Awantura o najdroższy meteoryt marsjański: Niger żąda zwrotu
Najdroższy meteoryt marsjański, wart ponad 5 milionów dolarów, stał się powodem dyplomatycznego sporu. Władze Nigru twierdzą, że 24,7-kilogramowy okaz opuścił kraj wbrew prawu.
Spis treści: Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Meteoryt znaleziono w listopadzie 2023 r. w regionie Agadez w Nigrze. To wyjątkowy przybysz z Marsa – ważący 24,7 kg i nazwany NWA 16788 jest największym tego typu obiektem odkrytym na Ziemi. W lipcu 2025 trafił na aukcję w nowojorskim Sotheby’s, gdzie anonimowy kupiec zapłacił za niego 5,2 miliona dolarów. Ani tożsamość sprzedawcy, ani kupującego nie została ujawniona. Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Mniej niż 400 z ok. 50 tys. znanych meteorytów pochodzi z Marsa. Jednak szybko pojawiły się pytania o legalność wywozu wyjątkowego znaleziska. Rząd Nigru zgłosił wątpliwości co do zgodności eksportu z prawem i wszczął śledztwo, podejrzewając możliwy nielegalny handel. Sotheby’s utrzymuje, że wszystkie procedury międzynarodowe zostały zachowane. Według włoskich publikacji naukowych, meteoryt znalazł anonimowy poszukiwacz na Saharze, 90 km na zachód od oazy Chirfa. Kamień został sprzedany przez lokalną społeczność międzynarodowemu handlarzowi. Trafił do prywatnej galerii w Arezzo, gdzie przebadali go naukowcy z Uniwersytetu Florenckiego. Część skały pozostawiono we Włoszech do dalszych analiz, a reszta trafiła na aukcję w USA. Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Prof. Paul Sereno z Uniwersytetu Chicagowskiego, od lat związany z Nigrem, uważa, że doszło do złamania prawa, i apeluje o zwrot meteorytu jako elementu dziedzictwa narodowego. Niger chroni swoje dobra kulturowe ustawą z 1997 r., która obejmuje m.in. „okazy mineralogiczne”, lecz nie wymienia wprost meteorytów. Brak szczegółowych przepisów może tłumaczyć, jak artefakt opuścił kraj niezauważony. Podobne problemy ma Maroko, które od lat jest jednym z największych eksporterów meteorytów, mimo prób wprowadzenia regulacji. Prof. Hasnaa Chennaoui, geolog z Casablanki, wskazuje że meteoryty są częścią krajowej kultury, a jednak w praktyce większość okazów trafia do zagranicznych kolekcji. Przykładem jest meteoryt Tissint z 2011 r., z którego w Maroku pozostało jedynie 30 g. Póki co skutkiem tej międzynarodowej awantury jest zakaz eksportu niektórych minerałów i meteorytów wydany przez prezydenta Nigru gen. Abdourahamane Tianiego. O jego decyzji poinformowała krajowa agencja prasowa ANP. Źródło: Nauka w Polsce, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy ludzki mocz może być wydajnym nawozem? Sprawdzili to naukowcy z Nigru
W kilkuletnim badaniu naukowcy sprawdzili, jak sprawdza się ludzki mocz jako nawóz. Okazało się, że jest niezwykle skuteczny... pod pewnymi warunkami.
W tym artykule: Wiele krajów zmaga się z niedostatkiem nawozów, co niesie za sobą poważne konsekwencje Naukowcu z Nigru postanowili na szeroką skalę przetestować ludzki mocz jako nawóz Naukowcy zauważyli, że dzięki nawozowi z moczu rośliny rozwijają się aż o 30% szybciej Nawozy to środki używane do uprawiania roślin. Stosuje się je w celu zwiększenia wydajności gleby. Dostarczają one bowiem składniki pokarmowe, które są niezbędne do prawidłowego wzrostu upraw. Nawozy mogą być zarówno naturalne, organiczne, jak i mineralne, sztuczne i niekonwencjonalne. Innymi słowy, są podstawą rolnictwa. Wiele krajów zmaga się z niedostatkiem nawozów, co niesie za sobą poważne konsekwencje Niestety, nie wszystkie kraje mogą sobie pozwolić na odpowiednią ilość nawozu, co pokazał ostatni konflikt Rosji z Ukrainą. Kraje wschodnie są bowiem jednym z głównych eksporterów nawozów, m.in. do krajów Afryki. Od wielu miesięcy ceny nawozów są coraz wyższe, przez co niektóre państwa nie mogą sobie na to pozwolić. Właśnie dlatego naukowcy od lat szukają niekonwencjonalnych sposobów i alternatywy dla tradycyjnych użyźniaczy. Cztery razy więcej nawozów! Tyle trzeba będzie zużyć, by wykarmić ludzkość do 2050 r Aby zaspokoić przyszłe zapotrzebowanie na pokarm, do 2050 r. ilość fosforowych nawozów mineralnych oraz nawozów organicznych wykorzystywanych na łąkach i pastwiskach na Ziemi musi się zwi.. Problemy w sektorze rolnictwa odczuwa szczególnie Republika Nigru. To państwo położone w Afryce Zachodniej, które nie ma dostępu do morza. Eksperci zwracają uwagę, że przez ekstremalne zjawiska pogodowe, które są spowodowane przez zmiany klimatu, stan gleb w tym kraju stale się pogarsza. Rolnicy mają coraz większe problemy z uprawą roślin, a to przyczynia się do coraz gorszej sytuacji humanitarnej. Naukowcu z Nigru postanowili na szeroką skalę przetestować ludzki mocz jako nawóz Zespół naukowców z Narodowego Instytutu Badań Rolnictwa Republiki Nigru podjął się badań nad stosowaniem ludzkiego moczu jako nawozu. Hannatou Moussa, główny autor eksperymentu przekonywał, że zainspirowali ich do tego farmerzy z Azji. W niektórych regionach bowiem praktykuje się nawożenie pól moczem właśnie. Do projektu zgłosiło się wiele kobiet, obywatelek Nigru. Co ciekawe, w Afryce subsaharyjskiej to właśnie