Kireńsk i Pokrowsk. Jej wody tworzą u ujścia potężną deltę i wpadają do Morza Łaptiewów. Mekong (4500 km) Życie nad brzegiem Mekongu. Ten fotoreportaż pokazuje świat, który może niebawem zniknąć W życiu mieszkańców nadmekonkijskich wiosek, rzeka odgrywa zasadniczą rolę. Rząd Laosu podjął właśnie decyzję o budowie wielkiej zapory wodnej. 9. pozycja przypada w udziale rzece Mekong. To najdłuższa rzeka Półwyspu Indochińskiego i 4. pod względem długości w całej Azji. Jej wody przepływają przez terytorium sześciu krajów: Chin, Birmy, Tajlandii, Laosu, Kambodży i Wietnamu. Dla mieszkańców wiosek i miast położonych nad jej brzegiem, stanowi ważny szlak komunikacyjny i napędza rybołówstwo. Mekong rozpoczyna swój bieg w górach Tangla (na terenie Wyżyny Tybetańskiej). Przepływa przez obszary rolnicze (głównie przez pola ryżu) i miejskie (m.in. przez Wientian, Luang Prabang i Phnom Penh). Nurt rzeki wpada do wód Morza Południowochińskiego. Amur (4510 km) Na 8. pozycji plasuje się Amur – rzeka we wschodniej Azji przepływająca przez Rosję i Chiny i której dorzecze znajduje się także na terytorium Mongolii. Jej długość to 2824 km, ale licząc od źródła wartość ta wydłuża się o 1686 km, co czyni ją jedną z największych rzek w Azji. Powstaje z połączenia Szyłki i Argunu i to właśnie źródło tej pierwszej jest uznawane za jej faktyczny początek. Jej koryto ciągnie się przez wiele miast, wśród których należy wymienić Nikołajewsk nad Amurem, Komsomolosk nad Amurem i Chabarowsk. Swój bieg kończy w Morzu Ochockim. Kongo (4700 km) 7. najdłuższa rzeka świata jest zlokalizowana w Afryce. Kongo, bo o tym gigancie mowa, jest 2. największą rzeką Czarnego Lądu i częściowo granicą między Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Konga. Rzeka Kongo jest zasilana przez wody Lualaby. Bieg zaczyna w górach Kundelungu (w DKR). Przepływa przez tereny Afryki równikowej, zasilając w wodę centralną część kraju. Bez tego wsparcia, obszary te zamieniłyby się w pustynię i nie byłyby zdatne do zamieszkania przez człowieka. Ujście rzeki znajduje się na pograniczu DKR i Angoli. Jej wody wpadają do Atlantyku. W tym miejscu należy podkreślić, że o ile Kongo nie zbliża się do pierwszego miejsca w zestawieniu, to pod względem głębokości góruje nad pozostałymi. W najgłębszych miejscach osiąga 220–250 m. Ob-Irtysz (5570 km) 6. miejsce zajmuje system rzeczny Ob-Irtysz. Ob – jedna z najdłuższych rzek Rosji – mierzy 3650 km, ale licząc od źródeł Irtysza, osiąga 5570 km. Ob w całości znajduje się na terytorium Rosji. Jej dopływ przepływa przez Chiny, Kazachstan i Rosję. Irtysz, najdłuższy dopływ na świecie, ma swoje źródło w Chinach. Wypływa z lodowców na południowo-zachodnich zboczach Ałtaju Mongolskiego. System uchodzi do Zatoki Obskiej, która jest częścią Morza Karskiego. Huang He (5464 km) 5. najdłuższa rzeka świata ta mierząca 5464 km Huang He, czyli Żółta Rzeka. W całości jest położona na terytorium Chin. Swoją intrygującą nazwę zawdzięcza zamuleniu wód, przez które woda przyjmuje charakterystyczny kolor. Źródła Huang He znajdują się w środkowej części kraju, w obszarze pasma Bayan Har Shan. Przepływa przez liczne osady rybackie. Działa na niej kilkanaście elektrowni wodnych. Ma też ogromne znaczenie historyczne, bo to właśnie w jej dolinie zaczęła kształtować się cywilizacja chińska. Bieg Żółtej Rzeki kończy się w zatoce Pohaj, stanowiącej część Morza Żółtego. Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Przenosimy się do Ameryki Północnej, gdzie trzy rzeki – Missisipi, Missouri i Jefferson – ze swoim dopływem tworzy najdłuższą rzekę kontynentu. W pobliżu miasta St. Louis Missouri łączy się z Missisipi, a z rzeką Jefferson – w Montanie. Cały system mierzy aż 6275 km długości. Ciąg główny Missisipi biegnie z północy na południe. Zaczyna wznosić się w północnej części Minnesoty i po 3730 km wpada do wód Zatoki Meksykańskiej. Jangcy (6380 km) Wracamy do Azji. Najdłuższą (i przy okazji najbardziej rozległą) rzeką tego kontynentu jest Jangcy. Długość wynosząca 6380 km daje jej 3. miejsce w światowym zestawieniu. Źródło Jangcy znajduje się w prowincji Qinghai, w lodowcach płaskowyżu Qinghai-Tybet. Stamtąd płynie na wschód, przemierzając południowo-zachodnią, środkową i wschodnią część kraju. Jej nurt wpada do wód Morza Wschodniochińskiego w Szanghaju. Nil (6650 km lub 6695 km) Gdzie płynie największa rzeka świata? Jeszcze nie tak dawno temu, każdy bez chwili zawahania wskazałby na Afrykę. Nil, prawdopodobnie najsłynniejsza rzeka świata, która była głównym czynnikiem pozwalającym na ukształtowanie się cywilizacji na Bliskim Wschodzie, do dziś jest głównym źródłem wody w Sudanie i Egipcie. Według różnych źródeł, mierzy 6650 lub 6695 km długości. Obecnie przyjmuje się, że Nil ma dwa źródła. Pierwsze to wypływający z jeziora Tana Nil Błękitny, a drugie – Nil Biały, który pojawia się w okolicach Jeziora Wiktorii. Przepływa przez Burundi, Rwandę, Tanzanię, Ugandę, Sudan Południowy, Sudan i Egipt. Bieg kończy w wodach Morza Śródziemnego. Amazonka (7040 km) Amazonka: "Pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem" Dzisiejsza Amazonka to ta sama rzeka, którą przepłynąłem 30 lat temu, pełna pustych, rozległych przestrzeni – mówi podróżnik i opiekun wypraw Piotr Chmieliński. Od pewnego czasu w środowisku naukowym trwają spory o pierwszeństwo w kategorii najdłuższych rzek świata. Część badaczy nadal utrzymuje, że pierwsze miejsce zajmuje Nil. Niektórzy wyrażają jednak przekonanie, że najdłuższa rzeka Afryki ustępuje pod względem długości południowoamerykańskiej Amazonce. Skąd to zamieszanie? W 1996 roku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz stanął na czele ekspedycji, której celem było ponowne określenie źródeł Amazonki. Badacze stwierdzili, że dominującą rolę odgrywa strumień Apacheta wypływający z gór Quehuisha. To odkrycie zdetronizowało Nil i umieściło Amazonkę na pierwszym miejscu zestawienia. Mierząc od źródła, najdłuższa rzeka świata wpada do Oceanu Atlantyckiego po przebyciu dystansu 7040 km. Po drodze przepływa przez Peru, Brazylię i częściowo przez Kolumbię, gdzie jest rzeką graniczną. Warto wspomnieć, że żadna inna rzeka nie ma większego dorzecza i bogatszego ekosystemu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
30 miejsc we Włoszech Nieprawdopodobna obfitość wszelkich doznań i atrakcji. Z tym kojarzą mi się Włochy. Kraj, o którym najczęściej i całkowicie zasłużenie mówi się wyłącznie w superlatywach. Samych skarbów z listy UNESCO jest tu aż 58, czyli najwięcej na świecie. Jeżeli natura, to majestatyczne i niezwykle fotogeniczne Dolomity zachwycające o każdej porze dnia i przy każdej pogodzie. Jeżeli plaże, to najpiękniejsze w basenie Morza Śródziemnego, z ponad 3 tys. km złotego piasku. Jeżeli miasta, to są wśród nich takie megahity, jak Rzym, Florencja czy Wenecja, będące jednym wielkim zabytkiem i muzeum. A przecież nie można pominąć niewiele im ustępujących Mediolanu, Bolonii, Neapolu, Palermo, Genui czy Werony. I prowincji z idealnymi, cukierkowymi miasteczkami, których są tysiące – wystarczy zboczyć z głównej drogi. Tylko że to dopiero początek rozterek spowodowanych niemożnością dokonania wyboru. Bo czyż wybrzeże Amalfi albo Cinque Terre nie wydają się równie kuszące? A taka malownicza Toskania i mniej znana, ale równie urocza Umbria? Zostać na lądzie czy jednak wybrać się w rejs na jedną ze słynnych włoskich wysp – tylko na którą? Na Sycylię z fascynującą Etną, gajami oliwnymi i milionami pomarańczowych drzewek, na Sardynię słynącą z długowieczności mieszkańców? Na kameralną Procidę czy równie atrakcyjne Capri lub Elbę? Włochy to sztuka wyboru, mam więc nadzieję, że to wydanie specjalne Travelera pomoże Wam go dokonać. Jednak sama łapię się na tym, że kiedy myślę o Włoszech, to chciałabym tak jak w tegorocznym oscarowym filmie: wszystko, wszędzie, natychmiast. Agnieszka Franus zastępca redaktora naczelnego Spis treści Apulia 8 | Bari, Polignano a Mare, Ostuni, Alberobello Przepiękne plaże, pyszne owoce morza i domki jak z bajki Abruzja 16 | Sirente-Velino, L’Aquila, Gran Sasso Kraina dzikości Kalabria 24 | Reggio Calabria, Pentedattilo Oliwkowe imperium Sycylia 30 | Palermo W mieście pałaców Wyspy Liparyjskie 38 | Stromboli, Volcano, Lipari Rejs wulkanożerców Kampania 44 | Caserta i Neapol Śladami Burbonów i królowej Bony 52 | Pompeje, Capri Sorrento W cieniu Wezuwiusza 58 | Neapol Miasto pizzy i Maradony Sardynia 64 | Alghero, Bosa, Barumini, Orgosolo Wioski stulatków, tajemnicze znaki i szmaragdowe wybrzeże 72 | Na szlaku Selvaggio Blu Przez góry i nadmorskie bezdroża Parku Narodowego Zatoki Orosei i Gennargentu Lacjum 80 | Rzym Nieznane oblicze włoskiej stolicy Toskania 88 | Toskania W krainie winnych wzgórz 94 | Florencja Wśród dzieł sztuki 102 | Castellina In Chianti Najpiękniejsze stop-klatki z podróży Umbria 108 | Perugia, Bevagna, Montefalco, Orvieto, Asyż Tutejsze krajobrazy to gotowe pejzaże z epoki renesansu Marche 114 | Ascoli Piceno, Urbino Slow life w najczystszej postaci Wenecja Euganejska 120 | Wenecja Inspiruje artystów, zachwyca kolorami Friuli-Wenecja Julijska 126 | Udine Kulinarny zawrót głowy Republika San Marino 130 | W drodze na górę Titano Spacer po San Marino, enklawie na terenie Włoch, to nieustanna wspinaczka Emilia-Romania 134 | Bolonia, Rimini, Faenza, Dozza Śladami Felliniego i wyjątkowej ceramiki 142 | Parma Jeśli szynka, to tylko parmeńska Liguria 148 | Genua, Cinque Terre, Cervo, Alassio W samym środku włoskiej riwiery 156 | Portofino Mekka celebrytów i miliarderów Piemont 162 | Alba, Barolo, La Morra Szukając białych trufli i pijąc wino Lombardia 170 | Mediolan Moda, uroda i… katedry Trydent-Górna Adyga 176 | Agroturystyka po włosku Fascynująca wędrówka w otoczeniu majestatycznych szczytów 182 | Dolomity W parku przyrody Paneveggio 188 | Tyrol Południowy Na szlaku do Baita Campedel
Jak wyglądał Egipt pierwszych faraonów? Odkrycie polskich archeologów
Polscy badacze odkryli w Tell el-Farcha zabytki, które nie mają żadnych analogii i wskazują nowy etap w dziejach sztuki. Najważniejsze jednak, że teoria o istnieniu dwóch odrębnych królestw Górnego i Dolnego Egiptu straciła rację bytu.
