Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
Dzisiejsze rodzicielstwo jest trudne? Nowe badania dowodzą, że nasi przodkowie żyjący milion lat temu mierzyli się z podobnymi wyzwaniami. Bezradne niemowlęta Homo erectus i Homo floresiensis wymagały tak samo intensywnej opieki, jak dzisiejsze dzieci. A świadczą o tym odkryte przez naukowców… płaskie głowy.
Ludzkie niemowlęta rodzą się wyjątkowo bezradne w porównaniu do innych naczelnych. Mają słabe mięśnie szyi, miękkie kości czaszki i niedojrzałe mózgi, które gwałtownie rosną po porodzie. Ta biologiczna cecha wymusza na rodzicach ogromne zaangażowanie już od pierwszej sekundy życia dziecka. Taka dziecięca bezradność związana jest z ewolucyjnym kompromisem między dwunożnością a dużym mózgiem. Jak zbadać rodzicielstwo? Zespół prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego skupił się na zjawisku zwanym deformacyjną plagiocefalią, czyli syndromem płaskiej głowy. Powstaje on, gdy niemowlę o miękkiej czaszce zbyt długo leży w jednej pozycji. Dziecko nie jest w stanie tego kontrolować, bo ma zbyt słabe mięśnie szyi, dlatego musi polegać na rodzicu. Ślady syndromu płaskiej głowy udało się znaleźć w zapisie kopalnym. Opisano je na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Nowoczesna analiza czaszek Aby znaleźć przykłady pradziejowych deformacji czaszek, naukowcy porównali skany CT ponad 100 współczesnych niemowląt, 385 historycznych czaszek z Japonii, blisko tysiąca czaszek małp oraz skamieniałości Homo erectus i Homo floresiensis. – Nasza metoda poszukuje zmian w kształcie górnej części czaszki, które wystąpiły około lub wkrótce po urodzeniu i pozostały w pewnym stopniu do dorosłości – wyjaśnił prof. Yousuke Kaifu. Pozwoliło to na obiektywne porównanie stopnia deformacji między gatunkami. Człowiek kontra małpa Analiza wykazała, że czaszki małp, które rodzą się bardziej niezależne, wykazują niewielki zakres deformacji. Tymczasem próbki ludzkie – w tym te kopalne – charakteryzują się ogromną rozpiętością zniekształceń głowy. – To było ekscytujące, ponieważ niewiele wiemy o zachowaniu Homo erectus. Jeśli rodzili fizycznie bezradne dzieci, to mówi nam coś o ich zachowaniach, ponieważ musieli opiekować się dzieckiem tak pilnie jak my – powiedział prof. Kaifu. Zagadka małego hobbita. Nie tylko duże mózgi Zaskoczeniem było odkrycie silnej plagiocefalii u Homo floresiensis, gatunku o mózgu wielkości szympansa. Podważa to tezę, że bezradność noworodków jest wyłącznie ceną za wysoką inteligencję. – Nawet jeśli rozmiar ich mózgu był znacznie mniejszy, ich etap noworodkowy podążał już za tym samym rodzajem trudnego procesu, co u przodków współczesnych ludzi o większych mózgach – zaznaczył prof. Kaifu. Sugeruje to, że ten model rozwoju ma znacznie głębsze korzenie. Korzenie opieki starsze, niż sądzono Konieczność opieki nad bezbronnym noworodkiem w środowisku pełnym drapieżników wymuszała współpracę całej grupy. Samotna matka nie mogłaby przetrwać bez wsparcia ojca i innych członków społeczności. – Wymagająca odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i wspieranie matek z ich niemowlętami może być w rzeczywistości integralną częścią naszej ludzkiej historii, przynajmniej od czasów wspólnego przodka Homo erectus i Homo floresiensis ponad milion lat temu – podsumowuje japoński badacz. Co nam mówi płaska głowa? Czy zatem plagiocefalia u naszych praprzodków to wynik zaniedbania rodziców? Nie zawsze walka z tym syndromem jest możliwa. Dziś wiemy zdecydowanie więcej o nim i o jego konsekwencjach w późniejszym życiu w postaci problemów ze zgryzem czy krzywym kręgosłupem. Z tego z pewnością nie zdawali sobie sprawy ani erectus, ani floresiensis. Rodzice żyjący milion lat temu mieli większe zmartwienia (jak na przykład przetrwania w sąsiedztwie wielkich drapieżników), niż ciągła zmiana pozycji noworodka, która i tak mogłaby na wiele się nie zdać. Fakt, że ich noworodki przetrwały – również z plagiocefalią – świadczy, że były zaopiekowane. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ten jeden składnik w diecie niemowlaka wpływa na ryzyko Alzheimera. Naukowcy badali mózgi przez dekady
Jeszcze zanim nauczymy się mówić, nasze mózgi są trwale kształtowane przez dietę. Niespodziewany eksperyment spowodowany II wojną światową właśnie ujawnił nam, że cukier w diecie niemowląt może drastycznie zwiększać ryzyko demencji w podeszłym wieku. Co dokładnie odkryli neurobiolodzy i dlaczego winna jest substancja, po którą sięgamy codziennie? I dlaczego, żeby to zrozumieć, musimy cofnąć się do lat 40. XX wieku?
Przeciętny Polak spożywa rocznie ponad 40 kilogramów cukru, a z każdym rokiem rośnie też u nas liczba chorych na Alzheimera (obecnie z demencją mierzy się w Polsce około pół miliona osób). Jak łączą się te dwa fakty? Dotychczas wiedzieliśmy, że nadmiar słodkości to prosta droga do otyłości i cukrzycy. Są jednak jeszcze inne powody do niepokoju. Okazuje się, że pierwsze 1000 dni rozwoju dziecka (od początku ciąży do mniej więcej drugich urodzin) to krytycznie ważny czas, w którym dosłownie „programujemy” odporność naszego mózgu na całe życie. Zaskakujący eksperyment z czasów II wojny światowej Naukowcy z Guangzhou Medical University wykorzystali niezwykły zbieg okoliczności. W trakcie i po II wojnie światowej w Wielkiej Brytanii obowiązywały kartki na cukier – dzieci poniżej 2. roku życia nie otrzymywały go zresztą wcale. Kiedy we wrześniu 1953 roku zniesiono racjonowanie, spożycie tego węglowodanu w społeczeństwie błyskawicznie wzrosło niemal dwukrotnie. Badacze przeanalizowali dane medyczne ponad 60 tysięcy osób z brytyjskiej bazy UK Biobank, urodzonych w latach 1951–1956. Pozwoliło to w warunkach klinicznych porównać osoby, których pierwsze miesiące życia przypadły na przymusowy „cukrowy detoks”, z rówieśnikami urodzonymi tuż po zniesieniu restrykcji. Mózg biologicznie młodszy o prawie pół roku Wyniki, opublikowane właśnie w czasopiśmie „npj Aging”, zaskoczyły środowisko naukowe. Osoby, których pierwsze 1000 dni życia doświadczały racjonowania cukru, wykazywały o 46% niższe ryzyko zachorowania na Alzheimera oraz o 27% niższe ryzyko rozwoju jakiejkolwiek innej formy demencji. Co ciekawe, odnotowano u nich również mniejsze prawdopodobieństwo zapadnięcia na depresję i stany lękowe (odpowiednio o 11 i 20%.). Statystyki zostały fizycznie potwierdzone przez skany rezonansu magnetycznego. Mózgi osób poddanych w dzieciństwie rygorystycznej diecie były biologicznie młodsze o średnio 0,39 roku. Miały też m.in. większą objętość hipokampu i wzgórza, co zapewnia narządowi lepszą ochronę przed naturalnym, związanym z wiekiem zanikiem tkanki. Niewidzialne mikrouszkodzenia. Dlaczego cukier nam szkodzi? Nadmierna podaż węglowodanów prostych we wczesnym etapie rozwoju sprzyja insulinooporności i przewlekłym stanom zapalnym. Te czynniki tworzą zaś idealne środowisko, w którym dekady później łatwo rozwijają się choroby neurodegeneracyjne. Mózg jest po prostu gorzej odżywiony na poziomie komórkowym. Obiecujące dane z haczykiem Zanim jednak zaczniemy upatrywać w wyeliminowaniu cukru magicznego i gwarantowanego lekarstwa na demencję, autorzy studzą emocje. Należy pamiętać, że niezwykła analiza powojennych pacjentów to nadal badanie obserwacyjne, a nie wyizolowany eksperyment kliniczny. Oznacza to, że naukowcy znaleźli bardzo silną korelację, ale nie potrafią bezwzględnie wykluczyć wpływu innych powojennych czynników środowiskowych. Dodatkowo – o czym często zapomina się w krzykliwych nagłówkach – spośród 60 tys. badanych ostatecznie zdiagnozowano jedynie 123 przypadki Alzheimera. Szacunki procentowe oparto więc na stosunkowo małej, wyselekcjonowanej grupie osób głównie pochodzenia europejskiego. Źródło: npj Aging Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mózgi małych dzieci rejestrują wspomnienia. „Mogą one nadal istnieć w dorosłości”
Jako dorośli nie pamiętamy nic z najwcześniejszego dzieciństwa. Jednak najnowsze badania naukowców wykorzystujące rezonans magnetyczny (MRI) wykazały, że już od roku wzwyż tworzymy wspomnienia. Dlaczego więc w późniejszym życiu nie mamy do nich dostępu?