kobiety odgrywają bardzo dużą rolę w wielu aspektach życia. Więcej kobiet niż mężczyzn zajmuje się tam uprawą roli, hodowlą zwierząt czy np. produkcją ubrań i mebli. Pomimo tego, umniejsza się ich zasługi i to mężczyźni wciąż postrzegani są jako „głowy rodziny”. Afryka: 10 porywających książek, dzięki którym zanurzysz się w afrykańskiej kulturze i klimacie Książki o Afryce cieszą się coraz większą popularnością, o czym świadczą uginające się pod ciężarem olbrzymiej ilości tytułów półki w księgarniach. Oto 10 z nich, które przynos... Nowy rodzaj nawozu został nazwany Oga. W języku Igbo oznacza to „szefa”. Uczestniczki badań celowo wybrały tę nazwę, aby rozpocząć kolejną dyskusję o sytuacji kobiet w Afryce subsaharyjskiej. A zarazem, żeby uniknąć bezpośrednich skojarzeń z moczem. Następnie uczestnicy badań zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna nawoziła pole nawozem tradycyjnym, natomiast druga używała preparatu Ogą, który została specjalnie przygotowany. Naukowcy zauważyli, że dzięki nawozowi z moczu rośliny rozwijają się aż o 30% szybciej Badania prowadzono przez trzy lata, w latach 2014–2016. Naukowcy zaobserwowali, że plony prosa perłowego, które było nawożone Oga, były aż o 30% większe niż te, które użyźniano tradycyjnym nawozem. – Oga to alternatywa, która jest w pełni ekologiczna. Jej wyprodukowanie kosztuje relatywnie niewiele. Jesteśmy gotowi, aby rozpowszechniać ten nawóz w Afryce – czytamy w oświadczeniu naukowców z Nigru. Maimuna i Safiratou przeżyły piekło. Co to znaczy być dziecięcą panną młodą? [FOTOREPORTAŻ] Maimuna i Safiratou zostały zmuszone do ślubu jako dzieci. To, przez co przeszły, można nazwać piekłem. Kobiety żyją, ale nie wszystkie młode dziewczęta w Nigrze mają tyle szczęścia, c... Uczeni dodają również, że dobrym rozwiązaniem byłoby używanie tego rodzaju nawozu w krajach wysoko rozwiniętych, m.in. w Stanach Zjednoczonych oraz Europie. To znacznie zredukowałoby zużycie paliw kopalnych, używanych do produkcji nawozów sztucznych. W rezultacie obniżyłoby to emisję gazów cieplarnianych. Badacze twierdzą również, że niespełna dwa lata po ich badaniach, ponad tysiąc nowych kobiet zaczęło stosować Oga w uprawie prosa. Okazuje się, że to naprawdę działa. Źródło: Agronomy for Sustainable Development.
Maimuna i Safiratou przeżyły piekło. Co to znaczy być dziecięcą panną młodą? [FOTOREPORTAŻ]
Maimuna i Safiratou zostały zmuszone do ślubu jako dzieci. To, przez co przeszły, można nazwać piekłem. Kobiety żyją, ale nie wszystkie młode dziewczęta w Nigrze mają tyle szczęścia, co one.
– Myślę, że miałam radosne dzieciństwo. Mieszkałam z rodzicami, chodziłam do szkoły i pomagałam w domu. Jak każde dziecko. Aż do tamtego dnia… – mówi 20-letnia Maimuna Adu. Pięć lat temu jej dziecięcy świat runął. Maimuna Adu urodziła czworo dzieci, tylko dwoje przeżyło (fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska/f11-photo.pl) Swoim doświadczeniem dzieli się także 30-letnia Safiratou Sani. – Uwielbiałam się uczyć. Od dziecka nauka była moją pasją. Chciałam osiągnąć coś w życiu, zdobyć wykształcenie i wesprzeć rodzinę. Kiedy to się stało, miałam 16 lat – mówi Safiratou ze smutkiem w oczach. Bassaraoua to niewielka wieś w południowym Nigrze, położona kilkanaście kilometrów od granicy z Nigerią. To też jeden z najbardziej niebezpiecznych regionów w kraju, regularnie narażony na ataki terrorystów z Boko Haram. Nieurodzajne ziemie rzadko przynoszą obfite plony. Nic dziwnego: w Nigrze tylko 3% ziem jest uprawna. Reszta to Sahara. Stolica, Niamey jest oddalona od wioski o niemal 700 km, co oznacza 10-godzinną, żmudną podróż prowizorycznymi drogami. Dla mieszkańców wioski jest praktycznie nieosiągalna. Bassaraoua to cały świat dla jej mieszkańców. Zarówno życie Maimuny, jak i Safiratou diametralnie zmieniło się po ślubie. Decyzję o zamążpójściu Maimuny podjęła jej rodzina, a dziewczyna nie miała na nią wpływu. – Nie wiedziałam, co się ze mną dzieje. Po ślubie przeprowadziłam się do domu rodzinnego męża i bardzo szybko zaszłam w pierwszą ciążę. Zniosłam ją bardzo ciężko, a dziecko rodziłam w ogromnych bólach. Po porodzie straciłam pokarm i bardzo długo dochodziłam do siebie. Niestety niemowlę zmarło na skutek niedożywienia. Maimuna Adu została wydana za mąż, kiedy miała 15 lat (fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska/f11-photo.pl) Głód w Nigrze jest powszechny. UNICEF szacuje, że ponad 380 tysięcy dzieci poniżej 5. roku życia z powodu niedożywienia jest na granicy życia i śmierci. Najmłodsze dzieci cierpią najbardziej, a ich osłabione i wyniszczone organizmy są narażone na inne choroby takie jak malaria, zapalenie płuc czy biegunka, która jest śmiertelnym zagrożeniem. Maimuna jeszcze cztery razy zachodziła w ciążę. Dwójka dzieci niestety zmarła z powodu niedożywienia. Przeżyła tylko córka Haua (4 lata) i syn Jonas (rok). Teraz dzieci są zdrowe, ale co będzie, kiedy przyjdzie kolejna pora sucha? Czy i wtedy wystarczy pożywienia? – Dzieci są jeszcze małe, ale chciałabym, aby w przyszłości poszły do szkoły i zdobyły wykształcenie, czyli coś, czego ja zostałam pozbawiona – mówi