W tym artykule: Polskie wykopaliska w Egipcie Co odkryto w Tell el-Farcha? Odkrycie jednego z największych budynków starożytnego Egiptu Przełomowe odkrycia egipskiej sztuki Po kolejnych sezonach prac wykopaliskowych wiadomo już, że trzy niepozorne wzniesienia w Tell el-Farcha są jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w kraju faraonów. Polskie wykopaliska w Egipcie Pod warstwami ziemi polscy archeolodzy odnaleźli dzieła sztuki i grobowiec, który nie powinien jeszcze istnieć w tamtych czasach. A także gigantyczne budowle, jakie nie są znane w innych częściach Egiptu oraz najstarszy na świecie browar. Tell el-Farcha, czyli Wzgórze Kurczaka, leży w delcie Nilu, ok. 120 km od Kairu. Składa się z trzech, nazywanych tu tellami albo komami, wzgórz, które zajmują powierzchnię zaledwie czterech hektarów. Nie robią imponującego wrażenia. Porośnięte ostrą trawą wzniesienia wystają zaledwie pięć metrów ponad poziom otaczających je pól. Nie ma tu piasków, ziemia jest wilgotna i żyzna. Obszar od północy zamyka kanał irygacyjny, zaś południową i wschodnią granicę stanowi współczesna wieś Ghazala. Jej najbiedniejsi mieszkańcy pomagają polskim archeologom. Na 100 pracowników najemnych aż 70 to kobiety. W przerwach słychać śmiechy, zaloty. Mieszkańcy Ghazali przy okazji uczą się historii swojej ziemi, jednego z najmniej znanych i przez to najbardziej tajemniczych rejonów Egiptu. Nad całością prac czuwają prof. Krzysztof M. Ciałowicz z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i dr Marek Chłodnicki z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Przez 10 lat w wykopaliskach wzięło udział 100 naukowców – archeologów, geologów, geofizyków, antropologów i paleobotaników – oraz wyszkoliło się tu ponad 100 studentów. Wybrali sobie do badań trudne miejsce, w którym bez większych efektów pracowali już inni naukowcy. Co odkryto w Tell el-Farcha? – Wydaje się, że dzieje kraju faraonów są już dobrze poznane. Penetrowanie monumentalnych świątyń, królewskich grobowców i piramid od lat przynosi spektakularne odkrycia, wyjaśniające wiele tajemnic. Lecz tak naprawdę nasza wiedza o Egipcie jest ciągle bardzo skromna. A jedną z największych zagadek współczesnej egiptologii są początki tego państwa – tłumaczy prof. Ciałowicz. Od XIX w. badaczy nurtowało pytanie, dlaczego właśnie w tym miejscu już 3 000 lat p.n.e powstało pierwsze na świecie państwo przestrzenne. Najpopularniejsza z wyjaśniających tę zagadkę teorii mówiła, że w okolicach dzisiejszego Karnaku i Luksoru w czwartym tysiącleciu istniało niewielkie państewko plemienne. Jego agresywni władcy stopniowo przemieszczali się na północ i zdobywali kolejne terytoria, aż doszli do delty Nilu. Według źródeł starożytnych (Herodot, Maneton) przychodzący z południa faraon wojownik o imieniu Menes w 3000 r. p.n.e. podbił Deltę i stał się półbogiem – twórcą połączonego państwa. – Te wydarzenia miały się głęboko wryć w późniejszą historię Egiptu – mówi prof. Ciałowicz. – Faraona przedstawiano zawsze jako króla Górnego i Dolnego Egiptu, a motyw połączenia tych dwóch krajów był często wykorzystywany w ówczesnej sztuce mającej służyć celom propagandowym. Tymczasem nowe badania wykazują, że w czasach Menesa Egipt był już zarówno kulturowo, jak i politycznie zjednoczony! Najsłabszym punktem teorii o podboju północnego Egiptu przez południowy był brak dowodów na istnienie jakichkolwiek śladów dolnoegipskiego królestwa. – W Delcie nie ma piasku, nie zachowały się wielkie świątynie. W tej części kraju, gdzie ziemia jest żyzna, kamień był niezwykle cenny. Wiele ośrodków kultu zostało rozebranych w celu pozyskania tego surowca – tłumaczy dr Marek Chłodnicki. – Poza tym starożytne wioski i cmentarzyska schowane są pod warstwami późniejszych osadów. Najgorsze, że wody podskórne szybko atakowały najniższe warstwy, te szczególnie interesujące dla archeologów. Dopiero obecny rozwój nauki pozwolił na eksplorację terenów Delty. Osiągnięcia starożytnego Egiptu – co wynaleźli starożytni Egipcjanie? Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała trzy tysiące lat i w tym czasie zdołała dokonać wielu osiągnięć, które imponują nawet dziś. Co wynaleźli mieszkańcy królestwa faraonów? Odkrycie jednego z największych budynków starożytnego Egiptu Niemal każdy sezon w Tell el-Farcha przynosi wspaniałe niespodzianki. We wschodniej części stanowiska archeolodzy znaleźli cmentarzysko. Pochodziło z tego samego czasu co ośrodek handlowo-kultowy w zachodniej części. Razem prawie 100 grobów. Najwcześniejsze z nich należały do najbogatszych ludzi. Te późniejsze były już bardzo ubogie, co świadczy o powolnym upadku Tell el-Farchy. W otoczonych cegłami pochówkach znajdowały się m.in. gliniane naczynia z imionami faraonów z dynastii 0 i I. Na jednym widnieje imię króla Iry-Hora, w którego istnienie do tej pory mocno powątpiewano. – Równie ciekawy jest grób, na dachu którego znaleźliśmy kości mniej więcej 35 świń, kilku krów, psów, kotów i hipopotama – mówi prof. Ciałowicz. W tej wschodniej części osady naukowcy odkryli również kolejną monumentalną budowlę. Ma ponad 400 m² i jest największym ze znanych dotychczas w Egipcie budynków datowanych na lata 3200–3100 p.n.e. Archeolodzy przypuszczają, że może się on okazać kamieniem milowym w procesie poznania dziejów kraju faraonów. – Rozmiary tego budynku świadczą o znakomitej logistyce, organizacji pracy, planie. Jest to następny dowód na wysoki rozwój kultury Dolnego Egiptu. Dotychczas wyobrażaliśmy sobie, że tam długo, długo nie było nic, a potem nagle wyrosły piramidy... Wielki budynek to prawdopodobnie mastaba – grób uważany dotychczas za charakterystyczny dla I i II dynastii. Do tej pory za najstarsze uchodziły mastaby w Sakkarze i Nagadzie. – Chowano tam najważniejsze osoby po faraonach – wyjaśnia prof. Ciałowicz. – Odkryty przez nas tajemniczy grobowiec z Tell el-Farcha z czasów sprzed I dynastii byłby wtedy najstarszym poznanym w Egipcie. Nie wiadomo jednak, dlaczego w mastabę później wkopano kolejne warstwy grobów, a także dlaczego oddzielają one od siebie warstwy typowo osadnicze. Być może związane jest to z kilkoma falami osadnictwa w tym rejonie. To również byłby absolutny wyjątek w egipskich badaniach archeologicznych. Ale nie powinno to już nikogo dziwić, bo takie niezwykłe odkrycia stały się zupełnie typowe dla Tell el-Farcha. Przełomowe odkrycia egipskiej sztuki W tej części stanowiska naukowcy natrafili też na zabytki, które całkowicie zmieniły dotychczasowy pogląd na sztukę egipską. Przełomowe okazały się dwie złote figurki wykonane 100–150 lat przed powstaniem państwa egipskiego. Mają 30 i 60 cm wysokości i przedstawiają mężczyzn o niebieskich oczach z lapis lazuli. Surowiec ten sprowadzano z terenów dzisiejszego Afganistanu. – W tym czasie kształtował się panteon bóstw. Władca był wtedy główną postacią, z pewnością ważniejszą od rodzących się bóstw. Sądzimy, że te dwa złote posążki przedstawiają właśnie władcę i jego syna – twierdzi prof. Ciałowicz. Skąd jednak wzięły się w tym miejscu? – To dobre pytanie! Znaleźliśmy je na samej krawędzi wykopu, w najbiedniejszej części osady – śmieje się dr Marek Chłodnicki. – Albo zostały zrabowane, albo ukryte przed niebezpieczeństwem. Ten, kto je zabezpieczył, musiał zginąć, bo złoto czekało na nas tysiące lat. Dzięki nim oraz tutejszej architekturze już wiemy, że sztuka egipska rozwijała się liniowo. Wszystkie eksponaty – a jest ich niemało, wypełniają aż 24 skrzynie – zostaną w Egipcie. – Najważniejsze jest dla nas to, żeby skończyć z utrzymywaniem teorii o istnieniu różnych królestw Górnego i Dolnego Egiptu – mówi prof. Ciałowicz. – Ówcześni władcy po prostu konkurowali ze sobą w obrębie jednej kultury, aż w końcu któryś z nich stworzył jedno państwo nad Nilem. Tell el-Farcha nadal jest pełna tajemnic. Badacze dociekają, skąd wzięła się jej nazwa, albo jaką funkcję pełniły tajemnicze ceramiczne kręgi w najuboższej części osady. – To koła o średnicy 80 cm, bogato zdobione. Nie wiadomo, jak je interpretować. Może są to ołtarze? Ale takie ołtarze pojawiają się dopiero dwa tysiące lat później, i to w Grecji! – dziwi się dr Chłodnicki. Kto wie, co jeszcze powiedzą światu o historii te trzy, z pozoru, jak na historię świata wpłyną skromne wzgórza?
