Niewolnicy jedli bób i owoce, wolni często głodowali. Świadczą o tym odkrycia w starożytnych pompejańskich „mikrokawalerkach”
Czy niewolnicy w starożytnym Rzymie żyli w nędzy i głodzie? Odkrycia archeologów w Pompejach ujawniają, że ich dieta była lepsza niż wielu wolnych ludzi. W ich kwaterach znaleziono kosze wypełnione owocami i amfory z bobem. Nowe znaleziska pokazują, że granica między wolnością a niewolą była bardziej płynna, niż sądzono.
Pompeje, leżące na terenie dzisiejszych Włoch, zaliczają się do najsłynniejszych stanowisk archeologicznych na świecie. Co roku miejsce to odwiedza nawet 4 miliony osób. Taka popularność nie dziwi. Dwa tysiące lat temu wulkan zasypał tu całe miasto. Dzięki temu Pompeje stały się dla archeologów swoistą kapsułą czasu, która jest corocznie odkrywana w trakcie wykopalisk. Badacze odsłaniają kolejne domy, które ich mieszkańcy opuścili w pośpiechu wraz z całym wyposażeniem. Teraz naukowcy wzięli sobie za cel kwatery niewolników. Do tej pory najbardziej medialne były doniesienia dotyczące reprezentacyjnych przestrzeni, więc są to nowe informacje o nieco pomijanym aspekcie życia w tym starożytnym mieście. Wykopaliska w ekskluzywnej willi Kwatery niewolników znajdowały się w willi Civita Giuliana należącej do bardzo zamożnego i wpływowego właściciela. Jej rozmiar i znaczenie są podkreślane w źródłach. Kwatery dla niewolników w tym kompleksie były jednymi z największych znanych na terenie starożytnych Pompejów. Wiemy, że dbano o ich zdrowie, aby byli wydajni w swojej pracy. To kontrastowało z losem wielu formalnie wolnych obywateli, których rodziny nie miały środków do życia i były zmuszone żebrać o pomoc u prominentnych postaci w mieście. Ale do jakiego stopnia? Mikrokawalerki Pompejów zdradzają tajemnice Ostatnie prace wykopaliskowe koncentrowały się na kwaterach dla robotników przymusowych. Były to małe pomieszczenia, o powierzchni zaledwie 16 metrów kwadratowych, w których mieściły się nawet trzy łóżka. Choć warunki życia były trudne, na piętrze tego budynku znaleziono przechowywaną żywność. I to nie byle jaką. Archeolodzy odkryli amfory zawierające bób, z których jedna była w połowie pusta. Natrafiono też na duży kosz pełen owoców. Były to gruszki, jabłka lub jarzębina. Bób dostarczał cennego białka, a owoce były ważnym źródłem witamin. Były to suplementy niezbędne dla zdrowia mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy żyli w niewoli. Żywność na pięterku? Przechowywanie żywności na piętrze, w kwaterach niewolników, miało prawdopodobnie dwa cele. Po pierwsze, wysoko umieszczone zapasy były bezpieczniejsze. Chroniło je to przed szkodnikami, takimi jak myszy i szczury. A ich szczątki znaleziono na parterze, więc widać, że zagrożenie było realne. Po drugie, ułatwiało to kontrolowanie racji żywnościowych. Właściciel mógł łatwiej wydzielać, ile jedzenia dostaje każdy niewolnik. Ten nadzór mogły sprawować zaufane osoby na usługach pana. Zdrowia dieta niewolników Te „twarde” archeologiczne dowody świadczą, że właściciel willi dbał o swoich niewolników. Koszt niewolnika był wysoki, dlatego lepiej było zadbać o tych, których już się posiadało. Aby ta cenna siła robocza mogła być w pełni wydajna, musiała być zdrowa. Dieta niewolników, oparta głównie o pszenicę, była jednak bardziej bogata. Dodanie do niej bobu i owoców zapobiegało chorobom związanym z niedożywieniem. „Ludzi traktowano jak maszyny” Odkrycia te potwierdzają, że niewolnicy w dużych willach mogli być lepiej odżywieni niż wielu formalnie wolnych obywateli. Wiele biednych, wolnych rodzin nie miało pieniędzy na jedzenie w Pompejach. – Ludzi traktowano jak narzędzia, jak maszyny, ale człowieczeństwa nie da się tak łatwo wymazać. Granica między niewolnikiem a człowiekiem wolnym stale więc zacierała się: oddychamy tym samym powietrzem, jemy to samo. Czasami niewolnicy jedli nawet lepiej niż tak zwani ludzie wolni – skomentował Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach. Źródło: E-Journal Scavi Di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gorączka złota z starożytnym Egipcie. W kopalni dokonano dramatycznego odkrycia
Dwa zestawy metalowych kajdan krępujących nogi odkryli archeolodzy na Pustyni Wschodniej w Egipcie. Do znaleziska doszło na terenie kopalni złota eksploatowanej 2200 lat temu.
Spis treści: Gorączka złota nie ma końca Jak wyglądała praca w kopalni? Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Złoto fascynowało i było cenione przez ludzi od wielu tysięcy lat. Również dzisiaj osiąga rekordowe ceny. Także w starożytności biżuteria i inne przedmioty wykonywane z tego surowca uznawano za szczególnie cenne. Grobowce faraonów egipskich były skąpane w złocie, a najlepszym tego przykładem jest miejsce ostatecznego spoczynku Tutanchamona. Mimo że był niezbyt ważnym władcą, to złota było tam sporo. Na przykład wewnętrzna trumna była wykonana z litego złota i ważyła ponad 110 kg! Gorączka złota nie ma końca Fascynacja złotym kruszcem trwała też w późniejszych okresach trwania cywilizacji egipskiej. Dowodem na to jest odkrycie Francuskiej Misji Archeologicznej na Pustyni Wschodniej, które opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Antiquity”. Znalezisko pochodzi z zabudowań towarzyszących kopalni złota na stanowisku archeologicznym Ghozza z czasów ptolemejskich (332–30 p.n.e.), czyli greckiej dominacji w Egipcie. Było to jedno z wielu takich miejsc – w sumie badacze naliczyli 40 kopalń, w których pozyskiwano ten cenny kruszec. – Nowa dynastia, założona przez Ptolemeusza I, potrzebowała złota do finansowania kampanii wojskowych w basenie Morza Śródziemnego, prestiżowych przedsięwzięć za granicą i monumentalnych budowli w Aleksandrii, odzwierciedlających jej potęgę i bogactwo – zauważa autorka artykułu, dr Bérangère Redon z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS HISOMA). Jak wyglądała praca w kopalni? Francuzi zaczęli wykopaliska w Ghozza w 2020 roku. To najbardziej na północ wysunięta kopalnia złota z czasów ptolemejskich. Funkcjonowała w drugiej połowie III wieku p.n.e. Znajdowała się tam infrastruktura dla górników: domy mieszkalne położone przy wytyczonych traktach, budynki administracyjne, a nawet łaźnie. Część z pracowników otrzymywała nawet wynagrodzenie za swoją ciężką pracę. Wiemy o tym na podstawie zapisków pozostawionych w starożytnych „notesach” w postaci pokrytych pismem potłuczonych naczyń ceramicznych. Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Archeologom udało się uzyskać dowody na przymusową pracę w kopalni złota. W styczniu 2023 r. we wschodniej części górniczej wioski natrafili na dwie pary żelaznych kajdan. W tych zabudowaniach przechowywano i przetwarzano żywność, a składzik węgla drzewnego i duża ilość żużla żelaznego wskazują, że wytwarzano tu lub naprawiano metalowe przedmioty. Pierwsze z kajdan składają się z siedmiu pierścieni i dwóch połączonych ogniw i były starannie ułożone w jamie wykutej w podłodze. Na podstawie wyglądu można stwierdzić, że były one przeznaczone do krępowania kostek więźnia. Drugi zestaw odkryto rozrzucony na podłodze pomieszczenia wraz z innymi żelaznymi przedmiotami. Na kajdany składały się cztery ogniwa i dwa fragmenty obręczy. Takie kajdany powodowały, że chodzenie było możliwe, ale bardzo utrudnione. W ocenie dr Redon ten typ kajdan nie był używany do pętania zwierząt. W tym celu stosowano liny. – Takie znaleziska są rzadkością w zapisie archeologicznym, zwłaszcza w kontekście kopalni. Kajdany z Ghozza są jednymi z najstarszych znalezionych w basenie Morza Śródziemnego, poprzedzając kajdany z późnej epoki żelaza i epoki rzymskiej znalezione w Europie – podkreśla badaczka. Archeolodzy uważają, że jest to wyjątkowe znalezisko, bo nie dość, że rzadkie, to potwierdza opisy zawarte w tekstach z epoki. Na przykład pisarz Agatharchides (II wiek p.n.e.) odnotował, że robotnicy przymusowi faktycznie mieli założone kajdany na nogach i musieli pracować w dzień i w nocy. Kim byli ci ludzie? Zapewne jeńcami wojennymi, skazanymi przestępcami i niewolnikami. Do tej pory archeolodzy przebadali ponad połowę osady górniczej. Wykopaliska będą kontynuowane. Badacze mają nadzieję na poznanie ówczesnych warunków pracy i bytowania starożytnych górników. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niewolnicy byli potrzebni światu? Pełnili ważne role w bogatych rodzinach
W Rzymie nie wyobrażano sobie świata bez niewolników. Byli siłą roboczą, a nawet żywymi budzikami i encyklopediami. Wbrew pozorom ich losu nie odmieniło chrześcijaństwo. Odmianę mógł im zapewnić tylko talent.
Podział niewolników na lepszych i gorszych Niewolnicy byli dosłownie do wszystkiego Szansa na wolność i karierę Chrześcijaństwo było nadzieją dla niewolników Calvisius Sabinus chciał uchodzić za człowieka oczytanego. Na nieszczęście – jak pisał Seneka Młodszy w I w. – „jego pamięć była tak zła, że zapominał nawet imion Ulissesa, Achillesa czy Priama”. Sabinus zakupił więc niewolników, aby przypominali mu w towarzystwie odpowiednie cytaty: jeden miał się nauczyć całego Homera, drugi Hezjoda itd. Lecz nawet oni nie byli w stanie dobrze wszystkiego spamiętać! Widząc to niejaki Satellius Kwadratus, który lubił obnażać ludzką głupotę, zażartował, że Sabinus powinien jeszcze sprawić sobie grupę niewolników-gramatyków, którzy staliby przy niewolnikach-recytatorach i poprawiali ich błędy. Urażony Sabinus pochwalił się, jaką fortunę wydał na tych niewolników. Kwadratus skwitował, że przecież taka sama liczba książek byłaby dużo tańsza. Podział niewolników na lepszych i gorszych Takie docinki niewiele jednak zmieniały. Rzymianie mieli niewolników od dosłownie wszystkiego. Najgorszy był los tych harujących na roli, w wiejskich posiadłościach, w kopalniach i kamieniołomach. Lepiej żyli niewolnicy publiczni (stanowiący własność państwową i pomagający w świątyniach lub w administracji), cesarscy (obsługujący dwór i interesy panującego) oraz oczywiście niewolnicy domowi. Liczba obowiązków tych ostatnich była w zasadzie nieograniczona. W końcu właściciel był panem ich życia i śmierci. Wedle mitów świat nie zawsze był podzielony na niewolników i panów. Istniał kiedyś złoty wiek pod władzą Saturna, w którym nie znano ani niewolnictwa, ani nawet własności prywatnej. Wspomnieniem tych czasów stało się dla Rzymian święto Saturnaliów, podczas którego panowie i niewolnicy na kilka dni zamieniali się rolami. Niewolnictwo nie było więc postrzegane przez Rzymian jako stan w pełni naturalny, lecz jako… zdobycz cywilizacji. Pisarze rzymscy utrzymywali, że system niewolniczy istniał już u początków Rzymu, za legendarnego Romulusa w VIII w. p.n.e. Jednak zgodnie z Prawem XII Tablic z V w. p.n.e. niewolnik był jeszcze „osobą” (choć gorszego sortu), nie zabraniano nawet sprzedawać wolnego Rzymianina w niewolę za długi. Obie te rzeczy z czasem się zmieniły. Najpierw w IV w. p.n.e. zniesiono możliwość zniewolenia obywatela rzymskiego. Potem Lex Aquilia z przełomu III–II w. p.n.e. uczyniła z niewolnika element ruchomego majątku. Mówiąc wprost: stał się rzeczą (res) i często tak właśnie był traktowany. Uczony i polityk Marek Terencjusz Warron określił niewolnika terminem „mówiące narzędzie” (instrumentum vocale). Niewolnicy byli dosłownie do wszystkiego Było to trafne określenie. W antycznym romansie „Leukippe i Klejtofont” pojawiają się postacie niewolników pełniących funkcje posłańców, odźwiernych, konkubin, a nawet „budzika” i muzykanta przygrywającego do posiłku. Petroniusz w satyryczny sposób opisuje ucztę nowobogackiego wyzwoleńca Trymalchiona. „Niewolnicy z Aleksandrii polali nam ręce wodą chłodzoną śniegiem, a inni przystąpili do nóg i z nadzwyczajną zręcznością usunęli nam zanokcicę” – pisze. Dopiero po takim pedicure biesiadnicy przystępują do uczty, podczas której słudzy dbali o czystość rąk ucztujących, obmywając je winem. Z zachowanych inskrypcji wiadomo, że niewolnicy pełnili także funkcje kucharzy, fryzjerów, garncarzy, szewców, ochroniarzy czy nałożnic (obu płci). Niektórzy bogacze trzymali mężczyzn, których zwali „zabawkami” i kastrowali, by dłużej zachowali chłopięcy wygląd. Dochodziło też do gwałtów. Historyk Liwiusz opisuje, że podczas rzymskiej kampanii wojennej w Galacji (189/188 r. p.n.e.) legioniści schwytali miejscową kobietę o imieniu Chiomara. Centurion zmusił ją do stosunku, bo – jak zaznacza Liwiusz – mógł, stanowiła wszak łup wojenny. Nazwalibyśmy to gwałtem, ale rzymska koncepcja gwałtu była inna niż nasza. Zależała od statusu społecznego ofiary. Zmuszenie do seksu jeńca lub niewolnicy nie było czymś bulwersującym, czasem nawet Rzymianie traktowali to jako karę za niesubordynację! Niewolnice musiały dbać o urodę swojej pani i mogły być surowo karane na przykład za niewłaściwe ułożenie jej włosów. Wśród kobiecych służek popularna była funkcja położnej i mamki. Niektórzy Rzymianie nawet lepiej wspominali swoje mamki niż biologiczne matki! Nic dziwnego, że sofista Favorinus bronił w II w. „tradycyjnego” modelu rodziny i piętnował młode matki, które same nie karmią dzieci piersią, tylko zlecają to mamkom-niewolnicom. Szansa na wolność i karierę Niewolnicy pochodzili z rozmaitych krain. Z czasem powiązano określone grupy etniczne z konkretnymi specjalizacjami. Gallowie byli podobno świetnymi pasterzami, Kapadocczycy – piekarzami, zaś Epiroci – strażnikami posesji. Wśród służących do prac „intelektualnych” prym wiedli wykształceni, oczytani Grecy. Zadaniem tzw. nomenclatora było zapamiętywanie imion wszystkich ważnych ludzi spotkanych przez pana tudzież innych przydatnych informacji. Wychowawca (paedagogus) dbał o codzienną edukację dzieci właściciela. Nie brakowało też greckich niewolników-lekarzy. Na ich panoszenie się skarżył się historyk Pliniusz Starszy w I w. Według niego to Rzymianie są powołani do zgłębiania tajemnic natury, zaś Grekom w ogóle nie należy ufać, bo może pod pozorem leczenia tak naprawdę chcą mordować prawych obywateli? Błyskotliwi niewolnicy mogli jednak zdobyć szacunek, a nawet zasłużyć na wolność. Przy odrobinie szczęścia i zaradności cieszyli się większymi luksusami niż gros wolnej ludności. Cyceron darzył niewolnika Marcusa Tulliusa Tirona dużym zaufaniem. Sługa zarządzał jego sprawami finansowymi, posiadłością i ogrodem, był jego sekretarzem i pomocnikiem w redagowaniu pism. W tym celu Cyceron zadbał o jego edukację i wolał mieć w nim „raczej przyjaciela niż niewolnika”. W końcu nawet wyzwolił Tirona, który jednak nadal towarzyszył byłemu właścicielowi. Po śmierci Cycerona to prawdopodobnie on zredagował i opublikował jego listy, napisał biografię mistrza oraz wiele własnych pism naukowych poświęconych meandrom języka łacińskiego. Ponoć nabył posiadłość niedaleko Puteoli i dożył tam prawie stu lat. Także niejaki Staberius Eros został wyzwolony dzięki swym talentom edukacyjnym i założył własną szkołę. „Niektórzy powiadają – pisze Swetoniusz – że miał tak szlachetny charakter, że podczas dyktatury Sulli przyjmował do klasy dzieci ofiar proskrypcji, nie biorąc od nich zapłaty”. Wśród jego uczniów znaleźli się przyszli cezarobójcy – Brutus i Kasjusz. Inny słynny niewolnik Lucjusz Woltacilius Pilutus zaczynał jako odźwierny, ale dzięki swej inteligencji i talentowi do nauki został człowiekiem wolnym i odtąd pomagał byłemu właścicielowi w formułowaniu aktów oskarżenia na potrzeby procesów. Jak widać, status niewolnika nie był nieodwracalny. Wyzwolenie następowało najczęściej dzięki woli właściciela wyrażonej za pomocą odpowiedniej formuły lub testamentu. Wyzwoleniec automatycznie stawał się rzymskim obywatelem, jednak był pozbawiony części praw należnych wolno urodzonym, np. możliwości piastowania urzędów (posiadały je za to jego dzieci). W praktyce wyzwoleńcy cesarscy nieraz obejmowali wysokie stanowiska w administracji centralnej i zdobywali niemal nieograniczone wpływy. Nawet po wyzwoleniu istniała jednak formalna więź między byłym panem a jego niewolnikiem. Ten pierwszy stawał się dla drugiego patronem, któremu należała się lojalność i szacunek. Jeśli wyzwoleniec temu uchybił – mógł powrócić do poprzedniego stanu. Co ciekawe, dla greckich autorów ze wschodu imperium możliwość tak dużego awansu społecznego była nienormalna. Dionizjusz z Halikarnasu (zm. 7 r. p.n.e.) był zaszokowany rzymskim liberalizmem, a Appian z Aleksandrii (zm. 180 r.) oceniał tę cechę wręcz jako źródło zepsucia życia społecznego. Chrześcijaństwo było nadzieją dla niewolników Sytuacji niewolników nie zmieniło nawet pojawienie się chrześcijaństwa. Przez pierwsze wieki nowa religia nie miała żadnej możliwości zreformowania zastanej sytuacji społecznej. Ale chyba także i chęci. W Nowym Testamencie znajdujemy wręcz napomnienia, że niewolnicy mają być posłuszni swym panom tak „jak Chrystusowi” („List do Efezjan”, 6,5–8) i także po nawróceniu winni pozostać niewolnikami! „Pierwszy List Piotra” nakazywał chrześcijańskim niewolnikom posłuszeństwo nawet wobec okrutnych panów i cierpliwe znoszenie kar cielesnych. Nic dziwnego, że Paweł z Tarsu odesłał zbiegłego niewolnika Onesimusa jego właścicielowi. Podobne stanowisko reprezentowali też późniejsi autorzy chrześcijańscy, choć zalecali jednocześnie miłosierdzie wobec niewolników. Augustyn w V w. dowodził, że nierówność ludzi i instytucja niewolnictwa są naturalną konsekwencją grzechu pierworodnego. Nawrócony servus był wprawdzie uważany za brata w wierze, ale nie zapominano o jego przeszłości. Kiedy pierwszy znany w historii „antypapież” Hipolit rywalizował na początku III w. o tytuł biskupa Rzymu z niejakim Kalikstem, zarzucił mu m.in., że ów za młodu był niewolnikiem, synem niewolnicy „z dzielnicy portowej” (zapewne nierządnicy). Chrystianizacja Imperium także nie pociągnęła za sobą radykalnej zmiany prawnej. Pierwszy cesarz chrześcijański Konstantyn nakazał wprawdzie właścicielom niewolników, by „w sposób umiarkowany” korzystali ze swoich praw do ich karania, lecz zarazem zabronił dochodzenia, czy śmierć niewolnika w wyniku chłosty była umyślnym zabójstwem, czy wypadkiem przy pracy. W porównaniu z prawodawstwem wcześniejszych cesarzy pogańskich to wyraźny regres. Samej zasady niewolnictwa nie kwestionowano aż do upadku Rzymu.
Jeszcze przed chrztem Polski Słowianie dotarli do Maroka. Służyli w gwardii emira Nekoru
Kilkadziesiąt lat przed chrztem Polski o Słowianach stało się głośno w… Maroku. Złożona z nich gwardia emira Nekoru zbuntowała się i założyła w górach własną twierdzę. Jej śladów szukają dziś polscy archeolodzy.