Maimuna. Safiratou poprawia swój wielobarwny strój. Milczy chwilę, a kiedy zaczyna mówić – waży słowa, jakby chciała jak najdokładniej przybliżyć swoje losy. Po języku, którego używa można poznać, że jest osobą wykształconą. – Moi rodzice byli przeciwni edukacji. Na szczęście któregoś dnia w odwiedziny przyjechał brat ojca, który jest nauczycielem. Przekonał moją rodzinę, żeby posłała mnie do wiejskiej szkoły. Wtedy byłam szczęśliwa. Safiratou Sani miała 16 lat, gdy została wydana za mąż (fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska/f11-photo.pl) Safiratou ukończyła szkołę podstawową i zdobyła dyplom. Aby kontynuować edukację, musiała przeprowadzić się do większego miasta, Maradi, gdzie mieszkała jej dalsza rodzina. Niestety dziewczynka w domu krewnych doświadczyła przemocy i była bardzo brutalnie wykorzystywana jako pomoc domowa. Musiała uciekać. Kiedy wróciłam do wioski, do domu rodzinnego, byłam załamana. – Wtedy rodzice zdecydowali, że muszę wyjść za mąż i założyć rodzinę. Miałam niespełna 16 lat, a mój mąż 23. Cały ślub i wesele przepłakałam. Nie chciałam wychodzić za mąż. Nie znałam tego człowieka – mówi ze łzami w oczach. Dziewczyna zaakceptowała swojego męża 8 miesięcy po ślubie. Teraz mają czwórkę dzieci: trzech synów i córkę. Wszystkie chodzą do szkoły. Wczesne małżeństwa – idą zmiany? Maimuna zapytana o to, co sądzi o zmuszaniu dzieci do ślubu odpowiada – Wczesne małżeństwa są złe. Dziewczynki powinny znać swoje prawa, uczyć się i same podejmować decyzje o swojej przyszłości. Po śmierci trojga naszych dzieci, mój mąż też zmienił zdanie na temat wczesnych małżeństw. Wszyscy w wiosce wiedzą teraz, że małżeństwa dzieci nie są dobre. – Jestem zdecydowanie przeciwna zmuszaniu dzieci do małżeństwa – wtóruje jej Sefiratou. – Mój mąż początkowo cieszył się ze ślubu, ale kiedy widział mój smutek, sam stał się nieszczęśliwy. On też jest teraz przeciwnikiem wczesnych małżeństw. Safiratou Sani miała 16 lat, gdy została wydana za mąż (fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska/f11-photo.pl) Mieszkańcy Bassaraoua niedawno całkowicie porzucili praktykę zmuszania dzieci do małżeństwa. To jeden z niewielu sukcesów w tym kraju. Niestety w Nigrze około 75% nastoletnich dziewcząt pada ofiarą wczesnych małżeństw. Ponadto, co trzecia kobieta w wieku 15-19 lat jest w ciąży lub już urodziła dziecko. Władze kraju oficjalnie starają się wyeliminować przypadki wczesnych małżeństw. Rząd w ostatnim czasie wydał dekret dotyczący ochrony dziewcząt w szkołach. Ma im zapewnić dostęp do edukacji aż ukończenia 16. roku życia. Tyle szczęścia co Maimuna i Safiratou nie miała mama 5-miesięcznej Hadissy. Zmarła podczas porodu na skutek krwotoku wewnętrznego. Osierociła 7 dzieci. Hadissa początkowo była karmiona mlekiem kozim, ponieważ w jej wiosce nie było żadnej innej kobiety, która mogłaby wykarmić dziewczynkę. Stan dziewczynki pogarszał się z dnia na dzień, straciła dużo na wadze i osłabła. Diagnoza jest prosta: niedożywienie. Hadissą zaopiekowała się jej ciocia – Zuera. Kobieta, aby ratować siostrzenicę, wybrała się w długą i niebezpieczną drogę po pomoc. Nic nie posiadała. Dobrzy ludzie pożyczyli jej pieniądze, dzięki którym mogła przyjechać z Hadissą do ośrodka intensywnego leczenia niedożywienia wspieranego przez UNICEF w Mayahi. Teraz Hadissa znajduje się pod opieką lekarzy i otrzymuje niezbędną pomoc. Odwaga ciotki i szybka reakcja lekarzy może uratować jej życie. Z powodu braku środków 60% głodujących dzieci w Nigrze nie otrzymało w tym roku żadnej pomocy. Wiele dzieci nie wie, czy i kiedy zje kolejny posiłek. UNICEF jest główną organizacją, która w Nigrze niesie pomoc żywnościową. Wystarczy niewiele, aby uratować życie dziecka. Na przykład za 86 zł można kupić 6 puszek terapeutycznego mleka w proszku, ratującego życie najmłodszym dzieciom. W leczeniu niedożywienia UNICEF od lat z powodzeniem stosuje pastę terapeutyczną złożoną ze zmielonych orzeszków ziemnych. Jedna saszetka dostarcza dziecku aż 500 kcal. Wystarczą trzy saszetki dziennie, aby w ciągu tygodnia dziecko przybrało na wadze kilogram. Taka miesięczna terapia leczenia niedożywienia u dziecka kosztuje zaledwie 122 zł. Dla wielu dzieci i ich rodzin w Nigrze codzienny posiłek jest nieosiągalny. Wiedzą, co to znaczy umierać z głodu. Chciałabym mieć własny biznes. Pozwoliłby nam nie martwić się o przyszłość, mówi Safiratou. O bezpieczeństwie żywnościowym mówi też Maimuna. – Moje marzenie? Mieć wystarczającą ilość pożywienia na każdy dzień. Tylko tyle i aż tyle. UNICEF Polska prowadzi akcję „Pomoc dla Nigru”. Organizacja apeluje o środki na ratowanie i leczenie niedożywionych dzieci w Nigrze. Wystarczy wejść na stronę unicef.pl/niger i przekazać darowiznę jednorazowo lub miesięcznie. Środki zebrane w Polsce zostaną przeznaczone m.in. na żywność terapeutyczną i leczenie niedożywienia u dzieci, suplementację witaminą A i żelazem, zakup tabletek odrobaczających, szczepienia przeciwko odrze oraz zapewnienie dostępu do czystej wody, sanitariatów i zestawów higienicznych.
Niezłomni Tuaregowie walczą o przetrwanie w zamęcie na północy Afryki.