Makabryczne odkrycie: starożytni Egipcjanie używali żegadeł do oznaczania niewolników
Nowe badania wykazały, że drobne żegadła sprzed 3000 lat, które odnaleziono w Egipcie, służyły do oznaczania niewolników.
W tym artykule: Ludzi zniewalano już w starożytności W starożytnym Egipcie niewolnikom wypalano znaki na ciele Dlaczego Egipcjanie oznaczali swoich niewolników? Niewolnictwo jest jedną z najstarszych formacji społecznych. Jego historia sięga nawet okresu neolitycznego. Odkrycia archeologiczne m.in. w dzisiejszym Pakistanie wykazały, że już 10 tysięcy lat temu ludzie z kultury Indusu wykorzystywali niewolników do pracy. Niewolników spotykano również w wielu innych starożytnych cywilizacjach, a ich przywileje i rola często różniły się w zależności od regionu. Ludzi zniewalano już w starożytności W Mezopotamii niewolnicy mogli zakładać rodziny oraz posiadać własny majątek. Podobnie było w Egipcie. Nad Nilem zniewalano głównie jeńców wojennych, których zmuszano do służby m.in. w pałacach. Niewolnictwo nie było jednak podstawą gospodarki i ekonomii państwa, w przeciwieństwie do starożytnego Rzymu lub Grecji. To, co jednak łączyło większość niewolników w dawnych kulturach i cywilizacjach, to sposób ich oznaczania. Czasem niewolnicy musieli nosić charakterystyczne ubrania lub opaski, żeby każdy mógł ich rozpoznać. Niekiedy jednak decydowano się na bardziej brutalne metody, które polegały na wypalaniu rozgrzanym do czerwoności metalem znaków i symboli na ciele. Piętnowanie było niezwykle popularne w okresie średniowiecza. W starożytnym Egipcie niewolnikom wypalano znaki na ciele Najnowsze badania amerykańskich naukowców wykazały, że podobne praktyki mogli stosować również starożytni Egipcjanie. Na podstawie analizy kronik, tekstów historycznych, obrazów i malowideł oraz 10 żegadeł sprzed 3000 lat stwierdzili, że Egipcjanie piętnowali swoich niewolników. Badacze swoje odkrycie opublikowali na łamach czasopisma naukowego „The Journal of Egyptian Archeology”. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> Żegadła pochodzą z okresu panowania aż sześciu egipskich dynastii – od 1292 r. p.n.e. do 656 r. p.n.e. Archeolodzy przyznają, że dotychczas uważano, iż przedmioty te wykorzystywane były tylko do oznaczania bydła lub innych zwierząt. – Naszym zdaniem te konkretne żegadła były używane do piętnowania ludzi. Symbole, które były wypalane na skórze były za małe, żeby mogły być widoczne na większych zwierzętach – przyznaje Ella Karev, egiptolożka z Uniwersytetu w Chicago i jedna z autorek badania. Dlaczego Egipcjanie oznaczali swoich niewolników? – Oczywiście możliwe jest również, że tymi żegadłami wypalano znaki na mniejszych zwierzętach, np. kozach. Jednak wszystkie dowody, które zebraliśmy, wskazują, że były przeznaczone dla niewolników – dodaje uczona. Badaczka podkreśla, że w starożytności stosowano żegadła o wielkości co najmniej 10 cm. Te, które były przedmiotem badań, były trzy razy mniejsze. Co więcej, mają bardzo podobny rozmiar do żegadeł, których Europejczycy kilkaset lat później używali, aby oznaczać afrykańskich niewolników. Prof. Karev podkreśla również, że wcześniejsze badania sugerowały, że znaki lub symbole widoczne na jeńcach wojennych, którzy przedstawieni byli m.in. na reliefach odnalezionych w starożytnej świątyni Medinet Habu, to tatuaże. – W starożytnym Egipcie tatuowano tylko kobiety lub kapłanów. W praktyce robienie tych samych tatuaży dużej grupie jeńców wojennych byłoby czasochłonne. Właśnie dlatego znaki te musiały być wypalane – zaznacza Karev. Co ciekawe, prawo dotyczące niewolników w starożytnym Egipcie było relatywnie liberalne. Znane są przypadki, gdy ich status zniewolenia był znoszony, a niektórzy mogli nawet zakładać rodziny z Egipcjankami. Eksperci sugerują, że takie piętnowanie mogło mieć charakter społeczny i być związane z okresem, gdy niewolników w kraju przybywało. Być może taka blizna na całe życie miała przypominać o statusie. Źródło: The Journal of Egyptian Archeology, Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Starożytni Egipcjanie: najwięksi czciciele życia
Obsesją starożytnych Egipcjan było przezwyciężenie śmierci.
Herodot nazywał Egipt darem Nilu. Znaczenie rzeki zaczęło wzrastać wraz z nastaniem zmian klimatu. Niegdyś na terenach dzisiejszej Sahary nie było pustyni. W ciepłym i wilgotnym klimacie żyły słonie, hipopotamy, żyrafy i bawoły. Świat ludzi też wyglądał inaczej. Wypasali oni stada bydła mające pod dostatkiem traw i wody. Świadectwem epoki są obrazy wyryte na skałach rozrzuconych po całej Saharze. Zachwyt budzą malowidła w górach Tassili n-Azdżar. Paleta barw i dynamika przedstawień sprawiają, że oglądając tę starożytną galerię, mamy wrażenie, jakby życie toczyło się tam nadal. Świat sprzed kilku tysięcy lat i nasz dzieli tylko powierzchnia kamienia. Ludzie i zwierzęta przeciskają się przez pęknięcia w skale, by ponownie zapełnić Saharę... W V tysiącleciu p.n.e. na północy kontynentu deszcze przestały padać, wysychały rzeki, jałowiała ziemia, stada bydła padały. Rajska kraina zamieniła się w pustynię. W tych okolicznościach rosło znaczenie rzeki, która przecinała wschodnie rubieże Afryki. Cykliczne wylewy Nilu powodowały, że kiedy wody opadały, na jej brzegach pozostawał muł. Użyźniał on glebę, stwarzając warunki dla uprawy roślin. Nad brzegami rzeki dokonały się zmiany w życiu ludzi. Koczownicy, wędrujący dotąd ze stadami bydła w poszukiwaniu pastwisk i źródeł, osiedli w jednym miejscu. Zaczęli uprawiać zboża, stając się rolnikami. Wylewy i opadanie wody w Nilu wyznaczały rytm życia i kształtowały sferę wierzeń. Wylew symbolizował śmierć. Opadnięcie wód i naniesiony przez nią żyzny muł umożliwiały wegetację roślin – następowało zmartwychwstanie. Ten sam cykl przechodziło ziarno. Pod wpływem wody pęczniało i kiełkowało, by wydać plon. Ludzie wierzyli, że ziemia, po której stąpają, leży na ciele Ozyrysa – pana życia, gleby i wegetacji roślin. To on nauczył Egipcjan uprawiać ziemię (jego siostra Izyda pokazała im, jak rozcierać ziarno na mąkę). Z Ozyrysa wypływał też Nil. Dobry bóg został zamordowany przez swego brata Seta – wcielenie zła. Zmartwychwstał jednak, sprawuje władzę w niebiosach, jest panem zmarłych i sędzią ich dusz. Egipcjanie upamiętniali te wydarzenia, organizując co roku misteria, podczas których odtwarzano mityczną śmierć Ozyrysa. Centralnym motywem ceremonii było przenoszenie nocą ciała boga do grobu. Następnego dnia rano w uroczystej procesji obnoszono posąg zmartwychwstałego. Powstanie z grobu Ozyrysa dało ludziom nadzieję, że oni też będą żyć po śmierci. Umożliwiać to miała mumifikacja i zachowanie ciała – największa obsesja Egipcjan. Śladem zmagań o życie wieczne są grobowce, którymi usiana jest kraina nad Nilem. – Egipt był najbardziej związany z przyszłością i potrzebą przetrwania na wieczność – stwierdza prof. Andrzej Niwiński z Instytutu Archeologii UW. – Jest dla mnie najbliższy kulturowo naszej mentalności, zwłaszcza pod względem religii. Symbolem zmartwychwstania Ozyrysa były przedstawienia jego mumii, z której wyrastają kiełki zbóż. Misteria ozyriańskie ożywiały tę tradycję. Do naczynia z ziemią wkładano ziarno. Przykrywano je płótnem symbolizującym mumię, by przez kilka dni lać na nie wodę. My robimy to samo na wiosnę, kiedy przyroda się odradza i kiełkują zboża – sadzimy ziarna rzeżuchy w naczyniu obwiązanym płachtą. Tę symboliczną czynność wykonujemy w związku z obchodami misteriów Wielkiej Nocy – śmierci i zmartwychwstania.