Spis treści: Słowianie zostali niewolnikami Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Bunt słowiańskiej gwardii Przełomowe badania polskich archeologów Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Sprawa dla etnografa Ewentualne odkrycie wczesnośredniowiecznej osady słowiańskiej w Maroku nie dorówna może rangą odnalezieniu grobowca Tutenchamona, brzmi jednak na tyle intrygująco, że przyciąga uwagę. Nic dziwnego, że polscy archeolodzy postanowili podjąć takie wyzwanie. Tym bardziej że historia powstania tej „twierdzy Słowian” to gotowy scenariusz na film. Jest tam wszystko: niewolniczy wyzysk, bunt i odwaga śmiałków, którzy z bronią w ręku postanowili odzyskać wolność. Ta opowieść daje również wgląd w zaskakujące dzieje Słowian kilkanaście wieków temu. Słowianie zostali niewolnikami Nasi „przodkowie” w Maroku? Czy to w ogóle możliwe? Jakim cudem? W IX w. Słowianie zamieszkiwali już olbrzymie obszary Europy, od Łaby po Wołgę, od Bałtyku po Bałkany. Tej nieprawdopodobnej ekspansji jak cień towarzyszyło drugie zjawisko – handel ludźmi. Przez kilka stuleci to Słowiańszczyzna zapewniała nieustający strumień żywego towaru płynący na targi od Hiszpanii po tereny Bliskiego Wschodu. Słowianie byli brani w niewolę przez innych lub sami sprzedawali pobratymców z sąsiednich plemion. Musiało to być zjawisko masowe, dotykające przynajmniej dziesiątków tysięcy ludzi. W pewnym momencie w niewoli znajdowało się tylu Słowian, że stali się wręcz synonimem niewolnika. Słowo servus w łacinie klasycznej oznaczające niewolnika zostało z czasem wyparte przez określenie sclavus. Podobne zjawisko zaszło również w grece. Także Arabowie bardzo szybko zaadaptowali to słowo na określenie niewolnika (saqaliba). Kres niewolnictwu na Słowiańszczyźnie położy dopiero stopniowa chrystianizacja tych ziem. Zanim to nastąpiło, żywy towar trafiał niekiedy w miejsca bardzo egzotyczne. Na terenach muzułmańskich niewolnicy z północy zwracali uwagę swoim wyglądem. Jasne włosy, rumiana cera budziły zainteresowanie poetów i pisarzy arabskich. Na ulicach Bagdadu pojawiło się tylu słowiańskich niewolników, że porównywano ich do szarańczy! Lecz pierwsi Słowianie zaczęli napływać na Bliski Wschód jeszcze przed Mahometem. Już cesarz Maurycjusz (582–602) miał wysłać słowiańskie niewolnice do władcy Persji Chosroesa II. Co ważne, Słowianie pojawiali się na Bliskim Wschodzie nie tylko jako towar. Część z nich Bizantyjczycy lokowali na granicach jako osadników wojskowych. Zresztą Słowianie nie zawsze byli im wierni. W „Kronice” Teofanesa Wyznawcy (VIII/IX w.) można znaleźć wzmiankę o kilku tysiącach słowiańskich najemników, którzy przyłączyli się do kalifa Mu’awiji po jego wyprawie przeciw Bizantyjczykom w 664 r. Podobnie w 692 r. postąpił słowiański „książę” Nevulos. Jak pisał Tadeusz Lewicki w „Źródłach arabskich do dziejów Słowiańszczyzny” (1977), po wyprawie Mu’awiji Słowianie osiedlili się w okolicy syryjskiego miasta Apamea. Później osadzano ich w rejonie Aleppo i w Cylicji. Prawdopodobnie bardzo szybko przejmowali arabską kulturę i zwyczaje. Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Jednak największym odbiorcą, a zarazem ośrodkiem handlu Słowianami na zachodzie Europy był Emirat (później Kalifat) Kordoby. Było nie było, pierwsze informacje o państwie Mieszka zawdzięczamy Ibrahimowi ibn Jakubowi, żydowskiemu kupcowi z Półwyspu Iberyjskiego. Słowianie trafiali do Kordoby różnymi drogami. Jednym z węzłów w handlu ludźmi na Zachodzie było miasto Verdun, gdzie wielu niewolników kastrowano dla uzyskania wyższych cen. W Emiracie Kordoby Słowianki trafiały do haremów, a mężczyzn wykorzystywano do rozmaitych posług fizycznych. Ze Słowian zaczęto też tworzyć gwardie władców. Na gruzach Kalifatu Kordoby powstawały nawet efemeryczne państewka (tzw. taify), których władcy byli Słowianami! I tak twórcą Denii (współcześnie miasteczko między Walencją a Alicante) był wyzwoleniec Mudżahid (Muyahid). Skorzystawszy z upadku Kalifatu, przejął w 1010 r. pełną kontrolę nad miastem i okolicą. Swoją władzę rozciągnął też na Baleary. Po Mudżahidzie rządził jego syn Ali, jednak państewko nie przetrwało długo. W 1076 r. Denię podbił władca Saragossy. Saqalibowie rządzili też w Walencji, Leridzie czy Almerii. Czy Mudżahid i inni byli Słowianami? To bardzo prawdopodobne. Zapewne byli już jednak w znacznej mierze zarabizowani, być może urodzili się wśród Słowian, ale już na Półwyspie Iberyjskim. Bunt słowiańskiej gwardii Z muzułmańskiej Hiszpanii Słowianie trafiali dalej, do Afryki. Jednym z miejsc, w których ich obecność została poświadczona, był Emirat Nekoru (701–1019). To małe państwo, ukryte w górach Rif, odgrywało ważną rolę w islamizacji plemion berberyjskich. Arabski geograf al-Bakri (XI w.), opisując w „Księdze dróg i królestw” okolice Nekoru, zawarł przy tej okazji nieco informacji o historii lokalnej dynastii i właśnie Słowian. Za panowania miejscowego władcy Saida ibn Saleha (864–916) zbuntowała się jego słowiańska gwardia. Żołnierze domagali się wyzwolenia, bo byli zależni od łaski i niełaski pana. Podobnie w starożytnych Atenach utrzymywano „policję” złożoną ze scytyjskich łuczników, a niektórzy cesarze mieli oprócz pretorianów gwardię złożoną z Germanów. Gdy władca odmówił, gwardziści rozpoczęli oblężenie pałacu emira. Mieszkańcom Nekoru udało się powstrzymać zbuntowanych Słowian, ale ci nie zamierzali wrócić do poddaństwa. „Wyparci z miasta przez ludność, buntownicy uszli i założyli osadę Qajrat as-Saqaliba (wieś Słowian), znajdującą się powyżej Nekoru” – zapisał al-Bakri. Tam dosięgnął ich gniew władcy. Qajrat as-Saqaliba przestała istnieć. Niestety, datę tych wydarzeń można określić tylko w pewnym przybliżeniu. Zrobił to Dariusz Rozmus, archeolog z arabistycznym przygotowaniem, w latach 90. ubiegłego stulecia, biorąc pod uwagę inne wydarzenia opisane przez al-Bakriego. Naukowiec ustalił, że do buntu gwardii w Nekorze doszło w końcówce IX lub na początku X stulecia. A na pewno przed 916 r., gdy zmarł władca emiratu Said ibn Saleh. Przełomowe badania polskich archeologów To właśnie Qajrat as-Saqaliba postanowili odszukać polscy badacze uniwersyteccy ze Szczecina i Poznania. Przeprowadzili kwerendy muzealne i biblioteczne we Francji (w Aix-en-Provence) oraz konsultowali się z badaczami Emiratu Nekor z Hiszpanii. Jesienią 2016 r. wyruszyli do samego Nekoru. Od strony archeologicznej na czele ekspedycji stali dr Wojciech Filipowiak oraz dr Piotr Maliński. Co ważne, brali w niej udział nie tylko archeolodzy, ale również etnolodzy i językoznawcy pod kierunkiem prof. Ryszarda Voybricha. Po powrocie do Polski o wyprawie stało się głośno, a sensacyjny i triumfalny charakter niektórych relacji medialnych budził zdumienie. „Po naszej listopadowej konferencji część mediów ogłosiła, że już znaleźliśmy wioskę Słowian. Tymczasem do tego jeszcze daleko. Mamy świadomość ograniczeń naszej wiedzy i szeregu wątpliwości, jakie można wysuwać wobec naszych poszukiwań na tym bardzo wstępnym etapie” – mówi dr Wojciech Filipowiak. Badacze na podstawie innego tłumaczenia kronik al-Bakriego doszli do wniosku, że słowiańscy gwardziści wycofali się do słowiańskiej osady już istniejącej gdzieś w górach obok stolicy emiratu. „Naszą uwagę na taką możliwość zwrócił Ahmed Tahiri. Spotkaliśmy się z nim w Sewilli, ale wywodzi się on z gór Rif, ze współczesnego Nekour i jest szanowanym miejscowym historykiem – opowiada dr Filipowiak. „W tekście kroniki mowa jest nie o założeniu osady, ale o tym, że Słowianie się do niej wycofali. Status niewolników-gwardzistów był raczej wysoki. Wieś, której szukamy, mogła być czymś w rodzaju ich posiadłości. Mogli tam mieć na swoje usługi jakichś rzemieślników. Gwardziści zwykle byli kastratami, więc nie stanowią raczej kolejnego pokolenia niewolników. Trafiając do niewoli w wieku kilkunastu lat, mogli mieć już własny gust czy przyzwyczajenia. Natomiast bezsprzecznie szybko się arabizowali. Jeśli przyjęli islam, mieli groby szkieletowe, w odróżnieniu od słowiańskich ciałopalnych. Jeśli natrafimy na pochówki, możemy zbadać DNA i izotopy, a to pozwoli określić skąd, a nawet w jakim wieku przybyli do Maroka. Ale do tego jeszcze bardzo daleka droga”. Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Podczas wizyty w Tetuanie, Rabacie i Fezie Polacy nawiązali kontakty z marokańskimi uczonymi i zapoznali się z materiałem archeologicznym pochodzącym z Emiratu Nekoru. Przeprowadzili też wstępne rozpoznanie w okolicy miejscowości Mnoud Nekour, które pozwoli wytypować tereny do przeprowadzenia badań powierzchniowych przy pomocy nowoczesnej aparatury (np. trójwymiarowego skanowania terenu). Kluczami do zlokalizowania „twierdzy Słowian” będą ceramika, budownictwo oraz badania miejscowego języka i folkloru. Dotychczasowe prasowe relacje z badań mówiły, że ceramika, którą polscy badacze widzieli w magazynach Instytutu Archeologii w Rabacie, wykazuje pewne podobieństwo do słowiańskiej ceramiki wczesnośredniowiecznej. „Najbardziej rzucające się w oczy podobieństwa, które widziałem, dotyczą ornamentyki. Ciekawe jest to, że podobieństwo dotyczy wyłącznie ceramiki występującej w górach Rif. W dodatku głównie jest to ceramika niższej jakości – lepiona ręcznie albo toczona czy raczej obtaczana na kole” – precyzuje w rozmowie dr Filipowiak. Fakt, że mamy do czynienia z gorszą ceramiką, świadczyłby, że korzystali z niej najubożsi i niewolnicy. Tym niemniej jak studzi entuzjazm naukowiec, „wzory faliste, które wykazują podobieństwo do tych z ceramiki Słowian, to tylko poszlaka – podobne ornamenty często występują u różnych ludów niezależnie”. Sprawa dla etnografa Można się spodziewać, że niewolnicy żyjący jakiś czas w świecie arabskim (a część z nich mogła być już niewolnikami w kolejnym pokoleniu) przejęli kulturę materialną, jaką zastali w Maroku. A jeśli ta ich nie odróżniała, to problematyczne staje się zlokalizowanie i zidentyfikowanie samej wioski Słowian. Może więc pomogłaby analiza ewentualnych ruin? Trudno jednak przypuszczać, że Słowianie zbudowali w marokańskich górach grodzisko podobne do istniejących w Europie Środkowej. Mogli korzystać z miejscowych rozwiązań, a w takim przypadku Qajrat as-Saqaliba byłaby nie do odróżnienia od tradycyjnych lokalnych osad. „W ostatnich latach było trochę badań archeologicznych w dolinie Nekour. Na przykład Włosi przeprowadzali badania powierzchniowe. Na ten moment powtarzanie ich pracy nie ma sensu” – wyjaśnia dr Filipowiak. I wskazuje, że polscy badacze mają inny pomysł. „Skupiamy się na badaniach etnograficznych, od wsi do wsi. Interesuje nas toponomastyka: nazwy pól, wzgórz, rzek itp. – opowiada badacz. – Polska archeologia zawdzięczała wiele swoich odkryć na Pomorzu właśnie badaniu lokalnego nazewnictwa, które przechowywało pamięć o istniejących dawniej osadach. Jeśli udało się to na Pomorzu, z jego burzliwą historią, wierzymy, że badania w górach Rif też na to pozwolą. Zwłaszcza że berberyjskie plemię Ait Waryaghan żyje w tej okolicy nieprzerwanie od czasów opisanych przez al-Bakriego”.
Trudne życie na Pacyfiku. Skąd się wzięli Polacy na Hawajach
Kilkuset pierwszych Polaków przeżyło w „raju dla turystów” srogie rozczarowanie. Śnili o dobrych płacach, a czekał ich tam niemal pańszczyźniany wyzysk. Skąd się wzięli Polacy na Hawajach? Pierwsi dotarli na egzotyczny archipelag już w XIX wieku.
W tym artykule: Co robił Strzelecki na wulkanie Polacy na Hawajach zmuszeni do niewolniczej harówki Plantacje nie dla Polaków Hawaje, egzotyczny archipelag na Pacyfiku, nie od dziś rozbudza wyobraźnię. Rdzenni Hawajczycy byli pochodzenia polinezyjskiego. W XVI wieku do wysp dotarli Hiszpanie, potem zainteresowali się nimi Brytyjczycy, a w 1898 roku zaanektowali je Amerykanie. Od 1959 roku Hawaje są 50. stanem USA, z coraz mniejszym odsetkiem rdzennej ludności. A skąd się wzięli Polacy na Hawajach? Co robił Strzelecki na wulkanie O ile nie było żeglarzy polskiego pochodzenia na statkach hiszpańskich i wśród załóg kapitana Cooka, to pierwszym naszym rodakiem na Hawajach był słynny Paweł Edmund Strzelecki (1797–1873), jeden z najwybitniejszych polskich podróżników. Zatrzymał się tam w drugiej połowie 1838 roku, podczas podróży z wybrzeża Chile do Australii. „W początkach września statek zawinął do portu w zatoce Kealakekua, tej samej, w której 14 lutego 1779 r. zginął odkrywca Hawajów James Cook. W trakcie pobytu Strzeleckiego Hawaje były jeszcze niepodległym państewkiem rządzonym przez króla z dynastii Kamehameha. Poświęcił tam wiele czasu badaniom tutejszych, największych na świecie wulkanów. Zbadał wulkany Mauna Kea, Mauna Loa, Kilauea. Na zboczach tego ostatniego rozbił obóz dokonując obserwacji wypełniającego dno krateru, pulsującego zbiornika lawy. Przy okazji Strzelecki zapisywał również wierzenia tubylców związane z ich wiarą w nadprzyrodzoną moc wulkanów. Prace naukowe na temat wulkanów hawajskich, jakie opublikował Strzelecki były jednymi z pierwszych w światowej literaturze fachowej”, czytamy w biogramie podróżnika na stronach polonijnego stowarzyszenia Wspólnota Polska. Po Strzeleckim, już w 2. połowie XIX wieku, pojawili się na Hawajach m.in.: literat i turysta Julian Florian Horain, kartograf i inżynier Adam Joachim Kulczycki, misjonarz Józef Hołubowicz, inżynier górnik Modest Maryański oraz hrabia Władysław Zamoyski – podczas półtorarocznej podróży po Australii i Oceanii z ramienia francuskiej komisji rządowej na wystawę powszechną w Sydney. Na Hawaje trafiali jednak nie tylko turyści, ludzie nauki, pióra i Kościoła. Polacy na Hawajach zmuszeni do niewolniczej harówki Jak pisze Adam Walaszek w książce „Migracje Europejczyków 1650-1914” pod koniec wieku XIX Polacy trafili na Hawaje jako... ofiary oszustwa. Nierzetelni pośrednicy namawiali ich na wyjazd do prac rolniczych w krajach Ameryki Północnej, a tymczasem wylądowali na egzotycznych plantacjach. Krakowskie „Nowości Illustrowane” pisały w roku 1913: „Pierwsza partya polskich wychodźców zawitała na wyspy Hawajskie przed 14-tu laty [czyli w 1899 roku; przyp. red.] w liczbie około 250 włościan, pochodzących przeważnie z powiatu czortkowskiego. Podróż ich z Bremy do Honolulu na okręcie żaglowym trwała 4 i pół miesiąca. W półtora roku później przybyła tam druga partya naszych wychodźców w liczbie około pięciuset. Sprowadzono ich na plantacye trzciny cukrowej, które tworzą gros rolnictwa hawajskiego i stanowią olbrzymie przedsiębiorstwa akcyjne. Wieśniaków naszych, których nie poinformowano o panującej na wyspach drożyźnie, czekało gorzkie rozczarowanie, gdyż umówione zarobki zaledwie pozwalały na skromne utrzymanie, uniemożliwiając robienie jakichkolwiek oszczędności. Nadto oczekiwała tam ich formalna niewola, a brutalność dozorców dawała się niemiłosiernie we znaki. O ucieczce nie mogło być mowy, a wszelkie próby uporu tłumione były od razu przemocą, choćby przy użyciu broni”. 5 tajemnic starożytnego świata. Czy kiedykolwiek uda się je wyjaśnić? Wyspa Wielkanocna, El Dorado, czy rysunki z Nazca. Wciąż są na świecie miejsca, które do dziś fascynują naukowców. Udało się odkryć część ich tajemnic, ale wciąż pozostają pytania ... Nie pomagały listy i skargi. Część polskich Hawajczyków uciekła więc do Kalifornii, inni wrócili do kraju. Amerykanie ostatecznie ucywilizowali jednak warunki pracy Polaków. Na miejsce dotarli też kolejni Polacy, dawni zesłańcy z Syberii i Mandżurii. „Z tych polskich Hawajczyków nikt już nie myśli o powrocie do kraju ojczystego, wszyscy pogodzili się z losem, wielu pozawierało mieszane małżeństwa, dziatwa, tam zrodzona, często nie włada już wcale, albo tylko bardzo słabo polskim językiem”, czytamy w artykule. Plantacje nie dla Polaków Przed I wojną światową było 300 Polaków pośród 190 tys. mieszkańców wysp – z czego naliczono 25 tys. miejscowych, 80 tys. Japończyków, 20 tys. Chińczyków, 20 tys. Portugalczyków, 5 tys. Portorykańczyków, 5 tys. Filipińczyków, 2 tys. Hindusów, 2 tys. Rosjan, a resztę stanowili Amerykanie. W 1913 roku odwiedził rodaków na Hawajach naczelny dyrektor Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego Józef Okołowicz. Zachowało się nawet jego zdjęcie na brzegu krateru wulkanu Kīlauea. „Nowości Illustrowane” tak zrelacjonowały jego refleksje i wnioski z pobytu na archipelagu: „Aczkolwiek w ostatnich czasach stosunki robotnicze na wyspach Hawajskich uległy radykalnej naprawie, a obchodzenie się z najmitami na plantacyach nie daje obecnie powodu do żadnych zażaleń, to jednak kraj ten absolutnie nie może być brany w rachubę jako teren dla naszego wychodztwa. Pomijając już bowiem olbrzymią jego odległość od Europy, płace robotników są tam znacznie niższe, niż w Stanach Zjednoczonych, a drożyzna ogromna. Robotnik zatrudniony przy robotach w polu pobiera tam rzadko kiedy więcej ponad 24 dolary miesięcznie – oprócz wolnego mieszkania, gdy parobek, najmujący się do farmerów amerykańskich, choćby w okolicy Nowego Jorku (gdzie płace są niższe niż w zachodnich Stanach) otrzymuje przynajmniej 25 dolarów na miesiąc wraz z całym utrzymaniem. Zresztą wychodźca nasz garnie się zwykle do pracy w przemyśle, gdzie zarobki są w ogóle większe, niż przy rolnictwie, tymczasem na wyspach Hawajskich oprócz cukrowni niema wcale fabryk i wobec braku na miejscu węgla i żelaza prawdopodobnie kraj ten na zawsze pozostanie rolniczym”. Jak konkludowała autor artykułu, „»Raj dla turystów« nie stanie się nigdy rajem dla europejskich emigrantów”. Dziś, grubo ponad sto lat później, na Hawajach żyje ćwierć miliona obcokrajowców, stanowiąc prawie jedną piątą całej populacji. Jest wiele problemów (choćby koszty utrzymania), ale ekspatów i turystów – także z Polski – nie brakuje. ŹRÓDŁA: Marian Kałuski, „Polacy na Hawajach”, Adam Walaszek, „Migracje Europejczyków 1650-1914”, Wydawnictwo UJ 2007, „Paweł Edmund Strzelecki”, Stowarzyszenie Wspólnota Polska, „Wychodźcy polscy na wyspach Hawajskich”, w: „Nowości Illustrowane” nr 17/1913. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Niewolnictwo w Rzymie było podstawą gospodarki. Paradoksalnie, doprowadziło też do jej załamania
W starożytnym świecie niewolnictwo nie było zjawiskiem ani niezwykłym, ani rzadkim. Trzeba jednak wiedzieć, że ze wszystkich antycznych potęg, to właśnie Rzym w największym stopniu uzależnił swoją gospodarkę od niewolniczej pracy. Bez wątpienia napędziło to rozwój imperium, ale paradoksalnie przyczyniło się też do jego upadku. Jak wyglądało niewolnictwo w Rzymie? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Niewolnictwo w starożytnym Rzymie Handel niewolnikami w Rzymie Ile kosztował niewolnik w starożytnym Rzymie? Jak byli traktowani niewolnicy w starożytnym Rzymie? Życie codzienne niewolników Kiedy skończyło się niewolnictwo w Rzymie? Rola niewolnictwa w upadku cesarstwa rzymskiego Klasa niewolników rzymskich nie składała się wyłącznie z jeńców. Oczywiście, ludzie będący „zdobyczami wojennymi” w lwiej części zasilali szeregi zniewolonych, jednak w antycznym imperium istniało kilka dróg do utraty wolności. Niewolnikiem można było stać się w następstwie niespłaconych długów i trudnej sytuacji materialnej (zdarzało się, że rodziny sprzedawały swoich bliskich do niewolniczej pracy). Jednak wielu po prostu rodziło się niewolnikami. Tak czy inaczej, położenie większości zniewolonych było wyjątkowo trudne, o czym najlepiej świadczy fakt, że w okresie republiki określano ich mianem „narzędzi mówiących”. Nie można jednak nie wspomnieć, że zdarzały się też pewne wyjątki od tej reguły. Niewolnictwo w starożytnym Rzymie Jest prawdopodobne, że początki niewolnictwa w starożytnym Rzymie sięgają czasów monarchii. Należy jednak podkreślić, że pierwsze udokumentowane wzmianki na ten temat są datowane na okres wczesnej republiki. W początkowej fazie istnienia systemu niewolniczego, położenie ludzi zniewolonych nie było tak fatalne, jak miało to miejsce w późniejszym czasie. Na początku niewolnicy mieli określoną pozycję w rodzinie, do której należeli. To wiązało się z możliwością uczestnictwa w jej obyczajach i kultach. Dopiero wraz z intensyfikacją podbojów sytuacja niewolników zaczęła się diametralnie zmieniać. Wraz ze wzrostem zasięgu terytorialnego Rzymu, zaczęły powstawać wielkie majątki ziemskie. Rozpoczął się okres gospodarki latyfundialnej. Uprawa roli stawała się coraz większym wyzwaniem, a ręce do pracy trzeba było przecież opłacić. Żeby tego uniknąć, właściciele ziemscy zaczęli „zatrudniać” niewolników, którzy generowali tylko jednorazowy koszt (nie licząc niskich kosztów utrzymania). Ciągłe wojny były źródłem dostaw kolejnych „zasobów”. W rezultacie, niewolnictwo stało się zjawiskiem powszechnym w starożytnym Rzymie. Handel niewolnikami w Rzymie O ile początkowo źródłem pozyskiwania rąk do niewolniczej pracy była wyłącznie wojna, to z czasem pojawiły się osoby, dla których polowanie na ludzi handel niewolnikami stał się sposobem na życie. Głównymi dostawcami niewolniczej siły byli korsarze. Ale zdarzało się też, że polowania na niewolników prowadzili sami Rzymianie. To właśnie wtedy zostali sprowadzeni do roli rzeczy i zaczęto ich określać jako nullius. Handel niewolnikami odbywał się na placach targowych. Niektórych sprzedawano w ramach aukcji. Jako że w rzymskim postrzeganiu ludzie ci byli tylko rzeczami nieróżniącymi się od typowych narzędzi do pracy, kupujący mieli prawo dokładnie obejrzeć swoją inwestycję. Właśnie dlatego niewolnicy musieli stawać przed nimi zupełnie nago. W okresie republiki głównym ośrodkiem handlu niewolnikami była wyspa Delos. W szczytowym okresie sprzedawano tam do dziesięciu tysięcy niewolników dziennie. Ile kosztował niewolnik w starożytnym Rzymie? Cena żywego towaru była naturalnie uzależniona od jego dostępności. Po zwycięskiej kampanii, gdy do Rzymu ściągano dziesiątki tysięcy jeńców, na niewolnika mogła pozwolić sobie większość mieszkańców Wiecznego Miasta. Jak wynika z zapisów Plauta, uśredniony koszt zakupu zamykał się w przedziale od 500 do 1500 denarów. Należy jednak podkreślić, że nie brakowało majętnych mieszczan, którzy za wyjątkowo urodziwego niewolnika byli w stanie zaoferować nawet 2500 denarów. Znacznie wyższą kwotę trzeba było zapłacić za wykształconego niewolnika, nieprzeznaczonego do wyniszczającej pracy. Takie osoby mogły kosztować nawet 180 tys. denarów, co odpowiadało cenie niewielkiego domu. Wraz z nastaniem okresu cesarstwa, ceny niewolników kształtowały się na niskim poziomie. Gdy na tronie zasiadał Oktawian August, nawet dobrze wyszkolonego pracownika można było kupić za ok. 2 tys. denarów. Sytuacja zmieniła się, gdy nastał kres ery wielkich podbojów. Wówczas niewolnicy kupieni, czyli empticii, zaczęli stanowić mniejszość, a cena tych, którzy pojawiali się na rynku, była wysoka. Znacząco wzrosła za to rola niewolników urodzonych w domu swojego pana, czyli vernae. Jak byli traktowani niewolnicy w starożytnym Rzymie? O ile w czasach monarchii niewolnictwo miało charakter patriarchalny, to w okresie republiki przybrało swoją najokrutniejszą formę. To właśnie wtedy zniewolonych zaczęto określać jako instrumentum vocale, czyli „narzędzia mówiące”. Jako że w prawie rzymskim niewolnik nie był kwalifikowany jako osoba (persona), a jako przedmiot własności (res), jego pan mógł swobodnie korzystać ze wszelkich czynności prawnych, jakim podlegały rzeczy. Niewolnik mógł być przedmiotem sprzedaży, użyczenia i darowizny. Właściciel mógł nawet zabić osobę zniewoloną, której był właścicielem i nie ponieść żadnych konsekwencji. Właściciel mógł też zadecydować o wyzwoleniu niewolnika. Nie było to zjawisko rzadkie, ale dotyczyło przede wszystkim osób niewykonujących ciężkiej pracy fizycznej. Niektórzy uzyskiwali nawet libertatem iustam, czyli całkowitą wolność prawną. To pozwalało im stać się obywatelami Rzymu. Istniała także druga forma wyzwolenia – libertatem. W tym przypadku, wyzwolona osoba nie mogła uzyskać obywatelstwa. Sytuacja prawna niewolników poprawiła się dopiero w okresie cesarstwa. Właściciele nie mieli już pełnego prawa decydowania o niewolników, zwłaszcza w zakresie życia i śmierci. Zgodnie z obowiązującym wówczas prawem, niewolnik niezdolny do pracy (np. z powodu choroby lub wieku) nie mógł być wyzwolony. W ten sposób, właściciele nie mogli ot tak pozbywać się osób, które nie mogły zarobić na swoje utrzymanie. W praktyce, prawo to nakładało na pana obowiązek opieki nad niemogącym pracować niewolnikiem. Życie codzienne niewolników Jak już wspomnieliśmy, istniały różne klasy niewolników. Osoby zatrudniane do wyniszczającej pracy nie mogły liczyć na żadne przywileje. Panujące wówczas reguły dobrze odzwierciedlają słowa Katona Starszego, według którego „niewolnik ma pracować albo spać”. Niektórzy niewolnicy rzymscy występowali jako gladiatorzy. Odkrycia w Pompejach dowodzą, że poza legalnym związkiem małżeńskim bogaci patrycjusze mieli do dyspozycji niewolników płci obojga, którzy byli zobowiązani do zaspokajania ich wszelkich potrzeb, także seksualnych. Nawet na wsiach istniała jednak grupa osób zniewolonych, która mogła cieszyć się drobnymi przywilejami. Ci najbardziej zasłużeni biesiadowali nawet przy stole swojego pana. Wykwalifikowani niewolnicy i osoby służące w domach mieszczaństwa mogły liczyć na większą swobodę. Mieli wolny czas, który spędzali korzystając z dostępnych w mieście rozrywek. Mogli udawać się do teatrów, a nawet do domów publicznych. Należy więc przyjąć, że dysponowali pieniędzmi pozwalającymi opłacić te uciechy. Kiedy skończyło się niewolnictwo w Rzymie? Kres niewolnictwa nastąpił w schyłkowej fazie istnienia cesarstwa. Jak wspomnieliśmy wcześniej, w tym okresie położenie niewolników uległo pełnej poprawie. Jednocześnie nastąpiło znaczące pogorszenie sytuacji wolnej ludności wiejskiej, zarówno w kontekście prawnym, jak i ekonomicznym. W rezultacie, na przełomie IV i V wieku n.e. nastąpiło zatarcie granic między tymi grupami społecznymi. Rola niewolnictwa w upadku cesarstwa rzymskiego Rzym uczynił z niewolniczej pracy podstawę swojej gospodarki. Paradoksalnie, takie posunięcie przyczyniło się do upadku potężnego imperium. Gdy praca na roli zaczęła opierać się na systemie niewolniczym, warstwa chłopska praktycznie straciła na znaczeniu. Załamanie się systemu niewolniczego i ubożenie chłopów były zjawiskami poważnie zagrażającymi gospodarce cesarstwa. Ludność wiejska zaczęła masowo opuszczać swoją ziemię. Rozpoczął się kryzys gospodarczy. Żeby uzdrowić sytuację, władza wydała edykt przywiązujący chłopów do gospodarki. Ci jednak nie zamierzali respektować postanowienia. Żeby wymusić przestrzeganie prawa, urzędnicy stosowali wobec nich najróżniejsze formy ucisku. Pozbawieni jakiegokolwiek wyboru, chłopi tracili wolność osobistą na rzecz arystokracji. Sam kryzys gospodarczy nie zakończył istnienia imperium, ale w połączeniu z kryzysem politycznym i militarnym stał się jedną z przyczyn jego upadku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ostatni polski pirat zabił niedoszłą narzeczoną w Waszyngtonie. Jego skarbu nigdy nie odnaleziono
Józef Olszewski dorobił się na grabieżach i handlu niewolnikami. Do dziś nie wiadomo, co się stało ze złotem, które zgromadził ostatni polski pirat.