W tym artykule: Jak się bada pamięć niemowlaków? Kiedy nasz mózg tworzy pierwsze wspomnienia? Dlaczego nie mamy dostępu do najwcześniejszych wspomnień Istnieje pewien rodzaj amnezji, na który cierpią absolutnie wszyscy. To tak zwana amnezja dziecięca. Czyli niezdolność przypomnienia sobie jakichkolwiek wydarzeń z pierwszych dwóch–trzech lat naszego życia. Dopiero po upływie tego czasu formują się wspomnienia, które potrafimy przywołać w dorosłości. Zagadka dziecięcej amnezji od dawna intryguje psychologów dziecięcych. Co sprawia, że nie mamy dostępu do zdarzeń z naszego najwcześniejszego dzieciństwa? Dotychczas naukowcy podejrzewali m.in., że wiąże się to z pracą hipokampu – części mózgu odpowiedzialnej za powstawanie wspomnień. Zakładano że u bardzo małych dzieci hipokamp jest jeszcze niedostatecznie rozwinięty, by tworzyć i przechowywać wspomnienia. Jednak wyjaśnienie może być zupełnie inne. Najnowsze badania, których wyniki zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science”, wskazują, że już od około pierwszego roku życia nasz hipokamp bardzo dobrze radzi sobie z tworzeniem wspomnień. Jak się bada pamięć niemowlaków? Udowodnienie tego wymagało sporej pomysłowości i cierpliwości. Do badania aktywności różnych części mózgu służy obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego. By przeprowadzić je skutecznie, badany nie może się poruszać. Co jest niewykonalne w przypadku bardzo małych dzieci. Zespół kierowany przez Nicka Turk-Browne’a, profesora psychologii na Uniwersytecie Yale, opracował więc własną metodę uspokojenie maluchów, które mają znaleźć się wewnątrz skanera MRI. Udoskonalono ją przez całe lata. Naukowcy wykorzystywali smoczki, kocyki, pluszaki, poduszki, wsparcie rodziców, a nawet psychodeliczne wzory tła, aby utrzymać uwagę dzieci. Mimo to maluchy się wierciły, a obrazy wychodziły rozmazane. Trzeba więc było przeprowadzić setki sesji. Kiedy nasz mózg tworzy pierwsze wspomnienia? W badaniach wzięło udział 26 dzieci w wieku czterech miesięcy do dwóch lat. Każdemu pokazywano wpierw zdjęcie ludzkiej twarzy, przedmiotu albo jakieś sceny. Następnie dziecko widziało to samo zdjęcie zestawione z innym, które było dla niego nieznane. Okazało się, że im większa była aktywność hipokampa, gdy niemowlę oglądało nową fotografię, tym następnie dłużej patrzyło na nią, gdy pokazywano mu ją ponownie. Ponieważ niemowlęta poświęcają więcej czasu na przyglądaniu się znajomym rzeczom, naukowcy przypuszczają, że zapamiętywały to, co widziały. Dotyczyło to 11 z 13 dzieci mających roczek i więcej, ale nie tych młodszych. Najwyraźniej 12 miesięcy jest granicą, dopiero powyżej której nasz hipokamp robi się zdolny do tworzenia wspomnień. Dlaczego nie mamy dostępu do najwcześniejszych wspomnień Co się z nimi dzieje w późniejszym życiu? Przepadają raz na zawsze? To jeden z największych sekretów ludzkiej pamięci. – Istnieje ekscytująca możliwość, że te wspomnienia nadal istnieją w dorosłości. Po prostu nie jesteśmy w stanie do nich dotrzeć – komentuje współautor badania Tristan Yates, neurobiolog z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku. W późniejszych latach mózg może umieścić to, co widzimy i słyszymy, w kontekście i odpowiednio skategoryzować wspomnienie. U maluchów jest inaczej. – Nawet przejście od raczkowania do chodzenia zmienia cały twój pogląd na świat – zauważa Yates. Swoisty „problem z odczytem” może być więc spowodowany „niedopasowaniem między tym, jak wspomnienie zostało początkowo zapisane, a wskazówkami przywoływania lub metodami wyszukiwania, których mózg używa, aby spróbować odzyskać wspomnienie” – mówi Turk-Browne cytowany przez nature.com. Naukowiec zamierza teraz sprawdzić, czy małe dzieci mogą rozpoznać klipy wideo nagrane z ich własnej perspektywy w wieku niemowlęcym. Źródła: Science, nature.com, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
„Czemu fińskie dzieci śpią w tekturowych pudełkach?” Niezwykły pomysł z Finlandii
Od 1938 roku każde nowo narodzone fińskie dziecko otrzymuje od państwa niezwykły prezent. To kartonowe pudełko pełne najpotrzebniejszych produktów.