Udręczona upałem, bezkresna, a jednocześnie nieziemsko piękna i cicha. Siedem dni to za mało, żeby ją poznać, ale wystarczająco dużo, żeby się w niej zakochać
Mohamed twierdzi, że nie potrafi żyć bez pustyni. Domyślam się dlaczego. Właśnie zgasło ognisko, a nade mną niczym w planetarium otworzyła się kopuła z miliardami gwiazd. Niebo rozświetliło się jak jakaś supermetropolia. I kiedy tak leżałam na ciepłym piasku, po raz pierwszy w życiu poczułam, że naprawdę jestem częścią Wszechświata. Nigdy wcześniej nie wydawał mi się on ani tak bliski, ani tak fascynujący jak tu i teraz. Może dlatego, że niebo nad Saharą zdecydowanie nie przypomina znanego mi nieba. Wręcz wydaje się nierealne, jakby zostało wymyślone w komputerze na potrzeby jakiejś Odysei kosmicznej albo Gwiezdnych wojen. Podobno Wszechświat ma miliardy galaktyk, a każda z nich składa się z miliardów gwiazd. Podobno promień światła wysłany z jego końca potrzebowałby 15 mld lat, żeby dotrzeć na Ziemię – tak niewyobrażalnie jest on wielki. Z kolei my dystans do najbliższej gwiazdy – Proximy Centauri, najszybszą rakietą pokonalibyśmy w 100 tys. lat. Te liczby trochę studzą moj zapał do międzygalaktycznych podroży. Tymczasem na Saharze gwiazdy zdają się być dosłownie na wyciągnięcie ręki. I mrugają do nas tak zachęcająco. – To nie fair, Nidu – mówię do Mohameda, 33-latka, który jest naszym przewodnikiem. Dumny absolwent Oxfordu każe się nazywać Nidu, bowiem w Egipcie co drugi chłopak otrzymał imię na cześć proroka. – Wy, Egipcjanie, macie piramidy, świątynie w Luksorze, Karnaku i Abu Simbel, Morze Czerwone z plażami i baśniowymi rafami, Kleopatrę i Tutanchamona, celebrytów, których losami interesują się wszyscy. Najdłuższą rzekę świata, największą pustynię i jakby tego było mało – to niebo, od którego nie potrafię i nie chcę oderwać wzroku. Zasypianie pod baldachimem z gwiazd zaliczyłabym do jednych z moich najbardziej romantycznych doświadczeń. Egipt jest ponad trzy razy większy od Polski, ale 95 proc. jego powierzchni to Sahara, która oplata swoimi mackami deltę Nilu, jakby chciała ją udusić. Z lotu ptaka ten ostatni bastion zieleni wydaje się nie mieć żadnych szans w starciu z pustynnym Goliatem, a jednak na razie również tutaj wygrywa Dawid. Niestety nie zmienia to faktu, że 80 mln mieszkańców tego kraju zmuszonych jest żyć w niemiłosiernym ścisku na obszarze wielkości dwóch naszych województw. Taki na przykład Kair za swój dom uważa ponad 20 mln ludzi i każdy z nich musi się jakoś utrzymać – a bezrobocie w Egipcie jest ogromne. Kiedy spacerowałam wokół piramid, nieustannie ktoś proponował mi a to zakup asfaltowych figurek, koszulek ze sfinksem, chustek arafatek, wody, a to zrobienie zdjęcia czy przejażdżkę na wielbłądzie. Pozbycie się jednego natręta trwało kilka minut, ale natychmiast w jego miejsce pojawiało się dwóch innych. Zapewne spłukałabym się do suchej nitki, gdybym była w tym kraju pierwszy raz. Wiem, ile wysiłku kosztuje wytłumaczenie posiadaczowi olbrzymich, smutnych oczu, że nie potrzebujemy stu papirusowych arcydzieł, nawet jeżeli kosztują one tylko 10 dol. Jeszcze trzy lata temu cały Kair udekorowany był plakatami Mubaraka przypominającymi, kto tu rządzi. Po rewolucji plakaty zniknęły, ale zniknęli też turyści – Nidu twierdzi, że jest ich nawet o 80 proc. mniej. To cios w plecy dla całej branży. No cóż, jednego dnia można być rewolucjonistą, a następnego i tak trzeba pójść do pracy i zarobić na utrzymanie rodziny. Z klaustrofobicznych macek cywilizacji uwalniamy się już jakieś 50 km za Kairem, kiedy zjeżdżamy z drogi łączącej stolicę z położoną 350 km na południe oazą Al-Bahrijja. Zaczyna się prawdziwy offroad – zapinamy pasy i otwieramy okna. Nasza karawana składa się z czterech dżipów, które oprócz kompletu pasażerów wiozą namioty, śpiwory, materace, zapas wody (3 litry na osobę na dzień) i jedzenia, benzynę, bagaże. Przed nami 1000 km przez Saharę. Jesteśmy tak podekscytowani naszym desert experience, że nie możemy usiedzieć na miejscach i dziwimy się jak dzieci. Skąd kierowcy wiedzą, gdzie jechać? Nie ma tu drogowskazów ani punktów charakterystycznych. Czyżby w tajemnicy przed nami korzystali z map albo GPS-ów? Dziwimy się też, że na niemiłosiernych wertepach nie siada zawieszenie, że koła dżipów ślizgają się po piasku jak po lodowisku, ale udaje się nam wjechać na wydmy wysokości kilkupiętrowych kamienic bez dachowania albo przynajmniej zakopania się po osie. Sahara pięknieje z każdym kilometrem. Szarobure klepisko, po którym wiatr przeganiał czarne reklamówki, zamienia się w bezkresne pole wydm, które niczym wał ciągną się wzdłuż Nilu na długości 500 km, aż pod granicę z Sudanem. Podobno wystarczy pospacerować kilka godzin po wydmach, żeby zasmakować pustyni. Ale żeby poznać ją naprawdę, trzeba na niej spędzić przynajmniej jedną noc. Patrzę na zegarek, jest piąta rano. Nie przypominam sobie, żebym kiedykolwiek w Warszawie zbudziła się z własnej woli tak wcześnie. Wygrzebuję się ze śpiwora, otrzepuję z piasku. Jest chłodno, jednak temperatura na Saharze w nocy wcale nie spada do zera. Z innych namiotów dobiega pochrapywanie, ale też szuranie, co znaczy, że amatorów wschodów słońca jest więcej. Ruszam przed siebie. Niewiele jest przyjemności mogących przebić frajdę z chodzenia po porannym piasku na bosaka i wciągania w płuca rześkiego powietrza. Wokół mnie nie ma żywego ducha. Podczas podróży zwykle szukamy towarzystwa, a tutaj wręcz odwrotnie. Lubimy mieć wschody i zachody słońca tylko dla siebie. Wiecznie narzekamy na stres, przepracowanie, nadmiar bodźców, które nie pozwalają nam się wyłączyć. Jedni szukają spokoju, zamykając się na przykład na tydzień w klasztornej celi, medytując, uprawiając jogę. Ja postanowiłam odpocząć od świata na pustyni. Przede mną akt wzbudza w naszym gatunku tak silne emocje. Starożytni Egipcjanie przynajmniej wierzyli, że za codzienną wędrówkę słońca odpowiedzialny jest skarabeusz. Ten niezmordowany żuk toczący po piasku swoją gnojną kulkę miał tak samo toczyć po nieboskłonie słońce. Do dziś skarabeusz jest tu symbolem odrodzenia, wiary w to, że nigdy nie jest za późno, aby zmienić swoje życie na lepsze. Tylko co to dokładnie znaczy? Może właśnie tu znajdę odpowiedź. W końcu pierwszy chrześcijański pustelnik – św. Antoni – na Saharze spędził 80 lat i mimo kuszenia stanowiskami nie chciał tego miejsca opuścić. Tymczasem moje potrzeby duchowe przegrywają z potrzebami ciała. Po prostu jestem głodna. Wracam do obozowiska na śniadanie. Przed 9, kiedy zaczyna się robić gorąco, jesteśmy już spakowani i gotowi do dalszej drogi. Prawdziwi Beduini znają pustynię jak nikt inny, dlatego są najlepszymi przewodnikami. Aisza, szef naszych kierowców, jest właśnie Beduinem. Niestety zarówno on, jak i inni miejscowi, zamiast tradycyjnych nakryć głowy i długich szat noszą czapki z daszkami, T-shirty i dżinsy. Na szczęście potrafią to, co powinni umieć prawdziwi mężczyźni. Tak wiec rozbijają za nas namioty (koledzy muszą to robić sami), zdobywają