Rebeliancki dowódca z twarzą skrytą za turbanem prowadzi nas po miękkim piasku, miejscami czarnym po wybuchach pocisków moździerzowych. Przy każdym niemal kroku chrzęszczą karabinowe łuski. – Moim śladem – nakazuje, informując, że armia Nigru zaminowała teren. Jego ludzie usunęli część ładunków, ale wiele pozostało gdzieś w ruchomych piaskach. Jest późne popołudnie w porze suchej i temperatura spada w końcu poniżej 40 stopni. Wydmy ciągnące się ku północy różowieją, a cienie stromych grzbietów na południowym zachodzie zasnuwają dno doliny zwanej Tazerzaït, gdzie masyw Aïr styka się z oceanem piasków Sahary. To tu ludzie komendanta odnieśli największe zwycięstwo w dwuletniej rebelii przeciw rządowi Nigru. Rebelianci, etniczni Tuaregowie, są potomkami nomadów, którzy przez kilka stuleci kontrolowali sieć karawanowych połączeń na pustkowiach północnej Afryki, a tym samym – handel złotem, przyprawami i niewolnikami. Walcząc pod sztandarami Ruchu Nigeryjczyków na rzecz Sprawiedliwości (MJN), w Tazerzaït wzięli do niewoli 72 żołnierzy sił rządowych. Ponawiając żądania udziału w zyskach z wydobycia uranu na ziemi Tuaregów, w geście dobrej woli zwolnili więźniów z wyjątkiem jednego. – To zbrodniarz wojenny – mówi komendant. Gdy idziemy przez dawne boisko, wyjaśnia, że miejscowi Tuaregowie zbudowali szkołę w Tazerzaït, czyli blisko centralnej studni rozległego rejonu terenów pasterskich. Ta lokalizacja pozwalała rodzicom odwiedzać dzieci podczas przepędzania stad. Wcześniej Tuaregowie chcący kształcić dzieci musieli posyłać je do odległych wiosek i rzadko widywali. – Mój ojciec znał tylko życie na pustyni – mówi komendant. – Potrafił zorganizować karawanę z solą do Bilmy, znaleźć paszę, upolować antylopę w wąwozie lub dziką owcę w górach. Ja też wiem, jak to zrobić, ale życie na pustyni się kończy. Nasze dzieci potrzebują szkoły. Wchodzimy na skarpę, na której stoją potrzaskane kulami ściany szkoły. Dachu nie ma. Tablice pokryte graffiti pozostawionym przez żołnierzy armii Nigru – przekleństwa i rysunki Tuaregów uprawiających seks ze zwierzętami. Czterech rebeliantów z kałasznikowami sprowadza domniemanego zbrodniarza wojennego z górskiej jaskini, gdzie był przetrzymywany. Jeniec słania się na nogach i wygląda na nadąsanego. Rękawy polowej bluzy ma obcięte, wojskowe buty bez sznurówek. Twierdzi, że ma 27 lat, ale wygląda znacznie młodziej. Robi się późno, a rebelianci w odsłoniętym miejscu nie czują się dobrze. Aby zmniejszyć swoje straty, armia Nigru zakupiła helikoptery. Ostatnio zaskoczyła rebeliantów atakiem z powietrza – było kilku zabitych. Teraz bojownicy obserwują więc horyzont i co chwilę milkną, nasłuchując warkotu. – Na śmigłowce pieniądze mają, ale szkół ani studni dla nas nie zbudują – mówi komendant, prowadząc wszystkich ku granicy szkolnego terenu. Zatrzymuje się w miejscu, gdzie kamienie znaczą trzy groby. – Gdy zaatakowała armia, ten człowiek – wskazuje na jedną z mogił – ślepiec, nie zamierzał uciekać. A ci dwaj nie chcieli zostawić go samego. Komendant opowiada, jak żołnierze oskarżyli starców o udział w zaminowaniu terenu. – Nocą torturowali ich za szkołą. My ukrywaliśmy się na wzgórzach, o tam – wyciąga rękę. – Słyszeliśmy jęki – mówi beznamiętnie. – W środkowym grobie leży mój ojciec. Dotarcie do zapadłego kąta największej pustyni świata wymaga przebycia ogromnych połaci dzikiego terenu z panwiami solnymi, polami wydm oraz gigantycznymi wychodniami marmuru i obsydianu wynurzającymi się z piasku. Niezliczone pokolenia tuareskich wojowników rządziły tym królestwem, ściągając daniny od karawan i najeżdżając plemiona osiadłe wzdłuż rzeki Niger. Kierując się zasadą „całuj rękę, której nie możesz obciąć”, uciekali się do brutalności i podstępów. Często napadali na karawany, do których ochrony sami się wynajęli. Z zaskoczenia uderzali na własnych sprzymierzeńców. Tuaregowie byli ostatnim ludem zachodniej Afryki spacyfikowanym przez Francuzów – na początku XX w. Ich ziemie rozczłonkowano między Niger, Mali, Algierię i Libię. Rządy tych państw generalnie ignorowały mniejszość tuareską, pozostawiając jej wędrówki po pustyni z wielbłądami i kozami. Ale w ostatnich dekadach, gdy opady w porze deszczowej stawały się coraz mniejsze, trudno było utrzymać stada. – Zwierzęta są dla Tuaregów wszystkim – wyjaśniał mi kiedyś starszy nomada. – Pijemy ich mleko, jemy mięso, używamy skór, handlujemy nimi. Umieramy, gdy zdychają. Gdy znikała trzoda, Tuaregowie w Nigrze zaczęli zadawać pytanie, dlaczego rząd nie dzieli się z nimi zyskami ze złóż uranu eksploatowanych na ich terenach pasterskich. O to z armią Nigru walczyła w latach 90. milicja Tuaregów, której członków w znacznej części szkolił i zbroił Muammar Kadafi. Podpisanie umowy pokojowej niewiele zmieniło. W 2007 r. rząd negocjował z Francją kontrakty mające uczynić Niger drugim co do wielkości producentem uranu na świecie. Zagraniczne firmy penetrują pustynię w poszukiwaniu kolejnych bogactw. Rząd odmawiał podjęcia znaczących inwestycji na ziemiach Tuaregów, więc nomadzi zbuntowali się ponownie. A że północnoafrykańska odnoga Al-Kaidy oraz przemytnicy narkotyków usadowili się w regionie, władze Nigru oskarżyły Tuaregów o współdziałanie z nimi. Rebelianci rozbili obóz wśród wydm parę kilometrów od szkoły, kryjąc poobijane furgonetki pod niskimi koronami drzew akacjowych. Kilku mężczyzn myje ręce i twarze wodą z czajnika i klękając w stronę Mekki, wznosi wieczorne modły. Potem w grupach po sześciu czy siedmiu rozpalają