W tym artykule: Jak Polak spod Płocka stał się karaibskim piratem Olszewski dorobił się na przemycie niewolników Ostatni polski pirat zgromadził złoto w jaskini Nieznane losy skarbu Olszewskiego Pod koniec lat 70. XIX wieku Waszyngtonem wstrząsnęła wiadomość o zabójstwie pięknej Clothilde MacGregor i jej ojca, producenta wyrobów gumowych. Oboje zostali zasztyletowani przez człowieka, który od wielu miesięcy bezskutecznie starał się o rękę dziewczyny. Był nim trzydziestoparoletni imigrant Józef Olszewski. Polak pojawił się w stolicy USA kilka lat wcześniej i dzięki ogromnemu majątkowi z marszu wszedł do waszyngtońskiej socjety. Jednak dla Clothilde był zbyt nieokrzesany i tajemniczy, by uznawała go za dobrego kandydata na męża. Przeczucia nie myliły dziewczyny. Młodość Olszewski spędził na morzu jako pirat i handlarz niewolnikami. Jak Polak spod Płocka stał się karaibskim piratem Kilka lat po tym zdarzeniu do rodziny Olszewskich mieszkającej w guberni płockiej na zachodnich kresach Imperium Rosyjskiego dociera list, wysłany z meksykańskiego miasta Veracruz. Nadawcą jest ukrywający się przed amerykańskim wymiarem sprawiedliwości Józef. Clotilda: ostatni statek niewolników. Jak do dziś przetrwała ich kulturowa tożsamość W maju zeszłego roku, 400 lat po tym, jak pierwsi Afrykanie w łańcuchach postawili stopę na terenie angielskiej kolonii Wirginia, zespół archeologów podwodnych poinformował o odnalezieniu w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/afrykanscy-niewolnicy-przewozeni-lodzia-na-statek-niewolnikow-clotilda-w-1860-roku-do-portu-niewolnikow-w-dzisiejszym-beninie-painting-by-kadir-nelson-6891bff.jpeg" width="938" height="528" alt="Afrykańscy niewolnicy przewożeni łodzią na statek niewolników Clotilda w 1860 roku, do portu niewolników w dzisiejszym Beninie. (PAINTING BY KADIR NELSON" title="Afrykańscy niewolnicy przewożeni łodzią na statek niewolników Clotilda w 1860 roku, do portu niewolników w dzisiejszym Beninie. (PAINTING BY KADIR NELSON" /> 20 lat wcześniej opuścił rodzinne strony, zostawiając rodziców, ósemkę rodzeństwa i niewielki rodzinny majątek. Z flisakami dopłynął do Gdańska, gdzie zamustrował się na holenderski okręt handlowy. Tak trafił do amerykańskiego Nowego Orleanu. Chociaż niewolnictwo w USA zostało już zniesione, handel żywym towarem wciąż był dochodowym zajęciem. Głównymi odbiorcami przywożonych z Afryki niewolników stali się teraz plantatorzy trzciny cukrowej z Brazylii. Od kiedy proceder stał się nielegalny i tępiony przez floty wielu państw, ceny znacznie wzrosły. Punktem przerzutowym były Karaiby. Transport zapewniali właściciele statków z Nowego Orleanu. To właśnie na jeden z nich, „Salamandrę”, zaciągnął się Olszewski. Olszewski dorobił się na przemycie niewolników Okręty zajmujące się przemytem niewolników były traktowane jak jednostki pirackie. Ich załogom groziła nie tylko konfiskata ładunku, ale i śmierć. Kiedy więc w czasie powrotu z Afryki Zachodniej „Salamandra” została przechwycona przez brytyjski szkuner patrolowy, incydent przerodził się w krwawe starcie. Przemycający niewolników statek poszedł na dno. W małej szalupie uratowali się tylko Józef Olszewski i zawdzięczający mu życie kapitan. Cudem wrócili do Nowego Orleanu. Po tej przygodzie Olszewski i jego pryncypał porzucili pirackie zajęcie. Zamieszkali na południu Stanów Zjednoczonych, żyjąc z majątku, który kapitan zbił na handlu niewolnikami. Umierając, wdzięczny kompan wszystko, co miał, zapisał Polakowi. A miał niemało. Po śmierci kapitana Olszewski opuścił południe Stanów Zjednoczonych i przeniósł się do Waszyngtonu. Tam kupił efektowną rezydencję i stajnię koni wyścigowych – przepustki do świata elity. Poznał Clothilde, której matka, z domu Morantowicz, była Polką. Ostatni polski pirat zgromadził złoto w jaskini Zawiedziona miłość i dokonane w afekcie podwójne zabójstwo powodują, że bogaty rentier znów staje się poszukiwanym przestępcą. Olszewski ucieka na zachodnie terytoria USA, przez pewien czas ukrywa się wśród Indian. Z pomocą zaufanych ludzi wycofuje z banków aktywa. Gdy ma już w rękach większość fortuny, przenosi się do Meksyku. Zamieszkuje w ustronnej wiosce nad morzem, niedaleko Veracruz. Sytuacja polityczna w Meksyku jest jednak niestabilna i Olszewski traci zaufanie do banków. Powoli skupuje złoto, które gromadzi w jednej z jaskiń. Część pieniędzy pozostawia jako kapitał na rozruch kolejnego przedsięwzięcia. Będzie nim znów handel niewolnikami. Olszewski odnawia stare kontakty, kupuje statek, mustruje załogę. Wie, że jako pirat nie ma przed sobą długiego życia. Pisze więc list do ojca w Polsce, informując o miejscu ukrycia skarbów. Nieznane losy skarbu Olszewskiego Jednak biedny, drobny szlachcic spod Płocka nie dysponuje wystarczającymi środkami, by wyprawić się do Meksyku po wskazaną przez syna fortunę. List ląduje na strychu, gdzie niemal dwadzieścia lat później odnajdzie go siostrzeniec adresata. Cieśnina piratów Cieśnina Malakka oddziela indonezyjską wyspę Sumatra od Półwyspu Malajskiego, na którego czubku tkwi pyszniący się bogactwem Singapur. Na to barwne wodne królestwo składają się setki rz... Opublikowane w 1899 roku na łamach tygodnika „Wędrowiec” opisy losów ostatniego polskiego pirata wzbudziły sensację. Nie wiadomo jednak, co stało się ze skarbem Józefa Olszewskiego i czy rodzina podjęła próbę jego odnalezienia. Nieznane są też dalsze losy Polaka. Prawdopodobnie zginął po zatopieniu jego okrętu przez brytyjskie patrolowce gdzieś na Karaibach, kiedy wiózł kolejną partię afrykańskich niewolników.
Makabryczne odkrycie: starożytni Egipcjanie używali żegadeł do oznaczania niewolników
Nowe badania wykazały, że drobne żegadła sprzed 3000 lat, które odnaleziono w Egipcie, służyły do oznaczania niewolników.
W tym artykule: Ludzi zniewalano już w starożytności W starożytnym Egipcie niewolnikom wypalano znaki na ciele Dlaczego Egipcjanie oznaczali swoich niewolników? Niewolnictwo jest jedną z najstarszych formacji społecznych. Jego historia sięga nawet okresu neolitycznego. Odkrycia archeologiczne m.in. w dzisiejszym Pakistanie wykazały, że już 10 tysięcy lat temu ludzie z kultury Indusu wykorzystywali niewolników do pracy. Niewolników spotykano również w wielu innych starożytnych cywilizacjach, a ich przywileje i rola często różniły się w zależności od regionu. Ludzi zniewalano już w starożytności W Mezopotamii niewolnicy mogli zakładać rodziny oraz posiadać własny majątek. Podobnie było w Egipcie. Nad Nilem zniewalano głównie jeńców wojennych, których zmuszano do służby m.in. w pałacach. Niewolnictwo nie było jednak podstawą gospodarki i ekonomii państwa, w przeciwieństwie do starożytnego Rzymu lub Grecji. To, co jednak łączyło większość niewolników w dawnych kulturach i cywilizacjach, to sposób ich oznaczania. Czasem niewolnicy musieli nosić charakterystyczne ubrania lub opaski, żeby każdy mógł ich rozpoznać. Niekiedy jednak decydowano się na bardziej brutalne metody, które polegały na wypalaniu rozgrzanym do czerwoności metalem znaków i symboli na ciele. Piętnowanie było niezwykle popularne w okresie średniowiecza. W starożytnym Egipcie niewolnikom wypalano znaki na ciele Najnowsze badania amerykańskich naukowców wykazały, że podobne praktyki mogli stosować również starożytni Egipcjanie. Na podstawie analizy kronik, tekstów historycznych, obrazów i malowideł oraz 10 żegadeł sprzed 3000 lat stwierdzili, że Egipcjanie piętnowali swoich niewolników. Badacze swoje odkrycie opublikowali na łamach czasopisma naukowego „The Journal of Egyptian Archeology”. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> Żegadła pochodzą z okresu panowania aż sześciu egipskich dynastii – od 1292 r. p.n.e. do 656 r. p.n.e. Archeolodzy przyznają, że dotychczas uważano, iż przedmioty te wykorzystywane były tylko do oznaczania bydła lub innych zwierząt. – Naszym zdaniem te konkretne żegadła były używane do piętnowania ludzi. Symbole, które były wypalane na skórze były za małe, żeby mogły być widoczne na większych zwierzętach – przyznaje Ella Karev, egiptolożka z Uniwersytetu w Chicago i jedna z autorek badania. Dlaczego Egipcjanie oznaczali swoich niewolników? – Oczywiście możliwe jest również, że tymi żegadłami wypalano znaki na mniejszych zwierzętach, np. kozach. Jednak wszystkie dowody, które zebraliśmy, wskazują, że były przeznaczone dla niewolników – dodaje uczona. Badaczka podkreśla, że w starożytności stosowano żegadła o wielkości co najmniej 10 cm. Te, które były przedmiotem badań, były trzy razy mniejsze. Co więcej, mają bardzo podobny rozmiar do żegadeł, których Europejczycy kilkaset lat później używali, aby oznaczać afrykańskich niewolników. Prof. Karev podkreśla również, że wcześniejsze badania sugerowały, że znaki lub symbole widoczne na jeńcach wojennych, którzy przedstawieni byli m.in. na reliefach odnalezionych w starożytnej świątyni Medinet Habu, to tatuaże. – W starożytnym Egipcie tatuowano tylko kobiety lub kapłanów. W praktyce robienie tych samych tatuaży dużej grupie jeńców wojennych byłoby czasochłonne. Właśnie dlatego znaki te musiały być wypalane – zaznacza Karev. Co ciekawe, prawo dotyczące niewolników w starożytnym Egipcie było relatywnie liberalne. Znane są przypadki, gdy ich status zniewolenia był znoszony, a niektórzy mogli nawet zakładać rodziny z Egipcjankami. Eksperci sugerują, że takie piętnowanie mogło mieć charakter społeczny i być związane z okresem, gdy niewolników w kraju przybywało. Być może taka blizna na całe życie miała przypominać o statusie. Źródło: The Journal of Egyptian Archeology, Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Polsce mieszka i pracuje nawet 128 tys. niewolników. Na czym polega współczesne niewolnictwo?
Jemy przygotowane przez niewolników posiłki. Nosimy uszyte przez nich ubrania. Mijamy ich żebrzących na ulicy. Jeszcze nigdy w historii niewolnictwo nie było tak tanie jak dziś.
W tym artykule: Współczesne niewolnictwo – świadectwa ludzi Niewolnicy to żywe maszynki do zarabiania pieniędzy Jak się zostaje niewolnikiem Coraz więcej dzieci staje się niewolnikami Niewolnictwo zostało zdelegalizowane, jest zakazane prawem, ale nie zniknęło. Przestało tylko być jawne i łatwo dostrzegalne. Jak sądzisz? Czy kiedykolwiek spotkałeś niewolnika? Współczesne niewolnictwo – świadectwa ludzi Maria z Ukrainy, 28 lat: „Mieszkałam w małej wsi. Mam mamę i babcię, dwie siostry, jedna ma niepełnosprawne dziecko. Tylko ja mogłam im pomóc, ponieważ nie założyłam jeszcze rodziny. Do Warszawy przyjechałam cztery lata temu. Wszystkie pieniądze, które posiadałam, włożyłam w swój wyjazd do Polski. (…) Obiecano nam, że pensja będzie wynosić 700 dolarów, pracować będziemy jako pomocnice kucharza. Okazało się, że te wszystkie obietnice były oszustwem. (…) Pracowałyśmy jako kucharki w restauracji. Było bardzo trudno, nie znałyśmy języka. Praca była bardzo ciężka, trzeba było rozładowywać duże dostawy, przyjmować towar, gotować. Nie było nawet czasu zjeść. Pieniędzy nie miałyśmy, jedzenie kupowałyśmy z napiwków. Po przepracowaniu jednego miesiąca dostałam nieco ponad 300 zł. (…) Najważniejsze było dla mnie wtedy przeżyć. Zmęczona byłam tak, że nawet nie miałam siły myśleć o dokumentach albo o zmianie pracy, mieszkania. (…) Pracowałam nieraz 13 dni pod rząd i miałam jeden dzień wolny, żeby się wyspać i uprać sobie ubrania. (…) Z powodu tak ciężkiej pracy w ciągu 2,5 roku byłam dwa razy w szpitalu. Czasami nie mogłam wstać z łóżka, nie miałam siły”. Konstantin z Rumunii, mężczyzna z niepełnosprawnością, zmuszany do żebrania w wielu krajach Europy, także w Polsce: „W 2008 r. do wsi w Rumunii, w której mieszkałem, przyjechali Cyganie. Szukali chętnych do pracy. Umowa była taka, że oni mi załatwią transport do Grecji. Ja pożebrzę dla nich przez dwa, dwa i pół miesiąca, oswoję się, zaaklimatyzuję, a potem znajdę inną pracę. Zgodziłem się, bo nie byłem na tyle samodzielny, by taki wyjazd do obcego kraju zorganizować. Żebraliśmy, ile się dało. Czasami całe dnie. Tak długo, aż po nas przyszli. Po kilku dniach stwierdzili jednak, że za mało zarabiam i przed pracą powinienem wypić. Tak więc zaczęli mi kupować alkohol. Od razu zaczęło mi iść lepiej, moje dochody skoczyły nawet do 120 euro dziennie. Po wypiciu byłem bardziej odważny i wtedy do moich klientów podchodziłem bardziej natarczywie. (…) Po dwóch miesiącach powiedzieli mi, że nie mogę odejść. Jak zareagowałem? Chciałem się od nich uwolnić. Jak spotykałem kogoś, kto mówił po rumuńsku, to prosiłem go o pomoc. Ale nigdzie nie znalazłem wsparcia. Oni cały czas mieli mój dowód osobisty, więc musiałem do nich wracać. Bili mnie. (…) Byłem ich skarbem, maszynką do zarabiania pieniędzy. Oni kupowali za nie samochody, domy. Nigdy nie dostałem od nich ani grosza, a wszystko, co zarabiałem, oddawałem”. Niewolnicy w Chinach zbierają bawełnę zaopatrując światowy rynek odzieżowy Śledztwo BBC w sprawie zmuszania etnicznych mniejszości do pracy przymusowej w chińskim regionie Sinciang poprzedziło publiczne wezwanie do zmiany zasad współpracy z tym krajem ze strony bryt... Na świecie żyje 40,3 mln niewolników – wynika z Global Slavery Index (dane za 2016 r.), opublikowanego przez Walk Free Foundation, organizację zwalczającą różne formy współczesnego niewolnictwa. W Polsce – według tych samych wyliczeń – 128 tys. – Trudno o precyzyjne dane, opieramy się na szacunkach. Ale Polska nadal jest krajem na dorobku i Polacy w dalszym ciągu padają ofiarą handlarzy ludźmi – mówi Joanna Garnier, wiceprezeska Fundacji przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu La Strada. – Również prawdopodobieństwo, że na ulicy spotkamy osobę, która jest zniewolona, jest dość spore. Z pracą przymusową i handlem ludźmi mamy do czynienia w wielu sektorach gospodarki, w wielu mniejszych i większych biznesach. Niewolnicy to żywe maszynki do zarabiania pieniędzy Niewolnictwo przynosi ogromne zyski. Na broni czy narkotykach zarabia się tylko raz, sprzedając je. Człowieka można wykorzystywać przez wiele lat, stale czerpiąc z tego korzyści finansowe. Na świecie zysk z pracy przymusowej sięga 150,2 mld dol. rocznie. Zdaniem Walk Free Foundation krajem z najwyższym odsetkiem niewolników na świecie jest Korea Północna. Część z nich jest zmuszana do pracy w ojczyźnie, głównie w obozach pracy. Większość jednak rząd w Pjongjangu wysyła za granicę, najwięcej prawdopodobnie do Rosji, ale nie tylko. W 2017 r. duńscy dziennikarze ujawnili, że Koreańczycy byli zatrudniani między innymi w polskich stoczniach. Potomkowie quilombos. Reportaż z ziemi niewolników W sercu Brazylii zbiegli niewolnicy założyli tysiące społeczności zwanych quilombos. Dzisiaj ich potomkowie walczą o prawa do ziemi, na której skutecznie chronią środowisko. W 2006 r. dziennikarze „Gazety Wyborczej” pisali o dziewięciu Koreańczykach pracujących niewolniczo w Stoczni Gdańskiej. Zarabiali o połowę mniej niż Polacy, ale i tak nie dostawali tych pieniędzy. Na ich konto w Korei trafiało 60 zł miesięcznie, resztę z 2,5 tys. zł zabierał rząd. Na pracy przymusowej korzystają jednak nie tylko autorytarnie rządzone państwa, ale również firmy, także te znane. W lipcu 2021 roku Stany Zjednoczone zakazały importu towarów z Sinkiangu, regionu leżącego w zachodnich Chinach. Uznały, że są one w dużej mierze produkowane z udziałem siły niewolniczej. Od lat na reedukację do obozów pracy przymusowej Chińczycy wysyłają tam Ujgurów i innych przedstawicieli mniejszości muzułmańskiej. Według Strategic Policy Institute z taniej siły roboczej korzystały m.in. Apple, Adidas i Nike (nie bezpośrednio, ale przez podwykonawców). Nawet 100 tys. niewolników pracuje w gospodarstwach rolnych we Włoszech. Ponad dekadę temu media donosiły o zatrudnianych tam niewolniczo Polakach (na przykład na plantacjach pomidorów). Teraz częściej czyta się o innych mieszkańcach Europy Wschodniej, Afryki Północnej i Subsaharyjskiej. Organizacja Medici con l’Africa Cuamm z Padwy alarmowała, że na włoskich polach trup ściele się jak na polu bitwy. W ciągu sześciu lat tylko z przepracowania zmarło tam 1,5 tys. osób. Szwalnie w Argentynie i Brazylii, Chinach i Wietnamie. Fabryki bawełny w Uzbekistanie i Kazachstanie. Rybołówstwo w Tajlandii, Hiszpanii czy Japonii. Plantacje kakao w Ghanie i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Kopalnie diamentów w Angoli. Plantacje ryżu w Indiach i Birmie. Kopalnie złota w Kongu i Peru. Tkalnie dywanów w Pakistanie. Fabryki AGD w Chinach i Malezji. Ta lista jest niepełna, a we wszystkich tych miejscach istnieje ryzyko pracy niewolniczej. Jak się zostaje niewolnikiem „Każdego dnia w 2016 r. ponad 40 mln ludzi – z czego 70 proc. stanowią kobiety i dziewczynki – było przemocą zmuszanych do pracy lub żyło w małżeństwie z przymusu” – tak swoje dane tłumaczą autorzy Global Slavery Index. Małżeństwo wbrew własnej woli, handel ludźmi i praca przymusowa to główne formy współczesnego zniewolenia na świecie. Polki i Polacy najczęściej bywają werbowani i wykorzystywani do pracy przymusowej, żebrania, kradzieży lub wyłudzania świadczeń oraz kredytów za granicą. Dodatkowo kobiety zmuszane są do prostytucji i innych usług seksualnych, i w kraju, i za granicą. Dzieje się to jednak rzadziej niż jeszcze kilka lat temu. Clotilda: ostatni statek niewolników. Jak do dziś przetrwała ich kulturowa tożsamość W maju zeszłego roku, 400 lat po tym, jak pierwsi Afrykanie w łańcuchach postawili stopę na terenie angielskiej kolonii Wirginia, zespół archeologów podwodnych poinformował o odnalezieniu w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/afrykanscy-niewolnicy-przewozeni-lodzia-na-statek-niewolnikow-clotilda-w-1860-roku-do-portu-niewolnikow-w-dzisiejszym-beninie-painting-by-kadir-nelson-6891bff.jpeg" width="938" height="528" alt="Afrykańscy niewolnicy przewożeni łodzią na statek niewolników Clotilda w 1860 roku, do portu niewolników w dzisiejszym Beninie. (PAINTING BY KADIR NELSON" title="Afrykańscy niewolnicy przewożeni łodzią na statek niewolników Clotilda w 1860 roku, do portu niewolników w dzisiejszym Beninie. (PAINTING BY KADIR NELSON" /> Kto najczęściej pada ofiarą zniewolenia? Zdaniem Joanny Garnier z La Strady, trudno o modelowy profil ofiary handlu ludźmi. „Sprawca szuka kogoś, kto będzie podatny. Bazuje na marzeniach ofiar i na ich wielkim pragnieniu zmiany życia. Ale też na deficytach, choćby braku znajomości języka czy braku wiedzy o realiach życia i przepisach prawnych w nowym kraju” – mówi Garnier. Jak podkreślają autorzy raportu „Handel ludźmi w Polsce” MSWiA, jesteśmy „jednocześnie krajem pochodzenia, krajem tranzytowym oraz krajem docelowym dla ofiar handlu ludźmi”. Przebywające na terenie Polski ofiary to najczęściej obywatele Rumunii, Bułgarii oraz Ukrainy. A także państw azjatyckich, m.in. Wietnamu, Filipin, Sri Lanki. Coraz więcej dzieci staje się niewolnikami Wśród niewolników na świecie są również dzieci. Młodsze niż trzynastoletnie pracują choćby na plantacjach kawy w Gwatemali – ich dzienny zarobek jest niewiele wyższy niż cena kubka latte. Tak było na wszystkich 12 plantacjach, które w ramach dziennikarskiego śledztwa odwiedzili wysłannicy brytyjskiej telewizji Channel 4. W kawę zaopatrywały się tam Nespresso i Starbucks. To tylko jeden przykład, ale z danych Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC) wiadomo, że liczba dzieci wśród ofiar handlu ludźmi w ostatnich 15 latach się potroiła. W Polsce co prawda dzieci nie są przymuszane do pracy, ale istnieje problem małych cudzoziemców pozostających bez opieki. Nikt nie wie, ilu ich jest. Tymczasem „opiekę” nad nimi przejmują handlarze ludźmi. Urodziła się w niewoli, teraz trafi na banknoty. Biden chce uhonorować kultową działaczkę - Harriet Tubman Harriet Tubman zaczęła pracę jako pokojówka w wieku zaledwie 5 lat. Przez lata znosiła głód, poniżanie, a nawet bicie. Po latach uciekła przemierzając prawie 150 km, aby dotrzeć do stanu... Sytuację dodatkowo pogorszyła pandemia. „Miliony kobiet, dzieci i mężczyzn na całym świecie nie ma pracy, szkoły i wsparcia społecznego w trwającym kryzysie COVID-19, co naraża je na większe ryzyko handlu ludźmi” – powiedział Ghada Waly z UNODC. A jak na sytuację wpływa to, co dzieje się przy naszej wschodniej granicy? „Przemyt ludzi to umożliwianie im przekroczenia granicy, a handel nimi to przewożenie ich w celu wykorzystania. Te dwie rzeczywistości mogą się jednak zbiec. Bo osoba, która została gdzieś nielegalnie przewieziona, jest bezradna. Ze szponów przemytnika może przejść w szpony handlarza” – mówi Joanna Garnier. Zwłaszcza że nie budujemy polityki imigracyjnej i nie uczymy się wspólnego życia, w którym obok siebie, z uważnością i szacunkiem, mieszkaliby i pracowali ludzie z różnych kultur i społeczności etnicznych. Prof. Kavin Bales, współautor Global Slavery Index, zachowuje mimo wszystko optymistyczną perspektywę: „Czas odłożyć na bok poglądy, że niewolnictwo jest ogromną, niezrozumiałą i niepowstrzymywalną zbrodnią. Nadszedł czas, aby wyobrazić sobie, a następnie zacząć budować początek końca niewolnictwa”. Joanna Garnier radzi, żeby przyjrzeć się choćby sprzedawcy kebabów: jest za ladą wieczorem. Czy był w tym samym miejscu także rano? Wygląda na zmęczonego? Smutnego? Może warto zamienić z nim kilka słów. Maria i Konstantin są dziś wolnymi ludźmi. Ich świadectwa pochodzą z Trafikoteki, relacji opublikowanych na YouTube przez Ogólnopolską Sieć Organizacji Pozarządowych przeciwko Handlowi Ludźmi, i tam można ich wysłuchać w całości.