drewno na ognisko, zajmują się kuchnią i sprzątaniem. Przebite opony zmieniają w pięć minut, ćwiczą dżoging i skaczą na skakance. No i nie przegapia żadnej okazji, żeby poczarować kobietę. W ich oczach jesteśmy piękne. Dla nich nie ma znaczenia ani nasza tusza, ani wiek. Wiele Europejek dało się uwieść gładkim słówkom tutejszych habibi, wystarczy poczytać fora internetowe. Ale przecież nie tylko uczucia nie trwają wiecznie. Nawet Sahara zmienia się nieustannie. Jeszcze 10 tys. lat temu znaczną jej część porastała sawanna, na której pasły się stada zwierząt znane z południa Afryki. Świadczą o tym chociażby rysunki naskalne odnajdowane co i rusz w tutejszych jaskiniach. Potem przestały padać deszcze i po życiu nie został nawet ślad. Wszystko wyschło na pieprz, rozpadło się. W Jara Cave nie ma co prawda prehistorycznej sztuki, ale wejście do tej jaskini wygląda niczym korytarz prowadzący do królewskiego grobowca w Dolinie Królów. I rzeczywiście wnętrze ma wystrój godny faraona. Ze stropu zwisają tysiące stalaktytów, niektóre przypominają żebra prehistorycznych stworów. Sahara kryje wiele takich miejsc i tajemnic. Ocean piasku wielkości Europy przesypuje się niczym w klepsydrze. Wydmy wędrujące z prędkością 9 m rocznie pochłaniają wszystko na swojej drodze, a jednocześnie odsłaniają to, co zakryły wcześniej. Kiedy zobaczyłam skupisko palm na horyzoncie, pomyślałam – fatamorgana. Tym bardziej że sporo ich już widziałam na pustyni. Powietrze aż falowało od skwaru, my gotowaliśmy się żywcem. W takich warunkach trudno myśleć racjonalnie. Człowiek marzy tylko o tym, żeby rozebrać się bardziej niż do naga, usiąść pod wentylatorem ze szklanką czegoś zimnego i obłożyć się kostkami lodu. Na szczęście palmy okazały się realne, podobnie jak woda. – Kiedyś był tu rzymski fort, którego załoga pilnowała bezpieczeństwa karawan – wyjaśnia Mohamed, kiedy moczymy stopy w basenach. Wędrówka po pustyni nie byłaby możliwa bez znajomości takich miejsc. Wielbłądy mogą bez wody przeżyć kilka, nawet kilkanaście dni, ale ludzie już nie. Przy takich temperaturach wręcz nie jesteśmy w stanie ugasić pragnienia. Najmniejszy błąd może nas drogo kosztować. Media co jakiś czas podają informacje o osobach, które zgubiły się na pustyni. Sahara długo pozostawała niedostępna. Pierwsi Europejczycy uważano ją za piekło na ziemi, miejsce zarezerwowane dla umarłych albo samobójców. Ale wszystko, co tajemnicze i niedostępne, jest także pociągające. Ludzie zawsze chcieli dotrzeć tam, gdzie najwyżej, najgłębiej, najtrudniej, gdzie nikt przed nimi nie postawił jeszcze stopy. Ekstremalne sytuacje podobno pozwalają nam lepiej poznać siebie. Ja jednak cieszę się, że aż tak nie muszę siebie sprawdzać. I że jest ktoś, kto zapewnia nam i bezpieczeństwo, i odpowiednią ilość wody. Codziennie pokonujemy dziesiątki kilometrów z krótkimi przerwami na sesje fotograficzne przy najbardziej spektakularnych punktach widokowych. Nasze życie wyznaczają wschody i zachody słońca. Wschód – zwijanie obozu, zachód – rozbijanie. A potem kolacja, ognisko i długie przy nim rozmowy. Krajobrazy zmieniają się jak w albumie fotograficznym. Łachy piachu to znikają, to pojawiają się, czasami przejeżdżamy między stożkami przypominającymi wielkie kretowiska albo zatrzymujemy się przy miejscu wyglądającym jak pole skamieniałych arbuzów. Są tu kaniony, góry, klify, urwiska, doliny, jeziora, oazy – jakbyśmy eksplorowali dno oceanu, z którego jakimś cudem wyparowała woda. Nie przypuszczałam, że Sahara jest tak różnorodna. Miliony lat erozji poszarpały skały i nadały im niesamowite kształty, czasami grubo ciosane, a czasami finezyjne. Nie przypuszczałam też, że piach może mieć tyle kolorów i struktur. Bywa ubity niczym klepisko, innym razem koła samochodów wzbijają tumany kurzu, jakby ktoś wysypywał na nas mąkę. Podobno można nim umyć włosy, odważyli się ją eksplorować dopiero w średniowieczu. Wtedy ma tez właściwości antyseptyczne – dlatego kiedy Beduin się skaleczy, w ranę wciera pustynny piasek. To miejsce jest niezwykle fotogeniczne i fantastycznie prezentuje się na zdjęciach, jednak nawet najlepsza fotografia nie jest w stanie oddać rzeczywistości. Przed nami wyrasta płaskowyż, który wygląda, jakby przed chwila spadł na niego śnieg i jeszcze nie zdążył się stopić. White Desert (Pustynia Biała) faktycznie jest biała, to nie efekt obróbki zdjęć w programie komputerowym. Ale nie kolor jest tu najważniejszy, lecz niezwykła galeria kamiennych rzeźb. Matka Natura nieźle tu poszalała z dłutem. Spacerujemy po jej pracowni, mijając monstrualne grzyby, wielbłądy, pingwiny, wieloryby, króliki i inne stwory. Podziwiamy, komentujemy, komplementujemy, robimy zdjęcia. Nie jest nas stad w stanie wyrwać nawet perspektywa prysznica w pobliskim karawanseraju o jakże adekwatnej nazwie Shahrazad. Bez wahania oddałabym te luksusy za szanse spędzenia nocy właśnie tutaj, pod namiotem. Ponieważ dziś nie musimy rozbijać obozu, Nidu zgodził się zostać na White Desert do zachodu słońca. Na bezchmurnym dotąd niebie pojawiły się obłoki, jakby na nasze zamówienie. Przebijające się przez nie słonce zaczęło tańczyć między skalnymi blokami, które pod jego wpływem niczym za dotknięciem czarodziejskiej różdżki raz stawały się złote, za chwile szare, czerwone, pomarańczowe i znów białe. To była magia. Skłamałabym jednak, pisząc, że tego wieczoru nie doceniłam zalet prysznica albo kolacji z winem serwowanej w postaci szwedzkiego stołu, na która dziwnym trafem wszystkie dziewczyny założyły sukienki. Czy nastąpi koniec świata, jeżeli tego nie zrobię? Zawsze zadaje sobie to pytanie, ilekroć chce zrobić coś, czego zazwyczaj nie robie. I zawsze wtedy niezwykle się mobilizuje, bo wiem, że z całą pewnością będę żałować, jeżeli stchórzę. Tak jest i tym razem. Stoję na szczycie wysokiej wydmy z deską pod pachą. Z dołu wyglądało to znacznie lepiej, z góry wydma wydaje mi się zdecydowanie za stroma. Może nie złamie karku, ale pewnie i tak zjadę na pupie. Będzie wstyd. Nidu już spróbował i teraz głośno zachęca wszystkich do ruszenia jego śladem. Stawiam stopy na desce, przyjmuje pozycje i zjeżdżam. A potem kolejny raz i kolejny, aż piasek staje się zbyt gorący i moje stopy odmawiają współpracy. Żałuję, że tak późno wpadliśmy na ten pomysł. Tyle wspaniałych stoków pozostało niewykorzystanych. Dawno nie wracałam z wakacji w tak świetnym humorze. Dawno tez powrót do cywilizacji nie okazał się takim szokiem. Kiedy wjechaliśmy do Kairu, zaatakowały nas potworny hałas, smog i korki, od których zdążyliśmy się odzwyczaić. Poczułam się tak, jakbyśmy trafili do prawdziwego piekła, które sami sobie stworzyliśmy. Tylko za jakie grzechy?
W dwa tygodnie Pokonałam 4 tys. km. Podróżowałam pociągiem, autobusem, statkiem, na grzbiecie wielbłąda. Stanęłam pod piramidami, głaskałam sfinksa po łapach, szukałam skarbów w dolinie królów, zwiedziłam kilkadziesiąt świątyń i targując się, kilkunastu sprzedawców doprowadziłam do łez. A miały to być leniwe wakacje w Egipcie z jednym z biur podróży.
