Grał według zasad systemu – i ocalił ponad tysiąc istnień. Historia Oscara Schindlera nie jest oczywista
Oskar Schindler – bawidamek, ryzykant i agent niemieckiego wywiadu, przy okazji był człowiekiem, który zaryzykował cały swój majątek i życie, by wyrwać z rąk machiny zagłady 1200 istnień. Mówimy tu o jednej z najbardziej niejednoznacznych postaci historycznych. Heroizm nie zawsze ma czyste ręce. Jednak czy w kontekście czynów, których dokonał, ma to jakiekolwiek znaczenie?
Spis treści: Jak Schindler został „gaunerem”? Małżeństwo z Emilie Pelzl Szpiegostwo i Abwehra Krakowskie imperium Oskara Schindlera Ewolucja postawy Lista Schindlera Od bohatera do bankruta Historia Oskara Schindlera nie jest czarno-biała, jak mogłoby się wydawać. Pozornie niemiecki przedsiębiorca wydaje się być postacią nieskazitelną. Nie można jednak nie wspomnieć, że w tym przypadku najwyższe poświęcenie przeplata się z egoizmem, a „narzędziem zbawienia” jest oportunizm. Nie zmienia to jednak faktu, że gdyby nie on, lista ofiar Holocaustu byłaby dłuższa. Jak Schindler został „gaunerem”? Oskar Schindler urodził się 28 kwietnia 1908 roku w Svitavach (Zwittau), przemysłowym mieście na Morawach, które w tamtym czasie były częścią Austro-Węgier. Był to wówczas wielokulturowy region, gdzie Morawianie koegzystowali z Niemcami sudeckimi i Żydami. Rodzina Schindlerów reprezentowała lokalną klasę wyższą. Ojciec Oskara, Johann, pracował w branży ubezpieczeniowej, ale bez większych sukcesów. Los odwrócił się, gdy zaczął sprzedawać generatory prądu dla rolnictwa i przemysłu. Matka, Francisca z domu Luserová, nazywana w rodzinie Fanny, była opisywana jako kobieta elegancka, ale borykająca się z nieustannymi problemami zdrowotnymi. Zmarła w 1935 roku, w wieku 53 lat. Edukacja i pierwsze skandale W szkole Schindler nie odnosił spektakularnych sukcesów. Co więcej, już wtedy ujawnił drzemiącą w nim skłonność do sięgania po nieszablonowe, a przy tym – także moralnie wątpliwe rozwiązania. Po ukończeniu szkoły podstawowej, uczęszczał do gimnazjum technicznego. Jego edukacja zakończyła się jednak już w 1924 roku. Młody Oskar został wydalony z placówki za fałszowanie dokumentów szkolnych. To właśnie wtedy wśród lokalnej społeczności zyskał przydomek „Schindler-gauner”, czyli krętacz, oszust. Poprawa nie przyszła z postępującym wiekiem. Uwielbiał luksusowy, wystawny i hulaszczy tryb życia, co nierzadko sprowadzało na niego problemy. Dwukrotnie został aresztowany za pijaństwo, najpierw w 1930, później w 1932 roku. Małżeństwo z Emilie Pelzl 8 marca 1928 roku Schindler ożenił się z córką majętnego rolnika ze Starego Maletína, Emilie Pelzl. Młoda para nie miała lekkiego startu. Rodzice wybranki Oskara nie widzieli w nim dobrego kandydata na męża dla swojej córki. Postrzegali go raczej jako człowieka nieodpowiedzialnego, a ich podejrzenia nie były bezpodstawne. Schindler szybko roztrwonił cały posag, jaki wniosła Emilie, a nie była to mała suma. 100000 koron czeskich wydał na swoje pasje i kochanki. Ich małżeństwo było dalekie od ideału, ale Pelzl trwała przy swoim mężu przez cały okres wojenny. Historycznie odegrała niezwykle ważną rolę. To właśnie ona sprawowała opiekę nad więźniami. Szpiegostwo i Abwehra W latach 30. Oskar Schindler podejmował próby prowadzenia własnego biznesu, ale wszystkie kończyły się fiaskiem. Tkwił w trudnej sytuacji finansowej, ale brak pieniędzy nie skłonił go do porzucenia wystawnego życia. To właśnie te czynniki pchnęły go w objęcia Abwehry, czyli niemieckiego wywiadu wojskowego. Od 1935 roku działał jako agent. Miał za zadanie zbierać informacje o czeskich instalacjach wojskowych, ruchach wojsk i infrastrukturze kolejowej. Był to wybór czysto oportunistyczny, choć ułatwiony przez rosnące nastroje narodowosocjalistyczne wśród Niemców sudeckich, skupionych wokół Partii Niemców Sudeckich Konrada Henleina, do której Schindler wstąpił w 1935 roku. 18 lipca 1938 roku został aresztowany przez czechosłowacki kontrwywiad w hotelu Ungar w Svitavach. Schindler został oskarżony o zdradę stanu, za co trafił do więzienia w Brnie. Paradoksalnie, moment, który mógł być końcem jego historii, okazał się początkiem zupełnie nowej drogi. Po układzie monachijskim został zwolniony na mocy ogólnej amnestii w październiku 1938 roku. Szybko wstąpił do NSDAP, stając się pełnoprawnym członkiem partii, co miało mu otworzyć drzwi do kariery w okupowanej Polsce. Krakowskie imperium Oskara Schindlera W 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Schindler dostrzegł w globalnym kryzysie szansę dla siebie. W październiku 1939 roku przybył do Krakowa. Przyświecał mu jasny cel – wzbogacić się na wojennej koniunkturze. Przejęcie fabryki „Rekord” Kluczowym elementem jego planu było przejęcie zakładu produkcyjnego. Wybór padł na upadłą fabrykę „Rekord” na ulicy Lipowej 4 na Zabłociu, która przed wojną produkowała naczynia emaliowane. 