W tym artykule: Czym są fińskie „baby boxy”? Jak otrzymać „baby box”? Jak äitiyspakkaus zdobyły światowy rozgłos? Poniższy tekst jest fragmentem książki dr. hab. Wojciecha Woźniaka „Państwo, które działa. O fińskich politykach publicznych”. Książkę niedawno wydało Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł artykułu i śródtytuły pochodzą od redakcji National-Geographic.pl. O tym, co zobaczyć w Finlandii, przeczytasz również tutaj. Czym są fińskie „baby boxy”? Najsłynniejszym chyba narzędziem wspierania rodzin i rodziców z dziećmi w Finlandii są w pełni uniwersalistyczne, przysługujące rodzicom (również adopcyjnym) wszystkich dzieci „baby boxy”, które regularnie pojawiają się w relacjach medialnych na temat Finlandii i w memach. Oficjalnie określane „zestawami macierzyńskimi” (äitiyspakkaus), nazywane są najczęściej właśnie „pudełkami na dzieci”, tekturowe kartony, dystrybuowane przez agencję rządową Kela i mogące służyć również jako łóżeczka, zawierają najpotrzebniejsze produkty w pierwszych tygodniach życia dziecka – ubrania, kocyki, ręczniki, pościel, produkty higieniczne i pielęgnacyjne, a także książkę dziecięcą i pluszową zabawkę. Zmieniająca się co kilka lat zawartość zestawu jest przedmiotem ożywionych dyskusji w fińskich mediach oraz wśród obywateli, np. w odniesieniu do kolorystyki lub wyglądu strojów. W internecie można znaleźć zdjęcia zawartości fińskich „baby boxów” z 1938, pierwszego roku wprowadzenia tej formy wsparcia, najpierw dla najmniej zamożnych rodzin. Od 1949 roku przyznawano ją wszystkim. Przez ponad 70 lat wszyscy Finowie jako dzieci i/lub jako rodzice skorzystali z tej formy pomocy. Jak otrzymać „baby box”? Jedynym warunkiem otrzymania wsparcia, jest zarejestrowanie się przyszłej matki w placówce służby zdrowia i udział w badaniach w okresie ciąży. Kluczowym elementem agendy politycznej, która została zrealizowana przez implementację tego programu, jest zmotywowanie matek, niezależnie od społecznego statusu, do korzystania z opieki prenatalnej. Celem rządu było więc zarówno wsparcie rodzin, jak i promocja zdrowia publicznego. Autorki i autorzy niedawnego badania dotyczącego „baby boxów” wskazują, że radykalne obniżenie śmiertelności niemowląt już pod koniec pierwszej połowy XX wieku do jednego z najniższych poziomów na świecie można wiązać z wprowadzeniem tego rozwiązania. Nie ma jednak danych epidemiologicznych, które pozwalałyby to stwierdzić w sposób przyczynowy, a nie korelacyjny. Finlandia w Polsce. Karkonosze odwiedzi fiński Święty Mikołaj, a Opoczno zamieni się w Helsinki Gdzie leży Finlandia? Bliżej Polski, niż się wydaje. W naszym kraju funkcjonuje jedyna poza Finlandią fińska wioska. Jak jeszcze można odtworzyć klimat ojczyzny Muminków i saun? Tego typu pomoc aprowizacyjna jest niewątpliwie dla rodziców istotna, tym bardziej, im mniej są zamożni. Trudno jednak przecenić też symboliczne znaczenie tego gestu. Z punktu widzenia budżetu narodowego i masowego zamawiania produktów z dużym wyprzedzeniem nie jest to projekt wymagający wielkich nakładów finansowych. Roczny koszt to ok. 10 milionów euro. Buduje jednak poczucie zaufania wobec państwa, które w newralgicznym momencie cyklu życia jednostek wspiera rodziny, niezależnie od ich statusu materialnego i przynależności etnicznej, narodowej lub obywatelstwa. Jak äitiyspakkaus zdobyły światowy rozgłos? Finowie szczególne zainteresowanie międzynarodowe tym rozwiązaniem przypisują materiałowi wyemitowanemu przez BBC w 2013 roku pod tytułem „Czemu fińskie dzieci śpią w tekturowych pudełkach?", później wielokrotnie powtarzanemu. Relacje w popularnych i opiniotwórczych mediach globalnych, ale również memy i nagrywane na YouTube lub Instagramie filmiki z odpakowywania fińskich zestawów (najczęściej tworzone przez mieszkających w Finlandii imigrantów), przyczyniły się do jego popularności. Urok tych zestawów okazał się na tyle znaczący, że prywatne firmy zaczęły przygotowywać podobne i sprzedawać, reklamując je w sposób nawiązujący do fińskiego modelu. Kela jednak w oficjalnych komunikatach deklaruje, że oryginalne zestawy nie są, i nie będą, sprzedawane komercyjnie. Więcej na temat fińskich polityk publicznych można przeczytać w fascynującej książce dr. hab. Wojciecha Woźniaka „Państwo, które działa. O fińskich politykach publicznych”.
Wychować geniusza. Jak pierwsze lata życia wpływają na rozwój mózgu?
Mimo że dzieci wychowujemy od tysięcy lat, wciąż nie za dobrze rozumiemy, jak możliwe są siedmiomilowe skoki rozwojowe w mózgu dziecka. Błyskawiczne tempo rozwoju mózgu w pierwszych latach życia wiąże się z tworzeniem rozległej, splątanej sieci połączeń nerwowych. Mózg noworodka składa się z blisko 100 mld neuronów, tak samo jak mózg człowieka dorosłego. Gdy niemowlę się rozwija, cały czas odbierając potok wrażeń zmysłowych, komórki nerwowe łączą się ze sobą, czego wynikiem jest powstanie setek bilionów połączeń w wieku lat trzech.
Jak pierwsze lata życia wpływają na rozwój mózgu? Pod koniec lat 80. XX w., Hallam Hurt, neonatolog z Filadelfii, postanowiła zbadać, jakie zaburzenia rozwojowe u dzieci wywołuje narkomania ich matek. Badaniami objęto gospodarstwa domowe o niskich dochodach. Porównywano czterolatki z rodzin mających styczność z narkotykami, z tymi które wychowywały się wśród osób bez uzależnień. Badacze nie znaleźli istotnych różnic rozwojowych między obiema grupami dzieci. Natomiast okazało się, że wszystkie badane dzieci miały istotnie niższy iloraz inteligencji niż przeciętny dla populacji generalnej. – Śliczne dzieciaki, ale z IQ na poziomie 82, 83 – mówi Hallam Hurt. – To było wstrząsające, przecież średnia wynosi 100. Wyniki sprawiły, że badacze zainteresowali się nie tym, co różniło obie grupy, ale tym, co je łączyło: dzieci rozwijały się w biedzie. Chcąc przyjrzeć się środowisku ich życia, naukowcy odwiedzili domy z kwestionariuszem. Sprawdzali czy są tam książki dla dzieci, odtwarzacz z dziecięcymi piosenkami, zabawki edukacyjne. Notowali czy rodzice odzywają się do swoich pociech z czułością, czy cierpliwie odpowiadają na pytania, czy przytulają, całują, chwalą. Badania pokazują, że dzieci, którym w domu poświęca się więcej uwagi i troski, mają przeciętnie wyższy iloraz inteligencji. Te rozwijające się w środowisku bardziej stymulującym pod względem poznawczym radzą sobie lepiej z zadaniami językowymi. Z kolei te, które otaczane są większą czułością, lepiej rozwiązują zadania pamięciowe. W 13. roku życia dzieci objęte badaniem miały wykonane obrazowanie mózgu metodą rezonansu magnetycznego. Uzyskane obrazy zestawili z tymi z okresu, gdy miały one cztery i osiem lat. Okazało się, że to, ile maluchy otrzymywały czułości w wieku lat czterech, jest silnie skorelowane z wielkością hipokampu (struktura w mózgu odpowiedzialna za pamięć) w wieku lat 13. Nie stwierdzono natomiast podobnego związku między ilością otrzymywanej czułości w wieku lat ośmiu a późniejszymi rozmiarami hipokampu. To pokazuje, jak ważne jest środowisko emocjonalne, w którym rozwija się dziecko