1. dzień – Hurghada Pan Marek, przewodnik, wita nas na lotnisku w HURGHADZIE i niczym dobry pasterz sprawnie zapędza 40-osobowe stado amatorów piramid do autokaru. Z miejsca zaczyna przepraszać za standard hotelu. Tym błyskotliwym posunięciem kupuje mój głęboki szacunek – kto się teraz odważy poskarżyć na zły widok z okna albo żółte plamy na niegdyś białej pościeli? Przygotowana na najgorsze, widząc mój bungalow, stwierdzam, że nie jest tak źle! Co prawda po podłodze biegają mrówki faraona, ale jest łazienka, wygodne łóżka. Szkoda tylko, że gdy włączam klimatyzację, przestaję słyszeć własne myśli, a gdy ją wyłączam, też ich nie słyszę, bowiem za ścianą trwa techno party. No tak, czytałam, że Hurghada to kurort zasypiający nad ranem. Awantura, którą robię o 1.00 rano, kończy dyskotekę, na której bawi się, a właściwie drzemie na krzesłach, para Rosjan. 2. dzień – Kair Jest 3.00. Mocno zaspana pakuję się do autokaru. Przede mną 450 km drogi do Kairu, którą pokonam w konwoju. To właśnie przez konieczność podróżowania w konwojach zrezygnowałam z samodzielnej wyprawy do Egiptu. Teraz wiem, że mądrze postąpiłam. Jedziemy w niekończącym się sznurze samochodów i autobusów. Ochronę zapewniają uzbrojeni żołnierze i policja turystyczna. Środki bezpieczeństwa godne delegacji państwowej. Spisano nas i policzono z dziesięć razy. Na trasie posterunki, wstrzymany ruch lokalny. Mimo zmęczenia nie jestem w stanie zmrużyć oka. Doprawdy, trudno zasnąć w autokarze ze sprawną klimatyzacją, co oznacza, że ci, którzy nie mają kożuchów, szczękają zębami z zimna. Oczywiście nie sposób jej wyłączyć, można się jedynie modlić, aby się zepsuła. Nie bez powodu turyści zaczynają przygodę z Kairem od Cytadeli pamiętającej czasy Saladyna, pogromcy krzyżowców. Z wysokiego wzgórza, na którym wzniesiono fortyfikacje, meczety, medresy, a nawet pałac i więzienie, widać miasto spowite szarożółtą zawiesiną. Wyłaniają się z niej niczym widma chaotyczne rzędy kremowych domów z płaskimi dachami, nad którymi niczym strażnicy porządku dominują minarety meczetów. Kairu nie da się ogarnąć wzrokiem, podobno z zachodu na wschód ma 65 km długości i 35 km z północy na południe. Podobno żyje tu 20 mln ludzi, a na metr kwadratowy przypada 3 razy więcej mieszkańców niż w Paryżu. Pewnie dlatego wszędzie otacza nas tłum. Horda sprzedawców papirusów dopada nas przy wyjściu z Meczetu Alabastrowego (wzorowanego na świątyniach tureckich) i nie opuszcza nawet w autokarze. Cena wywoławcza – 5 dol. za jeden obrazek, końcowa – 1 dolar za tuzin. Turystki, które nie przystały na początkową cenę, teraz robią świetny interes. Te, które już kupiły, są rozżalone. Kiedy przewodnik wyjaśnia, że to nie papirus, ale stemplowana podróbka z bananowca, wszyscy tracą humor. W Kairze spędzimy w sumie cztery dni wypełnione atrakcjami. Na dziś zaplanowano wycieczkę do położonej za miastem Sakkary – nekropolii najstarszej dynastii faraonów rządzących Egiptem. Tutaj znajduje się niezwykle ważna dla historii architektury budowla – piramida schodkowa Dżosera, która wygląda jak 62-metrowa kupa kamieni ułożonych w sześć stopni. Po tych schodkach po śmierci faraon miał udać się w stronę wieczności. Choć dziś niepozorna – 4,5 tys. lat temu była kamieniem milowym wyznaczającym nowy trend budownictwa cmentarnego. Kolejni władcy nie chcieli już spoczywać w mastabach, lecz w budowlach bardziej okazałych, czego przykładem są piramidy w Gizie. Gdyby nie potworny upał, do oddalonego o 3 km Dahszur poszłabym piechotą. Z piasków pustyni wyrastają tam m.in. dwie piramidy wzniesione dla faraona Snofru, ojca Cheopsa. Dlaczego dwie, czyżby Snofru był aż tak próżny? Okazuje się, że pierwsza piramida, zwana Łamaną, nie udała się, zbudowano więc drugą. Z zapałem pokonuję kilkadziesiąt schodków prowadzących do Piramidy Czerwonej, której sylwetka osiągnęła kształt idealnego ostrosłupa. Wciskam się w wąski, niski i bardzo długi korytarz biegnący stromo w dół do komory grobowej. Z każdym krokiem coraz bardziej brakuje mi powietrza. Na dodatek konstrukcja jęczy, jakby miała się za chwilę zapaść. Przebyłam 40 m i nie zamierzam zrobić ani kroku dalej. Zawracam. Pierwszy haust świeżego powietrza działa niczym gaz rozweselający. Nawet nie bardzo mi wstyd, że się poddałam, zwłaszcza że ci, którzy dotarli do celu, zamiast rozpływać się w zachwytach, wspominają zapach przepoconych skarpet. 3. dzień – Synaj Z okna mojego apartamentu w hotelu w Gizie podobno widać piramidy. Wytężam wzrok, przecieram oczy i... nic. Mleczna złowroga zawiesina niczym mgła z horroru Carpentera pożarła trzy gigantyczne ostrosłupy. Rozczarowana schodzę na śniadanie, z nadzieją że mocna kawa postawi mnie na nogi po kolejnej nieprzespanej nocy. (Niestety tutejsza kawa stawia na nogi jedynie obsługę, która musi ją nalać do filiżanek). Zasnąć nie pozwalał mi warkot rozklekotanych samochodów oraz przeszywające uszy dźwięki klaksonów, których kierowcy używają bez skrępowania. O 5.00 rano do dzikiej kakofonii dołączył muezin nawołujący wiernych do modlitwy przez megafon. Żadna ściana nie jest dla niego za gruba, żadne okno wystarczająco dźwiękoszczelne. Punktualnie o 7.45 wyruszam na wycieczkę fakultatywną nad Kanał Sueski. Ci, co się na nią nie zdecydowali (trzeba dodatkowo zapłacić 40 dol.), kończą zwiedzanie na Dzielnicy Koptyjskiej, jednej z największych atrakcji Kairu. W VII w. chrześcijaństwo było religią panującą Egiptu (100 lat później wraz z arabskim podbojem zastąpił je islam). Ponieważ Koptowie to chrześcijanie, uznaje się ich za potomków starożytnych Egipcjan. Nigdy nie przyjęli oni ani zwierzchnictwa Watykanu, ani kościołów prawosławnych. Wiernym przewodzą patriarchowie wywodzący się od św. Marka, a ich życie religijne skupia się wokół kilku tonących w półmroku świątyń wyłożonych boazeriami, udekorowanych malowidłami. Jedną z nich jest kościół Św. Sergiusza, zbudowany na krypcie, gdzie ponoć schroniła się Święta Rodzina uciekająca przed siepaczami Heroda. Opuszczamy Kair, by po dwóch godzinach zatrzymać się przy przeżartej rdzą przystani, wkopanej w szeroki rów, w którym mieszają się wody mórz: Czerwonego i Śródziemnego. Kanał Sueski, dzieło ludzkiego geniuszu i mięśni (kopano go głównie motykami), ma niewiele ponad 160 km długości i maksymalnie 300 m szerokości. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się wymarły (czekamy już 20 minut na jakąś większą jednostkę), dziennie pokonuje go ponad 40 statków – każdy płaci za ten przywilej kilkaset tysięcy dolarów. Przewozi się tędy 7 proc. towarów świata, co czyni kanał jednym z najważniejszych źródeł dochodów Egiptu. Mostem niedaleko Port Said przedostajemy się na SYNAJ. Azja wita nas morzem złotego piasku. Wyżłobione w nim kanały rozprowadzające słodką wodę wydzierają pustyni nowe tereny pod uprawę. Dawniej Egipt był spichlerzem Rzymu. Dziś, aby wyżywić swoich mieszkańców (co roku jest ich 1,3 mln więcej), musi zboże importować. Na horyzoncie majaczą Gorzkie Jeziora – hipotetyczne miejsce biblijnego Exodusu. Wyjątkowo malowniczo prezentują się z wieżyczki strażniczej Wzgórza Pokoju pocięte go okopami, w których tkwią gipsowi żołnierze, i opasanego zasiekami z drutu kolczastego. To pamiątka po konflikcie izraelsko-egipskim zakończonym w 1978 r. traktatem w Camp David. Na jego mocy Izrael wycofał się z okupowanych terenów i przekazał je Egiptowi. 60 tys. km2 „niczego” (tak bywa nazywany Synaj) paradoksalnie stanowi bardzo łakomy kąsek. 4. dzień – Kair Cały dzień będziemy samodzielnie eksplorować Stary Kair. Aby tam dotrzeć, musimy złapać taksówkę. Nasze auto jest wiekowe, ale nie starsze niż większość tutejszych wehikułów, ma rozprutą tapicerkę (jakby ktoś szukał w niej ukrytych skarbów), wszędzie wystają przewody, a w bagażniku zamiast tobołków tkwi kolejna para siedzeń. To ostatnie trochę mnie zdumiewa, ale przecież egipskie rodziny to raczej model 2+6, a bagaż zawsze można umieścić na dachu. Przemieszczamy się w żółwim tempie w potwornym korku, upale i smrodzie spalin. Po godzinie tortury się kończą – wysiadamy przy Dżazirat, czyli po arabsku wyspie. Widząc statki wycieczkowe na Nilu, wahamy się, czy nie zmienić planów i wypłynąć w rejs, jednak Kair jest taki kuszący. Cóż może być bardziej fascynującego niż zgłębianie miasta sprawiającego wrażenie, jakby zostało wybudowane na wysypisku śmieci. Gdziekolwiek spojrzeć, leżą sterty puszek, papierzysk, opakowań po wszelkich produktach, jakaś słoma, strzępy ubrań, schodzone do granic możliwości bambosze. W powietrzu fruwają czarne reklamówki, w asfalcie i chodnikach nie ma centymetra kwadratowego bez dziury, w domach brakuje ścian, o oknach nie wspominając, a w nurcie Nilu wczoraj widziałam martwe osły i krowy. Pan Marek wyjaśniał nam już pierwszego dnia, że wystarczy kilka tygodni i człowiek przestaje