15 stycznia 1940 roku oficjalnie uruchomił Deutsche Emailwarenfabrik (DEF), potocznie zwaną „Emalią”. Schindler od początku wykazywał się niezwykłym zmysłem biznesowym. Wykorzystał fakt, że żydowska siła robocza była najtańsza. Wynagrodzenia płacone SS za więźniów były ułamkiem stawek rynkowych dla Polaków. Ekonomiczne wyrachowanie? Tak, jednak to właśnie chciwość Oskara stała się fundamentem systemu, który później pozwolił na ocalenie setek ludzi. Pod koniec 1942 roku, fabryka uzyskała status zakładu zbrojeniowego, co czyniło jej pracowników „niezbędnymi dla wysiłku wojennego” i chroniło ich przed natychmiastową wywózką do obozów zagłady. Rola Itzhaka Sterna i Abrahama Bankiera Nie można nie wspomnieć o wpływie, jaki na Schindlera wywarli jego żydowscy współpracownicy. Itzhak Stern stał się nie tylko mózgiem operacyjnym firmy, ale także „moralnym katalizatorem dla Oskara”. To właśnie on uświadomił Schindlerowi skalę niemieckich zbrodni i przekonał go, że fabryka może stać się azylem. Z kolei Abraham Bankier, bankrutujący właściciel „Rekordu”, pomógł mu poruszać się w zawiłościach czarnego rynku i finansowania przedsięwzięć w warunkach okupacyjnych. Dzięki nim Schindler zrozumiał, że w systemie totalitarnym pieniądze i łapówki są jedynym sposobem na obejście nieludzkiego prawa. Ewolucja postawy W 1943 roku przeprowadzona została likwidacja krakowskiego getta. Był to moment zwrotny w życiu Schindlera. Widok brutalnych egzekucji i bezmyślnego okrucieństwa SS wywołał u niego głęboki wstrząs. To wtedy egoistyczny cel pomnażania majątku ustąpił miejsca obsesyjnej wręcz chęci ratowania Żydów. Relacje z Amonem Göthem Żeby móc zrealizować swój plan, Oskar musiał nawiązać stosunki towarzyskie z Amonem Göthem. Wspólne libacje, dostawy luksusowych towarów z czarnego rynku i gigantyczne łapówki pozwoliły Oskarowi na wynegocjowanie zgody na budowę własnego podobozu na terenie fabryki DEF. Dzięki temu więźniowie pracujący dla Schindlera nie musieli znosić nieludzkich warunków obozu w Płaszowie i codziennie narażać się na śmierć z ręki sadystycznego i nieobliczalnego komendanta. W podobozie na Zabłociu panowały o wiele lepsze warunki. Lista Schindlera W 1944 roku Niemcy przegrywali na froncie wschodnim. Rozpoczęli wówczas likwidację obozów i zakładów przemysłowych w Polsce, by zatrzeć ślady swych zbrodniczych działań. Schindler podjął wówczas najbardziej brawurową decyzję w swoim życiu: postanowił przenieść fabrykę wraz z pracownikami do Brünnlitz w swoim rodzinnym Kraju Sudetów. Tworzenie listy ocalenia Dzięki wpływom i posiadanym funduszom udało mu się przekupić urzędników w Inspektoracie Uzbrojenia i uzyskać zgodę na relokację zakładu. Kluczową postacią w tworzeniu listy był Mieczysław Pemper, który jako osobisty sekretarz Götha miał dostęp do tajnych raportów o planowanej likwidacji fabryk. Pemper, we współpracy z Itzhakiem Sternem i przy użyciu nazwisk dostarczonych przez Marcela Goldberga, przygotował spis około 1200 osób. Transporty rozpoczęły się w październiku 1944 roku. Jednak nie wszystko szło zgodnie z planem. Transport z 300 kobietami omyłkowo trafił do Auschwitz-Birkenau. Schindler, wykazując się niebywałą determinacją, wysłał swoją sekretarkę z łapówkami (m.in. diamentami i obietnicą wypłaty 7 marek dziennie za pracownicę), co doprowadziło do jedynego znanego przypadku, gdy tak duża grupa ludzi żywa opuściła komory gazowe fabryki śmierci. Ratunek więźniów z Goleszowa W styczniu 1945 roku, w samym środku mroźnej zimy, pod bramę fabryki w Brünnlitz podstawiono dwa zaplombowane wagony z 120 więźniami z Goleszowa. Emilie Schindler odegrała tu kluczową rolę – powstrzymała komendanta SS przed odesłaniem transportu, a Oskar przekonał go, że więźniowie są mu niezbędni do pracy. Od bohatera do bankruta Po 9 maja 1945 roku, jako nazista i były szpieg, Schindler musiał uciekać przed Armią Czerwoną. Schronił się w Niemczech, gdzie kilka lat spędził w nędzy, do której nie przywykł. W 1949 roku wyemigrował do Argentyny, gdzie starał się odbudować finansową potęgę. Wszystkie przedsięwzięcia, których się podejmował, kończyły się jednak fiaskiem. W obliczu osobistej porażki, zdecydował się na powrót do Niemiec, zostawiając Emilie w Argentynie bez środków do życia. Tam podejmował kolejne próby biznesowe, ponownie z marnym skutkiem. Oskar Schindler, niegdyś potężny przemysłowiec, spędził ostatnie lata życia w skromnym mieszkaniu, utrzymując się głównie z darów i emerytury wypłacanej przez Schindlerjuden i organizacje żydowskie. Zmarł 9 października 1974 roku. Zgodnie z jego ostatnią wolą, ciało Oskara przewieziono do Izraela. Spoczął na katolickim cmentarzu, na Górze Synaj w Jerozolimie. Do dziś jego grób jest miejscem pielgrzymek ocalonych i ich rodzin, którzy kładą tam kamienie w geście żydowskiej tradycji pamięci. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To jedna z najmroczniejszych postaci XX wieku. „Rzeźnik z Lyonu” przez lata unikał kary dzięki współpracy z USA
Klaus Barbie z okrutną precyzją realizował politykę Trzeciej Rzeszy. Przez swoją lojalność wobec zbrodniczego systemu i czyny, których dopuścił się podczas wojny, stał się jednym z najbardziej poszukiwanych przestępców wojennych na świecie. Pełen cynizmu, nawet po upadku III Rzeszy czuł się nietykalny. Został współpracownikiem USA, ale sprawiedliwość w końcu zatriumfowała, a Barbie dokonał żywota w celi więziennej, w tym samym mieście, które niegdyś terroryzował.