skromne ogniska. Z rozwinięciem turbanów niektórzy czekają na kompletne ciemności. Zgodnie z tuareskim obyczajem to mężczyźni, a nie kobiety zasłaniają twarze. Zwoje materiału chronią przed słońcem i wiatrem, ale też pozwalają ukryć emocje. W blasku ognia, niczym powracające do życia mumie, ukazują się ożywione twarze. Pojawiają się miękkie kosmyki zarostu i chłopięce uśmiechy. Niektórym pozostało na policzkach indygo barwiące turbany, odwieczny kolor Tuaregów. Rebeliancki medyk zaprasza mnie do swojego grona. Gotując makaron i parząc herbatę, żartują i palą papierosy. Paru wygląda tak młodo, że tradycyjną ceremonię dojrzałości, podczas której wujowie ogłaszają, że chłopcy są już mężczyznami i zawiązują im turbany na głowach, musieli przejść całkiem niedawno. Przy ogniu spostrzegam, że medyk i jeszcze jeden mężczyzna mają wygląd typowy dla plemion z wnętrza Afryki – ciemnobrązową skórę, kręcone włosy, szerokie nosy. Dwóch cechuje oliwkowa karnacja, gładkie, czarne włosy śródziemnomorskie nosy. Trzej inni to mieszanka tych cech. Bez względu na kolor skóry zdumiewająco wielu ma niebieskie oczy. Ten genetyczny miks wskazuje na jedną z zagadek Tuaregów, którzy zawsze uważali siebie za lud odrębny, ale przez wieki porywali niewolnice z innych plemion i żenili się z nimi. Efektem jest grupa wyróżniająca się głównie wspólnym językiem – tamaszkiem – spokrewnionym z językami Berberów, którymi mówi się w Algierii i Maroku. Skupiamy się wokół wspólnej miski, z której przechodzącymi z rąk do rąk łyżkami wybieramy makaron przyprawiony ziołami. Mężczyźni jedzą z apetytem, ale uważają, by wziąć tylko swoją porcję, nie więcej. Między jednym kęsem a drugim medyk opowiada mi, że przed powstaniem był asystentem lekarza. Jego niewidzące lewe oko, całkowicie mleczna gałka, to pamiątka po pierwszej walce. Obok siedzi strzelec, któremu powierzono karabin maszynowy. Rzucił studia inżynierskie, by przystać do powstańców. Hama, tyczkowaty młodziak, nigdy nie chodził do szkoły. Wychował się w jednej z wiosek Aïru, co roku wyruszając z ojcem w karawanach wielbłądów. Pytam, kto jest najmłodszy, i medyk wskazuje okropnie nieśmiałego Bachira. Niemal szeptem chłopak mówi, że ma chyba 17 lat, ale nie jest pewien. Doglądał w górach zwierząt należących do rodziny, gdy obok przejeżdżał rebeliancki konwój. Spytał, czy może się przyłączyć. – On jest w czepku urodzony – mówi jeden z mężczyzn. Po łagodnych naleganiach opowiada, jak siedział na skrzyni pikapa, który wjechał na minę. Dwaj mężczyźni zginęli wtedy na miejscu, ośmiu odniosło poważne rany, zaś Bachira wyrzuciło na jakieś 30 m, w koronę akacji. – Zdawało mi się, że poszedłem spać i obudziłem się wśród gałęzi, wszystko było takie bezgłośne – wspomina cicho. – Nawet gałęzie go nie podrapały – mówi medyk, otwierając szerzej dobre oko. – W tym jest ręka Allaha. – Pozostali mężczyźni mlaskają, co u Tuaregów wyraża potwierdzenie. Pytam Bachira, co będzie robił po powstaniu. Odpowiada, że chciałby zostać żołnierzem. – W armii Nigru? – upewniam się. Po zakończeniu poprzedniego powstania Tuaregów w roku 1995 wielu byłych rebeliantów przyjęto do sił zbrojnych Nigru w ramach porozumienia pokojowego. – Przystałbyś do ludzi, którzy zabili twoich przyjaciół i omal nie zabili ciebie? Wzrusza ramionami. – Myślę, że to byłaby dobra robota. Kilku innych mlaska potakująco. Po kolacji prowadzą do mnie więźnia i pozwalają nam rozmawiać na osobności. Należy do Fulanich, jednej z grup etnicznych, na które kiedyś Tuaregowie najeżdżali, by wziąć niewolników. Nazywa się Abdul Aziz i jest porucznikiem armii Nigru. Przyznaje, że postrzelił w nogę starszego mężczyznę. – Źle zrobiłem, to prawda. Jego dowódcy byli wściekli, że ich dwa samochody wjechały na rebelianckie miny, przez co kilku ludzi zginęło i odniosło rany. Żeby ewakuować rannych, armia musiała przejechać przez to pole minowe jeszcze raz. Ich zdaniem starcy musieli wiedzieć, gdzie założono ładunki. – Dwóch nie chciało mówić. Trzeci, postrzelony, odpowiadał, lecz nie podawał wartościowych informacji. Zapadał zmierzch. I wtedy poszedłem stamtąd – mówi więzień. – Przysięgam na Koran, że nie zabiłem żadnego z nich. Gdy on i inni żołnierze zostali wzięci do niewoli, dowódcy zrobili z nich kozły ofiarne, twierdzi. Tuaregowie nigdy go w niewoli nie bili, a na koniec ramadanu przekazali mu list od rodziców przesłany przez Czerwony Krzyż. – Wszyscy jesteśmy obywatelami Nigru – mówi. – To tylko szatan tworzy problemy między ludźmi. Przy dogasającym ognisku komendanta późną nocą gromadzą się starsi rebelianci. Mężczyźni wyciągają się na matach, puszczają w krąg papierosy i szklaneczki gorącej herbaty. Powietrze jest chłodne i aromatyczne, a wydmy błyszczą pod owalem księżyca. Ktoś przynosi gitarę. Najniższą strunę basową zastępuje linka hamulcowa od motocykla, co niektórym akordom przydaje dźwięczny pomruk. Tych paru mężczyzn przy ognisku odbywało szkolenie w obozach libijskich. Jako kilkunastoletni chłopcy słuchali radiowych przemówień Kadafiego o sympatii dla sprawy Tuaregów i wezwań, by przybywali do Libii, gdzie on nauczy ich walczyć o swoje prawa. W obozach libijskich szybko się jednak orientowali, że są wykorzystywani. Niektórych posłano do walki w Libanie, inni brali udział w uderzeniu na Czad. – My też wykorzystywaliśmy Kadafiego – mówi jeden z rebeliantów, nawiązując do szmuglu broni z obozów do Mali i Nigru dla Tuaregów zwalczających tamtejsze rządy. W ostatnich latach Kadafi słał milionową pomoc ekonomiczną przywódcom