od najmłodszych lat. Wyniki tego badania, zwanego „studium filadelfijskim”, ogłoszono w 2010 r. Badanie należało do pierwszych, które jasno dowodziły, że przeżycia we wczesnym dzieciństwie wpływają na budowę rozwijającego się mózgu. Późniejsze potwierdziły związek między społeczno-ekonomiczną sytuacją rodziny niemowlęcia a rozwojem jego mózgu. Choć niewiarygodne możliwości naszego mózgu są z góry (genetycznie) zaprogramowane, ich ujawnianie się i doskonalenie zależy już od bodźców zewnętrznych. Im więcej badacze dowiadują się o tym, w jaki sposób w tym krótkim czasie dzieci opanowują mowę, umiejętność liczenia i rozumienia emocji tym lepiej pojmują, jak niesamowitą „maszyną do uczenia się” jest niemowlęcy i dziecięcy mózg. Jego przyszłość jest – niemal dosłownie – w naszych rękach. Rozwój mowy u niemowlaka: jak wygląda etap językowego rozwoju dzieci? To, że czynniki dziedziczne i środowiskowe (związane z wychowaniem) oddziałują łącznie, widać najwyraźniej w rozwoju mowy i kompetencji językowych. Jak wiele z tej umiejętności jest wrodzone, a ile wymaga nauki? Zgłosiłem się do Judit Gervain z Uniwersytetu Paryskiego im. Kartezjusza, specjalistki od neurobiologii i kognitywistyki. Spotykam się z nią na stopniach Dziecięcego Szpitala Klinicznego im. Roberta Debré w Paryżu, gdzie Gervain przygotowuje eksperyment z udziałem noworodków. Podążam za nią do sali w głębi korytarza oddziału położniczego. Pierwszy badany przyjeżdża na wózku owinięty w kocyk, za nim opiekuńczy tata. Asystent wsuwa dziecku na głowę czepek najeżony podobnymi do guzików czujnikami. Doświadczenie ma polegać na tym, że mózg maleństwa będzie obrazowany za pomocą aparatury w trakcie odtwarzania różnych sekwencji dźwiękowych. Ale zanim doświadczenie się zaczęło, trzeba je zakończyć: noworodek wydaje z siebie serię wrzasków, dając do zrozumienia, że nie zależy mu na wniesieniu wkładu w rozwój nauki. Asystent ściąga czepek, tatuś przytula swoją kruszynkę. Po wyjściu ojca z dzieckiem Gervain wyjaśnia mi, że takie niepowodzenia się zdarzają. Na wózku wjeżdża kolejny noworodek (także w towarzystwie taty). Asystent powtarza czynności, ale tym razem badany niemowlak nawet nie mrugnie okiem. Przesypia całą procedurę. Gervain i jej współpracownicy starają się w ten sposób sprawdzić rozwój mózgu oraz w jakim stopniu noworodki rozróżniają różne wzorce dźwiękowe. Metodą spektroskopii w bliskiej podczerwieni (NIRS) naukowcy obrazują stan mózgu niemowląt w czasie, gdy słyszą one różne następstwa dźwięków. Niektórym podaje się dźwięki z powtórzeniem, według schematu ABB, jak na przykład mu-ba-ba; inne słyszą schemat ABC, jak na przykład mu-ba-ge. Naukowcy ustalili, że okolice mózgu odpowiedzialne za mowę i przetwarzanie wrażeń słuchowych silniej reagowały na sekwencje dźwiękowe o schemacie ABB. W dalszych badaniach stwierdzono, że mózg noworodka jest w stanie rozróżnić sekwencje dźwiękowe o schemacie AAB od tych typu ABB. Nie dość, że zauważały powtórzenia, to jeszcze były wrażliwe na to, w którym miejscu sekwencji występują. Gervain jest bardzo podekscytowana wynikami badań rozwijającego się mózgu dziecka, bo kolejność dźwięków to podstawa, na której zbudowana jest gramatyka. – Pozycja informacji w sekwencji to klucz do języka – twierdzi. – To, czy coś jest na początku, czy na końcu, sprawia zasadniczą różnicę. Zdanie „Jan zabił niedźwiedzia” jest różne od zdania „Niedźwiedź zabił Jana”. [Warto zauważyć, że to twierdzenie Judit Gervain dotyczy wyłącznie języków pozycyjnych, jak angielszczyzna. W językach fleksyjnych, jak język polski, zdanie „Jan zabił niedźwiedzia” i „Niedźwiedzia zabił Jan”(i analogicznie) znaczą to samo, bo w polszczyźnie o znaczeniu decyduje nie szyk zdania, ale końcówki fleksyjne wyrazów [przyp. tłum.] Fakt, że rozwijający się mózg noworodka reaguje na sekwencje dźwięków, sugeruje, że algorytm nauki języka jest wbudowany w neuronową sieć, z którą dziecko przychodzi na świat. – Przez długie lata obowiązywał pogląd linearny. Uważano, że najpierw niemowlę uczy się pojedynczych dźwięków, potem rozumie wyrazy, a później grupy wyrazów – tłumaczy Gervain. – Z ostatnich badań wynika jednak, że niemal wszystko zaczyna się rozwijać od razu. Niemowlęta od początku uczą się reguł gramatyki. Badania pod kierunkiem Angeli Friederici, neuropsycholog z Instytutu Kognitywistyki i Neurobiologii Maksa Plancka w Lipsku, potwierdziły, że tak się dzieje. To, że dziecko tak się rozwija dowiedziono w eksperymencie z udziałem czteromiesięcznych niemowląt z rodzin niemieckich, którym puszczano nagrania obcego języka. Dzieci najpierw słyszały serię zdań po włosku, które miały dwa typy budowy: „Brat umie śpiewać” i „Siostra śpiewa”. Po trzech minutach dzieci słyszały inny zestaw zdań włoskich, wśród których były zdania gramatycznie niepoprawnie. W tej fazie eksperymentu naukowcy monitorowali aktywność mózgu niemowląt za pomocą elektrod umieszczonych na skórze głowy. W pierwszej rundzie dzieci reagowały w zbliżony sposób na zdania poprawne i niepoprawne. Ale po kilku rundach treningu dzieci wykazywały różne wzorce aktywności mózgu, gdy słyszały konstrukcje błędne. Wyglądało na to, że już po kwadransie słuchania przyswajały sobie, co jest poprawne. – Musiały się w jakiś sposób tego nauczyć, choć nie rozumiały znaczenia zdań – przekonuje Friederici. – To jeszcze nie jest składnia. To zakodowana fonologicznie regularność. Naukowcy wykazali, że dzieci dwuipółletnie potrafią na tyle dużo, że poprawiają błędy gramatyczne popełniane przez kukiełki. W wieku trzech lat większość dzieci ma już opanowaną znaczną liczbę reguł gramatycznych. Ich słownictwo pączkuje. Rozwój dziecięcych zdolności językowych przychodzi wtedy, gdy tworzą się nowe połączenia między neuronami, co sprawia, że mowa może być przetwarzana na różnych poziomach: dźwięku, znaczenia i składni. Naukowcy nie poznali jeszcze precyzyjnie marszruty, jaką dziecięcy mózg podąża ku lingwistycznej płynności. Jak kontakt z ludźmi wpływa na rozwój niemowlaka? Ponad 20 lat temu Todd Risley i Betty Hart, psychologowie dziecięcy z Uniwersytetu Kansas w Lawrence, zarejestrowali setki godzin spędzonych przez dzieci i dorosłych w 42 rodzinach o różnym statusie społeczno-ekonomicznym. Badania objęły okres rozwojowy w życiu dzieci od 9 miesięcy do ukończenia trzech lat. Przeglądając zapisy z tych nagrań, Risley i Hart dokonali zaskakującego odkrycia. Otóż w zamożnych rodzinach, w których rodzice mieli z reguły wyższe wykształcenie, do dzieci kierowano przeciętnie 2153 wyrazy na godzinę. Natomiast dzieci z rodzin korzystających z pomocy społecznej mogły usłyszeć w ciągu godziny zaledwie 616 adresowanych do nich słów. To znaczy, że jedne usłyszały do czwartego roku życia o 30 mln wyrazów więcej niż drugie. W biedniejszych gospodarstwach domowych rodzice wypowiadali zwięzłe, pospieszne uwagi, tymczasem w zamożniejszych rodzice wdawali się w dłuższe rozmowy z dziećmi na najróżniejsze tematy, co zachęcało je do korzystania z pamięci i wyobraźni. Maluchy z niższych warstw