Spis treści: Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Biurokrata zagłady Terror w Lyonie Barbie w służbie USA Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem Pułapka de Hoyosa Proces w Lyonie Szacuje się, że zbrodniarz noszący przydomek „Rzeźnik z Lyonu” osobiście doprowadził do śmierci ponad 4000 osób i wysłał do obozów zagłady 7500 Żydów, z których większość zakończyła życie w komorze gazowej obozu Auschwitz-Birkenau. Nie oszczędzał nikogo. Miał na sumieniu nawet dzieci. Do końca uważał się za nazistę, a okrutne czyny, których się dopuścił, przepełniały go dumą. Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Nikolaus „Klaus” Barbie przyszedł na świat 25 października 1913 roku w Bad Godesberg, malowniczo położonym miasteczku w pobliżu Bonn. Urodził się jako nieślubne dziecko. Jego ojciec, również Nikolaus, był nauczycielem, ale to nie pedagogika ,a trauma wojenna definiowała jego postawę. Jako weteran walk pod Verdun, ranny w szyję i zgorzkniały, stał się człowiekiem surowym, skłonnym do nadużywania alkoholu i brutalnej dyscypliny wobec syna. W 1933 roku, w tym samym, w którym Hitler doszedł do władzy, zmarł ojciec Klausa. To wydarzenie zamknęło przed nim drogę do studiów teologicznych. Osierocony, nie mógł sobie pozwolić na kontynuowanie nauki, więc zamiast służyć Bogu, młody Klaus zdecydował się poświęcić nowemu bożkowi Niemiec – Führerowi. Dzięki zaangażowaniu w Hitlerjugend i wolontariacie w obozie pracy w Szlezwiku-Holsztynie, drzwi do kariery w SS stanęły przed nim otworem. Do zbrodniczej organizacji wstąpił 26 września 1935 roku. Biurokrata zagłady Barbie nie trafił na front jako zwykły żołnierz. Dzięki swojemu nieprzeciętnemu intelektowi i wręcz fanatycznemu oddaniu sprawie, wstąpił do Sicherheitsdienst, czyli wywiadu SS. To właśnie tam przeszedł intensywne szkolenie w kwaterze głównej na Alexanderplatz w Berlinie, gdzie uczył się metod przesłuchań i inwigilacji. Praca w oddziale obyczajowym, polegająca na tropieniu prostytutek, homoseksualistów i Żydów, zradykalizowała go i pozbawiła resztek empatii. W 1940 roku III Rzesza podbiła Holandię. Dla Barbiego była to szansa na „wykazanie się w terenie”. Skierowany do Amsterdamu, do Centralnego Biura Emigracji Żydowskiej (Zentralstelle für jüdische Auswanderung), stał się prawą ręką Willy’ego Lagesa. To tam Barbie nauczył się, że ludobójstwo to przede wszystkim logistyka i skrupulatne listy nazwisk. W 1941 roku odegrał istotną rolę w tłumieniu strajku w Amsterdamie. Tym samym udowodnił, że nawet w walce z cywilami nie cofnie się przed użyciem najbrutalniejszych środków. Szybko awansował, otrzymując stopień SS-Untersturmführera i Krzyż Żelazny II klasy w uznaniu jego „gorliwości”. Terror w Lyonie W 1942 roku został wysłany do Francji. Po krótkim pobycie w Dijonie, awansował na szefa Gestapo Lyonie. Nie trafił tam przypadkiem. Lyon stanowił serce francuskiego ruchu oporu, a labirynt ulic i korytarzy był idealnym miejscem dla partyzanckich działań. Zadaniem Barbiego było zmiażdżenie tego oporu za wszelką cenę. Siedziba Gestapo w hotelu Terminus stała się synonimem piekła na ziemi. To właśnie tam Barbie osobiście nadzorował i przeprowadzał okrutne tortury. Ofiary opisywały go jako człowieka, który podczas bicia czy topienia więźnia w lodowatej wodzie z amoniakiem potrafił zachować zimny spokój, a nawet głaskać kota siedzącego mu na kolanach. Do najtragiczniejszych wydarzeń, związanych z pobytem Barbiego w Lyonie, zalicza się aresztowanie Jeana Moulina. Człowiek, który zjednoczył francuskie podziemie przez 21 dni był poddawany niewyobrażalnie okrutnym praktykom. Gestapowcy łamali mu kości i przypalali skórę. Mimo bólu, którego nie można sobie nawet wyobrazić, Moulin nie ugiął się i nie wydał nikogo. Zbrodnią, która najbardziej wstrząsnęła opinią publiczną, był najazd na Izieu. 