Sąd zdecydował: były policjant winny zamordowania George'a Floyda. Na ulicach wiwaty
Derek Chauvin, były policjant z Minneapolis, został skazany za morderstwo drugiego i trzeciego stopnia oraz zabójstwo. To on w czasie próby zatrzymania George’a Floyda przyciskał jego szyję kolanem do ziemi i nie reagował na krzyki mężczyzny. Wyrok skazujący stał się powodem do świętowania dla czarnoskórej społeczności Stanów Zjednoczonych.
Derek Chauvin został uznany za winnego zamordowania Floyda, ale jeszcze nie wiadomo, ile lat spędzi w zakładzie karnym. Doniesienia prasowe podają, że za morderstwo drugiego stopnia grozi mu co najmniej 12 lat, jednak prokuratorzy mogą ubiegać się o dłuższy wyrok, maksymalnie do 40 lat - podaje Reuters. Grozi mu też do 25 lat za morderstwo trzeciego stopnia i do 10 lat za nieumyślne spowodowanie śmierci. Zarzuty są rozpatrywane oddzielnie, co oznacza, że zasądzone kary mogą zostać zsumowane. 45-letni Chauvin został zarejestrowany na filmie z 25 maja 2020 roku. Policjant (po zajściu wydalony ze służby) wbijał kolano w szyję George’a Floyda, podczas próby aresztowania związanej z domniemanym użyciem przez Floyda fałszywego banknotu 20-dolarowego w sklepie spożywczym. Na wideo widać, że Floyd był obezwładniony i leżał na ziemi twarzą w dół. Słychać było, jak mówił, że nie może oddychać, zanim stracił przytomność. 46-letniego czarnoskórego mężczyzny nie dało się uratować. Śmierć Floyda zapoczątkowała ruch Black Lives Matter, a przez całe Stany Zjednoczone przelała się fala antyrasistowskich protestów. Wtorkowy wyrok sądu w Minneapolis został uznany przez czarnoskórą społeczność za sukces. Demonstranci zgromadzeni przed budynkiem sądu wiwatowali twierdząc, że to jedyny słuszny wyrok, który przynosi sprawiedliwość, ale nie kończy debaty o rasizmie. "Wzywamy do pokojowej solidarności" „Rozdzierające serce zabójstwo George'a Floyda i wielu innych kolorowych uwydatniło systemowy problem rasizmu w naszym kraju. Nie jesteśmy bynajmniej bliscy zakończenia setek lat niesprawiedliwości spoczywających na barkach kolorowych. Jako liderzy w hrabstwie Santa Cruz jesteśmy odpowiedzialni za wdrażanie i zachęcanie do zmian w naszym regionie. Wspieramy wszystkie społeczności kolorowe, w tym te, które reprezentujemy w naszym różnorodnym kraju. Wzywamy naszą społeczność, aby dziś i każdego dnia gromadziła się razem w pokojowej solidarności” - napisali we wspólnym oświadczeniu czterej burmistrzowie hrabstwa Santa Cruz. „Ten proces przypomina o pilnej potrzebie uchwalenia przepisów, które pociągną policję do odpowiedzialności, zmienią kulturę egzekwowania prawa i zbudują zaufanie między organami ścigania a naszymi społecznościami poprzez zapobieganie policyjnej brutalności i umożliwienia ocalałym i rodzinom ofiar dostępu do wymiaru sprawiedliwości” - czytamy z kolei w oświadczeniu oddział NAACP (ang. National Association for the Advancement of Colored People - Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Wsparcia Ludności Kolorowej) w hrabstwie Santa Cruz. "System zawiódł kolorowych. Biały system". Banksy ma pomysł na pomnik, który "uszczęśliwi wszystkich" Znany komentator problemów społecznych, artysta uliczny Banksy nie mógł nie włączyć się w dyskurs na temat amerykańskich zamieszek na tle policyjnej przemocy wobec czarnoskórych. Odniós.. „Wystarczająco dużo. Ten werdykt oferuje pewną miarę sprawiedliwości, ale nie jest pocieszeniem dla rodziny i przyjaciół pana Floyda. Nadszedł czas, aby nie tylko zreformować, ale także całkowicie przemyśleć system egzekwowania prawa w Stanach Zjednoczonych” - podkreślono. Policja do reformy Proces byłego policjanta był jednym z najgłośniejszych procesów ostatnich lat. Alexis Karteron z Rutgers University w Newark zwraca uwagę, że na sali sądowej w trakcie postępowania ani razu nie pojawiła się kwestia rasizmu czy rasy – tak ofiary, jak napastnika. – Ale korelacja z rasą z wielu powodów jest oczywista dla każdego bystrego obserwatora – komentuje Karteron na łamach „The Conversation”. – Najpilniejszymi problemami amerykańskiej policji są problemy rasowe. Dla niektórych ewolucja patroli niewolników w siły policyjne i niepowodzenie trwających od dziesięcioleci wysiłków reformatorskich są dowodem na to, że amerykańska policja jest niereformowalna i musi zostać zastąpiona. Dla innych wystarczą zmiany w polityce użycia siły i ulepszone środki rozliczalności, takie jak te zawarte w proponowanej ustawie George Floyd Justice in Policing Act. - mówi Karteton. Podkreśla, że „postęp nastąpi tylko wtedy, gdy Ameryka jako całość zrozumie rolę rasy”. Nowojorskie zoo trzymało czarnoskórego mężczyznę w klatce orangutana. Przeprasza po 114 latach Przez tydzień od 8 września 1906 roku zoo w nowojorskiej dzielnicy Bronx trzymało w klatce orangutana w tamtejszej małpiarni 23-letniego mężczyznę z Afryki w stroju plemiennym. Teraz organiz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1878e2a1e0d63b30d9ec70f06b88e37f2e4819a3-0c18191.jpeg" width="906" height="700" alt="Benga miał spędzić w klatce w zoo miesiąc, ale w związku z ogromnym zainteresowaniem starano się zatrzymać go dłużej (Biblioteka Kongresu USA / domena publiczna)" title="Benga miał spędzić w klatce w zoo miesiąc, ale w związku z ogromnym zainteresowaniem starano się zatrzymać go dłużej (Biblioteka Kongresu USA / domena publiczna)" /> Dwoje nastolatków zastrzelonych Inny z komentatorów „The Conversation” zwraca uwagę, że proces Chauvina należy uznać za przełomowy. Do tej pory procesy ws. nadużycia siły przez policjantów wobec zatrzymanych – szczególnie czarnoskórych – praktycznie nie kończyły się wyrokami skazującymi. Sądy i prokuratorzy niechętnie podejmowali się prowadzenia tych spraw, aby uniknąć „problemów z środowisku zawodowym” - zauważa Ric Simmons z Uniwersytetu Stanowego Ohio. – Zwykle też oskarżony policjant może liczyć na wsparcie innych funkcjonariuszy, którzy zeznają na jego korzyść i wyjaśniają, dlaczego jego działania były uzasadnione. Nie w tym przypadku. Każdy świadek tego policjanta zeznawał przeciwko Chauvinowi. (…) Chauvin nie miał żadnego możliwego argumentu, że bał się o swoje życie lub instynktownie zareagował na zagrożenie. George Floyd nie zrobił nic, co mogłoby usprawiedliwić brutalne działania oskarżonego, a przytłaczające dowody przedstawione przez prokuratorów przekonały o tym 12 ławników – podkreślił Simmons. „Koncepcja rasy nie ma żadnych genetycznych podstaw”. Rasy człowieka nie warunkuje kolor skóry? Kiedy naukowcy zabrali się za sekwencjonowanie pełnego genomu, który był połączeniem genów kilku jednostek, celowo zebrali próbki od osób, które same siebie uważały za przedstawicieli r... Czy sprawa zabójstwa Floyda i skazanie Chauvina to jedynie pokazowy proces, mający uspokoić społeczne nastroje, czy rzeczywiście przyczyni się do zmiany prawa i ograniczenia policyjnej przemocy? Pewne jest, że po tym procesie trudniej będzie wyciszać podobne sprawy i przechodzić nad nimi obojętnie. W ostatnich dniach w Stanach Zjednoczonych ponownie doszło do protestów przeciwko policji po tym, jak w dwóch różnych interwencjach zastrzelonych zostało dwoje nastolatków. W Chicago policjant zastrzelił 13-latka, bo ten miał trzymać w ręcę nóż. W Ohio funkcjonariusz postrzelił 16-letnią czarnoskórą dziewczynę. Rana okazała się śmiertelna.
Nowojorskie zoo trzymało czarnoskórego mężczyznę w klatce orangutana. Przeprasza po 114 latach
Przez tydzień od 8 września 1906 roku zoo w nowojorskiej dzielnicy Bronx trzymało w klatce orangutana w tamtejszej małpiarni 23-letniego mężczyznę z Afryki w stroju plemiennym. Teraz organizacja zarządzająca ogrodem zoologicznym przeprasza za dawne grzechy.
The Wildlife Conservation Society (WCS) opublikowało formalne przeprosiny za uwięzienie i złe traktowanie Ota Benga, pigmeja z plemienia Mbuti zamieszkałego pierwotnie na terenie dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga. List do wszystkich pracowników WCS z 19 czerwca oraz towarzysząca temu lipcowa informacja dla mediów zostały skomponowane i podpisane przez szefa WCS Cristiána Sampera w duchu rozliczania się z przeszłością obchodzącej 125. rocznicę istnienia organizacji. – W imię równości, transparentności i odpowiedzialności za własne czyny musimy stawić czoło historycznej roli jaką nasza organizacja pełniła w promowaniu nietolerancji społecznej – napisał Samper i dodał, że dwa epizody w historii WCS „demonstrują niedające się zaakceptować przejawy nietolerancji”. View oEmbed on the source website Pierwszy, to potraktowanie Benga, który 40 lat po zakończeniu ery niewolnictwa w USA spędził blisko tydzień w klatce z małpami, a uratowany został i przygarnięty przez lokalnego czarnoskórego pastora. Beng – co zauważa szef WCS – „pozbawiony godności ludzkiej popełnił samobójstwo dekadę później”. Drugi grzech, to „zachowania, promowane idee filozoficzne i dzieła naukowe z pogranicza eugeniki” tworzone przez założycieli organizacji. Co nie uszło uwadze obecnemu kierownictwu WCS, to wspólne dzieło literackie owych założycieli, czyli Madison Granta i Henry’ego Fairfielda Osborna (znanego paleontologa który nadał nazwę Tyrannosaurus rex słynnemu dziś dinozaurowi). Rasistowska książka „The Passing of the Great Race” używana była przez obrońców nazistów podczas procesu w Norymberdze. Co do Bengi jeszcze, to zanim trafił do zoo w Nowym Jorku, przez ponad 2 lata od porwania z Afryki musiał podróżować po Stanach Zjednoczonych z „żywą wystawą” innych Kongijczyków dzielących ten sam co on los. Z Afryki zabrał ich samozwańczy „badacz” Samuel P Verner. W rozmowie z „New York Times” opublikowanej 9 września Verner wyjaśniał, że na pigmeju ani on, ani zoo nie zarabiają, a „jedynie publiczność zyskuje”. Dodał, że Benga znajduje się w klatce z własnego wyboru. – Jeżeli Ota Benga jest w klatce to tylko po to, by dbać o zwierzęta. Jeżeli widnieje przy nim tabliczka informacyjna to tylko po to, żeby odpowiedzieć na zadawane pytania – mówił Verner dodając, że ze względu na chrześcijańską wrażliwość czarnoskóry mężczyzna będzie wypuszczany w niedziele. Choć porwany Kongijczyk miał w zoo spędzić cały wrzesień, to kierownictwo zoo pod wpływem popularności ludzkiej wystawy (500 gości dziennie) snuło już plan przytrzymania go tam całą jesień, być może do wiosny. Zanim udało się go uwolnić, „dla jego większej wygody” przeniesiono go z klatki szympansów do klatki orangutana o imieniu Dohang. Przy okazji chciano, by mogło go jednocześnie oglądać więcej osób. View oEmbed on the source website Dyrektor i kurator zoo, William Temple Hornaday bronił idei wystawiania człowieka w klatce jako czysto naukowego przedsięwzięcia. Wskazywał też, że podobne „ludzkie wystawy” organizowały podobne instytucje w Europie od XVII wieku, a na przełomie XIX i XX wieku można je było znaleźć w Paryżu, Hamburgu, Antwerpii, Barcelonie, Londynie, Mediolanie i Nowym Jorku.
Urodziła się w niewoli, teraz trafi na banknoty. Biden chce uhonorować kultową działaczkę - Harriet Tubman
Harriet Tubman zaczęła pracę jako pokojówka w wieku zaledwie 5 lat. Przez lata znosiła głód, poniżanie, a nawet bicie. Po latach uciekła przemierzając prawie 150 km, aby dotrzeć do stanu, w którym niewolnictwo było nielegalnie. Później pomogła dziesiątkom innych osób pokonać tę samą drogę, za co okrzyknięto ją Mojżeszem. Teraz jej wizerunek może trafić na banknoty.
Put Tubman on the Twenty, czyli „umieść Tubman na dwudziestce” to pomysł zapoczątkowany już przed kilkoma laty. Umieszczenia portretu historycznej działaczki na rzecz zniesienia niewolnictwa domagają się i oczekują miliony Amerykanów. Prace nad wprowadzeniem 20-dolarowego banknotu z wizerunkiem Harriet Tubman do obiegu zostały wstrzymane przez sekretarza skarbu w rządzie Donalda Trumpa. Teraz po objęciu Białego Domu przez Joe Bidena pomysł powrócił. To wspaniała wiadomość dla milionów ludzi, którzy wyrazili poparcie dla uhonorowania Tubman, jej historii i wysiłków, które są symbolem walki o wolność czarnoskórej społeczności Stanów Zjednoczonych. Historię życia Tubman opowiada film „Harriet” z 2019 roku, w którym główną rolę gra Cynthia Erivo. Dzieje życia historycznej aktywistki na łamach „The Conversation” ciekawie opisuje też Robert Gudmestad, profesor i dyrektor wydziału historii w Colorado State University, który specjalizuje się w historii niewolnictwa w USA. Niewolnica, szpieg, abolicjonistka Harriet Tubman urodziła się jako Araminta Ross w 1822 roku na wschodnim wybrzeżu Maryland. Zaczęła pracować jako pokojówka, gdy miała zaledwie 5 lat. W wywiadach udzielonych po latach wspominała, że musiała znosić chłostę, głód i ciężką pracę, jeszcze zanim została nastolatką. Przez wiele lat Harriet – jeszcze jako Araminta - pracowała na polach tytoniowych, ale sytuacja się zmieniła, gdy rolnicy przestawili się na uprawę pszenicy. Zboże nie wymagało tyle ręcznej pracy, więc właściciele ziemscy zaczęli sprzedawać swoich niewolników właścicielom plantacji na południu. Tym sposobem dwie siostry Tubman zostały sprzedane handlarzowi niewolników, Harriet również żyła w strachu przed sprzedażą. Kiedy miała 22 lata poślubił wolnego czarnoskórego mężczyznę - Johna Tubmana. Wówczas też postanowiła przyjąć imię matki i od tej pory nazywała się Harriet Tubman. Małżeństwo z wolnym mężczyzną nie sprawiło, że przestała być niewolnicą. Dlatego, gdy pięć lat po ślubie ponownie zaczęły krążyć pogłoski o obecnych w okolicy handlarzach niewolników, Harriet postanowiła uciec. Tubman ukryła się w lesie, gdzie z pomocą kilku członków tzw. Podziemnej Kolei, pokonała 150 km do Filadelfii, gdzie niewolnictwo było nielegalne. Podziemna Kolej (ang. Underground Railroad) była luźną siecią czarnoskórych i białych Amerykanów, którzy pomagali zbiegłym niewolnikom w ucieczce do wolnego stanu lub do Kanady. Po tym, jak sama zdołała zbiec przed handlarzami niewolników, Tubman rozpoczął współpracę z Williamem Stille, afroamerykańskim urzędnikiem z Filadelfii, który pomógł niewolnikom zyskać wolność. Tubman przeprowadziła kilkanaście misji ratunkowych, w czasie których uwolniła około 60-80 osób. „Zwykle ratowała ludzi zimą, kiedy długie noce zapewniały ochronę, i często stosowała jakiś rodzaj przebrania. Choć była jedynym „dyrygentem” w akcjach ratunkowych, przeprawa wymagała kilku domów, połączonych z Podziemną Koleją. Nigdy nie straciła osoby, która z nią uciekała i zyskała przydomek Mojżesza za wprowadzenie tak wielu ludzi do „ziemi obiecanej”, czyli wolności” - pisze prof. Gudmestad. Po rozpoczęciu wojny domowej Tubman zgłosił się jako ochotniczka, by służyć jako szpieg i zwiadowca w armii Unii. Trafiła do Karoliny Południowej, gdzie pomogła poprowadzić misję wojskową w górę rzeki Combahee, gdzie znajdowało się kilka dużych plantacji wykorzystujących pracę niewolników. Tubman pomogła także poprowadzić trzy parowce Unii wokół kopalni Konfederacji, a następnie uwolnić około 750 pracujących tam niewolników. Była jedyną kobietą, która prowadziła mężczyzn do walki podczas wojny secesyjnej. Po wojnie przeniosła się do Nowego Jorku i aktywnie działała na rzecz równouprawnienia kobiet. Między życiem a śmiercią Tubman znana była też ze swojej silnej religijności. Wierzyła w połączenie świata doczesnego i duchowego, a tragiczny wypadek, którego doznała w młodości dodatkowo zbliżył ją do Boga – mówiła po latach. Kiedy Harriet była nastolatką, przebywała w sklepie akurat w momencie, gdy nadzorca próbował schwytać niewolnicę, która uciekła z plantacji bez jego pozwolenia. Mężczyzna rzucił w uciekającą kobietę ciężarem, ale przypadkowo trafił w Harriet. Na skutek uderzenia Tubman doznała poważnego urazu czaszki i dwa dni tkwiła zawieszona między życiem a śmiercią. Uraz zapewne spowodował epilepsję płata skroniowego – nie do potwierdzenia w ówczesnych warunkach. W rezultacie Harriet przez całe życie doświadczała silnych bólów głowy, napadów snu i transów, w których jawa i sen mogły łączyć się w jedno. Sarah Bradford, XIX-wieczna pisarka, która przeprowadzała wywiady z Tubman, pisała, że Harriet wierzyła, że jej transy i wizje były objawieniem Boga i dowodem jego bezpośredniego zaangażowania w jej życie. Tubman miała nawet twierdzić, że „rozmawiała z Bogiem każdego dnia”. Harriet Tubman zmarła w 1913 roku w wieku 90 lat.