społeczno-ekonomicznych rozwijały się na ubogiej „diecie językowej”. Z badań wynika, że to, jak wiele się z dziećmi rozmawia, ma dla ich rozwoju ogromne znaczenie. Maluchy, do których się więcej mówi, osiągają wyższy iloraz inteligencji w testach przeprowadzonych w wieku trzech lat i lepiej radzą sobie w szkole w wieku lat dziewięciu i dziesięciu. Rozwój dziecka w kontakcie z dużą liczbą wyrazów wydaje się łatwy. Ale – jak się okazuje – nie wystarczy gadanie z telewizora, odtwarzanie audiobooków, słowa z komputera czy smartfona, choćby nie wiem jak edukacyjne. Dowiedli tego naukowcy z zespołu Patricii Kuhl, neurobiolog z Uniwersytetu Waszyngtona w Seattle, którzy prowadzili badania na rozwijających się dziewięciomiesięcznych dzieciach. Badacze próbowali zrozumieć, jak to się dzieje, że niemowlęta po pierwszym roku życia potrafią już wyróżniać głoski języka ojczystego. W pierwszych miesiącach życia dzieci mają zdolność rozróżniania głosek dowolnego języka. Ale w czasie rozwoju szóstego-dwunastego miesiąca zaczynają tracić umiejętność rozróżniania głosek języków obcych, za to coraz lepiej radzą sobie z głoskami języka ojczystego. Naukowcy dziewięciomiesięcznym dzieciom z rodzin anglojęzycznych zapewniali kontakt z językiem chińskim. Jedna grupa, rozwijających się dzieci, miała kontakt z mówiącymi po chińsku instruktorami, którzy bawili się z nimi i czytali im. – Dzieci były nimi oczarowane – mówi Kuhl. – Wpatrywały się w drzwi, z których wychodzili. Druga grupa oglądała tych samych mówiących po chińsku instruktorów na filmie wideo. Trzeciej grupie, rozwijających się niemowląt, odtwarzano tylko ścieżkę dźwiękową. W sumie każda grupa miała 12 sesji kontaktu z językiem chińskim, po czym poddano je testowi na umiejętność odróżniania od siebie podobnych głosek tego języka. Naukowcy oczekiwali, że ulegające rozwojowi dzieci, które oglądały filmy wideo, nauczą się mniej więcej tyle samo co te, które miały kontakt na żywo z instruktorami. Tymczasem okazało się, że różnica jest ogromna. Niemowlęta, które w trakcie eksperymentu zetknęły się z językiem przez kontakt osobisty, nauczyły się rozróżniać głoski języka chińskiego na tym samym poziomie, co niemowlęta chińskie. Ale inne badane dzieci – niezależnie od tego, czy oglądały filmy, czy słuchały tylko nagrań audio – nie nauczyły się niczego. – Byliśmy zszokowani – przyznaje Kuhl. – To wywróciło nasze myślenie o rozwoju mózgu. Wyniki tego, a także innych badań skłoniły Kuhl do sformułowania hipotezy „bramki społecznej”: do rozwoju mowy, zdolności poznawczych i emocji konieczny jest kontakt społeczny. Jak pobyt w sierocińcu wpływa na rozwój mózgu dziecka? W 2001 r. naukowcy amerykańscy objęli badaniami 136 dzieci z sześciu domów dziecka, chcąc się przekonać, jaki wpływ wywarły zaniedbania wychowawcze na rozwój dziecięcej psychiki. Zespołem kierowały trzy osoby: Charles Zeanah, psycholog dziecięcy z Uniwersytetu Tulane’a w Nowym Orleanie, Nathan Fox, psycholog rozwoju i neurobiolog z Uniwersytetu Maryland oraz Charles Nelson, neurobiolog z Harvardu. Program rozpoczęto, gdy dzieci miały niespełna dwa lata. Zdumiewający był fakt, że większość z nich nie nawiązywała żadnej więzi z opiekunkami. Gdy były smutne czy przestraszone, nie zwracały się do nich. – Wykazywały zachowania niemal zwierzęce, których dotąd nigdy nie obserwowaliśmy: miotały się w różne strony, biły głowami w podłogę, kręciły się w kółko lub zamierały bez ruchu – opowiada Fox.Badania elektroencefalograficzne wykazało, że sygnały EEG u tych dzieci są słabsze niż u ich rówieśników w populacji generalnej. – To było tak, jakby jakimś regulatorem osłabiono im aktywność mózgu – mówi Fox. Następnie naukowcy połowę z badanych, niepoprawnie rozwijających się dzieci, umieścili w rodzinach zastępczych wybranych przy współpracy ze służbą pomocy społecznej. Druga połowa pozostała w zakładach wychowawczych. Rodziny zastępcze otrzymywały miesięczny zasiłek, a oprócz tego książki, zabawki, pampersy i inne potrzebne rzeczy; regularnie odwiedzali je też pracownicy socjalni. Rozwój dzieci był monitorowany przez następne kilka lat, w trakcie których zarejestrowano radykalne różnice między tymi dwiema grupami. W wieku lat ośmiu dzieci umieszczone u rodziców zastępczych jako dwulatki lub młodsze wykazywały wzorce EEG nie różniące się od typowych dla przeciętnych ośmiolatków. Natomiast te dzieci, które pozostały w domach dziecka, nadal miały słabsze sygnały EEG. Wprawdzie wszystkie badane dzieci miały mniejszą pojemność mózgu niż średnia dla populacji generalnej, ale te, które poszły do rodzin zastępczych, miały więcej istoty białej w mózgu (zawierającej aksony, przewody łączące komórki nerwowe) niż dzieci z domów dziecka. – Sugeruje to, że więcej połączeń nerwowych wytworzyło się u dzieci umieszczonych w rodzinach – wyjaśnia Fox. Najbardziej uderzająca różnica między obiema grupami, wyraźna już w wieku czterech lat, ujawniła się w ich rozwiniętych umiejętnościach społecznych. – Stwierdziliśmy, że maluchy, które trafiły do rodzin, a zwłaszcza te, które zabrano z sierocińców jako najmłodsze, nawiązywały kontakt ze swoimi opiekunami tak samo, jak robią to dzieci ze zwykłych rodzin – mówi Fox. – W najwcześniejszym dzieciństwie, rozwijający się mózg jest na tyle plastyczny, że pozwala przezwyciężyć złe przeżycia. I to, zdaniem Foxa, jest najbardziej pozytywne: niektórym szkodliwym skutkom wczesnych zaniedbań i niedostatków w opiece można zaradzić za pomocą właściwej opieki i pielęgnacji, jeśli tylko zostanie ona zapewniona w odpowiednim momencie. Fizyczny rozwój mózgu dziecka Przemiana grudki komórek w oseska to jeden z największych cudów życia. Ale równie cudowna jest rozwój kruchego, niezbornego noworodka w biegającego i pyskatego kilkulatka. Zbierając materiały do artykułu, miałem okazję obserwować ten cud w trakcie stawania się. Moja córka z niespokojnego zawiniątka, zdolnego jedynie do przeszywającego wrzasku sygnalizującego głód, zmieniła się w upartą trzylatkę, która nie wyjdzie z domu, jeśli nie włoży na nos okularów przeciwsłonecznych. Rozwój jej talentów umysłowych i emocjonalnych było właściwie całym łańcuchem cudów. Różne bodźce i działania sprzyjają rozwojowi różnych obwodów nerwowych. Obwody te ulegają wzmocnieniu wskutek powtarzalnego pobudzania. Osłonka włókien nerwowych zwiększa swoją grubość na tych szlakach, które są częściej używane, wspomagając szybki przesył impulsów. Obwody nieużywane zamierają w ramach procesu optymalizacji funkcjonowania mózgu. Od ukończenia pierwszego roku życia do wieku pięciu lat, a potem znów w okresie pokwitania, mózg przechodzi takie cykle tworzenia i przycinania połączeń, a zasadniczą rolę w procesie kształtowania się trwałych obwodów nerwowych odgrywa doświadczenie.
Jak się zmieniło nasze podejście do macierzyństwa? [REPORTAŻ]
Współczesne matki nie mogą liczyć na instynkt macierzyński. Wiedzę o tym, jak wychowywać dzieci, czerpią z poradników i gubią się w gąszczu teorii, zamiast uczyć się od Indian czy Papuasów najbardziej naturalnych zachowań.