6 kwietnia 1944 roku Barbie wydał rozkaz aresztowania dzieci ukrywających się w tamtejszym sierocińcu. W telegrafie do Paryża meldował o „oczyszczeniu” placówki, a dzieci nazywał wprost „towarem” do wysyłki na wschód. Barbie w służbie USA W 1945 roku III Rzesza upadła. Niektórzy naziści postanowili zakończyć życie na własnych zasadach, a wielu znalazło schronienie w Ameryce Południowej. Klaus Barbie postanowił ukryć się w Niemczech. Wiedział jednak, że nie uda mu się pozostać niezauważonym. W związku z tym, postanowił zrobić to, co potrafił najlepiej – zaczął manipulować, tym razem nie swoimi ofiarami, a nowymi panami sytuacji. Już w 1946 roku rozpoczął współpracę z amerykańskim CIC – Counter Intelligence Corps. To jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w powojennej historii. Amerykanie, choć początkowo udawali nieświadomość, doskonale wiedzieli, z kim mają do czynienia. Jednak uznali „Rzeźnika z Lyonu” za zbyt cenny nabytek, by oddać go Francuzom. Dla oficerów CIC Barbie był „wybitnym ekspertem od komunistów”. W realiach rodzącej się zimnej wojny, jego wiedza o francuskich strukturach lewicowych i rozbudowana sieć informatorów, którą dysponował, były dla Amerykanów ważniejsze od sprawiedliwości. Przez kilka lat Barbie żył pod ochroną USA jako opłacany agent, mimo że francuskie sądy dwukrotnie skazywały go zaocznie na karę śmierci. Ekstradycja nie wchodziła w grę Kiedy presja Francji na ekstradycję stała się nie do zniesienia, CIC nie wydało Barbiego przed oblicze sądu. Zamiast tego w 1951 roku zorganizowano jego ucieczkę tzw. „szczurzym szlakiem”. Wykorzystując kontakty z chorwackim księdzem Krunoslavem Draganoviciem, Barbie wraz z żoną i dwójką dzieci wyjechał do Boliwii pod nowym nazwiskiem – Klaus Altmann. Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem W boliwijskich realiach nazistowski zbrodniarz zaczął rozkwitać. Klaus Altmann stał się wpływową postacią w La Paz i Cochabambie. Jego umiejętności z okresu Gestapo okazały się niezwykle przydatne dla boliwijskich dyktatorów. Barbie doradzał im w kwestiach bezpieczeństwa wewnętrznego, szkoląc boliwijskie służby w technikach tortur i tłumienia opozycji politycznej. Jako współzałożyciel firmy Transmaritima Boliviana, zajmował się handlem bronią na wielką skalę. Paradoksalne było to, że firma żeglugowa działała w kraju niemającym dostępu do morza, co dobitnie świadczyło, że była jedynie przykrywką dla brudnych interesów. Barbie otrzymał nawet stopień podpułkownika w boliwijskiej armii i paszport dyplomatyczny, który pozwalał mu na swobodne wizyty w Europie i USA. W latach 70. i 80. Barbie stał się kluczowym graczem w raczkującym jeszcze handlu kokainą na ogromną skalę. Współpracował z Roberto Suárezem Gómezem, a nawet spotkał się z samym Pablo Escobarem, by oferować ochronę transportów narkotyków w zamian za fundusze na walkę z komunizmem. Pułapka de Hoyosa Wydawało się, że „Rzeźnik z Lyonu” uniknie sprawiedliwości. Jednak w 1971 roku na jego trop wpadli Beate i Serge Klarsfeldowie, słynni łowcy nazistów. Dzięki ich determinacji świat dowiedział się, że Klaus Altmann to w rzeczywistości Klaus Barbie. Przełomem był rok 1972, kiedy francuski dziennikarz Ladislas de Hoyos namówił Barbiego na wywiad. Altmann twierdził, że nie mówi po francusku, więc rozmowa odbywała się w języku niemieckim. Jednak w kluczowym momencie de Hoyos zadał mu pytanie po francusku, a ten odruchowo odpowiedział. Mało tego, dał się nabrać na prostą sztuczkę, biorąc do ręki przedmioty, które podawał mu dziennikarz. Na wszystkich pozostawił swoje odciski palców i tym samym ostatecznie rozwiał wszelkie wątpliwości. Proces w Lyonie Klaus Barbie został aresztowany i wydany Francji dopiero w 1983 roku, gdy do władzy w Boliwii doszedł rząd demokratyczny. Jego proces, który rozpoczął się w maju 1987 roku, stał się wydarzeniem o skali globalnej. Obroną Barbiego zajął się Jacques Vergès, znany jako „adwokat diabła”. Obrońca przyjął dość nietypową strategię. Zamiast bronić klienta przed zarzutami, atakował francuski system kolonialny, oskarżając Francję o podobne zbrodnie. Ta cyniczna linia obrony miała na celu relatywizację winy, ale w obliczu zeznań ocalałych okazała się nieskuteczna. 4 lipca 1987 roku sąd przysięgły w Lyonie uznał Barbiego za winnego wszystkich zarzucanych mu zbrodni przeciwko ludzkości i skazał go na dożywotnie więzienie. 25 września 1991 roku zbrodniarz zmarł na białaczkę w więzieniu Saint-Joseph w Lyonie. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Czy ojciec Jezusa był rzymskim legionistą? W Niemczech odkryto tajemniczą inskrypcję
Pomnik rzymskiego żołnierza, pochodzący z I wieku i odkryty przy okazji budowy torów nad Renem, wzbudził sensację już w momencie odnalezienia niemal 170 lat temu. Najbardziej intrygująca okazuje się inskrypcja, w której wspomina się łucznika Tyberiusza Juliusza Abdesa Panterę. Co wiąże go z Jezusem z Nazaretu?