Clotilda: ostatni statek niewolników. Jak do dziś przetrwała ich kulturowa tożsamość
W maju zeszłego roku, 400 lat po tym, jak pierwsi Afrykanie w łańcuchach postawili stopę na terenie angielskiej kolonii Wirginia, zespół archeologów podwodnych poinformował o odnalezieniu w pobliżu Mobile w Alabamie zwęglonego wraku Clotildy, ostatniego znanego statku niewolniczego, który dotarł do wybrzeży Stanów Zjednoczonych. W 1860 r. – 52 lata po wprowadzeniu w USA zakazu importu niewolników – pewien zamożny właściciel ziemski wynajął szkuner oraz jego kapitana, by ten przemycił do Alabamy ponad setkę pojmanych Afrykanów.
Takie przestępstwo było karane przez powieszenie. Po wykonaniu nikczemnej misji statek podpalono, by pozbyć się dowodów. Pojmani byli ostatnimi z około 307 tys. Afrykanów wywiezionych w niewolę na amerykański ląd między początkiem XVII w. a rokiem 1860. Clotilda stała się więc zwieńczeniem tego, co od dawna nazywa się „grzechem pierworodnym Ameryki”. W 1865 r. prezydent Lincoln oznajmił, że wojna secesyjna, która spustoszyła kraj, była karą Wszechmogącego za ten grzech. Po zakończeniu wojny i zniesieniu niewolnictwa wysiedleni Afrykanie z pokładu Clotildy zapuścili korzenie jako wolni Amerykanie, nie wyrzekli się jednak afrykańskiej tożsamości. Osiedlili się wśród lasów i bagien nieco w górę rzeki od miasta Mobile, pobudowali proste domy, posadzili ogrody, hodowali zwierzęta, polowali, łowili ryby i uprawiali ziemię. Założyli kościół i własną szkołę. Stworzyli zwartą, samowystarczalną społeczność znaną jako Africatown. Wielu ich potomków żyje tam do dziś. Mieszkańcy Africatown z dumą wspominają historię tych niezwykłych ludzi – ich udręk i triumfów, cierpienia i wytrwałości – i walczą o zachowanie ich dziedzictwa. Do 1869 roku niewolnicy od dawna stanowili fundament amerykańskiej gospodarki. Byli cenniejsi niż wszystkie inwestycje w produkcję, kolej czy banki razem wzięte. Jak mówi Joshua Rothman, historyk niewolnictwa z Uniwersytetu Alabamy, bawełna odpowiadała za 35 do 40 proc. amerykańskiego eksportu. – Bankierzy z USA i całego świata pompowali pieniądze do Alabamy, Missisipi i Luizjany, inwestując w plantacje, południowe banki oraz niewolników, których można było obciążyć hipoteką – mówi Rothman. Importu niewolników do USA zakazano w roku 1808, a do 1859 ich cena na krajowym rynku wzrosła tak bardzo, że niektórzy plantatorzy domagali się ponownego otwarcia handlu. Do gorących zwolenników tego rozwiązania należał Timothy Meaher. Ten urodzony w Maine syn irlandzkich emigrantów przeprowadził się wraz z rodzeństwem do Alabamy, gdzie Meaherowie dorobili się fortun jako budowniczowie okrętów, kapitanowie statków rzecznych i potentaci w przemyśle drzewnym. Byli też właścicielami połaci ziemi uprawianych przez niewolników. Podczas zaciętego sporu z grupą biznesmenów z Północy Meaher zdecydował się na śmiały zakład: zamierzał sprowadzić do Mobile transport pojmanych Afrykanów tuż pod nosem władz federalnych. Jego przyjaciel William Foster kilka lat wcześniej skonstruował Clotildę, smukły, szybki szkuner do transportu drewna i innych towarów po Zatoce Meksykańskiej. Meaher wynajął ten statek za 35 tys. dolarów, a Fosterowi powierzył rolę kapitana. Pod koniec lutego lub na początku marca 1860 r. Foster wraz z załogą wyruszył do osławionego portu niewolniczego Ouidah na terytorium dzisiejszego Beninu. Tak rozpoczęła się jedna z najlepiej udokumentowanych podróży niewolniczych w historii Stanów Zjednoczonych. Foster pozostawił odręczną relację z rejsu, zaś Meaher i kilku Afrykanów opowiadało później swoje historie dziennikarzom. Dwaj byli niewolnicy, którzy dożyli lat 30. XX w., wystąpili w krótkich filmach. 110 młodych mężczyznm kobiet i dzieci, którzy w maju 1860 r. znaleźli się na pokładzie Clotildy, pochodziło z Bante, Dahomeju, Kebbi, Atakory i innych regionów Beninu i Nigerii. Byli wśród nich członkowie grup etnicznych Joruba, Isza, Dendi, Nupe i Fon. Ich rodzice nadali im imiona takie jak Kossola, Kupollee, Abile, Abache czy Gumpa. Część tych ludzi zajmowała się handlem obwoźnym – zapewne transportowali sól, miedź oraz tkaniny. Być może produkowali żelazo. Inne osoby pewnie wyplatały materiały, hodowały pochrzyn czy wytwarzały olej palmowy. Niektóre kobiety były zamężne i miały dzieci. Pracowały zapewne na roli i na targach. Jeden z mężczyzn, Kupollee, w obu uszach miał kolczyki w kształcie kółka oznaczające, że przeszedł inicjację w ile-orisa – domu boga – i został wyznawcą religii Jorubów. Ossa Keeby pochodził z Kebbi w Nigerii, królestwa słynącego z doskonałych rybaków. Kilka osób, tak jak 19-letni Kossola (później znany jako Cudjo Lewis), padło ofiarą najazdu przeprowadzonego przez królestwo Dahomeju handlujące niewolnikami. Kossola mówił, że pochodził z niezamożnej rodziny, ale jego dziadek był oficerem króla Bante. Jako 14-latek szkolił się na żołnierza, a potem przeszedł inicjację do oro, jorubańskiego tajnego bractwa. Młodą dziewczynę imieniem Kehounco (Lottie Dennison) porwano tak samo jak wiele innych. Ich przymusowa podróż przez Afrykę zakończyła się w zagrodzie niewolniczej w Ouidah. Pośród niedoli i przerażenia pojmani odnaleźli tam solidarność i wsparcie, później jednak zagraniczni handlarze niewolników bezpowrotnie rozerwali tę nowo powstałą społeczność. Jak wiemy z historii mówionej oraz wywiadów prasowych, jakich później udzielili ci, którzy przeżyli, kiedy na miejsce przyszedł Foster, kapitan Clotildy, pojmanym kazano się ustawić w 10-osobowe kręgi. Oglądał skórę, zęby, dłonie, stopy, nogi i ręce, a potem wybrał 125 osób. Wieczorem powiedziano im, że wyruszą nazajutrz. Wielu pojmanych spędziło noc, płacząc. Nie mieli pojęcia, co ich czeka, nie chcieli się rozstawać z bliskimi. Rankiem cała grupa w przygnębieniu ruszyła przez lagunę. Brodzili w stronę plaży po szyję w wodzie, a później łódki zabrały ich na Clotildę. To, co nastąpiło potem, prześladowało ich do końca życia. Kazano im się rozebrać. Całkowita nagość Afrykanów była w handlu niewolniczym regułą, oficjalnie w celu utrzymania czystości – choć było to dość nieskuteczne. Jeszcze wiele lat później ostatni żyjący ludzie z Clotildy pieklili się, wspominając tamto upokorzenie, gdy od gołych dzikusów wyzywali ich Amerykanie uważający, że nagość jest „afrykańska”. Nim załadunek dobiegł końca, Foster dostrzegł zbliżające się parowce. Obawiając się, że zostanie złapany, odpłynął, pozostawiając na plaży 15 osób. Przez pierwsze 13 dni rejsu wszyscy pojmani musieli pozostawać w ładowni. Gdy wiele dekad później, w 1906 r., Abache (Clara Turner) opowiadała dziennikarzowi z magazynu Harper’s o brudzie, mroku, upale, łańcuchach i łaknieniu, „jej oczy płonęły, wspomnienie wzburzyło jej duszę w niewysłowiony sposób”. Rozpacz, ból i przerażenie jeszcze silniej dotykały bezsilnych rodziców, niezdolnych ulżyć strachowi i cierpieniu swych dzieci. Jedna z kobiet, znana później jako Gracie, płynęła z czterema córkami. Najmłodsza z nich, Matilda, miała dwa lata. Brak wody był torturą, a posiłki – złożone z melasy i kleiku – nie pomagały. Od słodkich pokarmów jeszcze bardziej chciało się pić. Dostawali tylko „jeden łyk” dwa razy dziennie, a smakował jak ocet. Przelotną ulgę przynosił im deszcz, gdy udawało im się łapać krople w usta i dłonie. Dwie osoby zmarły. Statki niewolnicze były miejscem niewysłowionego cierpienia. Kluczowa była solidarność, więc ci, którzy przetrwali, nawiązywali więzi na całe życie, niekiedy łączące pokolenia – pod warunkiem że później pojmanych znów nie rozdzielono. Przez półtora miesiąca na pokładzie Clotildy narodziła się taka właśnie społeczność. Ósmego czerwca marynarze dostrzegli ląd. Usłyszeli hałas przypominający bzyczenie roju pszczół. To był holownik, który wprowadził Clotildę do zatoki Mobile. Tam Afrykanów przeniesiono na parowiec należący do brata Timothy’ego Meahera, Burnsa, i zabrano w górę rzeki na plantację Johna Dabneya. Tymczasem Foster zabrał swój statek w pobliże wyspy Twelve Mile. Ohydnych śladów podróży niewolniczej nie dało się ukryć i Fosterowi groziła kara śmierci, gdyby został złapany. Podpalił więc drewno, albo może olej z latarni, i statek, który zbudował przed pięcioma laty, stanął w płomieniach. Właściciele niewolników na głębokim Południu, którym brakowało rąk do pracy na rozwijających się plantacjach, od lat kupowali ludzi z rejonów położonych dalej na północ – za ich zdaniem skandaliczne ceny. Międzynarodowy handel niewolnikami był nielegalny, wielu uciekało się więc do przemytu. W Alabamie, mimo środków ostrożności przedsięwziętych przez Fostera i Meahera, w ciągu dwóch dni o ich „tajnym” przybyciu mówiono w całym mieście i pisano w gazetach. Tymczasem młodzi Afrykanie wysiedli na ląd wśród kęp trzcin na pełnym komarów pustkowiu plantacji Dabneya w hrabstwie Clarke. Przenoszono ich z miejsca na miejsce, by uniknąć wykrycia. Karmiono mięsem i mąką kukurydzianą, od której chorowali. Zaakceptowali szmaty, skóry i kawałki worków po kukurydzy zamiast ubrań. Kiedy władze wysłały na poszukiwania zespół pod dowództwem szeryfa federalnego, Afrykanów zdążono już przenieść na plantację Burnsa. Jak przyznawali pół wieku później, „prawie umarli z rozpaczy”. Timothy Meaher, chcąc szybko dokończyć swoje interesy, zorganizował aukcję. Nowo powstałą rodzinę ponownie rozdzielono – towarzysze rejsu płakali, śpiewali pieśń na pożegnanie, życzyli sobie „żadnych niebezpieczeństw na drodze”. Około 80 osób zabrano do Mobile, a jak donosiła gazeta Mercury z 23 lipca 1860 r., „część Murzynów, którzy nie nauczyli się mówić po angielsku, wkrótce pojechała koleją. (…) Było to 25 osób, wszystkie najwyraźniej czystej, nieskażonej afrykańskiej rasy”. Kiedy szli, akurat przejeżdżał cyrk. Afrykanie usłyszeli słonia i zaczęli wykrzykiwać: „Ile, ile, ajanaku, ajanaku: („dom” i „słoń” w językach joruba i fon). Resztę życia spędzili rozsiani po „czarnym pasie” Alabamy. Gracie sprzedano razem z dwiema córkami, ale ku swej rozpaczy nigdy się nie dowiedziała, co spotkało dwie pozostałe. Timothy’ego Meahera aresztowano, wypuszczono za kaucją, postawiono przed sądem i oczyszczono ze wszystkich zarzutów. Sprawy federalne przeciwko Meaherowi i Dabneyowi oddalono, ponieważ rzeczonych Murzynów nigdy nie znaleziono. Foster dostał tysiąc dolarów kary za nieodprowadzenie cła od importowanego towaru. Timothy Meaher zachował sobie 16 mężczyzn i 16 kobiet. Burns wziął 20 Afrykanów, w tym Kehounco, a James Meaher – Kossolę i siedem innych osób. Foster dostał 16, w tym Abile (Celię Lewis). Każda z osób kupionych w Ouidah za sto dolarów była teraz warta tysiąc, a po aklimatyzacji można je było sprzedać za dwa do sześciu tysięcy w przeliczeniu na dzisiejszą wartość pieniądza. Następnym etapem udręki było przybycie do dzikiego świata plantacji zamieszkiwanego przez czarnych i białych nieznajomych. Dotąd byli członkami ludów Joruba, Dendi, Nupe czy Fon, posługiwali się różnymi językami i mieli inną kulturę. Teraz stali się Afrykanami. Identyfikacja z kontynentem była dla nich czymś równie obcym jak dla Europejczyków. Przyjęli jednak tę nową tożsamość z dumą, bez względu na wzgardę innych ludzi. Noah Hart, zniewolony na plantacji Timothy’ego Meahera, wspominał, że wyglądali niebezpiecznie, ale nigdy nie zagrażali Afroamerykanom z plantacji i nigdy nie kłócili się między sobą. Działając jako grupa, nie dawali się ani białym, ani czarnym. Kilka razy zbiorowo dokonywali aktów oporu, nie bacząc na konsekwencje. Kiedy Polly, kucharka Meahera, uderzyła jedną z młodych dziewcząt, ta – według słów Harta – krzyczała „jak dzika kotka w ciemności”. Jej towarzysze ze statku przybiegli z pola z grabiami, łopatami i kijami w rękach. Polly uciekła po schodach do pokoju Mary Meaher. Ruszyli za nią i zaczęli walić w drzwi. Polly odeszła z pracy. Kiedy indziej nadzorca Burnsa zamierzał wychłostać pewną młodą kobietę. Wszyscy rzucili się na niego, wyrwali mu pejcz i go pobili. Już nigdy więcej nie spróbował zastosować przeciwko nim przemocy. Jeden z Afrykanów, Sakarago, pokłócił się z białym, nie zważając na wysoką cenę, jaką mógł zapłacić za swą śmiałość. Wydaje się jednak, że tam, gdzie towarzysze podróży byli odosobnieni, na plantacjach, gdzie było ich tylko dwoje czy troje, traktowano ich źle. Redoshi (Sallie Smith) opowiedziała działaczce na rzecz praw obywatelskich Amelii Boyton Robinson, że „właściciele niewolników i nadzorcy bili nas za każdy drobiazg, kiedy nie rozumieliśmy amerykańskiej mowy”. Afrykanie spędzali większość czasu we własnym towarzystwie i kultywowali praktyki, z którymi się wychowali. Ludzie z Atakory w dzisiejszym Beninie chowali swoich zmarłych w głębokich grobach, a ciała owijali korą. Jorubowie zanurzali noworodki w strumieniu, szukając oznak witalności. Pewna para z ludu Fon wytatuowała synowi na piersi węża zjadającego własny ogon – symbol królestwa Dahomeju. Towarzysze rejsu przez pięć lat harowali na polach bawełny, ryżu i trzciny cukrowej. W Mobile kilku mężczyzn pracowało na statkach rzecznych, dorzucało tony drewna do pieców, ładowało i wyładowywało bele bawełny. Podczas wojny secesyjnej żyli w opłakanych warunkach, zmuszeni do budowy miejskich fortyfikacji. W końcu 12 kwietnia 1865 r. nadeszła wolność, gdy do miasta wkroczyły wojska Unii. Afrykanie świętowali w rytmie bębna. Mężczyźni pracowali w Mobile w tartakach, fabrykach prochu i na kolejowych bocznicach. Kobiety uprawiały warzywa i sprzedawały je, krążąc od drzwi do drzwi. Aby nadać strukturę swojej odtworzonej społeczności, wybrali wodza, Gumpę (Petera Lee), arystokratę spokrewnionego z królem Dahomeju, oraz dwóch sędziów, Charliego Lewisa i Jabe’a Shade’a, zielarza i lekarza. Nawiązali też kontakt z innymi towarzyszami podróży, przebywającymi 240 km dalej, w hrabstwie Dallas. Żyjąc bardzo skromnie, oszczędzali, ile się dało, pragnąc wrócić do domu. Ale to nie wystarczyło. Obrali zatem inną strategię, którą Kossola wyjaśnił Meaherowi. „Kapitanie Timie – powiedział. – Ty nas tu sprowadziłeś z naszego kraju, gdzie mieliśmy ziemię i dom. Ty zrobiłeś z nas niewolników. Teraz jesteśmy wolni, bez kraju, ziemi i domu. Może dasz nam trochę tej ziemi tutaj i pozwolisz, żebyśmy tu sobie zbudowali afrykańskie miasto”. Domagali się odszkodowań. Meaher był oburzony. Społeczność nie dała za wygraną i w końcu zdołała wykupić ziemię, m.in. od Meaherów. Cztery rodziny wspólnie zgromadziły środki i osiedliły się na 4 ha znanych do dziś jako Lewis Quarters, na cześć Charliego Lewisa. 3 km dalej największe, 20-hektarowe osiedle powstało pośród sosen, cyprysów i jałowców. Nowi właściciele, tak jak zrobiliby to w ojczyźnie, wspólnie zbudowali blisko 40 drewnianych domów. Każdy z nich był otoczony kwiatami, miał ogródek warzywny i drzewa owocowe. Później postawili także szkołę i kościół. Kościół baptystyczny Old Landmark przylegał do ziemi Abile i Kossoli i był zorientowany na wschód, w kierunku Afryki. Nieopodal znajdował się cmentarz. Osadę nazwali Africatown. Chcieli wrócić do Afryki, ale już na zawsze mieli zostać w Mobile. Postępowa polityka okresu rekonstrukcji pomagała wyzwolonym, ale wkrótce miało się to zmienić. Podczas kampanii wyborczej do Kongresu w 1874 r. na łamach Mobile Daily Register wezwano białych, aby odpowiedzieli na apel białej supremacji. Timothy Meaher naciskał na afrykańskich mężczyzn znaturalizowanych w 1868 r., żeby głosowali na Demokratów, partię popierającą niewolnictwo. Wątpił jednak, że to zrobią, więc w dniu wyborów oznajmił urzędnikom w punktach wyborczych, że są obcokrajowcami. Charliego, Polleego i Cudja odesłano z kwitkiem. Meaher wskoczył na koń i nie dopuścił, by zagłosowali w dwóch innych punktach. Mężczyźni poszli do Mobile, pokonując pieszo 8 km. Za udział w głosowaniu kazano im zapłacić po dolarze od osoby, co równało się prawie całodniowym zarobkom. Zapłacili. Każdy dostał dokument potwierdzający, że oddali głos. Zachowali te dokumenty przez dziesięciolecia. Kehounco i jej mąż, pochodzący z Karoliny Południowej James Dennison, przystąpili do pierwszego ruchu na rzecz odszkodowań. Kiedy James zmarł, Kehounco nie przestała zabiegać o jego wojskową emeryturę z tytułu służby w armii Unii. W hrabstwie Dallas 72-letnia Matilda przeszła pieszo 24 km do sędziego spadkowego w Selmie, by domagać się zadośćuczynienia dla Afrykanów wyrwanych z ziemi rodzinnej. Walka Afrykanów o ich prawa przyjęła nowy kierunek w 1902 r. Kossola został potrącony przez pociąg i poważnie ranny; pół roku później to samo spotkało Gumpę. Obaj pozwali firmy kolejowe. Gumpa zmarł, nim zapadł wyrok – trochę pieniędzy otrzymały jego wnuki – a rok później do sądu trafiła sprawa Cudjo Lewis kontra Louisville and Nashville Railroad Company. Wbrew oczekiwaniom przysięgli przyznali mu 650 dolarów (19 tys. w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze). L&N odwołało się jednak od tego wyroku do Sądu Najwyższego Alabamy i wygrało. Wraz z nadejściem XX w. towarzysze z Clotildy mieli już za sobą więcej czasu spędzonego w Ameryce niż w ojczyźnie. Większość przyjęła amerykańskie nazwiska i przeszła na chrześcijaństwo. Kilka osób wzięło ślub z Afroamerykanami. Przyjęli miejscowe zwyczaje, nie odwracając się jednak od kultur, które kochali. Dzieci chodzące do szkoły wychowywały się między tymi dwoma światami. Córka Matildy służyła matce za tłumaczkę. Każde z nich miało amerykańskie imię, używane w świecie zewnętrznym, w którym często padały ofiarą ostracyzmu, nazywane małpami i dzikusami. Afrykańskie imię zarezerwowane było dla szerokiej rodziny. Helen Jackson, wnuczka Ossy Keeby, wyznała: – Wszyscy byliśmy jedną rodziną. Nauczyliśmy się, żeby każdego Afrykanina w naszym wieku nazywać kuzynem. Wiedzieliśmy, że są tacy sami jak my i że my różnimy się od wszystkich innych. Dzieci czuły się bezpieczne. Mieliśmy ziemię, mieliśmy rodzinę. Żyło nam się dobrze. Cieszę się, że tam się wychowałam – przyznała Olivette Howze, prawnuczka Abache. Jeśli ich miasteczko było życiową przystanią, to afrykańskie ziemie rodzinne jawiły się jako idylliczne miejsca, o których śnili. – Powiadają, że było tam dobrze – wspominała Eva Allen Jones, córka Kupollee. – Widziałam, jak siedzą i płaczą. Widziałam ojca i wuja Cudja, jak płaczą, rozmawiając o domu. Kossola zmarł w 1935 r., Redoshi rok później. Inni żyli może trochę dłużej. Założyciele Africatown, istniejącego do dziś, stworzyli schronienie przed Amerykanami, białymi i czarnymi. Dostosowali się do okoliczności, ale swoje powodzenie wyraźnie zawdzięczali fundamentom afrykańskiego etosu, na pierwszym miejscu stawiającego rodzinę i społeczność. Kilkadziesiąt lat po zejściu z pokładu Clotildy Ossa Keeby powiedział: – Wracam do Afryki każdej nocy, w swoich snach. Do Afrykanów wkrótce dołączyło kilka afroamerykańskich rodzin, które wyprowadziły się z farmy, by szukać pracy w pobliskich fabrykach i porcie. W 1910 r. tamtejsza społeczność zbudowała Szkołę Zawodową Hrabstwa Mobile, która przez kolejne dekady wykształciła dziesiątki duchownych, nauczycieli, przedsiębiorców, a nawet kilku zawodowych sportowców. W latach 60. pracowały tam już dwie wielkie papiernie, łatwo było o pracę, a w Africatown mieszkało ponad 12 tys. osób. Anderson Flen wychował się w latach świetności miasteczka i pamięta je jako miejsce, gdzie dzieci rozmawiały ze starszymi ludźmi na werandach, a starsi dbali o to, by żadne z dzieci nie chodziło głodne. Gdy obwozi