Sophia i jej młodsza siostra Louisa od trzeciego roku życia codziennie ćwiczą grę na skrzypcach i fortepianie. Nigdy nie mogły narzekać, oglądać telewizji, grać w gry komputerowe, bawić się i nocować u koleżanek ani zapraszać ich do domu, występować w szkolnych przedstawieniach i przynosić ocen gorszych niż szóstki. Dzięki tym metodom wychowawczym prof. Amy Chua, amerykańska prawniczka chińskiego pochodzenia z Uniwersytetu Yale, znana jako „matka tygrysica”, stała się najbardziej rozpoznawalną Azjatką na Zachodzie. Gościła na okładkach Time’a, Economista i New York Timesa. Sławę zyskała dwa lata temu, gdy w badaniu poziomu nauczania na świecie PISA po raz pierwszy wzięły udział Chiny i zdeklasowały konkurencję. W eseju Bojowa pieśń tygrysicy. Dlaczego chińskie matki są lepsze Chua przekonywała, że zachodnie podejście do rodzicielstwa jest zbyt pobłażliwe, a dzieci mogą osiągnąć w życiu sukces tylko przez zimny chów. Taki model macierzyństwa w dynamicznie rozwijających się krajach azjatyckich jest powszechny. W Japonii odpowiednikiem chińskich tygrysic są kyoiku mama (matki edukatorki), które karierę swoich dzieci planują od momentu narodzin. Już w przedszkolu uczą je angielskiego i kaligrafii, pilnują, by uprawiały sport i rozwijały artystyczne zdolności, bo status społeczny w Japonii zależy wyłącznie od wykształcenia. – Sukces gospodarczy i stale rosnąca armia białych kołnierzyków powodują, że na matkach ciąży coraz większa presja, bo wyścig edukacyjny zaczyna się coraz wcześniej – tłumaczy dr Jacek Splisgart, etnolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – Niedawno jeden z japońskich radnych w związku z dyskusją na temat niedoboru żłobków w Tokio napisał na Facebooku, że jeśli kobieta po urodzeniu dziecka rozważa powrót do pracy, to jest złą matką i powinna zrezygnować z macierzyństwa, bo jej powinnością jest odchowanie dzieci i opieka nad nimi do ukończenia studiów. Takie podejście do wychowania może szokować, ale Zachód fundował dzieciom równie bolesną szkołę życia. Chrześcijaństwu zawdzięczamy koncepcję grzechu pierworodnego, z którym na świat przychodzi każdy człowiek. Dziecko od urodzenia nie było więc – jak uważamy dziś – niewinne, lecz zepsute i amoralne (jak twierdził choćby św. Augustyn) – stąd potrzeba jego wychowania, czasem polegającego na bardzo surowych karach. Ponadto długo w wielu kulturach (także europejskich) kochało się jedynie te dzieci, które przyszły na świat w ramach małżeństwa, były zdrowe, a czasem musiały mieć też płeć męską i nie być bliźniakami. Stąd instytucja dzieciobójstwa, w niektórych kulturach, takich jak Sparta czy Rzym, sankcjonowana społecznie. – Nic dziwnego, że w takim kontekście słynne badaczki Simone de Beauvoir i Élisabeth Badinter zastanawiały się w ogóle nad istnieniem instynktu macierzyńskiego rozumianego jako powszechna, biologiczna, wspólna wszystkim kobietom chęć posiadania dziecka, a potem miłość do niego – mówi dr Magdalena Radkowska-Walkowicz, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – Badinter podkreślająca – słusznie, moim zdaniem – „ideę mnogości kobiecych doświadczeń” w przekonujący sposób dowodziła przypadkowości i niekonieczności miłości macierzyńskiej. Najlepszym przykładem była dla niej instytucja mamek w XVIII-wiecznej Francji. Wśród społeczności miejskiej powszechną praktyką było oddawanie na kilka pierwszych lat życia dzieci do wykarmienia i wychowania przez obce kobiety mieszkające na wsi. Dzieci często nie przeżywały tego okresu, ale zwyczaj utrzymywał się długo i nie kwestionowano jego zasadności. Pierś dla każdego Na Zachodzie zimny chów z mody wyszedł w czasie rewolucji obyczajowej, kiedy kobiecą wyobraźnią zawładnęli amerykańscy pediatrzy. Benjamin Spock propagował podmiotowe podejście do dziecka, bezstresowe wychowanie, filozofię miłości, zrozumienia i dopasowywania do jego potrzeb. William i Martha Searsowie zalecają bliski kontakt z dziećmi, wspólne spanie w łóżku, częste noszenie na rękach i długie karmienie piersią. Są przekonani, że sposób, w jaki rodzice opiekują się dziećmi w pierwszych latach życia, decyduje o tym, jakimi staną się dorosłymi. Wierzymy, że rodzicielstwo bliskości uodparnia dzieci na wiele społecznych i emocjonalnych schorzeń, które gnębią nasze społeczeństwo – piszą we wstępie do Księgi rodzicielstwa bliskości. Ta książka jest naszą próbą zwrócenia rodzicom instynktownego, zaangażowanego sposobu zajmowania się dziećmi, którego pozbawiły ich dekady porad zalecających dystans. Taki powrót do natury w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu zrodził jednak nowe problemy. Okazało się bowiem, że to, co jest korzystne dla dzieci, kobiety na nowo zamknęło w domach – twierdzi Élisabeth Badinter w książce Konflikt: jak nowoczesne macierzyństwo podkopuje status kobiet. Na efekty nie trzeba było długo czekać – depresja poporodowa i frustracja dopadają coraz więcej kobiet, które na dzieci decydują się coraz później, zwykle u szczytu kariery zawodowej. Są świadome, jak ważne jest odpowiedzialne macierzyństwo, i wiedzą, że miłości dziecku nie da ani niania, ani żłobek, ale nie potrafią odnaleźć się w rutynie banalnych czynności. W takiej pułapce tkwi wiele matek blogerek, których teksty opublikowano w antologii Macierzyństwo bez lukru. Są jednak i takie, według których bliski kontakt z dzieckiem powinien trwać znacznie dłużej. Sporo kontrowersji wzbudza Jamie Lynne Grumet, 26-letnia Amerykanka promująca długie karmienie piersią. Rok temu wywołała medialną burzę, gdy na okładce Time’a karmiła piersią czteroletniego syna stojącego na stołku (raz w tygodniu karmi też dziecko adoptowane z Etiopii), a na swoim blogu zamieściła zdjęcia z karmienia w rezydencji Playboya. Czułam, że to najodpowiedniejsze miejsce na ziemi, żeby to zrobić – tłumaczy. To nie społeczeństwo, kultura ani matka powinny decydować, jak długo dzieci mają być karmione piersią – twierdzi Ann Sinnott, autorka książki Breastfeeding older children (sama z żalem przestała karmić córkę, kiedy ta skończyła 6,5 roku). Według niej każde dziecko powinno samo zdecydować, kiedy chce odstawić mleko matki, ale zaleca je nawet nastolatkom. Tak bliski kontakt z matką ma im zapewnić poczucie bliskości i uchronić przed okresem buntu. Kontrowersji związanych z macierzyństwem jest dużo więcej. Coraz trudniej też odpowiedzieć na pytanie, kto w ogóle jest matką, bo dzieci nie rodzą się wyłącznie metodami naturalnymi, a zamiast matki czasem mają dwóch ojców. Papuasi lepsi od matki Europejczycy i Azjaci nie podbili świata, a ich modele wychowania nie dominują dlatego, że byli dobrymi rodzicami – twierdzi prof. Jared Diamond, amerykański biolog ewolucyjny, który w książce The World