Spis treści: Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Plotka o Jezusie Ben Panterze Świadectwa Talmudu o Jezusie Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk Płyta nagrobna Sydończyka Pantery wywołała w świecie naukowym niemały zamęt. Zaczęto się zastanawiać nad związkiem znaleziska z sięgającą początków chrześcijaństwa plotką o ziemskim ojcu Jezusa o przydomku Pantera. Przypomniano również wzmianki w Talmudzie o Jezusie Ben Panderze (zmiana brzmienia wynikała z transkrypcji). Pogłoska o potencjalnym rzymskim rodowodzie Jezusa rozgrzała serca i umysły zwłaszcza w epoce rządów NSDAP. Przyjrzyjmy się sprawie bliżej. Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Cesarstwo Rzymskie czasów Jezusa obejmowało nie tylko cały basen Morza Śródziemnego. Po przegranej bitwie w Lesie Teutoburskim umowna granica Imperium przebiegała na Renie. Przenoszenie oddziałów, w skład których wchodzili mężczyźni pochodzący się z najrozmaitszych zakątków imperium, było znaną praktyką. Nagrobek eksponowany w muzeum Roemerhalle w Bad Kreuznach upamiętnia Sydończyka (czyli mieszkańca ziem dzisiejszego Libanu), który 40 lat wojował dla cesarstwa. Płyta grobowa robi wrażenie wymiarami (ok. 2 m wysokości), dobrym stanem zachowania i modelunkiem postaci. Najpewniej życie Pantery przypadło na panowanie pierwszego cesarza Rzymu Oktawiana Augusta i jego następcy Tyberiusza, co można wywnioskować z imienia (praenomen) Tyberiusz oraz „nazwiska” (nomen) Juliusz. Chociaż uzyskał rzymskie obywatelstwo (standard po 25 latach służby), jego korzenie były semickie, o czym świadczy człon Abdes. Przydomek Pantera wskazuje na waleczny charakter, przypominający drapieżnika. Semita Pantera był zatem współczesny Jezusowi z Nazaretu, jednak w przeciwieństwie do niego służył Rzymowi i posiadał obywatelstwo. Plotka o Jezusie Ben Panterze Przypuszczalnie już pod koniec I w. wśród Żydów i pogan rozeszła się plotka, jakoby założyciel Kościoła został zrodzony z pozamałżeńskiego związku Żydówki z żołnierzem o imieniu Pantera. Wówczas nazywano by go Jezus Ben Pantera, czyli syn Pantery. Jednakże w tekście ewangelii, w którym przytacza się negatywne sądy o Jezusie, nigdzie nie używa się takiego zniesławienia przeciw rabbiemu z Nazaretu. Możliwe, że „Ben Pantera” było świadomym przeinaczeniem „Ben Partenou” (syn Dziewicy). Żyjący w II wieku filozof Celsus, zaciekły wróg chrześcijaństwa, powoływał się na ten rzekomy fakt w celu zdyskredytowania Jezusa i młodej religii. Jak na ironię, poglądy Celsusa zachowały się w utworze „Przeciw Celsusowi”, którego autorem był Orygenes, wybitny interpretator Biblii. Kontrargumentując zręcznie odniósł się on do Platona. Stwierdził, że nie można sobie wyobrazić, aby dusza człowieka, który niezwykle przyczynił się dla dobra wielu, zamieszkała w ciele stworzonym z tak haniebnego związku. Świadectwa Talmudu o Jezusie Zredagowany w V w. Talmud to jeden ze zbiorów praw judaizmu. Stanowi kompilację tradycji powstałych na przestrzeni stuleci. Dla mędrców judaizmu chronologia miała wtórne znaczenie, a polemika z rosnącym chrześcijaństwem stawała się koniecznością. Talmud ma w dezawuujący sposób wypowiadać się o Jezusie określanym Ben Stada, Ben Pandera oraz Jeszu Nocri. Ale, gdy się uważnie przyjrzeć, okazuje się, że mamy do czynienia z pierwotnie trzema osobami. Czy którąś z nich można powiązać z Jezusem? Ben Stada lub Ben Pandera Najstarsza wydaje się wzmianka mówiąca, że Ben Stada robił sobie znaki na ciele i był skłonny do odrzucenia Boga. W późniejszych tekstach utożsamia się Ben Stadę z Ben Panderą, który miał być synem Miriam, zwanej też Stada, fryzjerki. Miała zdradzić męża z Panderą, ale nie wspomina się, żeby ten był żołnierzem. Ben Panderę oskarżano o czary, których nauczył się w Egipcie, i zwodzenie ludzi. Wiadomo, że jego proces odbył się tylko przed żydowskim sądem. Wyrok śmierci objął ukamienowanie, a następnie powieszenie w przeddzień Paschy w miejscowości Lod. Abstrahując od niedokładnych stycznych z ewangeliami (choćby egzekucja przed świętem, ale wykonana przez Rzymian w Jerozolimie), trudno utożsamić któregoś z nich z Jezusem. Jeżeli kontekst, w którym Talmud umieszcza te postaci jest wiarygodny, wówczas Ben Stada byłby współczesny św. Pawłowi, zaś Ben Pandera musiałby żyć w trakcie tzw. II wojny żydowskiej, czyli okołu 100 lat po odejściu Jezusa. Jeszu Nocri (Jezus Nazarejczyk) Drugą postacią, która pojawia się w Talmudzie i którą później identyfikowano z Ben Panderą, jest Jeszu Nocri. Teksty ukazują go jako krnąbrnego ucznia faryzejskiego rabina. Za słabość do kobiet został ekskomunikowany przez swego mistrza. Podejmowane przez Jeszu próby pojednania z nauczycielem zakończyły się fiaskiem. Co więcej, Jeszu stał się dla rabina arogantem i zwodzicielem Izraela. Podobnie do Jezusa z Nazaretum Jeszu miał uczniów (m.in. Mataja, czyli Mateusza) i został powieszony w przeddzień Paschy. Skonfliktowany z faryzeuszami może odrobinę przypominać Jezusa z Nazaretu, ale działał około 80 lat przed jego narodzinami – oczywiście gdy założymy, że tło historyczne proponowane w Talmudzie jest prawidłowe. Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk W narodowosocjalistycznych Niemczech zapomniana plotka o rzymskiej krwi w żyłach Jezusa zaczęła ponownie rezonować. Taki twórca chrześcijaństwa, mówiący po aramejsku, z rzymskiego ojca, wydawał się odpowiedni dla nazistów. W Trzeciej Rzeszy znaczący teologowie starali się skonstruować obraz aryjskiego Jezusa jako syna „wolnej od trucizny judaizmu” pary nie-Żydów. Ideologizacja i przeinaczenia wzięły górę nad poszukiwaniem prawdy. Współcześnie odrzuca się utożsamienie Jezusa z Jeszu Nocrim, Ben Stadą czy Panderą. Dotyczące ich ogólnikowe i skąpe dane uznaje się za niewystarczające przesłanki do pewnej identyfikacji. Nie można zapominać o popularności imienia Jezus czy przydomka Pantera, co też utrudnia zadanie weryfikacji. Podkreśla się odmienny kontekst historyczny: Żyda Jezusa ukrzyżowano w Jerozolimie na rozkaz Piłata. Semicki łucznik z Sydonu nie miał najprawdopodobniej pojęcia o cieśli z Nazaretu, a już na pewno nie przypuszczał, jak wiele spekulacji zrodzi jego płyta grobowa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szamanka w kolorach lata – nowe oblicze słynnego szamańskiego grobu sprzed tysiącleci
Dziewięć tysięcy lat temu w Bad Dürrenberg w dzisiejszych Niemczech pochowano kobietę z dzieckiem w ramionach. Dziś dzięki nowoczesnym analizom wiemy, że była to szamanka pożegnana z niezwykłymi honorami. Analiza pyłków ujawniła, że otaczały ją lecznicze rośliny i wielobarwne polne kwiaty. To potwierdza wysoką rangę kobiety w pradziejowej społeczności.