mnie po miasteczku, mówi, że za jego młodych lat mieli tu znacznie lepszą wodę. – Łowiliśmy leszcze, mikuny, cefale, sumiki, flądry i kalinki błękitne. Rosły drzewka owocowe, jagody i figi. Świętnie się tu dorastało. Jak mówi Flen, szkoła zawodowa była sercem tutejszej społeczności. Jej dzwon odzywał się z każdej okazji – zwycięstwa drużyny futbolowej, pożaru, pogrzebu. Uczniowie przez trzy dni w tygodniu nosili jednakowe koszule i krawaty albo sukienki i wpajano im „pięć należytości”: – Należyte strój, mowę, oczytanie, obycie w świecie i opanowanie – wymienia Flen, który w ostatniej klasie był przewodniczącym swojego rocznika, a obecnie kieruje stowarzyszeniem absolwentów szkoły. Dziś w Africatown widać tylko cień dawnej świetności. Wśród kwartałów rozsypujących się biednych wąskich domów tylko gdzieniegdzie stoi jakiś większy, ładniejszy, ceglany, z kwiatami w ogrodzie. Zamieszkany jest mniej więcej co drugi – reszta stoi pusta i prosi się o rozbiórkę. Duże osiedle komunalne wybudowane w latach 60., któremu mieszkańcy nadali nazwę Wesołe Wzgórza, zabite deskami czeka na wyburzenie. Wzdłuż rzeki ciągną się zakłady przemysłu ciężkiego – fabryki chemiczne, magazyn zbiornikowy firmy paliwowej i ostatnia działająca papiernia. Czteropasmowy most Africatown, ukończony w 1991 r., zbudowano ponad sercem dzielnicy handlowej. Obecnie ruchliwa Bay Bridge Road przecina miejscowość na pół, oddzielając historyczny kościół baptystyczny Union Missionary od cmentarza, na którym pochowano kilku jego afrykańskich założycieli. „Tutejszą historyczną społeczność od dawna nękają problemy środowiska” – mówi Joe Womack, emerytowany major marines i założyciel miejscowej grupy Czysta, Zdrowa, Wykształcona, Bezpieczna i Zrównoważona Społeczność, której nazwa odzwierciedla jej aspiracje. Jak twierdzi Womack, przemysł dał ludziom pracę, ale przyniósł też zanieczyszczenie i nowotwory wywoływane zdaniem wielu mieszkańców przez wyziewy z miejscowych fabryk. Kilka lat temu mieszkańcy Africatown przyczynili się do udaremnienia budowy kolejnego magazynu zbiornikowego, dokładnie naprzeciw Szkoły Zawodowej Hrabstwa Mobile. Wnoszą też pozew przeciwko koncernowi International Paper za zanieczyszczanie powietrza, gleby i wody oraz nieoczyszczanie wcześniejszych skażeń. Tymczasem izba handlu w Mobile stara się przyciągnąć tutaj jeszcze więcej przemysłu, promując okolicę jako część Korytarza Chemicznego Wybrzeża Zatoki Alabamy. – To wszystko element wielkiego planu zbudowania tutaj mostu za 2 mld dol. i przebicia tuneli pod rzeką, żeby mogły wpływać supertankowce – mówi Womack. – Miasto nie dba o naszą społeczność, bo chce zindustrializować cały teren. Chcą po prostu zarabiać więcej pieniędzy. Ale mogliby je zarabiać na turystyce. Musimy ich tylko odpowiednio ponaciskać. Womack i inni przywódcy lokalnej społeczności twierdzą, że odkrycie wraku Clotildy stało się impulsem do leczenia starych ran i tchnięcia w okolicę nowego życia. Zainicjowano projekty takie jak Africantown Connections Blueway mające na nowo połączyć tutejsze społeczności z rzeką i ze sobą nawzajem. Planuje się także utworzenie parku stanowego w pobliskim Prichard – którego miastem partnerskim od 1986 r. jest Ouidah w Beninie. Amerykański Instytut Architektów, Krajowa Organizacja Architektów Mniejszościowych i Visit Mobile są patronami międzynarodowego konkursu na projekty nowego centrum turystycznego, odnowionej szkoły oraz muzeum i parku na nabrzeżu, gdzie zostanie zbudowana replika Clotildy. Urzędnicy Komisji Historycznej Alabamy i Narodowego Muzeum Historii i Kultury Afroamerykańskiej zaproponowali, żeby w Africatown powstał narodowy pomnik upamiętniający historię statków niewolniczych. – To ważna część naszej historii – tłumaczy 70-letnia historyczka Lorna Gail Woods, potomkini założyciela Africatown Charliego Lewisa. – Amistad i Titanic mają swoje wystawy podróżujące po świecie, więc dlaczego nie Clotilda? W Waszyngtonie zbudowali cały budynek – mówi, mając na myśli muzeum afroamerykańskie. – Czemu nie stworzyć czegoś związanego z Clotildą? Dzisiejsze dzieciaki powinny mieć poczucie jakiegoś domknięcia. Mamy tutaj kawałek wielkiej historii, który trzeba opowiedzieć całemu światu! Anderson Flen jest tego samego zdania: – W tym kraju jest teraz dużo bólu. Dopóki nie zajmiemy się meritum kwestii rasowej zamiast błahostkami, nie zaleczymy ran. Dopóki nie zajmiemy się tym bólem. Robert Meaher zna historię o tym, jak jego pradziadek Timothy Meaher zorganizował ostatni transport niewolników na teren Stanów Zjednoczonych i jak Clotildę zatopiono w pobliżu Mobile. Ma jednak wątpliwości, czy wrak odkryty w mętnych wodach rzeki to rzeczywiście ten statek. Powołuje się na inne przypadki z minionych dziesięcioleci, kiedy twierdzono, że dokonano tego znaleziska. Podkreśla również, że jego przodek nigdy nie został skazany za żadne przestępstwo, zwraca też uwagę na winę innych osób, takich jak ludzie, którzy sprzedali niewolników w Beninie, oraz dowodzący statkiem William Foster. – Niewolnictwo jest złem – mówi, lecz dodaje: – Jeśli twój brat kogoś zabije, to nie jest twoja wina. – Deklaruje jednak: – Przeproszę. Coś takiego było złe. Meaher, jedyny członek tej rodziny, który udziela wywiadów, mówi, że przeprowadził własne śledztwo dotyczące Clotildy. Zgromadził szczegółowe informacje związane ze statkiem i jego ładunkiem. Zachował m.in. artykuł z Mobile Register z 1931 r. poświęcony Cudjowi Lewisowi. Zakreślił w nim wypowiedź Lewisa: „Ostatecznie cieszę się, że tu jestem, bo kiedy byłem tam, nie wiedziałem, że istnieje Bóg”. Dla Meahera, człowieka religijnego, nie jest to błahostka. Jak mówi, związek jego rodziny z tą historią sprawił, że Meaherowie darowali ziemię kościołowi w Africatown, a także teren pod park. Mężczyzna dokonuje również darowizn na rzecz organizacji non profit rozsyłającej statki szpitalne po całym świecie, w tym do Beninu. 73-letni Meaher od ok. 20 lat nie jest zaangażowany w zarządzanie rodzinnymi nieruchomościami, dlatego nie może się wypowiadać na temat planów związanych z terenami w Africatown i okolicy. Zapytany o to, czy byłby zainteresowany spotkaniem z potomkami ludzi z Clotildy, mówi jasno: – Nie jestem na to otwarty. Joycelyn Davis, potomkini przywiezionego na pokładzie Clotildy Charliego Lewisa, mieszka w pobliżu skrzyżowania Timothy i Meaher Avenue. Mówi, że zapewne zdarzało jej się widywać członków rodziny Meaherów w sklepie spożywczym albo stać z nimi w kolejce po kawę. Nigdy nie rozmawiali, zastanawiała się jednak, o co by ich zapytała, gdyby miała taką okazję. – Gdyby mogli po prostu z nami usiąść i powtórzyć nam tę historię, którą im opowiadano. Bo to musiała być jakaś historia – mówi. Rozważała również skontaktowanie się z potomkami Fostera oraz osobami z Beninu, których przodkowie sprzedali jej przodków handlarzom. – Tu chodzi o coś znacznie ważniejszego niż odegranie się na kimś – tłumaczy. – O coś znacznie ważniejszego niż pieniądze. Taka więź, która potomkom uczestników najdramatyczniejszego podziału rasowego w historii Ameryki pozwoli znaleźć pojednanie, jest możliwa. W 2009 r. potomkowie Homera Plessy’ego i sędziego Howarda Fergusona, dwóch stron niesławnej sprawy sądowej z 1896 r., która zakończyła się decyzją Sądu Najwyższego zatwierdzającą segregację rasową, utworzyli fundację, której celem jest nauczanie o skutkach tamtego wyroku i jego współczesnym znaczeniu. Phoebe Ferguson, praprawnuczka sędziego, spotkała się z Keithem Plessym, prawnukiem kuzyna Homera Plessy’ego, niedługo po tym, kiedy poznała rolę swojej rodziny w historii. – Brakowało mi słów, żeby opisać symboliczną moc tego, że byliśmy razem, chociaż właściwie nic nie robiliśmy oprócz tego, że zostaliśmy przyjaciółmi – mówi Ferguson. – Wiedziałam, że to nie moja wina, ale to jest dziedzictwo mojej rodziny. To, że mamy XXI wiek, nie daje nam prawa, żeby nic z tym nie robić. Jak podkreślają Ferguson i Plessy, na początek trzeba pogodzić się z historią. – Spoczywa na nas odpowiedzialność, żeby za naszego życia naprawić co się da – tłumaczy Plessy. O Afroamerykanach mówi: – Byli tu niemile widziani, zmuszani do pracy, torturowani, mordowani, co tylko może przyjść do głowy. To wszystko zrobiono nam. I dodaje, że wybaczenie zaczyna się od tego, żeby pogodzić się z wyrządzonym złem i przeprosić za nie. Źródło: NationalGeographic.com: America’s last slave ship stole them from home. It couldn’t steal their identities.
Pompeje były miastem, w którym seks stanowił temat żartów, był towarem w cenie szklanki przeciętnego wina. Ich mieszkańcy z upodobaniem oddawali się więc rozkoszy, spędzając wiele błogich chwil na erotycznych igraszkach
Koniec tej sielanki nastąpił o północy z 24 na 25 sierpnia 79 r. Wybuch Wezuwiusza położył kres istnieniu miasta, zwanego „ukochanym przez Wenus”. Kiedy szesnaście stuleci później, za panowania Karola VII Burbona, rozpoczęła się systematyczna eksploracja pogrzebanej metropolii, odkrywcy na własne oczy mogli się przekonać, że uczucie bogini miłości było w pełni odwzajemnione. Ulubionym miejscem wypoczynku pompejańskich patrycjuszy były łaźnie. W samym mieście znajdowało się ich kilka, ale największym powodzeniem cieszyły się przybytki podmiejskie. Nie tylko dlatego, że były nowocześniejsze, zachwycały pięknymi mozaikami i freskami, a zastosowane przy ich budowie rozwiązania hydrauliczne dziwią nawet współczesnych znawców tej dziedziny. Swą popularność zawdzięczają temu, że wstęp do nich mieli nie tylko mężczyźni, lecz także kobiety. Czy pompejańskie matrony rzeczywiście tam chadzały? Nie wiadomo. Naukowcy ciągle toczą spory na ten temat. Jedni uważają, że tak, inni twierdzą, że z termalnych rozkoszy korzystały wyłącznie panie o nie najlepszej reputacji. W rozbieralni w Thermae Suburbanae, oczywiście wspólnej dla przedstawicieli obu płci, umieszczono szesnaście fresków ze scenami erotycznymi. Wśród tych wyobrażeń znajduje się scena miłości safickiej – jedyny tego rodzaju wizerunek zachowany w malarstwie antycznym. Malowidła oznaczone dodatkowo numerem umieszczono nad niszami, w których klienci zostawiali swoje tuniki. Skojarzenie sceny erotycznej z liczbą prawdopodobnie ułatwiało zapamiętanie tej niszy. Szczególnie że w starożytności krążyło wiele katalogów z opisanymi i numerycznie sklasyfikowanymi pozycjami seksualnymi. W kompleksie termalnym znajdują się też piękne mozaiki erotyczne o komicznym charakterze. Zdecydowanie mniej wyrafinowane artystycznie wizerunki zdobią pompejański dom publiczny. Jeden z ok. 25 lokali spod znaku czerwonej latarni w odróżnieniu od wielu jednoizbowych przybytków, często zlokalizowanych na tyłach gospody czy austerii, był świetnie zorganizowany i działał legalnie. Tak jak przed wiekami również i dziś cieszy się wielką popularnością. Nawet poza sezonem ustawia się przed nim spora kolejka turystów, którzy jeden za drugim wchodzą do środka. Na parterze oglądają pięć małych pomieszczeń z murowanymi łóżkami i latryną, a na piętrze – bardziej luksusowe pokoje z drewnianymi łóżkami. Umieszczone nad nimi malowidła ścienne przedstawiają erotyczne pozy wraz z ceną usługi. Na fresku obrazującym akt seksualny a tergo widnieje napis: lente impelle (posuwaj powoli). Obecnie malowidło znajduje się w muzeum archeologicznym w Neapolu. Za seks antyczni pompejanie z reguły płacili od dwóch do ośmiu razy więcej niż za porcję dobrego wina. W domach publicznych, zwanych wówczas lupanarami, od słowa lupa oznaczającego prostytutkę, pracowały najczęściej niewolnice orientalne i greckie. Bywało też, że najstarszy zawód świata uprawiały kobiety wolne. Jako swoiste hobby traktowała przecież tę profesję słynąca z urody pierwsza dama Rzymu, żona cesarza Klaudiusza – Messalina. Arystokratka incognito wynajmowała pokój w domu publicznym. W legalnie działających pompejańskich burdelach, jak w całym cesarstwie, prostytutki musiały być zarejestrowane i płaciły podatki. Jako że ten zawód cieszył się sporą popularnością, uprawiające go kobiety wabiły klientów, pokazując się nago lub w przeźroczystych szatach. Inną formą reklamy były napisy na murach, sławiące kwalifikacje w sztuce kochania tej czy innej córy Koryntu. Pompejańskie mury pulsowały życiem – do tej pory badacze odnaleźli na nich ponad 120 graffiti o seksualnym zabarwieniu. Często były to ogłoszenia wypisywane przez panie uprawiające najstarszy zawód świata. Niejaka Felicja, pisząc: Felix felat – 1 assi, lapidarnie informowała, że za tę skromną kwotę wykonuje fellatio. Jej konkurentka Euplia żądała pięciokrotnie więcej. Najwyraźniej była to kobieta wykształcona i niezwykle zręczna w sztuce kochania, skoro obrała sobie za pseudonim imię nadawane przez artystów bogini Wenus. Dwaj panowie Glyco i Maritimus za pomocą graffiti informowali zainteresowane panie, że są mistrzami miłości francuskiej zawsze gotowymi, za niewygórowaną cenę, na ich rozkazy. Napisy służyły nie tylko reklamie płatnych usług seksualnych. W ten sposób mężczyźni chełpili się sprawnością fizyczną, umieszczając na murach krótkie opisy swoich seksualnych wyczynów lub, jak niejaki Festo, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia: hic fufuit cum sodalibus – tu z kolegami p... Wesoła ostentacja jurności była czymś zupełnie naturalnym. Pompejanie nie byli spętani pojęciem grzechu i wstydu powodowanego nagością. Ogromną rolę odgrywało to, że połowę społeczności stanowili niewolnicy. Definicja prawna określała ich jako instrumentum vocale, czyli przedmiot mówiący, co sprawiało, że poza legalnym związkiem małżeńskim patrycjusze mieli do dyspozycji kobiety i mężczyzn, którzy byli zobowiązani do zaspokajania ich wszelkich potrzeb, także seksualnych. Dlatego patrycjusze z reguły nie chadzali do domów publicznych – ich klientelę stanowiły niższe klasy, a także niewolnicy i gladiatorzy. Ci ostatni byli prawdziwymi idolami. Podobnie jak dziś włoskie dziewczęta śnią o piłkarskich gwiazdach, tak ich poprzedniczki wzdychały do atletycznie zbudowanych wojowników. Pompejanki uwielbiały zręcznie władającego harpunem i trójzębem sieciarza o imieniu Crescente. Jeden z napisów głosi, że to najlepszy „nocny lekarz pań i panien”. Ponieważ gladiatorzy byli z reguły niewolnikami, można by sądzić, że interesowały się nimi tylko kobiety niższego stanu. Otóż nic bardziej mylnego! Żyjący w owych czasach satyryk opisał historię dziewczyny o imieniu Eppia, która opuściła swych zamożnych rodziców dla gladiatora Sergetta. Nie ulega też wątpliwości, że w nocy z 24 na 25 sierpnia 79 r. w budynku, w którym stacjonowali dorodni zawodnicy, przebywała młoda kobieta. Znalezienie jej kości w tym męskim otoczeniu wprowadziło naukowców w niemałe zdziwienie. Kim była? Zaledwie przyszła czy też już zbierała się do wyjścia? Tego nigdy się nie dowiemy. Faktem jest natomiast, że musiała wywodzić się z bogatej rodziny. Dziewczyna miała na sobie klejnoty i kosztowności, jakich nie mogła posiadać niewolnica, służąca ani prostytutka. Młoda kobieta, najprawdopodobniej mężatka (układ kostny wskazywał na przebyty poród) mogła być żoną starego patrycjusza, która szukała rozkoszy w ramionach silnego kochanka. Małżeństwa niedopasowane wiekiem były w starożytnym Rzymie nader częste. Jest to więc bardzo prawdopodobne wytłumaczenie. Tym bardziej że pompejanki ceniły sobie cielesne rozkosze. Poeta Juwenalis ubolewał nad degradacją i rozpasaniem społeczeństwa, a zwłaszcza nad nieobyczajnością kobiet. „Dawno minęły czasy, kiedy kobiety siedziały nad wijącym się wrzecionem pod ojcowskim, a później mężowskim dachem. Dziś te nimfomanki uganiają się za kochankami, a jeśli zadowolą się jednym, uważają to za cnotę” – pisał. Gdy jednak niewierność żony wychodziła na jaw, zdradzeni mężowie srogo karali ich kochanków. Standardem było obcięcie uszu i nosa albo penisa. Często patrycjusze oddawali przyłapanego nieszczęśnika służącym i niewolnikom, aby ci mogli z nim spółkować. Seks homoseksualny był w cesarstwie rzymskim częsty, ale rolę pasywną odgrywali zawsze niewolnicy, dla wolnego obywatela pozycja ta była nie tylko upokorzeniem, ale i przestępstwem. Perfidną zemstą mężów na kochankach ich żon było też zmuszenie ich do fellatio, co również godziło w honor wolnego obywatela. Niewierne żony najczęściej czekała śmierć głodowa. Jaka kara spotykała patrycjuszy zdradzających swe małżonki? Żadna. Panowie mogli swobodnie dawać upust swoim lubieżnym fantazjom, kiedy, jak i z kim tylko chcieli. Starożytni mieszkańcy Pompejów nie tylko z lubością oddawali się ars amandi. Sztuka erotyczna otaczała ich praktycznie wszędzie – ściany domów zdobiły erotyczne freski, na kształty falliczne stylizowano wiele przedmiotów codziennego użytku. Modne były filiżanki, z których w momencie nalania do nich napoju wysuwał się penis. Desery podczas przyjęć podawano gościom na paterach podtrzymywanych przez starców z obwisłymi fallusami. Tego rodzaju przedmioty miały rozśmieszać biesiadników. Fizyczność i seks były częstym tematem rozmów i żartów, o czym świadczą rzeźby ogrodowe, graffiti czy malowidła ścienne. Wiele komicznych fresków o odcieniu erotycznym zachowało się w podmiejskich łaźniach. Jeden z nich przedstawia bożka Pana, który widząc śpiącą kobietę, pragnie ją posiąść, ale ucieka, zorientowawszy się, że to hermafrodyta. Niestety, osobnik o podwójnej płci nie ma zamiaru wypuścić go z objęć. O ile cielesność była dla antycznych mieszkańców Pompejów naturalną częścią egzystencji, o tyle motywy falliczne pełniły funkcję dobrej wróżby. W Casa dei Vettii znajduje się malowidło bożka płodności Priapa, którego ogromnych rozmiarów członek spoczywa na jednej stronie wagi, zaś przeciwwagę stanowi sakwa pełna pieniędzy. Rzeźbione penisy zwisające nad drzwiami sklepów wróżyły obfitość. Czy była to skuteczna próba zjednania sobie fortuny? To już trzeba sprawdzić samemu, kupując podczas wizyty w Pompejach amulet o fallicznych kształtach. W miarę jak posuwały się rozpoczęte w 1748 r. prace wykopaliskowe w Pompejach, biorący w nich udział burbońscy żołnierze nie mogli oprzeć się wrażeniu, że ulubionym zajęciem antycznych obywateli było spółkowanie. Codziennie odkrywali kolejne sprośne malowidło, lubieżną rzeźbę czy naczynie, którego nieobyczajny kształt wprawiał w zażenowanie najbardziej frywolnych mężczyzn. Chwile prawdziwego zakłopotania przeżył w 1819 r. przyszły król Neapolu Franciszek I, który wraz z córką postanowił zwiedzić zgromadzoną w tym mieście kolekcję pompejańską. Po wizycie zasugerował, by liczący 102 eksponaty zbiór umieścić w sekretnym gabinecie (Camera Segreto), gdzie mogłyby go oglądać jedynie osoby dorosłe o „nieposzlakowanej moralności”. Tak się też stało. Pomieszczenie zamknięto na trzy spusty w sensie dosłownym, gdyż założono trzy różne zamki. W 1851 r. umieszczono tam również posągi nagich Wenus, ponieważ według ówczesnych rządzących obrażały one publiczną moralność, i zamurowano drzwi. Mur przetrwał dziewięć lat. Zburzył go tuż po wkroczeniu do miasta Giuseppe Garibaldi. Przed II wojną światową, aby obejrzeć kolekcję, trzeba było mieć pozwolenie ministra edukacji. Sekretny gabinet został udostępniony publiczności dopiero w 2000 r. Kolekcja zajmuje trzy salki. W sieni ulokowano marmurową rzeźbę bożka Pana spółkującego z kozą. To datowane na około I w. p.n.e. dzieło, znalezione w Herkulanum, było zawsze najbardziej cenzurowanym eksponatem i jednocześnie symbolem Sekretnego Gabinetu.