dostrzegać te śmieci. Z całą pewnością ma rację, w przeciwnym wypadku mieszkańcy wzięliby miotły w dłonie i tu posprzątali. Głowa rozbolała mnie od prób zrozumienia koncepcji architektonicznej tego molocha, która zdaje się przekonywać, że wartością nadrzędną w projektowaniu nie musi być estetyka, lecz indywidualny gust mieszkańców. Kto powiedział, że budynki muszą ze sobą harmonizować, że mieszkania powinny mieć drzwi i okna, a chodniki płyty, że trzeba coś skończyć, zanim się rozpadnie. Tutaj nawet nowe obiekty zdają się wymagać natychmiastowych poprawek. Zresztą w Kairze nic nie jest proste i oczywiste. Nawet próba przejścia przez ulicę na zielonym świetle kilka razy kończy się porażką. Starszy pan, który przeprowadza nas na drugą stronę, też nie jest tym, kim się wydaje, czyli uczynnym człowiekiem z sympatii do Polaków zapraszającym nas na herbatę. Zapomniał tylko wspomnieć, że wypijemy ją w perfumerii jego znajomego. Tak więc wbrew naszym zamiarom stajemy się posiadaczami kilku flakonów „wyjątkowych” perfum o kuszących nazwach – Izis, Harem, Arabska Noc i zapachach równie ulotnych jak piaski pustyni, o czym przekonujemy się później. Niestety, tego dnia nie będzie to ostatnia przygoda z perfumami. Jeszcze wielu miłych panów zwabi nas do swoich salonów, zanim nauczymy się, że w Egipcie każda uprzejmość, a nawet komplement mają swoją wartość wyrażoną w funtach, dolarach lub euro. Mądrzejsi, co nie znaczy, że odporniejsi na sztuczki kairskich naganiaczy docieramy do położonego w sercu Kairu bazaru Chan al-Chalili. W cieniu meczetu w labiryncie uliczek obrośniętych sklepikami zgromadzono tyle towarów, że Ali Baba zzieleniałby z zazdrości. Zakupoholicy powinni omijać to miejsce szerokim łukiem. Ja również. Nie mogę oderwać oczu od kryształowych lamp, ręcznie tkanych dywanów, podróbek starożytnych figurek, kolorowych przypraw uformowanych w kopczyki, stert szali. Fakt, że nic nie kupiłam, zawdzięczam sprzedawcom – ich namolność, zdeterminowanie, żeby wcisnąć mi cokolwiek, a jednocześnie dobrze na tym zarobić, podziałały na mój zapał niczym zimny prysznic. W drodze powrotnej do naszego hotelu zatrzymujemy się przy Sheratonie. W ciągu czterech dni od przylotu w tutejszym sklepie wolnocłowym można zrobić zakupy. Pierwszemu panu mówię, co chcę kupić (piwo) i w zamian otrzymuję kwit. Idę z nim do drugiego pana, który z mojego paszportu spisuje jakieś dane do komputera i wręcza mi nowy kwit. Kasjer sprawdza go, przyjmuje pieniądze, przybija na papierze nowe pieczątki. Ostatni pan wydaje mi towar. Teraz rozumiem, dlaczego w Egipcie nie ma bezrobocia, a średnia pensja to 130 zł. 5. dzień – Giza Gdy bóg Ozyrys, pan świata, został podstępnie pokonany i poćwiartowany przez swojego brata Seta, troskliwa żona Izyda odnalazła prawie wszystkie części jego ciała i zrobiła z nich pierwszą mumię. W ten sposób przywróciła Ozyrysowi życie. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że mumifikacja da im nieśmiertelność. W pewnym sensie mieli rację – ciała ich największych faraonów: Ramzesa II, jego ojca Setiego I i królowej Hatszepsut przetrwały zawieruchę dziejów i spoczywają w Muzeum Kairskim. Niewielka sala mumii, od której zaczęłam zwiedzanie muzeum, zupełnie nie koresponduje z rangą wystawionych tu osobistości. To wrażenie dotyczy zresztą całego budynku, który pęka w szwach od bezcennych eksponatów. Czuję się, jakbym zwiedzała magazyn – większość obiektów nie została nawet opisana. Choć trudno w to uwierzyć, zgromadzone tu skarby bledną przy ekspozycji poświęconej Tutanchamonowi. Podziwiam tysiące błyszczących od złota i drogich kamieni przedmiotów; sarkofagów, naszyjników, łodzi, tronów, pierścieni, figurek. Jakie skarby skrywały grobowce wielkich faraonów, skoro mało znaczącego władcę wyposażono tak hojnie. Zaraz zobaczę piramidy – na ten moment czekałam od dawna – od kiedy dowiedziałam się, że istnieją. Trzy sterty kamiennych bloków powiększają się z każdym metrem. Piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa mimo wieku wciąż prezentują się świetnie. Choć rozrastająca się Giza osacza je mackami domów, dzielnie bronią swojej pozycji – trwają tu od 4,5 tys. lat. Mam tylko godzinę, żeby się nimi nacieszyć, wybieram więc spacer dookoła wspaniałych ostrosłupów. Szybko zamienia się on w przejażdżkę na wielbłądzie. Jego właściciel oferuje milion wielbłądów za moją siostrę. Gdy chcę dobić targu, młody mężczyzna uśmiecha się i wyznaje, że tak naprawdę ma ich tylko pięć. Nie wiadomo, ile ma lat, czyją twarz, kto oberwał mu nos i dlaczego wciąż leży, taki potężny i majestatyczny. Przecież mógłby wstać, ziewnąć, zrobić koci grzbiet i pójść na spacer. Sfinks, olbrzymi 20-metrowy lew, dawniej pomalowany był ochrą. Dziś zachodzące światło maluje go na czerwono, a wyrastające za nim piramidy – na złoto. Ten widok odbieram niczym prezent pożegnalny. Wieczorem opuścimy Gizę, by pociągiem dotrzeć do Asuanu. 6. dzień – Asuan Przedział mojego „Orient Ekspresu” ma zaledwie metr na dwa, ale jakimś cudem zmieściły się tutaj dwa łóżka, umywalka, stolik, a nawet walizki. Mimo ciasnoty i braku świeżego powietrza budzę się rześka i wypoczęta. Za oknem widzę pola trzciny cukrowej, kukurydzy, sady, palmy, rolników, dzieci wracające ze szkoły, osiołki. O 13.30 po pokonaniu prawie tysiąca kilometrów pociąg zatrzymuje się w Asuanie. Przesiadamy się do autobusu i promenadą wzdłuż Nilu docieramy do Wielkiej Tamy, którą złośliwi nazywają piramidą Nasera. Z materiału, jaki zużyto na jej budowę, podobno można byłoby wznieść 20 piramid Cheopsa. Stoję na szczycie 40-metrowej konstrukcji ujarzmiającej Nil. Przede mną srebrzysta tafla Jeziora Nasera. Zbiornik ma 480 km długości i 170 bln m3 wody. Gdyby konstrukcja pękła, wszystko po drugiej stronie zniknęłoby pod wodą. Budowa zapory wymusiła przeniesienie wielu zabytkowych obiektów. Jednym z nich jest świątynia Izydy na wyspie File, do której dopływamy łodzią prującą spokojne wody Nilu. Tonące w zieleni sanktuarium z pylonami i lasem kolumn wygląda baśniowo. Kult Izydy, bogini magii, przetrwał w Egipcie najdłużej – do VI w. Potem większość świątyń przejęli chrześcijanie. Skuli wszystkie pogańskie elementy na ścianach. To oni okazali się bardziej destrukcyjni niż czas, który zdaje się nie imać tych zabytków. 7. dzień – Abu Simbe Już dwie godziny stoję w mroku wśród podekscytowanego tłumu czekającego na wschód słońca. Dziś, 22 października, jego promienie wpadną przez drzwi świątyni Ramzesa II w Abu Simbel i oświetlą znajdujące się tam wizerunki bogów oraz samego faraona. Aby zobaczyć ten spektakl odbywający się dwa razy w roku, musieliśmy dołączyć do konwoju wyruszającego z Asuanu o północy i pokonać 300 km, przekraczając zwrotnik Raka. Trudno docenić wagę wydarzenia, stojąc na zewnątrz, podczas gdy widowisko rozgrywa się w środku. Rozczarowanie mija w obliczu rozświetlonego wschodzącym słońcem majestatu Ramzesa II, którego cztery gigantyczne posągi ocieniają wejście do świątyni. Między monarszymi nogami wyrzeźbiono królewską małżonkę – Nefertari oraz dzieci Ramzesa (oczywiście nie wszystkie, władca miał ich co najmniej sto). Setki reliefów wyrytych na wewnętrznych ścianach świątyni opiewają dokonania faraona, zapewniając mu doskonały wieczny piar. Jak długi jest dzień, gdy zaczyna się go o północy, przekonuję się, słysząc listę atrakcji zaplanowanych na popołudnie. Rozpoczyna je wizyta w kamieniołomie w centrum Asuanu, gdzie spoczywa nieukończony granitowy obelisk. Stawiano je parami przed wejściem do świątyń, aby ściągały energię kosmiczną, która zasilała boskie posągi. Gdyby udało się tego kolosa wydobyć (niestety pękł), miałby 11 pięter wysokości i ważyłby 1 200 ton. Opuszczamy rozgrzany słońcem kamieniołom i feluką płyniemy do ogrodu botanicznego na wyspie rozkwitającego niczym fatamorgana wśród błękitu Nilu. Pewien bogaty Brytyjczyk zasadził tu drzewa z całego świata. Mijamy gigantyczne palmy, drzewa kiełbaskowe, fikusy, jaśminy, akacje, tamaryndowce, draceny. Powietrze pachnie kwiatami i ziołami, słychać śpiew ptaków. Szkoda, że nie możemy dłużej delektować się tą ciszą. Przesiadamy się na kolejną łódź i zagłębiamy w kataraktę Nilu. Przedzieramy się przez tunele z sitowia, manewrujemy między wielkimi jak domy blokami granitu. Opływamy wyspy, na których życie toczy się z dala od cywilizacji. Po godzinie przybijamy do nubijskiej wioski. Osaczeni przez domagające się prezentów dzieciaki, wędrujemy między kolorowymi domami. Na drzwiach wymalowane są chroniące przed urokami dłoń Fatimy lub oko Horusa. Nubijczycy przenieśli się tutaj, bo ich ziemię pochłonęła woda. Rodzina zaprzyjaźniona z naszym przewodnikiem zgodziła się pokazać swój dom (oczywiście nie za darmo). Zamiast podłogi – piasek, zamiast dachu – maty z sitowia, przez które prześwitują gwiazdy. Okazuje się on zadziwiająco przestronny. Jego najważniejszą częścią jest salon, do którego przylegają małe sypialnie mieszczące jedynie łóżko. Siadamy na ławach przykrytych kolorowymi derkami i pijemy słodką miętowa herbatę podaną przez ciemnoskórą gospodynię. Jej uśmiech wyraża tak wiele – niełatwo żyć w skansenie skazanym na hojność turystów. 