Mali i Nigru, wspierając równocześnie walczące z nimi grupy Tuaregów. – Nasz przywódca jest obecnie w Trypolisie – stwierdza komendant, myśląc o Aghalim Alambo, prezydencie MNJ. Pytam komendanta o formułowane przez władze Nigru oskarżenia, że rebelianci zawarli sojusz z Al-Kaidą i szmuglują narkotyki. – Czy my wyglądamy na bogatych przemytników? – wskazał na swój złachmaniony pluton. Reszta mężczyzn zamlaskała potakująco. Śpiewy trwają, kolejne szklaneczki napełnia się herbatą, płyną też opowieści. Jeden z powstańców stwierdza cicho, że ludzie mają wątpliwości co do przywództwa Alambo. – Chodzą plotki o willi w Trypolisie – mówi. – Mamy mocne wozy i dużo broni. Chcemy walczyć, ale kiedy robimy plan ataku, Alambo zawsze mówi: nie. Nikt nie rozumie, na co czeka. Nazajutrz mam jechać głębiej w góry, na spotkanie z inną grupą powstańców. – Zobaczysz – mówi ktoś – tamci będą opowiadać, że nie walczymy, że ich zdradzimy, że nasi przywódcy są skorumpowani. – Między Tuaregami nigdy nie ma zgody. To nasze przekleństwo – wzdycha. Komendant zwolnił jeńca parę tygodni po tym, jak opuściłem Aïr. W następnych miesiącach ogłoszono zawieszenie broni. Niewiele później armia obaliła silnego człowieka Nigru, prezydenta Mamadou Tandję. Przeprowadzono wolne wybory. W lutym 2011 r. wobec narastających w Trypolisie prodemokratycznych protestów Kadafi wysłał do Mali i Nigru werbowników oferujących podobno tysiąc dolarów dziennie każdemu Tuaregowi, który będzie w Libii walczył w obronie jego reżimu. Tuareskie źródła w Nigrze mówią, że niektórzy dawni członkowie MNJ przyjęli ofertę. Słysząc te wiadomości, wspomniałem jedną z moich ostatnich rozmów z komendantem rebeliantów. – Jeśli świat chce powstrzymać narastające zagrożenie ze strony Al-Kaidy i przemyt narkotyków na Saharze, powinien włączyć w to Tuaregów – powiedział. – Pustynia nie ma przed nami tajemnic. Lepiej niż ktokolwiek inny wiemy, jak tu walczyć. Tak, odparłem, ale wobec historii Tuaregów, zdrad i walk wewnętrznych, czy Zachód może im zaufać? Odpowiedział mlaśnięciem. Nie mogłem widzieć, jaki ma wyraz twarzy, bo zakrywał ją turban.
Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny.
Błotni ludzie Papua-Nowa Gwinea Swój wygląd zawdzięczają temu, że nigdy nie opanowali sztuki wojowania, a jako niezbyt rośli, nie wzbudzali też trwogi. Kiedy sąsiedzi uprowadzili z ich wioski kobiety, Błotni Ludzie (na poprzednich stronach) wyruszyli przez rzekę Asaro, aby je odbić. W odmętach pomieszali wojenne szyki, pogubili łuki i dzidy, a w końcu zaskoczyła ich noc. O brzasku zaczęli ostrożnie wychodzić na brzeg. Z błotnistej wody wynurzały się kolejne szare, sztywne z zimna postaci, które znikały w buszu, by zaraz pojawić się w wiosce swych wrogów. Ci zaś widzieli, jak kobiety rozmawiały z duchami i wraz z nimi odchodziły. Od tego czasu Błotni Ludzie zaczęli swoje „duchowe” konszachty wykorzystywać, rabując sąsiednie plemiona. Dziś coraz więcej mieszkańców doliny rzeki Asaro podaje się za Błotnych Ludzi, by przed turystami odegrać scenę sprzed lat. Aborygeni Australia Dopiero w latach 60. XX w. wykreślono ich z Księgi Fauny i Flory, w 1984 r. uzyskali prawa wyborcze, za wieki prześladowań zostali przeproszeni w roku ubiegłym. Stanowią 2 proc. ludności Australii, mówią ok. 200 językami. Wspólna wszystkim aborygenom jest wiara w Czas Snu, który wyjaśnia wszystko: od stworzenia człowieka po pojawienie się samochodów. Jest to wartość intelektualna każdego plemienia, a jego członkowie jako jedyni mają dziedziczne prawo do opowiadania i malowania konkretnego Śnienia. Takiego jak to: „Wszystko spało, nic się nie poruszało. Pewnego dnia tęczowy wąż obudził się i wypełzł na ziemię. Tu błąkał się i żłobił trasę swojej wędrówki. Potem zawołał żaby i zaczął je łaskotać. Gdy żaby się śmiały, z ich brzuchów wylała się woda i wypełniła ślady zostawione przez węża. Tak powstały rzeki, potem wyrosła trawa, a Ziemią zawładnęło życie.”. Wodaabe Niger Jedni z ostatnich nomadów w Afryce i na świecie przemierzają ze swoimi stadami tereny Nigru. – Żyjemy jak ptaki – mówią o sobie Wodaabe, nazywani także Bororo – co znaczy „ci, którzy się nie myją i żyją w buszu”. Swoje podłużne, pozbawione dachu „chaty” budują z kolczastych gałęzi. Kiedy wędrują w poszukiwaniu wody i pastwisk dla bydła, pozostawiają po sobie tylko ulotne ślady na piasku i obozowiska przypominające ptasie gniazda, które szybko pochłania busz.Wodaabe są bardziej tradycyjni niż religijni. Wierzą wprawdzie w siłę wyższą – Allaha, którego imię zapożyczyli od sąsiednich muzułmanów – ale też w złośliwe duchy buszu, dżinni. Jednak prawdziwą wartością jest dla nich tradycja. Dzięki niej istnieją. – Tradycja to szczęście, a potrzeba szczęścia to życie – mówią. We wrześniu, gdy kończy się pora deszczowa, Wodaabe spotykają się na konkursie piękności. Około tysiąca mężczyzn przez kilka dni tańczy, pobrzękując bransoletami kupionymi od Tuaregów, koczowniczego ludu Sahary, śpiewa, prezentuje biel zębów i białka czarnych oczu uwydatnione stosownym makijażem. Jurorki – młode dziewczyny – wybierają przystojniaka roku. Uroda, rzeczywiście niezwykła w tej grupie, jest tu ogromnie ceniona. W czasie uroczystości wiele kobiet znajdzie mężów lub kochanków, bo sferę intymną Wodaabe traktują dość swobodnie. Plemię praktykuje poligamię, a młode kobiety przed ślubem mogą uprawiać seks, kiedy i z kim chcą. Panowie mniej urodziwi też zakładają rodziny, tyle że aby ocalić związki, muszą przymknąć oko i zostać ojcami dzieci