W 1934 roku robotnicy budujący kanalizację w Bad Dürrenberg w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt, natknęli się na niezwykły pochówek. Archeolodzy mieli wtedy tylko jedno popołudnie na jego eksplorację. W pośpiechu wyciągnięto szkielet 30–40 letniej kobiety złożony wraz z sześciomiesięcznym dzieckiem oraz porożami jeleni. Później okazało się, że wykonano z nich maskę lub rodzaj nakrycia głowy. W grobie były też wisiorki z zębów zwierzęcych. To wyposażenie świadczy o szczególnym statusie zmarłej – archeolodzy stwierdzili, że byłą to szamanka, duchowa przywódczyni swojej grupy. Ustalono, że żyła 9 tysięcy lat temu. Jej grób stał się jednym z najbardziej intrygujących pochówków mezolitycznej Europy. Wielki come back archeologów W ostatnich latach badacze powrócili na to stanowisko archeologiczne i postanowili zlokalizować miejsce pochówku. To zadanie się udało. Jednocześnie zarejestrowano masę informacji, które pominięto w czasie badań w latach 30. XX wieku. Odkryte teraz skarby nie mają wielkiej wartości materialnej, bo są to próbki ziemi zawierające mikroślady. Te zdradziły masę informacji na temat pradziejowego pochówku. W tym celu naukowcy spędzili wiele godzin w czasie analiz laboratoryjnych. Kwitnący pradziejowy grób W analizowanej ziemi pochodzącej z wypełniska komory grobowej eksperci znaleźli masę kwitnących roślin. Nie jest to pierwszy pradziejowy grób, do którego włożono kwiaty. Najgłośniejszym przypadkiem były znaleziska w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar w górach Zagros w Iraku, gdzie rzekomo stwierdzono niezwykle wysokie stężenie pyłków kwiatowych. Archeolodzy zinterpretowali to jako pozostałości kwiatów złożonych przy zmarłym, ale obecnie to ustalenie jest podważane. Jednakże bardziej pewne znaleziska świadczące o obecności kwiatów w grobach pochodzą sprzed kilkunastu tysięcy lat z czterech grobów z jaskini Raqefet w Izraelu. Łowcy-zbieracze wyłożyli kwiatami jamy grobowe. Kwiaty w grobie szamanki? Analizy gleby z grobu szamanki w Bad Dürrenberg przeprowadziła Elisabeth Endtmann z Urzędu Geologii i Górnictwa Landu Saksonia-Anhalt. Ekspertka wykryła pyłki roślin kwitnących – co sugeruje, że do pochówku doszło w lipcu. Jak podaje w komunikacie Landowy Urząd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt, duże natężenie pyłków było zlokalizowane przy głowie zmarłej. Znaleziono tam pyłek z wizualnie atrakcyjnych roślin kwiatowych, takich jak: wiązówka błotna, dziewanna, jaskier, świerzbnica polna. Wiązówka błotna kwitnie na biało, kremowo, różowo lub czerwono; dziewanna jest zazwyczaj żółta, rzadko biała lub fioletowa; jaskier jest jaskrawożółty; świerzbnica polna jest fioletowa lub niebieska. – Pyłek prawdopodobnie utknął we włosach szamanki, gdy jeszcze żyła. Możliwe jednak, że jej głowę umieszczono na kwiatach podczas pogrzebu. Niestety, ze względu na niewielką liczbę znalezionych próbek pyłku, nie jest możliwe uzyskanie ostatecznej pewności – wyjaśnia Elisabeth Endtmann. „Apteczka” w grobie? Badanie pyłków przyniosło jeszcze dwa dodatkowe fascynujące wnioski. Po pierwsze, w grobie znaleziono rośliny znane z medycyny ludowej, takie jak brzoza, kruszyna, chmiel i przywrotnik. To sugeruje, że szamanka mogła być ekspertką od leczenia ran, bólów głowy czy bezsenności. – Oczywiście nie jest jasne, czy szamanka z Bad Dürrenberg była świadoma leczniczych właściwości tych roślin. Jednak istnieją liczne przykłady etnograficzne szamanów stosujących rośliny lecznicze, a łowcy-zbieracze, którzy żyją w zgodzie ze swoim środowiskiem i w harmonii z nim, często posiadają taką wiedzę – wyjaśnia Harald Meller, jeden z głównych archeologów landu. Po drugie, analiza okresów kwitnienia tych roślin pozwoliła ustalić datę pogrzebu. Największa liczba znalezionych kwiatów kwitnie jednocześnie w lipcu i to właśnie ten miesiąc naukowcy wskazują jako czas śmierci i pochówku szamanki. Szamanka na wystawie Od 27 marca do 1 listopada 2026 r. w Muzeum Prehistorii w Halle będzie można obejrzeć ekspozycję prezentującą nowe dane płynące z analizy grobu szamanki. Do tego miasta można wpaść też z innych powodów – na przykład świetnie zachowało się jego stare miasto. Warto też odwiedzić planetarium w Halle, znajduje się w dawnym gazometrze na zielonej Wyspie Solnej, zaledwie kilka kroków od centrum miasta. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kula ognia nad Europą. Niezwykle jasny meteoryt przeleciał nad kilkoma krajami i wpadł do domu w Niemczech
8 marca 2026 roku mieszkańcy Koblencji i regionu Nadrenii-Palatynatu przeżyli chwile grozy. Jasny bolid najpierw rozświetlił niebo nad całą Europą Zachodnią, po czy ogromną siłą przebił dach i wpadł do domu. Doniesienia o obserwacji lecącego meteorytu spływały z wielu krajów.