Until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societes? Jego zdaniem postęp nie zawsze posuwa nas naprzód. Choć żyjemy w erze bomby atomowej, o wychowywaniu dzieci wciąż wiemy mniej niż Papuasi, których dzieci są – zdaniem Diamonda – bardziej samodzielne, szybciej dojrzewają i nie przechodzą młodzieńczego buntu. Przyczyna jest prosta: zawsze nosi się je w pozycji pionowej, zwrócone twarzą do przodu. Dzięki temu widzą to samo co rodzice i mają wrażenie panowania nad światem. Od kiedy zaczynają chodzić, poruszają się swobodnie, ale zawsze mają pewność, że mogą się na kimś oprzeć. Na Zachodzie natomiast dziecko wozi się w wózku albo nosi zwrócone buzią do rodzica. Podobnie dzieci wychowuje się w amazońskiej dżungli – przekonywała Jean Liedloff, która spędziła kilka lat z Indianami Yekuana, a swoje obserwacje opisała w książce W głębi kontinuum. Liedloff zastanowiło, dlaczego indiańskie dzieci prawie w ogóle nie płaczą, nie sprawiają problemów wychowawczych, są pogodniejsze i bardziej samodzielne niż dzieci z Europy. I doszła do wniosku, że decyduje o tym noszenie ich w chustach i na rękach – bez przerwy od urodzenia. Dzięki temu mają zapewnioną ciągłość (tytułowe kontinuum) doświadczeń – tak jak w życiu płodowym, tak po urodzeniu towarzyszą rodzicom w każdej czynności i ciągle są w ruchu – nawet w nocy, gdy kołyszą się w hamaku. Dzięki temu wejście w nowy świat nie jest dla nich traumatyczne, a ich potrzeby (bliskości i nowych doświadczeń) są natychmiast zaspokajane, podczas gdy w „cywilizowanym świecie” często uważa się, że „dziecko musi się wypłakać”, a maluchy leżą godzinami plackiem w łóżeczku i patrzą w sufit. – Europejki zachęca się, by mówiły do dziecka już podczas ciąży, bo to ponoć pozytywnie wpływa na jego rozwój i buduje więź z matką. Indianie natomiast nie widzą w tym sensu. Nie mówią też do niemowląt ani się z nimi nie bawią, bo są za małe – opowiada dr Tarzycjusz Buliński, antropolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Męski poród W kulturach europejskich i azjatyckich ciężar wychowania dzieci spoczywa głównie na matkach, a ojcowie całymi dniami pracują, by utrzymać dom (choć powoli i to się zmienia). – Indianie zaś chwalą sobie dobrą opiekę nad dziećmi, karmienie i zaspokajanie ich potrzeb przez matki, ale dokładnie to samo mówią o ojcach – tłumaczy dr Buliński. – Mąż i żona są sobie potrzebni, aby tworzyć nowe osoby, dbać o nie i je formować. Mężczyzna odpowiada za kontakty ze światem zewnętrznym, pozyskuje stamtąd wszystko, co jest konieczne dla dzieci. Kobieta natomiast jest nieodzowna, aby te dobra transformować w pokarm. Macierzyństwo ma więc tak samo mocne uzasadnienie jak ojcostwo, jedno nie istnieje bez drugiego, a dorosłe osoby bez dzieci i małżonków są postrzegane jako ludzie niepełni. Sara Ruddick, znana amerykańska filozofka i feministka, w kultowej książce Maternal Thinking twierdzi, że macierzyństwo nie jest funkcją biologiczną czy rolą społeczną, ale zbiorem pewnych zachowań: opieki, wsparcia i miłości. Matką z powodzeniem może być każdy, także mężczyzna. Nawet tak kobieca z biologicznego punktu widzenia czynność jak poród pod względem psychicznym może być doświadczeniem mężczyzn. Członkowie plemienia Hua z Papui-Nowej Gwinei imitują menstruację, upuszczając sobie krew, i wierzą w ciążę u mężczyzn. Kurtatchi z wysp Pacyfiku natomiast poszczą i ograniczają codzienne czynności do minimum, kiedy ich żony rodzą. W ten sposób dzielą ból i trud z żonami po narodzinach dziecka. Przedstawiciele niektórych ludów Afryki i Oceanii, Baskowie, Celtowie i Indianie podczas porodu naśladowali swoje żony, krzycząc i jęcząc. W ten sposób wyrażali szacunek dla matki, wspierali potomka przychodzącego na świat oraz ściągali uwagę złych duchów, które mogły zagrozić matce i dziecku. Zjawisko to, nazywane zespołem kuwady, może dotyczyć nawet dwóch trzecich mężczyzn i jest efektem głębokiej empatii oraz chęci nawiązania więzi ze spodziewanym dzieckiem. Przyszły ojciec wykazuje objawy podobne do tych, które towarzyszą ciężarnej partnerce: może przybrać na wadze (nawet do 15 kg!), odczuwać bóle i skurcze brzucha, nudności oraz depresję okołoporodową. Dzieci z piany Nie w każdej kulturze jednak dzieci przychodzą na świat jednakowo. – U żadnego z ludów Oceanii ciąży nie łączy się z prokreacją. Aborygeni wierzą, że dzieci powstają z ducha, który nawiedza kobietę we śnie. Wtedy musi ona wejść w morską pianę (czyli duchową spermę), by doszło do zapłodnienia. Ojciec daje mu skórę i kości, a matka krew. To jej więzy decydują, kto ma się nim zajmować, dlatego robi to ona i jej bracia – opowiada prof. Wojciech Bęben, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego, który bada ludy Papui-Nowej Gwinei i Australii. – Papuasi natomiast żyją, by mieć dzieci, a kobiety kupują, aby rodziły. Wśród górskich plemion im są grubsze, tym więcej warte, ale w pełni ukształtowanymi kobietami stają się dopiero po urodzeniu dziecka. Nikt nie wymaga, żeby się nimi zajmowały. Robią to dziadkowie, bo zadaniem rodziców jest rozmnażanie się. Jeśli wierzyć brytyjskiemu antropologowi Alfredowi Radcliffe’owi-Brownowi, jeszcze na początku XX w. Andamanie nie przywiązywali się do własnych dzieci i używali ich do zacieśniania społecznych więzi. Każdy żonaty mężczyzna miał prawo zaadoptować je od innej rodziny. W zamian rodzice mogli sobie wybrać dziecko innych przyjaciół. Modne macierzyństwo W wielu tradycyjnych kulturach uczucia uznaje się za zbyt nietrwałe i kapryśne, aby mogły cementować rodzinę. Dla większości świata cenniejsza jest wspólna praca i walka o zachowanie majątku, bo to umożliwia przetrwanie. Plemiona Bantu od każdej dorosłej osoby oczekują małżeństwa i płodzenia dzieci, bo ich liczba świadczy o mocy i nieśmiertelności rodziny. Silne poczucie pokrewieństwa reguluje całe życie człowieka, który przede wszystkim jest częścią klanu. Obejmuje on zarówno tzw. małą rodzinę (współmałżonków, dzieci i rodzeństwo), jak i wielką rodzinę, do której zalicza się wszystkich krewnych, w tym także zmarłych i jeszcze nienarodzonych. Odpowiedzialność za ich wychowanie nie spoczywa wyłącznie na matkach. Dziećmi zajmują się wszyscy – dorośli, dzieci, a nawet osoby niespokrewnione. – Zwyczaj matkowania znaleźć można w każdej kulturze, w przeciwieństwie do macierzyństwa – konstruktu kulturowego stworzonego w epoce oświecenia, które szczególnego znaczenia nabrało dopiero sto lat później, kiedy na Zachodzie upowszechnił się model rodziny nuklearnej – tłumaczy dr Renata Hryciuk, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – O tym, jaka powinna być współczesna matka, nie decydują jednak wyłącznie względy kulturowe, wpływa na to również ideologia narodowa i polityka