przystojniejszych kolegów. Pogodzenie się z tym faktem zapewne ułatwia osobliwy zwyczaj: w czasie dnia mężom nie wolno rozmawiać z żonami. Mursi Etiopia Mieszkają nad dolnym biegiem rzeki Omo. Jej dolina od 200 lat pustynnieje, ale wciąż pozostaje wyjątkowym w skali kontynentu, fantastycznym skupiskiem różnorodnych afrykańskich „niecywilizowanych” plemion, wiodących życie jak ich przodkowie. Mursi, których jest ok. 10 tys., są pasterzami. Bydło jest dla nich pożywieniem, a także środkiem płatniczym, za który na targach nabywają sorgo, fasolę, kukurydzę oraz alkohol. Od niedawna plemię ma też dodatkowe źródło dochodu – turystów. Odwiedziny w ich wioskach stały się bowiem jednym z żelaznych punktów wycieczek po Etiopii. Turyści chcą przecież zobaczyć nie tylko wielkie zwierzęta, ale też półnagich wojowników oraz ich kobiety z wargą rozciągniętą glinianą płytką – ostatnich afrykańskich dzikich. Mursi są jednym z najagresywniejszych plemion Czarnego Lądu. Żyjąc w bardzo niegościnnym środowisku, wszystko podporządkowali przetrwaniu. Podejrzewano ich o kanibalizm. Prawa własności nie uznają – kradną więc wszystko, co należy do obcych, a co wpadnie im w ręce. Chodzą nago, w czasie ceremonii zdobią ciała malunkami, mieszkają zaś w szałasach z gałęzi i trawy przypominających odwrócone ptasie gniazdo. Ci dumni i wyniośli pasterze uważali się niegdyś za panów świata. Jednak wtedy ograniczał się on do doliny rzeki Omo. Dziś Mursi wiedzą już, że żyją na jego obrzeżach – zacofani i biedni. A jak powstaje symbol ich kultury? Otóż matki przecinają córkom dolną wargę, kiedy te mają 15–16 lat. Najpierw w ranę wkładają drewnianą zatyczkę, potem coraz szersze gliniane płytki. To okupiony bólem i niewygodą symbol dorosłości, gotowości do założenia rodziny. Ale też oznaka społecznego statusu. Im bowiem większa jest średnica krążka, tym wiyższej ceny (wyrażonej najczęściej w sztukach bydła) może się spodziewać ojciec dziewczyny od potencjalnego kandydata na męża. Geneza „dziurawych warg” kobiet Mursi nie jest jasna. Według jednej z teorii takie okaleczenie miało czynić je nieatrakcyjnymi dla handlarzy niewolników. Jego ubocznym skutkiem okazała się konieczność... rezygnacji z pocałunków. Yanomami Ameryka Południowa Biały świat dowiedział się o ich istnieniu dopiero w latach 60. XX w, ponieważ mieszkali z dala od szlaków wodnych, w górach Brazylii i Wenezueli, gdzie cieszyli się obfitością zwierzyny łownej i nie kąsały ich insekty gnieżdżące się w dolinach rzek. Szacuje się, że lud ten liczy dziś ok. 20 tys. osób. Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny. Yanomami umieją doskonale imitować odgłosy ptaków i zwierząt. Potrafią zdobywać ryby, zatruwając wodę roślinnymi wyciągami, a polują, używając strzał nasączonych kurarą. A że prowadzą ciągłe puszczańskie wojny podjazdowe, większość mężczyzn ma też na sumieniu ludzkie istnienia. Ciała zmarłych zawieszają nad ogniskiem, a gdy zostaną po nich gołe kości, członkowie rodziny nieboszczyka ścierają je na proszek i zjadają. To pozwala zmarłym przestać błąkać się po lesie i trafić do syna Pioruna. Ci, którzy na to nie zasłużyli, strącani są w przepaść wypełnioną gorącą żywicą. Główną rolę w społeczności odgrywają szamani. Dzięki nim niebo nie spada na ziemię, kontrolują też siłę deszczu, pory wschodu i zachodu słońca, leczą chorych – ofiary ludzkiej i pozaludzkiej złej woli. Siłę do tych zadań czerpią, wdychając yakoanę – halucynogenny proszek z kory, pod wpływem którego „umiera ich wzrok”. Wtedy doznają wizjonerskiego transu. W takim stanie szaman może działać jak duch. Uwolniony od iluzji, w jakiej żyją zwykli ludzie, uzyskuje dostęp do esencji wydarzeń, do ich początku, może więc ingerować w nie i zmieniać ich bieg. Nieńcy Syberia Nieńców jest ok. 41 tys., ale większość mieszka w miastach Kraju Krasnojarskiego, na rzecz którego rok temu zlikwidowano ich autonomię. Niewielu wciąż prowadzi tryb życia pradziadów. – Nieniec rodzi się na skórze renifera i owinięty w skórę umiera – mówią ludzie, którzy uważają się za najlepszych pasterzy tych zwierząt na świecie i z ogromnymi stadami przemierzają Syberię. W brezentowych domkach osadzonych na saniach jadą kobiety z dziećmi. Mężczyźni zajmują się stadem, a raz w roku każda rodzina odwiedza święte miejsce, gdzie składa w ofierze mięso renifera, wódkę i stare sanie. W szczególnie trudnych przypadkach poświęcają rzadkiego, białego renifera, którego nigdy nie używają do pracy. Ofiarne mięso jedzą sami (duchom wystarcza duch zwierzęcia), popijając wódką. Nieńcy, którzy nie ulegli prawosławnej chrystianizacji ani radzieckiej ateizacji, pozostali wyznawcami szamanizmu. Szamani wprowadzają się w trans przy niskich dźwiękach bębnów. Wtedy mogą połączyć się z duchami zaludniającymi trzy światy. Świat wysoki Num to siły jasności, świat środkowy należy do ludzi i zwierząt tundry, zaś w trzecim świecie, podziemnym, rządzi bóg Nga, a tamtejsi ludzie zwani Sichirtja wypasają mamuty. Podobno rosyjscy podróżnicy widzieli, jak szamani przebijali się mieczami, a swoim pomocnikom ucinali głowy, by zaraz przywrócić je na miejsce. Kilkanaście lat temu na nienieckich ziemiach odkryto złoża gazu i ropy naftowej. Szyby zaczęły dziurawić grunt, a ludzie wysysać „czarną krew podziemnego boga”. – Kiedy wypuścicie jego krew, nasz świat się zapadnie – mówią Nieńcy. Dzisiejsza rabunkowa gospodarka prowadzi ku katastrofie ekologicznej kraj, którego mieszkańcy przepraszali niegdyś każde drzewo, zanim odważyli się je wyciąć.