8. dzień – Rejs po Nilu Jest 6.30, przybyliśmy do Kom Ombo (około 30 km od Asuanu). Wczoraj zostaliśmy zaokrętowani na statek wycieczkowy płynący do Luksoru – spędzimy na nim trzy dni. Teraz przez trap schodzimy na ląd wprost do świątyni poświęconej bogom Sobkowi i Horusowi. Pan Marek zwraca nam uwagę na ściany. Na jednej wyryto tajemne medyczne receptury, na drugiej – kalendarz ze wszystkimi staroegipskimi świętami. To bardzo praktyczne rozwiązanie ratowało śmiertelników przed przykrymi konsekwencjami urażenia jakiegoś bóstwa. Czas na statku płynie bardzo wolno. Minuty z bólem zamieniają się w godziny. Leżąc na górnym pokładzie, oglądam monotonne plamy zieleni pocięte hałdami piasku, czasem pojawi się jakiś człowiek i pomacha nam ręką. O 12.00 dobijamy do kolejnego portu, by zwiedzić świątynię Horusa w Edfu oddaloną o kilkanaście minut jazdy autokarem. Podziwiam doskonale zachowany 36-metrowy pylon, z którego przed wiekami powiewały kolorowe sztandary, a w oknach stali kapłani pilnujący porządku. Na reliefach ocalały resztki farby, dając wyobrażenie o bajecznych kolorach budowli w czasach faraonów. Na jednej ze ścian toczy się trwająca 70 lat walka Horusa (syna Ozyrysa) z jego wujem Setem. Zwycięzca – Horus – zostaje panem Egiptu, a każdy kolejny faraon jest uważany za jego „inkarnację”. Resztę dnia spędzamy na statku. Po kolacji zaczyna się galabija party. Nie jest to jednak impreza warta nieprzespanej nocy. Po kilku próbach przypomnienia układów z kursu tańca brzucha poddaję się i wracam do pokoju. 9. dzień – Luksor Dopłynęliśmy do portu niedaleko Luksoru, miasta, które wyrosło na ruinach Teb – stolicy Egiptu w czasach największej potęgi. (Dziś to turystyczne zaplecze, z którego można dostać się do wielu historycznych miejsc). Otoczony zasiekami i pilnowany przez wojsko wygląda jak ekskluzywny obóz dla uchodźców. Opuszczam go na kilka godzin, na fakultatywne zwiedzanie Dajr al Madina – wioski budowniczych królewskich grobowców w pobliskiej Dolinie Królów. Najwybitniejsi artyści tamtych czasów mieszkali w 70 domach. Pilnowani przez wojsko mogli w spokoju tworzyć na wieczną chwałę faraonów. Jednym z ich mecenasów był wojowniczy i potężny Ramzes III. Jego świątynia grobowa w Madinat Habu, dziś malownicza ruina, dawniej przypominała otoczone murem miasto ze świątyniami, pałacami, domami dla służby. Ocalałe reliefy ukazują Ramzesa III poniewierającego głowy swoich nieprzyjaciół, żołnierzy usypujących przed faraonem kopczyki z odciętych dłoni lub penisów wrogów. Przed tym monarchą drżał cały świat, a zdradziły go i zgładziły kobiety z jego własnego haremu. Po obiedzie udajemy się do Karnaku położonego na obrzeżach Luksoru. Największy kompleks świątynny świata zajmuje 100 ha. Zbudowano go, by uczcić Amona – najważniejszego boga Nowego Państwa. Każdy faraon chciał mu się przypodobać, wznosząc lub dodając coś do już istniejących budowli. Karnak upiększano przez 1 500 lat nieustannej adoracji. Tu wszystko musiało być imponujące – od alei procesyjnej ozdobionej szpalerem baraniogłowych sfinksów po liczbę świątyń, pylonów, obelisków, posągów, kolumn, a nawet rozmiary sztucznego jeziora. Trudno zrozumieć wiarę, która stworzyła Karnak. Podobnie jak trudno nie uśmiechnąć się na widok ludzi okrążających figurkę olbrzymiego skarabeusza (boga wschodzącego słońca). Sześć rundek w przeciwnym kierunku do ruchu wskazówek zegara ma zagwarantować potomstwo, trzy oznaczają powodzenie, a siedem – rozwód. 10. dzień – Kolosy Memnona i Dolina Królów W Egipcie każdy dzień jest wyjątkowy, ale ten będzie szczególny. Zaczyna się od obejrzenia Kolosów Memnona. Samotne 20-metrowe olbrzymy siedzą na wielkich tronach pozbawione kontekstu – jakby ktoś je tu porzucił przez pomyłkę. Dawniej strzegły wstępu do świątyni Amenhotepa III, dziś pilnują pasących się kóz i spokoju położonego obok zapyziałego miasteczka. Wzbijając tumany kurzu, docieramy do pięknej, amfiteatralnej doliny Wzgórz Tebańskich. Na miejsce swego kultu wybrała ją Hatszepsut, sławna kobieta faraon. Wybudowała tu świątynię grobową zadziwiająco nowoczesną, zupełnie niepodobną do tych, które widziałam. Przyklejona do zbocza składa się z trzech tarasów połączonych rampami, a każdy z nich wyznaczają skromne kolumnady. Na dolnym tarasie był kiedyś ogród z drzewami mirrowymi i fontannami. Władczyni nazwała swoją świątynię najwspanialszą ze wspaniałych. I choć dziś budowla nie prezentuje się tak okazale, nie pozwala zapomnieć o kobiecie, której sława przetrwała dłużej niż pamięć o tych, którzy starali się na zawsze wymazać jej imię z historii. Okrążamy skały do białości wypalone promieniami słońca. Linia Wzgórz Tebańskich osłaniających wąską dolinę kształtem przypomina piramidy. Może z tego powodu faraonowie uznali to miejsce, nazwane później Doliną Królów, za odpowiednie na wieczny spoczynek. Oddalona od siedzib ludzkich, zabójcza z powodu temperatur i otoczona kordonem wojska miała zapewnić bezpieczeństwo królewskim mumiom. Przez setki lat w skałach wydrążono setki korytarzy, dziesiątki sal, wyryto miliony scen i ukryto bogactwa, jakich nie znał świat. Bilet wstępu pozwala na zwiedzanie czterech z ponad 60 grobowców. Zaczynam od grobowca Ramzesa III, w którym przetrwały kolorowe reliefy, a kończę na grobowcu Tutmozisa III. Aby się tam dostać, muszę pokonać kilkadziesiąt schodków. Niestety, obrabowane wnętrza i puste sarkofagi przygnębiają (jedynie w grobowcu Tutanchamona znajduje się mumia władcy). Panuje w nich potworny zaduch, więc pocąc się i dysząc, zwiedzam je raczej z obowiązku niż dla przyjemności. 11. dzień – Abydos i Dandara Czyż nie byłoby miło zostać w Luksorze i przechadzać się po promenadzie, mając po jednej stronie Nil, a po drugiej piękną świątynię wzniesioną przez Amenhotepa III? Potem mogłabym się zagubić na pobliskim bazarze i poczuć niczym gwiazda filmowa ścigana przez paparazzich w osobie zdeterminowanych sprzedawców wszystkiego. Tymczasem jadę w konwoju do Abydos, miejsca kultu boga śmierci Ozyrysa. Tutaj niczym muzułmanin do Mekki chciał odbyć pielgrzymkę każdy Egipcjanin przed śmiercią. Podobno w okolicy świątyni znajdowało się wejście do podziemnego królestwa. W Abydos zachowały się najpiękniejsze płaskorzeźby, jakie do tej pory widziałam, oraz tzw. galeria królów, czyli lista 34 faraonów – poprzedników fundatora świątyni Setiego I. Twórcy spisu pominęli kilka osób, zapewne karząc ich za nieprawomyślne poglądy: Hatszepsut zawiniła, gdyż była kobietą, Echnaton z powodu swoich herezji, a faraonowie nubijscy, bo nikt nie lubi, jak pokonują go sąsiedzi. Moja przygoda ze starożytnym Egiptem kończy się w Dandarze – na świątyni Hathor – bogini miłości. Wizerunki Hathor, pucułowatej kobiety z krowimi uszami, dostrzegam wszędzie. Największe emocje zwiedzających wzbudza jednak „coś”, co znajduje się w wąskim korytarzu. Patrzę na relief, który Daniken uznał za prototyp żarówki, a inni za bakłażan. No cóż, po tym, co zobaczyłam, związki starożytnych Egipcjan z kosmitami nie wydają mi się takie oczywiste. 12.–15. dzień – odpoczynek w Hurghadzie Wracamy do HURGHADY, by nareszcie odpocząć. Mój apartament składa się z olbrzymiej sypialni, olbrzymiego salonu, olbrzymiego łóżka, wielkiej wygodnej kanapy i dużych telewizorów w każdym pomieszczeniu. Wzrusza mnie biel ręczników, ścian, a nawet zapach mydła. Po prostu luksus. Szwedzki stół na śniadanie, szwedzki stół na obiad. Człowiek z miejsca zapomina o diecie albo czasowo ją zawiesza. Po sutych posiłkach nie zostaje nic innego, jak godzinami leżeć na plaży. Problem w tym, że ja należę do wąskiego grona ludzi, którzy na plaży są w stanie wytrzymać najwyżej 10 minut, a potem zaczynam się nudzić. To właśnie nuda podsunęła mi pomysł, aby udać się na szaloną kilkugodzinną eskapadę na quadach przez pustynię, połączoną z jazdą na wielbłądach i odwiedzinami w wiosce Beduinów, w której jednak Beduinów nie było. Dlaczego w opisie pominęłam jedną z największych atrakcji Egiptu, jaką jest rafa koralowa Morza Czerwonego? Może dlatego, że postój na koralowej wyspie zamiast godzinę trwał 15 minut, że na statku panowało przenikliwie zimno, a fale na morzu były tak wysokie, że machając jak szalona wszystkimi kończynami, miałam wrażenie, że płynę w miejscu. (Tym prawdopodobnie wypłoszyłam wszystkie ryby). Są ludzie, którzy byli w Hurghadzie wiele razy i nigdy nie widzieli piramid, ja cieszę się, że będąc w Egipcie, widziałam wszystko, co chciałam, no może poza rybkami.