W niedzielę 8 marca 2026 roku, tuż przed godziną 19:00, mieszkańcy Koblencji oraz świadkowie z całej Europy Zachodniej stali się uczestnikami niezwykłego widowiska na niebie. Nad Niemcami, Belgią, Holandią, Luksemburgiem, Francją i Szwajcarią przeleciał bardzo jasny bolid – meteoryt, którego jasność osiągnęła według raportów nawet -13 magnitudo, czyli poziom porównywalny z blaskiem Księżyca w pełni. Nagły błysk i rozświetlona smuga były widoczne na niebie przez kilkanaście sekund, wywołując natychmiastowe poruszenie nawet wśród przypadkowych obserwatorów. Setki osób zgłaszały do służb alarmowych huk oraz drżenie szyb w oknach. W sieciach społecznościowych pojawiły się nagrania i relacje ludzi, opisujących „kulę ognia” nad zachodnią częścią Europy. Meteoryt przebił dach domu w Koblencji Finał kosmicznego spektaklu rozegrał się w dzielnicy Güls w Koblencji. Fragment meteorytu z ogromną siłą uderzył w dach budynku mieszkalnego, przebił go pozostawiając dziurę wielkości piłki nożnej i.. wpadł do sypialni. Policja w Koblencji przekazała, że na szczęście nikt z domowników nie przebywał w tym pokoju podczas uderzenia i nikt nie odniósł obrażeń. Relacje o obserwacji bolidu płynęły także z innych regionów Niemiec, m.in. Eifel i Hunsrück. Było go nie tylko widać, ale i doskonale słychać huk, przypominający eksplozję. View oEmbed on the source website Czym naprawdę był tajemniczy obiekt? Nadzwyczajne zjawisko błyskawicznie stało się tematem numer jeden wśród astronomów i ekspertów. Tylko do portalu American Meteor Society wpłynęło ponad 2300 zgłoszeń obserwacji. Równocześnie Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) analizuje zebrane dane oraz materiały wideo i zdjęcia dostarczone przez świadków. Nicki Feierstein ze stowarzyszenia astrnomicznego w Luksemburgu wyjaśnił, że tak intensywne rozbłyski są efektem wejścia w atmosferę relatywnie dużych meteoroidów, które w wyniku ogromnego tarcia rozpadają się w atmosferze, generując głośne wybuchy. Niektórzy specjaliści z Heidelbergu zwracali uwagę, że pomarańczowa barwa światła mogła świadczyć o pochodzeniu obiektu z kosmicznych śmieci. Jednak większość astronomów i służb twierdzi, że był to meteoryt pochodzenia naturalnego. Jego prędkość w atmosferze oceniana jest na 60 000 do 70 000 km/godz. Lawina zgłoszeń w Niemczech Od samego początku wydarzenie wzbudziło ogromne emocje wśród mieszkańców Niemiec, gdzie przelot był najlepiej widzialny. Służby w Koblencji oraz Krajowy Urząd ds. Ochrony Przeciwpożarowej i Katastrof informowały o lawinie połączeń alarmowych. Świadkowie z Nadrenii-Palatynatu, Saary i Nadrenii Północnej-Westfalii pytali, czy to była katastrofa samolotu, uderzenie rakiety czy może groźny obiekt z kosmosu. Policja szybko wykluczyła możliwość katastrofy lotniczej – potwierdzono, że obiekt nie był częścią żadnej rakiety ani śmieci kosmicznych monitorowanych przez lotnictwo. W innych regionach, jak Stade w Dolnej Saksonii, straż pożarna prowadziła zakrojone na szeroką skalę poszukiwania fragmentów meteorytu. Historyczny meteoryt z Koblencji Eksperci podkreślają, że choć na świecie podobne zjawiska zdarzają się sporadycznie, w Niemczech są prawdziwą rzadkością. Ostatnio fragment meteorytu odnaleziono w Elmshorn w 2023 roku, ale obecne wydarzenie zapisało się w pamięci ze względu na zasięg zjawiska, liczbę świadków i bezpośrednie skutki materialne. Z kolei w styczniu 2024 roku meteoryty pochodzące z niewielkiej asteroidy spadły w okolicach Berlina. Źródła: Z Głową w Gwiazdach, Heise.de, RTL Today, American Meteor Society Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Te miejsca lada dzień zakwitną na różowo. Spektakularne wiśnie zobaczysz blisko Polski
Kwitnące wiśnie to niekwestionowany symbol japońskiej wiosny, który co roku przyciąga tysiące turystów spragnionych widoku różowych płatków. Choć tradycja hanami wywodzi się z Azji, podobne spektakle przyrody można dziś podziwiać w sercu Nowego Jorku czy na ulicach europejskich miast.