Do osady Teguidda-n-Tessoumt nie prowadzi żadna droga, a wiatr zasypuje piachem wszelkie ślady.
Sól książąt Sahary Kilka miesięcy temu dr Adam Rybiński, etnolog od lat badający kulturę Tuaregów w Nigrze, zaprosił mnie do udziału w swojej kolejnej ekspedycji. Jednym z celów wyprawy miała być tajemnicza osada Teguidda-n-Tessoumt, leżąca na pustynnym płaskowyżu, z dala od handlowych i turystycznych szlaków. Zatrzymują się tu głównie przemytnicy i kupcy prowadzący półoficjalny handel z Algierią. Nie prowadzi tam żadna droga, a koleiny w piachu co jakiś czas znikają zasypywane przez wiatr z gór Air. Teren jest całkowicie płaski. Temperatury w zimie sięgają 40OC. Jak jest latem – lepiej nawet nie myśleć. Wszystko to sprawia, że niewielu białych miało okazję odwiedzić to miejsce. W grudniu wraz z dr. Rybińskim, jego synem Władkiem i moją żoną Agnieszką wylądowaliśmy w Agadez – zbudowanej z gliny stolicy krainy Tuaregów. Zapakowawszy do wynajętej toyoty materace, śpiwory, zapasy wody, jedzenie i drewno na ognisko ruszyliśmy w drogę. Nasz kierowca Omar wziął też gitarę. Podczas biwaków pod gołym niebem umilał nam czas tuareskimi piosenkami. Zapewniam, że są wspaniałe. Pierwszy przystanek na naszej trasie do solanek to wioska Kerboubou – mała osada Tuaregów. W tej biednej społeczności wiodą żywot siostry z zakonu Małych Sióstr Jezusa, a wśród nich Polka, siostra Krystyna. Skrajne ubóstwo mieszkańców wioski jest też udziałem zakonnic. Tuareski namiot, łóżko z matą, cztery garnki i kilka kóz – to wszystko, co posiadają. Jest jeszcze namiot-kapliczka. I ogromna pogoda ducha. Siostry nie nawracają, nie mówią, jak żyć – po prostu są. Swoją obecnością dają świadectwo Boga. Muszą mieć ogromną wiarę i siłę ducha, by z własnej woli żyć w ubóstwie i upale Sahelu. Ruszamy dalej. Do miasta Ingall, z którego pochodzi lud d’Isawaghen pracujący w Teguidda-n-Tessoumt, wiedzie jeszcze jako taki trakt. Po drodze spotykamy trzech Tuaregów na dwóch wielbłądach. Wynurzyli się zza horyzontu jako małe kropeczki, minęli nas i jako takie same kropeczki zniknęli. Zapewne tak samo wyglądały wędrówki dawnych handlarzy solą. Dziś sól transportują ciężarówki. Biwakujemy pod gołym niebem. Zachwyca nas fantastyczny zachód słońca, potem pełnia księżyca, ognisko i piosenki Omara. Nazajutrz na horyzoncie pojawia się wzgórze przypominające kretowisko. Podjeżdżamy bliżej, dostrzegamy budynki, a nad nimi palmę jak parasol. Jedną z dwóch tu rosnących. To Teguidda-n-Tessoumt. Tu właśnie lud d’Isawaghen produkuje solne lizawki dla zwierząt. Kiedyś sól była niezwykle cenna, dziś pozwala kilkunastu rodzinom jedynie na przetrwanie. Dawno temu ludzie odkryli, że czerwona ziemia płaskowyżu zawiera dużo soli. Podobnie jak występująca tu płytko pod powierzchnią woda. W Nigrze znajduje się kilka takich miejsc. Najsłynniejsze z nich to oaza Bilma na pustyni Tenere. Przez wieki karawany wielbłądów prowadzone przez Tuaregów przemierzały te gorące pustkowia, transportując sól na południe kraju. Solanki w Teguidda-n-Tessoumt nie są ani tak duże, ani tak znane jak w Bilmie. Być może dlatego, że nie otacza ich ocean fantastycznych wydm. Tutaj płaskiego, monotonnego krajobrazu nie zakłóca żadne naturalne wzniesienie. Tylko wał ziemi usypany wkoło wyrobiska przypominającego krater po uderzeniu meteorytu pozwala spojrzeć na okolicę z góry. Widać wówczas dziesiątki okrągłych, glinianych mis wypełnionych kolorowym roztworem wody i słonej ziemi. A między nimi uwijają się ludzkie mrówki w palącym słońcu, obrabiając solne „poletka”. Mężczyźni, kobiety i dzieci. W upale, osłonięci od wiatru, przesypują ziemię, noszą wodę, budują misy, mieszają roztwór. Natura wyręcza ich tylko w jednym: słońce odparowuje wodę, zostawiając na wierzchu kryształy soli. Trzeba je zebrać, zmieszać z glinką i uformować w solne „chlebki”, które spakowane czekają na handlarzy. I tak od wieków, dzień po dniu. Stojąc na koronie krateru, zauważam nagle intrygujące zjawisko. Daleko na horyzoncie, jednocześnie w kilku miejscach, pojawiają się jakieś punkciki. Po półgodzinie okazuje się, że to pustkowie jednak zamieszkują ludzie: lud Bororo. Pędzą do studni swoje stada bydła zebu. Przywędrowali znikąd. Ręce mają zawieszone na pasterskich kijach leżących na ramionach. Ubrani w szerokie kapelusze i długie szaty, u boku noszą miecze takuba. Za nimi wędrują stada krów po kilkadziesiąt sztuk. Po przyjściu do studni zaczyna się pojenie. Ciągną wodę skórzanymi wiadrami, leją w koryto, a zebu spokojnie, w jakimś sobie tylko znanym porządku, piją do woli. Nie ma ryku, zamieszania i pośpiechu. Cały ceremoniał ma w sobie jakąś magię. Nie możemy wyjść ze zdumienia, jak ci ludzie tu żyją i czym karmią stada. Po kilku godzinach odchodzą i znikają za horyzontem. My również ruszamy w dalszą drogę. Przez miesiąc pobytu w Nigrze odwiedziliśmy mnóstwo ciekawych miejsc. Ale i tak najmocniej w mojej pamięci wryło się Teguidda-n-Tessoumt. Tym bardziej, że za kilka lat prawdopodobnie zostanie tam tylko pusty krater.