Boliwia: Podróż polityczna Artura Domosławskiego
Spektakularne widoki są tu tylko scenografia dla społecznych dramatów. Z podróży po Boliwii warto wynieść coć więcej niż estetyczne wrażenia
Kilka lat temu na głównym rynku w Santa Cruz – stolicy tropikalnego regionu Boliwii – wisiał gigantycznych rozmiarów plakat: wizerunek Karola Darwina, a obok malowidło w komiksowym stylu, przedstawiające cykl prostowania się małpy. Najpierw małpa w kucki, potem w postawie coraz bardziej wyprostowanej, a na samym końcu, już całkiem wyprostowany pierwszy w historii Boliwii prezydent o indiańskich korzeniach – Evo Morales. Plakat zapraszał na spektakl w teatrze. Tytuł: Evo Locion, odwołujący się do skojarzeń imienia Evo z teorią ewolucji Darwina. W czasie przedstawienia, które okazało się rodzajem kabaretu, biali aktorzy drwili z obyczajów, obrzędów, kultury autochtonów. Przedrzeźniali sposób, w jaki podbici piec wieków temu autochtoni mówią po hiszpańsku. Próbka dowcipu: Na scenie dzwoni telefon, konferansjer podnosi słuchawkę. Z zaświatów telefonuje Karol Darwin. „Czy do Boliwii dotarła ewolucja?” – pyta. „Tak, tak, mamy, Evo-lucje, bo mamy prezydenta o imieniu Evo”. „A z jakiej epoki jest ten Evo?” – dopytuje Darwin. „Z epoki kamienia” – odpowiada konferansjer. Widownia ryczy ze śmiechu. Santa Cruz to ponadmilionowe miasto i zarazem nazwa prowincji we wschodniej Boliwii, która ma złoża gazu i ropy, plantacje soi, wielkie hodowle bydła. To najbogatszy region najbiedniejszego kraju na kontynencie. Większość tutaj to biali – inaczej niż w Andach i na płaskowyżu wokół stolicy La Paz i miast Oruro, Potosí, Cochabamba, gdzie większość to autochtoni z ludów Keczua i Ajmara. Santa Cruz i La Paz są jak dwie planety, inny jest klimat, inny wygląd ludzi, ulicy, inny zapach powietrza. Biali z Santa Cruz chcą się oderwać od Boliwii, od kiedy istnieje ten kraj. Separatyzm odżył i nabrał wigoru, kiedy w 2006 r. władze objął indiański trybun Evo Morales. Biali potomkowie Hiszpanów i osadników innych nacji, wielu z RPA, Rodezji i Namibii, zaproszonych tu w latach 70. w ramach rasistowskiego projektu „wybielania” rasy, domagają się autonomii regionu. Po cichu mówią o odłączeniu się od indiańskiej reszty kraju. Twierdza, ze nie maja „z nimi” – to znaczy: autochtonami – nic wspólnego. „Jesteśmy inni, mamy inny styl życia”. Tak samo mówią biali rasiści z południa USA w filmie Alana Parkera Missisipi w ogniu. Bez historycznego i politycznego tła podróżnik w Santa Cruz jest głuchy i ślepy. Poczuje temperaturę i wilgoć tropiku, zauważy, że dużo więcej tu białych niż w Andach i na płaskowyżu, pojedzie zobaczyć prekolumbijskie ruiny w wiosce Samaipata, jezuickie misje jak w przejmującym filmie Rolanda Jofié’a Misja, Park Narodowy Amboro. Czy zastanowi go jednak, ze na ścianach setek domów, na niektórych ulicach dosłownie na wszystkich budynkach wymalowano hasło FSB wróci? I co to „FSB” w ogóle znaczy? FSB ma coś wspólnego z plakatem na głównym placu i rasistowskimi dowcipami w kabarecie. FSB to Socjalistyczna Falanga Boliwijska, lokalny ruch faszystowski z lat 50. To jakby na południu USA napisać, że Ku-Klux-Klan wróci. Nieprzypadkowo po raz kolejny przychodzą na myśl skojarzenia z rasistami z południa USA. Trzy lata temu separatyści próbowali w hotelu Las Americas dokonać zamachu na Evo Moralesa. Spisek w porę wykryto. Z bagażem tych wiadomości inaczej odbiera się uprzejme uśmiechy i gościnność białych gospodarzy Santa Cruz, inaczej popija się drinki, inaczej czyta lokalne newsy i ogląda miejscowe zabytki. Felipe Quispe, lat 71, legendarny dowódca partyzantki i dawny lider ruchu indiańskiego, przyjeżdża na rozmowę na placu Avaroa w centrum La Paz z wioski położonej kilkadziesiąt kilometrów od stolicy. Czarne sombrero i skórzana kurtka czynią jego wygląd nieco demonicznym. Towarzysze mówią o nim El Mallku – „książę”. Rzeczywiście, zachowuje się z książęcą dumą. Kiedyś wspólnie z Evo Moralesem, kiedy ten był zwykłym działaczem związkowym, walczyli o wspólna sprawę, choć to Quispego tłumy kochały bardziej. Żarliwiej przemawiał, miał charyzmę, Evo wypadał przy nim blado. Jednak rozgrywkę o władze Quispe przegrał i teraz mówi, że Evo zdradził; że sprzymierzył się z białymi, nie wyrzucił zachodnich koncernów, a przecież ziemia w Boliwii i jej bogactwa należą do Indian. Niektórzy mówią o nim, ze to rasista à rebours. – To kłamstwa, nie jestem rasistą – El Mallku mówi spokojnie, pewny swego. – W Boliwii panuje kult białej skóry. Oficer policji jest biały, szeregowy policjant to Indianin. Szef firmy biały – pracownik Indianin. Indianin prowadzi auto, którym wiezie białego pana, nigdy odwrotnie. Biali popełnili tu najgorsze zbrodnie i dalej rządzą, choć są mniejszością. Nic się za rządów Evo Moralesa nie zmieniło. Gdzie widzi zatem miejsce białych? Czy chciałby ich wygnać z Boliwii, jak mu zarzucają? Nic podobnego, to byłoby nieludzkie i samobójcze. Niech tylko biali pracują tak samo jak Indianie, na tym polega równość. Nowe pokolenie to zmieni. Felipe Quispe jest dzisiaj na marginesie, mało kto wierzy w jego polityczne zmartwychwstanie. Ale poglądy i nurt, który reprezentuje, mogą dojść do głosu i do władzy. Zwłaszcza ze biały świat, na czele z Ameryka, domaga się od autochtonicznych Boliwijczyków wykorzenienia czegoś, co stanowi rdzeń tożsamości, godności, wierzeń i stylu życia. To cos ma małe liście i kolor zielony. To cos to koka. Koka jest w Boliwii legalna i w punktach skupu plantatorzy, zwani tu cocaleros, sprzedają jej liście. Koki nie należy mylić z kokaina, co zdarza się cudzoziemcom. Jej liście służą do zabijania głodu, zmęczenia, choroby wysokościowej w Andach. Żują je dorośli i dzieci. Pije się napar z jej liści, produkuje słodycze, kosmetyki. Koki używa się również w obrządkach religijnych – tak tutaj było od stuleci. Dlatego walkę z jej uprawianiem autochtoni odbierają jako jeszcze jedna represje białych najeźdźców i ich potomków. Ostatnio Boliwia przegrała batalię o międzynarodową legalizacje koki (znowu: nie mylić z kokaina!), Waszyngton powiedział – nie. W odpowiedzi na to Boliwia wypowiedziała konwencję ONZ o narkotykach. To właśnie cocaleros byli wiodącą siłą ruchu protestu, który wyniósł do władzy pierwszego prezydenta autochtona. Poprzednie rządy białych ludzi z klasy wielkich właścicieli i przedsiębiorców prowadziły z cocaleros wojnę, niszczyły ich uprawy, a policja, wojsko i agenci amerykańskiej agencji antynarkotykowej DEA strzelali do przywódców cocaleros. Bastionem cocaleros jest region Chapare, niemal wszyscy żyją tam z upraw koki. Do nizinnego, tropikalnego Chapare jedzie się z andyjskiej Cochabamby ponad trzy godziny samochodem. Górską drogę rozmywają ulewy, po drodze zalicza się kilka szoków klimatycznych: od temperatur bliskich zeru do tropikalnej wilgoci i 40 stopni w cieniu. Z drogi nie widać pól koki, trzeba wjechać nieco w dżunglę. Widać za to dobrze budynki z napisami: Mercado legal de coca, czyli „Legalny skup koki”. W środku kobiety ważą worki liści koki, kierownik skupu zapisuje wszystko w zeszycie. 20-kilogramowy worek może kosztować nawet 2100 boliwianos, czyli 300 dol. Lider cocaleros z wioski Chimore, Fausto Taca, pokazuje, gdzie niedaleko stąd własną plantację koki miał sam Evo Morales, zanim został prezydentem kraju. Opowiada: – Za poprzednich rządów miejscowi żyli w strachu. Wojsko i amerykańska agencja DEA najeżdżali wioski, wdzierali się do domów, niszczyli, bili, gwałcili i okradali ludzi z gotówki – wszystko pod pretekstem walki z narkobiznesem. Nasi ludzie znikali, a ich zwłoki wyrzucały po pewnym czasie okoliczne rzeki. Za rządów Evo wiele się zmieniło, policja nas szanuje, nie ma już przemocy. Evo Morales wygnał z Boliwii agencję antynarkotykową i Amerykanie oskarżają go teraz o sprzyjanie narkotykowym mafiom. Nikt tego otwarcie nie przyzna, w każdym razie nie pod nazwiskiem, ale tajemnicą poliszynela jest to, że część cocaleros rzeczywiście współpracuje z narkobiznesem, a policja ich kryje. W punktach skupu worki z koką kupuje, kto chce. Kupcami są często producenci narkotyków – wielcy i domorośli. Wynalazki techniki sprawiają, że teraz nawet w domu można sobie wyprodukować kokainę: najpierw robi się pastę, mieszając i ubijając liście z benzyną, a potem przy pomocy mikrofalówki uzyskuje się z pasty czyściutki narkotyk. Autochtoni i ich polityczni przedstawicieli chętnie widzieliby legalizację narkotyków, a mimo to temat ten w publicznych dyskusjach w Boliwii nie istnieje, rządzący boją się go jak ognia. Nie chcą, żeby etykietka „narkopaństwa”, jaką przyklejają Boliwii Amerykanie, szkodziła interesom kraju i ich liderowi. Na płaskowyżu (Altiplano), patrząc na spektakularne księżycowe pejzaże wokół Potosi i Oruro, łatwo zapomnieć o historii, jaka tu się wydarzyła, i dramatach, które rozgrywają się dziś. W promieniu kilkuset kilometrów biali konkwistadorzy polowali tu na niewolników. Łupili wioski, potem je palili, a ludzi skuwali łańcuchami i gnali pod ziemię, do kopalni srebra. Odmowę zejścia pod ziemię karano egzekucją. Mężczyźni, kobiety i dzieci schodzili po drabinach do szybów, nieraz na głębokość kilkuset metrów. Najpierw znosili ciężkie belki, którymi wspierali stropy i ściany (mimo to w tunelach i szybach zasypało tysiące ludzi). Potem czołgając się i pełzając, napełniali wiadra grudkami rudy. Z szybu kopalni nie można było wyjść na światło dnia bez wyznaczonej ilości surowca. Tych, którzy próbowali to czynić, strażnicy strącali ponownie w otchłań. Niewolnicy buntowali się, a broń robili pod ziemią z kości zmarłych towarzyszy nieszczęścia. Hiszpański teolog Juan Ginés de Sepúlveda uzasadniał w tamtych czasach, że Indianie zasługują na takie traktowanie ponieważ przez swoje grzechy i bałwochwalstwo obrażają naszego Pana. Głosił, że nie są istotami ludzkimi. Przez trzy stulecia w kopalniach Potosí i okolic wydobyto mniej więcej 40 tys. ton srebra. Kosztowało to życie ośmiu milionów autochtonów. Dzisiaj górnicy z Altiplano pracują na zmiany, ale ich los nadal jest nie do pozazdroszczenia. Schodzą nawet 500 m pod ziemię, przeciskają się na czworakach tunelami wysokimi niekiedy na ledwie 80 cm. Godzinami pracują na leżąco, wdychając pył, w duchocie i temperaturze sięgającej raz 40 stopni, a innym razem spadającej poniżej zera (to efekt prądów powietrza, które hulają po kilkunastu poziomach podziemnych labiryntów). Katorga. Często dochodzi do podziemnych katastrof, a ich powodem są eksplozje gazu. Miesięcznie zarabiają 50 dol., czasem trochę więcej. Niektórzy to nastolatki, którym władze kopalnianej spółdzielni nie potrafią odmówić pracy. Zazwyczaj to dzieci z rodzin żyjących na granicy głodu, których ojca zasypało w kopalni. Są jedyną nadzieją matki i młodszego rodzeństwa: jak nie przyniosą pensji, nie będzie co jeść. Młodsze rodzeństwo żebrze na ulicach Oruro, Potosí i innych andyjskich miast i miasteczek. Wielu wpada w nałogi – narkotyki, alkohol. Uciekają z domów, prostytuują się, organizują w gangi. Indiański prezydent przywrócił większości Boliwijczyków godność i poczucie, że są u siebie, w swoim kraju, ale edukacja, służba zdrowia i opieka społeczna nadal są w opłakanym stanie. Dlatego ludzie, którym chce się robić coś dla wspólnoty, szukają sponsorów na kontynencie dawnych konkwistadorów – w organizacjach pozarządowych i funduszach Unii Europejskiej. W Oruro emerytowani nauczyciele założyli dwie szkoły-domy dzięki wsparciu fundacji z Francji i Szwajcarii. Zgarniają z ulicy rozbitków, oferują im naukę, opiekę, a także wyżywienie przez piec dni w tygodniu. Sporo młodych ludzi udało im się w ten sposób uratować. Nad Boliwią unosi się mit Che Guevary. Sławny Argentyńczyk, rewolucjonista, właśnie w tym kraju stoczył ostatnia partyzancka batalie o sprawiedliwszy świat. Tutaj, 45 lat temu, rozstrzelano go bez sądu. W wielu miejscach można kupić związane z Che Guevarą gadżety, zobaczyć graffiti i reklamy. Jego postać zamieniła się w źródło biznesu, także turystycznego. Rząd Evo Moralesa, dla którego walka Che była inspiracja, promuje trasę turystyczną La ruta del Che, śladami ostatnich potyczek partyzanckiego oddziału, jednak infrastruktura dla odbycia takiej podróży wciąż jest kiepska. W wiosce La Higuera, gdzie rozstrzelano Guevarę, starzy ludzie opowiadają za parę groszy o obławie na partyzantów, ich pojmaniu, egzekucji. I o tym, jak odrzucany niegdyś przez biedotę – czyli tych, w imieniu których walczył – Guevara zamienił się w religijna ikonę „Chrystusa z karabinem na ramieniu”. Niektórzy modlą się do niego, proszą o łaski. Señora Irma Serrano ma tu skromny sklepik z piwem i papierosami. Wojskowi pojmali Guevare, gdy miała 20 lat. Na ich rozkaz zanosiła uwiezionemu Che kawę i empanady (rodzaj pierożków). Uważa, że teraz Guevara wspiera ja z zaświatów. Inni z kolei mówią z lekiem o „przekleństwie Che”: wszyscy, którzy go ścigali bądź brali udział w egzekucji, skończyli marnie. Wieśniaka, który wydał Guevarę, ktoś zabił. Generał, który go schwytał, dopełnia żywota na wózku inwalidzkim. Prezydent, który dał rozkaz egzekucji, zginał w katastrofie helikoptera. To tylko przykłady – lista dotkniętych „przekleństwem Che” jest dłuższa. Jest na niej tez sama wioska nawiedzana systematycznie przez susze. Zdobycie władzy w Boliwii przez prezydenta wywodzącego się z autochtonów wzmacnia wiarę tych, którzy wierzą, że Che jest dobrym duchem. Jeśli kiedyś te władze utraci, szala przechyli się na korzyść wierzących w przekleństwo. Biznes turystyczny będzie na tej legendzie zarabiał tak czy inaczej. Artur Domosławski, 2012
Potomkowie quilombos. Reportaż z ziemi niewolników
W sercu Brazylii zbiegli niewolnicy założyli tysiące społeczności zwanych quilombos. Dzisiaj ich potomkowie walczą o prawa do ziemi, na której skutecznie chronią środowisko.
Spróbujcie wyobrazić sobie Ziemię z lotu ptaka w XVII w. opisywanym przez podręczniki jako okres kolonializmu, w którym Europejczycy dziarsko wkroczyli do Nowego Świata, aby zdominować wielkie pustkowia. Tymczasem z góry jak na dłoni widać miliony rdzennych mieszkańców Ameryk i prawdziwą falę ludności napływowej. Nie są to jednak wcale koloniści z Europy, tylko czarni niewolnicy. Z początkiem XIX w. na kontynentach amerykańskich było już cztery razy więcej Afrykanów niż Europejczyków. Dla patrzącego z góry nic nie wskazywałoby na to, że to niewielka grupa białych będzie grać pierwsze skrzypce. Wielu niewolników nie godziło się z losem. Uciekali z plantacji i kopalń, szukając wolności. Dziesiątki tysięcy zbiegów kierowało się do kontrolowanego przez Indian interioru Ameryki Południowej. Tak powstały mieszane społeczności Maronów (cimarrón to po hiszpańsku „ucieczka”). Wielowymiarowe spotkanie Afrykanów i Indian to problematyka, której Europejczycy długo nie poświęcali uwagi. Archeologowie i historycy badają zjawisko od niedawna. Historia ta jest szczególnie żywa w Brazylii – tysiące społeczności Maronów wychodzi z cienia, aby głośno mówić o swojej kulturze i domagać się uznania własności gruntów, na których żyją. A jest o co walczyć, gdyż nowe prawo przyznaje Maronom (ich społeczności nazywają się quilombos, co w angolańskim języku umbundu znaczy „wioska”) kluczową rolę w decydowaniu o przyszłości amazońskich lasów deszczowych. malutka łódź płynie w górę rzeki. W jej kilwaterze tańczą wodne hiacynty, z lasu dobiega skrzeczenie papug. Znajdujemy się na Nizinie Amazonki, a łódź zostawia w tyle ujście królowej rzek – jej dopływem kieruje się do położonej w stanie Pará wioski Baixo Bujaru. Od XVIII w., gdy niewolnicy zbiegli z portugalskich plantacji założyli osadę, zmieniło się tu niewiele. Kilka drewnianych chat rozlokowanych wokół budynków szkoły i ośrodka kultury. Nie ma prądu, bieżącej wody, opieki medycznej. Dostać się tu można tylko łodzią, którą teraz do nabrzeża przyciąga mnóstwo rąk. Prawie sto osób wita mobilny zespół medyczny – lekarza, dentystę, dwie pielęgniarki i dwie kosmetyczki. – Czy to prawda, że tylko w Brazylii cytologii towarzyszy oczyszczanie twarzy i układanie fryzury? – pyta pilot. – Brazylia to bardzo cywilizowany kraj! Szacuje się, że do Brazylii sprowadzono 5 mln Afrykanów. Kraj zniósł niewolnictwo w 1888 r., jako ostatni w tej części świata. Nie oznaczało to jednak końca dyskryminacji. Ale odseparowani od świata Maroni nie wyszli z ukrycia. Panowało powszechne przekonanie, że wymarli. W latach 60. XX w. rządzący krajem wojskowi postanowili zagospodarować Nizinę Amazonki. Pojawili się spekulanci gruntami, którzy nadmuchali klasyczną bańkę na rynku nieruchomości. W pogoni za szybkim zyskiem wycinali ogromne połacie lasów tropikalnych, siali trawę i natychmiast szukali nabywców dla przyszłych gospodarstw. Ludność miejscową usuwano z działek siłą. Zniszczono wtedy tysiące quilombos, ale wiele przetrwało czystki. W tłumie witającym nas w Baixo Bujaru stała Bettina dos Santos, 70-letnia matka pilota. Zapytana o przeszłość wyjaśniała, że mieszkańcy nie mieli żadnych narzędzi prawnych, aby się bronić, gdy generałowie podzielili Baixo Bujaru na rancza sprzedawane politycznie umocowanym inwestorom. Uzbrojeni ludzie wycinali las, a na jego miejscu zakładali hodowle bydła. Pani dos Santos wspomina, że wspólnie z miejscowymi duchownymi organizowała protesty. – Nie udało się ich zatrzymać. Mieli za dużo broni – dodała. W latach 80. XX w. odkryto w okolicy złoża boksytów i kaolinu. Państwo ponownie rozdysponowało ziemię między firmy górnicze. – A my znowu zaprotestowaliśmy – mówi pani dos Santos. Z sukcesem. W 2008 r. Baixo Bujaru i sąsiednie wioski uzyskały własność ziemi. Bettina dos Santos ma tylko stolik z rodzinnymi fotografiami i szafkę z książkami – niewiele mebli jak na europejskie standardy. Ale tę kobietę, która dorastała bez opieki medycznej, dziś co kilka miesięcy odwiedzają lekarze i kosmetyczki. Nigdy nie chodziła do szkoły i ciągle ryzykowała życiem, protestując przeciw wycince lasów. Ale jej córka robi doktorat, a syn pracuje w stowarzyszeniu rolników. Ich uśmiechnięte twarze na zdjęciach to dowód drogi, którą przeszli quilombolas. niewolnicy przewożeni przez atlantyk trafiali na teren obu Ameryk, od Bostonu po Buenos Aires. Prawdziwym centrum była jednak portugalska Brazylia – na każdego niewolnika wywiezionego do angielskich kolonii w Ameryce Północnej przypadało 12 wysłanych do posiadłości Portugalczyków. Większość trafiała do kopalń złota i na plantacje trzciny cukrowej – w ciągu pięciu lat katorżnicza praca zabijała 30–50 proc. z nich. Na plantacjach, w palącym słońcu, musieli ścinać twarde łodygi przypominające bambusy, a potem wygotowywać sok w wielkich kotłach. Nic dziwnego, że wybierali wolność. Tak powstało najsłynniejsze quilombo – Palmares. W połowie XVII w. zajmowało ponad 25 tys. km2 w górach na północnym wybrzeżu kraju. Według legendy założycielką społeczności była angolańska księżniczka, wojownicza Aqualtune, wzięta do niewoli w trakcie wojny w Kongu w 1605 r. Po przybyciu do Brazylii ciężarna Aqualtune uciekła z garstką wojowników w góry Serra da Barriga ciągnące się wzdłuż przybrzeżnej równiny. Na jednej z wyżyn ujrzeli osłonięte drzewami jeziorko, wokół którego mieszkała rdzenna ludność. Tam Aqualtune zbudowała Palmares. Obecnie Palmares to park narodowy w stanie Alagoas. Wiedzie tam wyboista, nieoznakowana droga. Tabliczka koło jeziora opowiada legendę Aqualtune. Historycy nie potrafią ustalić, ile w niej prawdy, ale nie ma wątpliwości, że w kilkunastu wioskach na terenie tego quilombo schroniło się do 30 tys. Afrykanów i Indian, a nawet garstka zbuntowanych Europejczyków. Liczbą mieszkańców dorównywały wszystkim brytyjskim koloniom w Ameryce Północnej. Około 1630 r. Ganga Zumba, syn Aqualtune, rządził Palmares, urzędując w bogato udekorowanym dwrze i spędzając czas na wystawnych przyjęciach. Poddani Zumby wytwarzali, na sposób afrykański, metalowe narzędzia, za pomocą których uprawiali – na wzór indiański – pola kukurydzy, ryżu i manioku oraz pielęgnowali gaje palmowe i chlebowcowe. Osady były ogrodzone i otoczone wilczymi dołami. W przypadku ataku mieszkańcy zewnętrznych wiosek chronili się na wyżej położonych wychodniach. Tam – z dostępem do żyznych gleb i studni głębinowych – mogli przetrwać każde oblężenie. Portugalczycy widzieli w Palmares zagrożenie dla spokoju w ich kolonii. Grupy zbiegłych niewolników nękały kolonistów, a ponadto uniemożliwiały marsz w głąb kraju. Wściekli Portugalczycy atakowali społeczność ponad 20 razy – bezskutecznie. Ich najazdy zmęczyły jednak Zumbę, który w 1678 r. zgodził się nie przyjmować kolejnych zbiegów i opuścić górzyste tereny. Zumbi – bratanek władcy – uznał go za zdrajcę, otruł i podarł podpisaną przezeń ugodę. W odwecie koloniści co roku szturmowali góry Serra da Barriga, aż w 1694 