państwa. Spore znaczenie mają też kwestie cywilizacyjne. W wielu azjatyckich krajach surowe wzory wychowania importowano z Zachodu, wraz z innymi rozwiązaniami, które miały je unowocześnić. Zachód natomiast skupiał się na konsumpcji, a dziecko to świetny klient. Szybko rośnie i szybko się nudzi, ciągle potrzebuje nowych ubrań i zmienia zainteresowania. – Wrócić do natury już nie możemy, bo w miejskiej dżungli panują inne zasady. Skazani jesteśmy na instynkt, który nam się stępił, tzw. rodzicielski autopilot (powtórzenie tego, jak nasi rodzice opiekowali się nami) oraz naukowe teorie, które nie są szyte na miarę każdego dziecka – mówi Iwona Guć, pedagog, położna i instruktor szkoły rodzenia. Nie ma jednego przepisu na macierzyństwo ani jedynie słusznych wyborów, chociaż często narzuca je otoczenie – piszą autorki serwisu internetowego Matko jedyna! – Bo udane życie matki to przede wszystkim zaufanie samej sobie, zgoda na popełnianie błędów i wyciąganie samodzielnych wniosków. Maciej Nikodemski
Najmłodsi w drodze muszą czuć się komfortowo
Nuda dla dzieci podróżujących z rodzicami jest najgorsza i sprawia, że rodzinny wyjazd może przemienić się w koszmar. Ale wystarczy pamiętać o kilku rzeczach, by eskapada była udana. I nie chodzi tu tylko o napoje czy przekąski (np. kaszki do picia). – Najmniej problemów w podróży jest z niemowlakiem. Jeszcze nie chodzi, a więc łatwo mu zapewnić atrakcje – mówi Aleksandra Piotrowska, psycholog dziecięcy z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Warszawie. – Najważniejsze, aby zabrać ulubione zabawki, które go zajmą przez kilka godzin. Musi mieć też przy sobie ulubiony kocyk i podusię. W przypadku przedszkolaka sprawa jest trudniejsza, bo nie usiedzi w miejscu. Radzę spakować kredki i blok rysunkowy, zapewnić rozrywki intelektualne, np. grę w kółko i krzyżyk. Sprawdzą się też ćwiczenia izometryczne. Nastolatkowi może w podróży wystarczyć książka i np. game boy czy tablet – dodaje psycholog. Dla niemowlaka Podgrzewacz samochodowy do butelek Sunshine Kids Wykonany jest z rozciągliwego materiału, dzięki czemu dopasowuje się do rodzaju i kształtu butelki. Jest prosty w użytkowaniu – wystarczy go włączyć do gniazda zapalniczki (12 V), aby podgrzewać jedzenie i butelkę w czasie jazdy. Cena: 69 zł www.calydlamamy.pl Podgrzewacz samochodowy do butelek Sunshine Kids(Fot. Materiały prasowe) Kaszki do picia Nestlé To idealne rozwiązanie dla rodziców podróżujących z maluchami. Płynna kaszka jest wygodna w użyciu i dostarcza najmłodszym składniki mineralne oraz witaminy. To połączenie odżywczych właściwości mleka modyfikowanego i kaszki. Opakowanie nie zabiera wiele miejsca. Cena: 4,15 zł www.dziecko.nestle.pl Kaszki do picia Nestlé (Fot. Materiały prasowe) Chusta do noszenia dziecka Girasol Udowodniono, że dzieci, które często przytulają się do rodziców, szybciej się rozwijają, zdrowo rosną i są szczęśliwsze. Chusty do noszenia dzieci to idealne rozwiązanie dla wszystkich aktywnych rodziców – nie tylko mam. Bobas jest bezpieczny, a rodzic ma wolne ręce. Cena: 149 zł www.szczyptaswiata.pl Składany nocnik Potette Plus Można go użyć w parku, na plaży czy na parkingu. W zestawie jest nieprzemakalny worek. Nocnik zmienia się w nakładkę przydatną w publicznych toaletach. Cena: 64,99 zł www.ekomaluch.pl Składany nocnik Potette Plus (Fot. Materiały prasowe) Wanienka turystyczna Flexi Bath Ta plastikowa wanienka składa się do rozmiaru teczki! Można ją także wykorzystać jako przenośny basenik ogrodowy albo pojemnik na zabawki. Cena: 135 zł www.aktywnyurwis.pl Wanienka turystyczna Flexi Bath (Fot. Materiały prasowe) Fotelik podróżny z torbą BenBat Lekki i przenośny fotelik podróżny przypiąć można do większości krzeseł. A co ważniejsze, zmieścimy w nim także niezbędne akcesoria – np. pieluszki, chusteczki czy zabawki. Cena: 139,50 zł www.coocoo.pl Fotelik podróżny z torbą BenBat (Fot. Materiały prasowe) Żyrafa Sophie Vulli Od ponad 50 lat jest najpopularniejszym gadżetem kolejnych pokoleń francuskich niemowląt. Naturalna guma z drzewa hevea jest jedwabista w dotyku jak kobieca skóra, której dotyk uwielbiają noworodki. Cena: 59 zł www.zyrafa-sophie.pl Żyrafa Sophie Vulli (Fot. Materiały prasowe) Dla przedszkolaka Jeżdżąca walizeczka Trunki To prawdziwy podróżniczy HIT! Trunki jest pierwszą na świecie bezpieczną i bardzo funkcjonalną walizką, na której zmęczone dziecko może jeździć. Jest lekka i pakowna. Zmieszczą się do niej ubranka, zabawki, gry, książeczka, napój i drobna przekąska. W zestawie jest pasek do noszenia na ramieniu lub do ciągnięcia malucha. Cena: 129 zł www.tublu.pl Jeżdżąca walizeczka Trunki(Fot. Materiały prasowe) Porcelana piknikowa Villeroy & Boch Wyjazd na piknik może dzieciom sprawić większą frajdę, gdy zjedzą na porcelanowej zastawie, np. z misiem. Cena: 249 zł www.shop.villeroy-boch.com Porcelana piknikowa Villeroy & Boch(Fot. Materiały prasowe) Łóżeczko turystyczne/namiot Deryan Podczas każdej wyprawy liczy się dobry sen! Nawet najmłodsi travelerowcy muszą mieć wygodne łóżko. Deryan Travel-cot można bardzo szybko rozłożyć, co w podróży jest istotne. Ma także samonadmuchujący się materac i nie przepuszcza promieni UV. Chroni też przed wiatrem i komarami. Cena: 335,52 zł www.pinkorblue.pl Łóżeczko turystyczne/namiot Deryan (Fot. Materiały prasowe) Żel antybakteryjny Carex Podczas wypraw z dzieckiem warto wrzucić do plecaka żel antybakteryjny, który sprawdzi się tam, gdzie nie będzie w pobliżu łazienki. Skutecznie oczyszcza skórę, zabija bakterie i nie wysusza rąk. Cena: 9,99 zł www.carex.pl Żel antybakteryjny Carex (Fot. Materiały prasowe) Dla starszych dzieci Twister Rave Skip It Hasbro Nietypowa skakanka zakończona światełkami sprawdzi się np. podczas złej pogody. Z nią dziecko na pewno nie będzie się nudziło w hotelowym pokoju. Poskacze i przy okazji poprawi swoją kondycję fizyczną. Cena: 99,99 zł www.nk.pl/Twister Twister Rave Skip It Hasbro (Fot. Materiały prasowe) Bidon podróżny Sigg Legendarne bidony SIGG produkowane są od ponad 100 lat w Szwajcarii. Szczelne, lekkie i wytrzymałe. Cena: 64,90 zł www.makanu.com.pl Bidon podróżny Sigg (Fot. Materiały prasowe) Kabanosy Orliki Sokołów Zaspokoją głód każdego podróżnika. Kabanosy w trzech smakach (pepperoni, serowe, cebulowe) są znakomitym źródłem białka. Wyrzucamy z plecaka słodycze! Cena: 2,90 zł www.sokolow.pl Kabanosy Orliki Sokołów (Fot. Materiały prasowe) Aparat i smartfon Samsung Ten gadżet spodoba się i małym, i dużym. Samsung Galaxy Camera jest połączeniem aparatu fotogra- ficznego ze smartfonem. Pozwala robić, edytować i udostępniać zdjęcia w dowolnym miejscu na świecie. Cena: 1699 zł www.samsung.pl Aparat i smartfon Samsung (Fot. Materiały prasowe)