r. po długim oblężeniu zniszczyli miasto i zabili setki jego mieszkańców. Na pierwszy rzut oka trudno odróżnić quilombo od zwykłej biednej brazylijskiej wioski, jednak w większości z nich kultywuje się afrykańskie tradycje z domieszką elementów kultur europejskiej i indiańskich. W Brazylii funkcjonuje mnóstwo wierzeń – candomblé, umbanda, macumba, terecô. Ich wyznawcy, Brazylijczycy afrykańskiego pochodzenia, tańczą, grają na bębnach i uprawiają capoeirę. Funkcjonujące w izolacji quilombos, aby wzmocnić poczucie wspólnoty, rozwinęły na bazie duchowych tradycji wiele widowisk i festiwali opartych na zbiorowej pamięci. W północnej i północno-wschodniej Brazylii obchodzi się święto Bumba-Meu-Boi. W zabawny sposób opowiada ono historię niewolników, którym pomogli tubylcy. Walka o wolność jest też motywem przewodnim rytualnego tańca Lambe-Sujos. Tancerze, najczęściej umorusani czarną farbą, mają w ustach dziecięce smoczki symbolizujące okrągłe korki, którymi kneblowano krnąbrnych niewolników. walka z wycinką lasów tropikalnych nieoczekiwanie wpłynęła na los quilombos. W latach 70. XX w. świat głośno protestował przeciw deforestacji. Chico Mendes stał na czele kampanii informującej o znaczeniu lasów amazońskich oraz dążącej do uznania praw „rdzennych ludów” regionu, w tym mieszkańców quilombos. Potem upadła wojskowa dyktatura, a w październiku 1988 r. Brazylia uchwaliła nową, demokratyczną konstytucję. Dwa miesiące później Mendes zginął z rąk wynajętego przez farmera zabójcy, co jednak nie zatrzymało walki o sprawę – nowa ustawa zasadnicza mówiła m.in. o tym, że społeczności quilombos są prawowitymi właścicielami zajmowanej ziemi, co państwo potwierdzi stosownymi dokumentami. – Wtedy nikt nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji tego rozwiązania – tłumaczy Alberto Lorenço Pereira, wysoki urzędnik w ministerstwie planowania. Jego zdaniem autorzy konstytucji byli przekonani, że kilka quilombos ostało się w najdalszych zakątkach dżungli i wystarczy zwrócić ich starszyźnie utracone pola. Dziś zakłada się, że na terenie kraju istnieje może nawet 5 tys. takich społeczności, głównie na Nizinie Amazońskiej, które łącznie zajmują 30 mln hektarów, czyli obszar wielkości Włoch. Konflikt wisiał w powietrzu. Wściekli farmerzy, górnicy, spekulanci i plantatorzy twierdzili, że wiele rzekomych quilombos to nie dziedzictwo zbiegłych niewolników, a współczesne nielegalne obozowiska. Podnoszono zarzut, że część rdzennej ludności to w istocie oszuści podający się za quilombolas. – W senacie kwestionowano nasze prawo i próbowano pomagać plantatorom i firmom chcącym przejąć nasze ziemie – opowiada Manuela Almeida, szefowa Terras Quilombos de Jambuaçu, związku 15 społeczności Maronów w basenie Amazonki. Od 1988 r. do 2003 r. akty własności wydano tylko 51 społecznościom. Jambuaçu otrzymało go jesienią 2008 r. Problemem od początku była precyzyjna definicja quilombo. Najpierw mówiono, że to społeczność potomków zbiegłych niewolników, i powszechnie akceptowano takie objaśnienie. Jak jednak traktować na przykład Frechal? Tamtejsi niewolnicy pomogli swemu panu wyplątać się z długów, za co otrzymali ziemię, ale nadal cierpieli prześladowania ze strony plantatorów, już w postkolonialnych czasach. A co z Acarą w stanie Pará? Jej właściciel zakochał się w niewolnicy, której przekazał ziemię, ale nie postarał się o akt własności. Co z ziemią w Tocantins na południowy wschód od Pará, którą w latach 60. XIX w. podarowano niewolnikom w uznaniu zasług na wojnie z Paragwajem? Żadna z tych społeczności nie została zapoczątkowana przez zbiegłych niewolników, ale zostały utworzone przez Afrykanów, do których dołączyli Indianie. Mamy więc do czynienia ze zlepkiem kultur, długą historią przemocy i brakiem dokumentów potwierdzających własność ziemi. Czy ludzie ci mają być wyrzuceni z domów? Spór rozstrzygnął prezydent Luiz Inácio Lula da Silva. W 2003 r. zdecydował, że quilombo to każda społeczność identyfikująca się z tą koncepcją, która ma afrykańskie korzenie związane z historią oporu wobec opresji w przeszłości. Po wejściu prezydenckiego dekretu w życie okazało się, że społeczności quilombos jest całe mnóstwo. Oficjalny status przyznano 1700 takim osadom, ale ciągle zgłaszają się kolejne. Liczba roszczeń rosła, a środowiska biznesu i ekolodzy zrozumieli, że małe afroindiańskie społeczności przejmą ogromne połacie ziemi w dorzeczu Amazonki. I co gorsza – z ich perspektywy – większość quilombos powstała na żyznych terenach z dostępem do rzeki, a więc Maroni mieli stać się właścicielami najdroższych gruntów. rodzinną farmę Marii do Rosário Costa Cabral w stanie Amapá trudno odróżnić od otaczającej ją tropikalnej puszczy. Niewprawne oko dostrzeże tylko wysokie drzewa, pnącza i błotnistą glebę z gnijącymi uprawami. Tymczasem Costa Cabral wraz z rodzeństwem starannie dobierali i pielęgnowali kolejne gatunki – limonki, kokosy, cupuaçu (z rodziny kakaowców) i palmy açaí (owoce popularne ze względu na rzekomo wysoką zawartość antyoksydantów). Na brzegu rzeki sadzili krzewy i drzewa owocowe, aby przynęcić ryby. Wszystko razem wygląda dziko i obcym trudno odnaleźć tu jakiś gospodarski porządek. Farma położona jest w pobliżu Mazagao Velho, miasteczka założonego w 1770 r. przez portugalskich kolonistów z Maroka. Otrzymali oni nakaz osiedlenia się w stanie Amapá, aby zatrzymać pochód kolonistów z Gujany Francuskiej. Król, w ramach rekompensaty, wyposażył ich w kilkuset niewolników. W zaprojektowanym po europejsku mieście wyznaczono monumentalne place i siatkę ulic. Szybko jednak koloniści przekonali się, że panuje tu potworna wilgotność. Przetrzebieni malarią i żyjący w rozpadających się chatach, których z biedy nie byli w stanie naprawiać, regularnie błagali króla o przeniesienie. Kolejni mieszkańcy opuszczali miasto. Niewolnicy zostali sami, w ogóle się o to nie starając. Wolnością cieszyć się mogli dopóty, dopóki nikt o niej nie wiedział. Portugalczykom zależało, aby król dostawał raporty na temat ochrony północnych granic Brazylii i Mazagao Velho na nie pozwalało. W ciągu kolejnych lat potomkowie niewolników zajmowali coraz dalej położone ziemie wzdłuż rzeki. Żyli tak, jak Indianie – jedli ryby i krewetki, uprawiali poletka manioku. W ciągu dwóch wieków okiełznali puszczę. Stosując tradycyjne indiańskie i afrykańskie techniki, stworzyli krajobraz, który trudno odróżnić od dziewiczego lasu. Costa Cabral (62 l.) urodziła się w biednej społeczności quilombo o nazwie Ipanema. Jej ojciec całe dnie przemierzał las w poszukiwaniu drzew kauczukowca, z których zbierał sok. Doskonale wiedział, że każde miejsce z najwydajniejszymi drzewami w końcu odkryją możniejsi, którzy przejmą ziemię i pozbawią go źródła dochodu. Nie mogąc uzyskać praw własności, rodzina Costy Cabral żyła ze sprzedaży krewetek, owoców palmowych i olejków. Wyrzucano ich z kolejnych farm, które zakładali. W 1991 r. postanowili skorzystać z szansy – kupili 10 ha ziemi na brzegu Igarapé Espinhel, dopływu Amazonki. Chyba tylko ludzie puszczy mogą docenić taką działkę. Jest położona w labiryncie niewielkich dopływów Amazonki, które zalewają ją dwa razy w ciągu dnia. W pozostałej części dnia zalega na niej gęsty i lepki muł. Działkę w latach 80. XX w. ogołocił gang zbieraczy serc palmowych, którzy na zamówienie najlepszych restauracji z Los Angeles i Nowego Jorku przemierzali puszczę, aby zdobyć najmodniejszy wtedy składnik sałatek. Rodzina Costy Cabral na swej działce zasadziła szybko rosnące gatunki drzew, aby sprzedawać drewno do tartaków, oraz drzewa owocowe, aby mieć towar na targ. Zbudowali siatki do połowu krewetek – takie same jak w Afryce Zachodniej. Zagospodarowana puszcza to często spotykany obraz w całym dorzeczu Amazonki. Dbałość o środowisko nie zawsze jednak wychodzi quilombos na dobre. Organizacje ekologiczne często wychodzą z założenia, że wszelka działalność człowieka niszczy las. Quilombo położone 300 km na zachód od Mazagao Velho, na brzegu rzeki Trombetas, gospodarowało w harmonii z przyrodą tak dobrze, że w 1979 r. Brazylia utworzyła na tym terenie rezerwat o powierzchni prawie 4000 km2. Akt prawny ustanawiający park zabraniał wszelkiej ingerencji w środowisko naturalne, w tym polowań i połowów, co rozwścieczyło mieszkańców, których rodziny gospodarowały tu od 150 lat. Dziesięć lat później rezerwat rozszerzono o taki sam obszar na drugim brzegu rzeki. Tymczasem w lasach państwowych rozpoczęto wydobycie boksytów na ogromną skalę. To właśnie dzięki tym ludziom lasy ciągle istnieją – przekonuje Leslye Ursini, antropolog w państwowej agencji INCRA. – A teraz atakują ich ekolodzy. Należałoby się spodziewać, że skoro wielu mieszkańców quilombos aktywnie tworzyło krajobraz Amazonii, który ekolodzy próbują teraz ratować, to wypchnięcie ich z rodzimej ziemi tylko nasili problemy – ciągnie Ursini. rok po zakupie działki Costę Cabral spotkała niemiła niespodzianka. – W dokumentach panował ogromny bałagan. Zgłosiliśmy się do INCRA, aby sprawdzić, czy akt własności został prawidłowo odnotowany – wspomina pani Cabral. Rodzina odkryła, że nieruchomość stanowi oficjalnie własność kogoś innego, w dodatku jest obciążona zaległościami podatkowymi. Zupełnie jakby ponownie musieli zapłacić za własną ziemię. Przez 10 lat sprzedawali owoce, krewetki i zioła lecznicze w Macapie, stolicy stanu Amapá, i odkładali każdy grosz. Dokumenty potwierdzające własność uzyskali w 2002 r. Któregoś dnia na działkę Costy Cabral wkroczyli geodeci – wbijali w ziemię kolorowe paliki i znakowali drzewa. – Mówili, że to doskonała plantacja açaí i że należy ją podzielić i sprzedać po kawałku – opowiada pani Cabral. Jak to często bywa na brazylijskiej prowincji, nabywcy wystąpiliby potem do sądów, aby w majestacie prawa usunąć mieszkańców z działki. – Krew mnie zalała. Zaczęłam krzyczeć, że sama to wszystko sadziłam – ciągnie Cabral. Pokazała dokumenty urzędnikom. Obejrzeli je i powiedzieli geodetom, że tej działki nie da się zdobyć. W 2009 r. prezydent Lula wprowadził tzw. ustawę 458 porządkującą sytuację prawną gruntów w Amazonii. Akty własności przyznano mieszkańcom quilombos, którzy faktycznie zajmują ziemię i mają mniej niż 80 ha na głowę. W sądach protestowali pełnomocnicy środowisk przemysłowych i ekologów, argumentując, że przepisy nagradzają nielegalnych kolonistów. Prawo to jest jednak wprowadzane w kolejnych stanach, co daje nadzieję na ostateczne i sprawiedliwe rozstrzygnięcie tego historycznego sporu. Charles Mann, 2012
Nie tylko ludzie znają to robią. Niewolnictwo u mrówek
Mrówki Protomognathus americanus żyjące na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych plądrują gniazda innych gatunków i porywają ich poczwarki, aby służyły im za niewolników
Instynkt jest silniejszy niż więzy rodzinne, dlatego zniewolone mrówki rozpoczynają pracę tuż po przeobrażeniu: szukają jedzenia i opiekują się nowym wylęgiem porywaczy oraz ich królową. Karmią nawet swoich ciemiężycieli – tak wyspecjalizowanych w inwazjach, że nie potrafią sami się wyżywić. Jednak niewolnicy mają skłonność do wzniecania powstań, podczas których ścinają głowy swym panom i wyrzucają ich jaja z gniazda. – W teorii jedna buntownicza mrówka mogłaby sama tego dokonać – mówi biolog Tobias Pamminger. – Zabijanie młodych nie jest trudne. Pomimo tego to mrówki eksploatatorzy są górą. Przynajmniej 30 proc. mieszkańców gniazda przeżywa bunty. Wystarczy, by dało się zorganizować kolejny rajd po niewolników. Johnna Rizzo
O tym historycy mówią niechętnie. Wstydliwa karta Piastów: niewolnictwo
Badacze średniowiecza dyskutowali niedawno nad losami państwa Mieszka I. Źródła pozwalają podejrzewać, że spora część jego dochodów pochodziła ze sprzedaży słowiańskich niewolników do Bizancjum.
Dyskusja o pochodzeniu bogactwa państwa Piastów nie jest niczym nowym. Natomiast coraz częściej pojawiają się przesłanki potwierdzające, że mogło ono pochodzić w części z handlu ludźmi. Ich źródłem były podboje okolicznych ziem słowiańskich i nie tylko Mieszko, ale i kolejni władcy mieli w ten sposób powiększać zasobność swojego skarbca. Prof. Henryk Samsonowicz powiedział PAP, że niewolnictwo w tamtych czasach było powszechne, a do Bizancjum oraz krajów arabskich trafiały tysiące ludzi. Niewolnicy o jasnych włosach i jasnej skórze byli nie lada atrakcją dla możnowładców południa. Prof. Przemysław Urbańczyk, autor książki "Zanim Polska została Polską" dodaje, że to dość wstydliwa karta naszej historii. Jednak źródła historyczne zawierają relacje o Słowianach w świecie arabskim i w Bizancjum. Do dziś przetrwały nazwy słowiańskie w Syrii, arabski poeta al-Husayni narzekał na słowiańskich immigrantów... w Bagdadzie. Handel niewolnikami przez Piastów najprawdopodobniej załamał się około XI wieku wraz z rosnącą rolą chrześcijaństwa, które stanowczo potępiało ten proceder. Choć i tutaj były wyjątki. Biskup praski Wojciech (późniejszy święty) sprzeciwiał się sprzedawania chrześcijan Żydom, ale pogańskich niewolników nie bronił. Źródło: PAP / Nauka w Polsce Zobacz przygodę ekipy Traveler Adventure Team w Szwajcarii! Tym razem kamera towarzyszy im podczas zjazdu z góry First. View oEmbed on the source website
Jak wytrenować niewolnika? Te mrówki mają sposób
Naśladując zapach innego gatunku, mrówki Temnothorax pilagens potrafią zmusić jego przedstawicieli do niewolniczej pracy.
Niewolnictwo jest wśród mrówek częstym zjawiskiem – zwykle po prostu atakują obce mrowiska i porywają poczwarki, by w przyszłości wykorzystać je jako niewolników. Taki najazd oczywiście wiąże się z dużymi stratami wśród napastników, a zniewolone mrówki czasem się buntują. Jednak występujące we wschodnich stanach USA mrówki Temnothorax pilagens postępują inaczej. To jak dotąd jedyny znany gatunek, który potrafi wkraść się do obcej kolonii i zniewalać bez zabijania. Jest też jednym z nielicznych, które oprócz poczwarek porywa dorosłe robotnice. – To niezwykle zaskakujące, ponieważ mrówki zwykle są zdolne do wykrywania obcych gatunków czy nawet pojedynczych przybyszów z innego mrowiska na podstawie ich chemicznego profilu – reagują agresją – wyjaśniła Isabelle Kleeberg z Johannes Gutenberg-Universität w Moguncji. Jej zespołowi udało się wyjaśnić zagadkowe zjawisko. Kleeberg badała zachowanie T. pilagens oraz ich ulubionego gatunku dostarczającego niewolników – Temnothorax ambiguous podczas 43 eksperymentów. Poszczególne osobniki były znakowane kolorami, a zamknięte w plastikowych pudełkach mrowiska były odległe o zaledwie 12 centymetrów. W większości przypadków wyprawy po niewolników przebiegały bezproblemowo. Zamiast atakować najeźdźców, robotnice T. ambiguous dotykały ich czułkami, a nawet wykonywały zabiegi pielęgnacyjne – tak jak w przypadku „swoich”. Nie napotykając sprzeciwu, T.pilagenes za pomocą swoich żuwaczek umieszczały T. ambiguus na grzbiecie i niosły do własnej kolonii. Tam nowo zniewolone mrówki zostały zaakceptowane przez już zaaklimatyzowanych niewolników i zaczęły się zajmować potomstwem swoich „panów”. Gdy T. pilagenes przetransportowały do swojej siedziby wszystkie wzięte do niewoli robotnice, wróciły jeszcze po ich potomstwo. Sekretną bronią najeźdźców okazała się zdolność do chemicznej mimikry. Po porównaniu chemicznego profilu każdego z gatunków, Kleeberg znalazła liczne podobieństwa. Na przykład 35 spośród 36 węglowodorów wchodzących w skład oskórka mrówki występuje u obu gatunków. Podczas najazdu napadające mrówki także regularnie czyściły jeńców lub ocierały się o nich ciałem, aby przesiąknąć zapachem zdobyczy, co prawdopodobnie chroniło je przed rozpoznaniem. – Poszukujące niewolników mrówki wchodzą do obcego mrowiska, starając się być miłe, udając gospodarzy by zostać zaakceptowany – wyjaśnia Kleeberg. Jej zdaniem podobieństwo zapachów można częściowo wytłumaczyć bliskim pokrewieństwem obu gatunków. Zjawisko to może także odzwierciedlać ewolucyjny „wyścig zbrojeń”, wygrywany obecnie przez T. pilagens. – Wydaje się, że [T. ambiguus] nie zdążyła na razie wykształcić strategii obronnych, takich jak bardziej wyrafinowana zdolność do rozpoznawania – uważa Kleeberg. Możliwe, że proces przystosowawczy już trwa. Mniej więcej w co czwartym przypadku wyprawy po niewolników osobniki T. ambiguus próbowały uciec, co sugeruje, że rozpoznały napastnika. Jednak w nielicznych przypadkach buntu podbijanego mrowiska opór okazał się daremny. Najeźdźcy używając żądeł atakowali miejsce pomiędzy głową a tułowiem, paraliżując ofiary. Źródło: PAP
Po trzęsieniu ziemi, jakie nawiedziło na początku roku Haiti, prasa zachodnia codziennie poświęca jeden lub dwa teksty bieżącej sytuacji, jaka panuje na wyspie. Horror, tragedia, nieszczęście to były słowa, pojawiające się najczęściej w tytułach artykułów. Ocaleni, tysiące ofiar, kolejne trzęsienia – to wiadomości z późniejszych dni. Obecnie najczęściej wytłuszczane słowa to przemyt dzieci, szabrownicy, bezprawie i zarzut, że Zachód ponosi historyczną odpowiedzialność za nędzę tego kraju.
Co tak naprawdę wiemy o Haiti? Wstyd się przyznać, ale niewiele. Większość ludzi uważa, że to słoneczna, zielona wyspa położona gdzieś w okolicach Kuby i Dominikany. Biedna, ale jakże piękna. A jaka jest jej historia? Czarna. W kilka lat po tym, jak Krzysztof Kolumb postawił swoja stopę na wyspie, większość pierwotnych mieszkańców Haiti była martwa lub znajdowała się w niewoli. Podczas francuskiej dominacji, doszło tu do pierwszych wojen kolonialnych, w których udział brali niestety również Polacy. Za czasów Napoleona na Haiti wysłana została ekspedycja z udziałem Legionów Polskich. Na początku XVIII w. Haiti było francuską kolonią, ostro konkurującą z koloniami amerykańskimi o tytuł najcenniejszej europejskiej posiadłości na półkuli zachodniej. Na czym Francuzi opierali swój sukces? Na bezdusznym wykorzystywaniu afrykańskich niewolników, którzy dla arystokratycznych plantatorów produkowali na wyspie prawie połowę światowej ilości kawy i cukru. Niewolnicy traktowani byli jak tania siła robocza, którą bez zbędnych ceregieli można było zapracowywać na śmierć. Francuskie metody zmuszania czarnej ludności Haiti do posłuszeństwa były bezduszne, okrutne i krwawe, a władza oparta na wszechobecnym strachu i tyranii. W latach 80. XVIII w. doszło jednak na Haiti do powstania, w wyniku którego zabito wielu białych plantatorów. Władzę nad wyspą przejęli rebelianci, na czele których stał niewolnik – samouk, Toussaint L’Ouverture. Mimo, że bestialstwo, jakiego dopuściły się podczas konfliktu obie strony było ogromne, to czarnym niewolnikom udało się uzyskać poparcie amerykańskiej Partii Federalistycznej, a przede wszystkim, urodzonego na Karaibach, Alexandra Hamiltona – pierwszego sekretarza skarbu USA. Zdecydowanym przeciwnikiem utworzenia republiki złożonej z wyzwolonych afrykańskich niewolników był natomiast Thomas Jefferson, który po dojściu do władzy, pozwolił Napoleonowi na podbój Haiti. Bonaparte chciał nie tylko odzyskać wyspę, ale również poszerzyć strefę francuskich wpływów o Nowy Orlean i tereny leżące na zachód od Missisipi. Walki były krwawe. W 1802 r. L’Ouverture, zepchnięty w góry bez możliwości manewru, zgodził się na podpisanie rozejmu, połączonego z obietnicą zakazu niewolnictwa. Napoleon złamał jednak umowę, a przywódcę rebelii odesłał w łańcuchach do Europy. Śmierć Toussainta rozwścieczyła jego generałów, którzy mimo znacznej przewagi wojsk francuskich przeszli do ponownego ataku. W obliczu chorób tropikalnych i zaciekłości wroga Napoleon musiał podjąć decyzję o odwrocie, a także sprzedaży Nowego Orleanu i Luizjany Jeffersonowi. W 1804 r. do władzy na Haiti doszedł Jean-Jacques Dessalines, który wydał rozkaz zabicia pozostałych na wyspie białych Francuzów. Decyzja ta zdecydowanie nie podobała się Jeffersonowi, który nałożył surowe embarga na wyspę. W 1806 roku Dessaliner został zamordowany, a spirala przemocy politycznej, która do dnia dzisiejszego prześladuje Haiti, nabrała rozpędu. Czy wiesz, że: • w 2008 roku Haiti nawiedziły cztery tropikalne burze i huragany, w wyniku których zginęło 800 osób; • w 2002, 2003, 2006 i 2007 roku wyspę spustoszyły powodzie; • od 2001 roku Haiti nawiedziło 15 katastrof; • rządzący Haiti klan Duvalierów zniszczył społeczeństwo obywatelskie; • rozwijający się na wyspie kult wudu ukształtował uległy stosunek mieszkańców do władzy; • na Haiti trafiali niewolnicy z różnych regionów Afryki i dlatego ich obecna kultura jest niespójna, a poszczególne grupy etniczne nie potrafią ze sobą współpracować; • w latach 20. XIX w. Thomas Jefferson przedstawił plan, polegający na odbieraniu dzieci czarnym niewolnikom i wysyłaniu ich na Haiti. W ten sposób wyspa miała się stać miejscem zamieszkania czarnych a USA białych ludzi. Tekst: Agnieszka Budo