W tym artykule: Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Tak wygląda Central Park wiosną Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Japonia przywodzi na myśl na wiele skojarzeń, ale wiosną są to przede wszystkim kwitnące wiśnie. Różowawe kwiaty symbolizują efemeryczną naturę życia i piękno nowych początków. Każdej wiosny, poza pandemiczną przerwą, do Japonii przylatują tysiące turystów aby na własne oczy zobaczyć ten wyjątkowy spektakl w przyrodzie. W parkach, świątyniach i sanktuariach robi się wtedy tłoczno. Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Sezon kwitnienia wiśni w Japonii zwykle rozpoczyna się na południu, a następnie przesuwa się na północ. Zaczyna się na przełomie marca i kwietnia i zazwyczaj trwa około pięciu tygodniu. Szczyt kwitnienia przypada w różnym czasie w zależności od regionu i pogody. Najpopularniejszym miejscem do oglądania kwitnących wiśni w Japonii jest park Ueno w Tokio. Inne sprawdzone miejscówki to: Ścieżka Filozofów w Kioto, park Nakanoshima w Osace, ogród Shukkeien w Hiroszimie. Oglądanie kwitnących wiśni to nie tylko atrakcja turystyczna. To wiekowa tradycja, nazywana przez Japończyków hanami. Pod koniec marca i na początku kwietnia ludzie zbierają się w parkach, aby śpiewać, pić sake, a nawet pisać wiersze. Wszystko ku chwale otaczającego piękna. Współcześnie zakochani i całe rodziny wykorzystują ten czas na sesje fotograficzne w plenerze. Kwiat wiśni jest integralną częścią kultury japońskiej. Motyw ten pojawia się w dziełach sztuki, literaturze, a nawet na monetach jenów. Przypomina o kruchości życia i docenianiu każdej chwili. Tak wygląda Central Park wiosną Nie tylko w Japonii wiosna patrzy przez różowe okulary. Kwitnące wiśnie są również symbolem nowojorskiego Central Parku. Jedna z odmian (Okame) rosnących wzdłuż zachodniej strony zbiornika wodnego zdążyła już zakwitnąć. Kolejne dopiero czekają na swój szczyt. Nowojorczycy i turyści mogą śledzić, gdzie w Central Parku jest już różowo za pomocą aplikacji przygotowanej przez Central Park Conservancy. David Bayne, kierownik ds. zarządzania krajobrazem wytłumaczył w komunikacie prasowym, że łagodne przejście z zimowej aury na wiosenno-letnią sprzyja wczesnemu kwitnięciu wiśni. Nagłe upały mogłyby zaburzyć rytm przyrody. Łącznie w Central Parku na ponad 340 hektarach rosną cztery rodzaje wiśni: Kwanzan (znany z ciemnoróżowego odcienia), Higan (białe i różowe kwiaty), Yoshino (białe kwiaty), Okame (różowe kwiaty). Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Pola Marsowe w Paryżu Trudno o bardziej malownicze miejsce na piknik niż Pola Marsowe w Paryżu. Szczególnie wiosną robi się tam jeszcze bardziej fotogenicznie. To zasługa kwitnących wiśni. Co prawda nie ma ich tam tak wiele jak w Central Parku, ale to nie szkodzi. Okolica, w tym wieża Eiffla, dopełnia wrażenia estetyczne. Bonn w Niemczech Mniej oczywistym wyborem jest Bonn położone w zachodnich Niemczech. W kwietniu turystyka sprowadza się tam do dwóch ulic: Heerstrasse i Breite Straße. Rosnące wzdłuż nich wiśnie zostały przywiezione z Japonii po zjednoczeniu Niemiec. Heerstrasse jest nazywana przez mieszkańców „Aleją Kwitnącej Wiśni” i nie ma co się dziwić. Wiosną wygląda jak różowy tunel. Taka sceneria przyciąga fotografów z całego kraju i zagranicy. Kersenbloesempark w Amstelveen/Amsterdamie Znanym i sprawdzony miejscem jest również Kersenbloesempark położony niedaleko lotniska Amsterdam Schiphol. Podarowane miastu przez Japanese Women’s Club w 2000 roku prawdziwe japońskie drzewa sakura tworzą jeden z najlepszych ogrodów kwitnących wiśni w Europie. Każde drzewo ma nawet swoją własną nazwę – są to imiona kobiet w języku japońskim lub holenderskim. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Historia ukryta pod kostką brukową. Georadar odsłonił zaginioną świątynię sprzed 700 lat
Pod brukiem placu miejskiego przez stulecia skrywały się ślady dawnej świątyni. Jej istnienie znano z dokumentów, ale brakowało dowodów na to, jak naprawdę wyglądała. Sytuację zmieniły badania przeprowadzone z użyciem georadaru. Urządzenie odsłoniło dokładny układ murów średniowiecznej budowli w jednym z najbardziej malowniczych miast Niemiec.
Rothenburg ob der Tauber w Bawarii to miasto o niezwykłej, ale i bolesnej przeszłości. Uchodzi za jedno z lepiej zachowanych średniowiecznych miasteczek w Europie. Dlatego każdego roku jest celem niezliczonych wycieczek. Około 1180 roku powstała tu jedna z najstarszych dzielnic żydowskich w południowych Niemczech. Miasto było promieniującym na całą Europę ośrodkiem nauki. Serce tej społeczności stanowiła synagoga przy dzisiejszym placu Kapellenplatz. Historia tego miejsca jest pełna dramatycznych zwrotów akcji. W 1298 i później w 1349 roku doszło do brutalnego pogromu. Synagoga została odebrana żydowskiej gminie i przekazana miastu. Kilkadziesiąt lat później, w 1406 roku, świątynię przebudowano na chrześcijańską kaplicę maryjną. W 1805 roku rozebrano ją, a wszelki ślad po konstrukcji zaginął. Przez wieki jedynym dowodem na istnienie tej budowli były stare rysunki. Georadar, czyli „rentgen” w dłoniach archeologa Przełom nastąpił w 2025 roku podczas przebudowy placu. Archeolodzy natrafili wtedy na masywne fundamenty z wapiennych bloków. Jednak prawdziwa rewolucja przyszła w ostatnim czasie. Naukowcy z Bawarskiego Urzędu Ochrony Zabytków (BLfD) użyli georadaru. Działanie georadaru można porównać do echolokacji u nietoperzy. Maszyna wysyła fale radiowe, które odbijają się od podziemnych murów i wracają do odbiornika. Dzięki temu naukowcy widzą, co kryje się pod ziemią, nie niszcząc zabytkowej tkanki. Jest to archeologia bezinwazyjna – szybka i często niezwykle precyzyjna. Co widzi „oko” maszyny? Wyniki badań georadarowych przeszły najśmielsze oczekiwania. Urządzenie pozwoliło w pełni odtworzyć plan synagogi, która okazała się imponującą budowlą. Jej mury miały około metra grubości. Główna sala to prostokąt o wymiarach 16 na 11 metrów. To daje 180 metrów kwadratowych powierzchni – synagoga była więc jedną z największych w całym Świętym Cesarstwie Rzymskim. Georadar dał wgląd w detale, których nie udało się poznać w czasie wykopalisk. Dokładnie w centrum budynku radar wykrył strukturę o wymiarach 4 na 3 metry. To fundamenty bimy, czyli podestu, z którego odczytywano Torę. Na wschodniej ścianie odkryto też specjalny aneks, w którym przechowywano zwoje tej świętej księgi judaizmu. Takie detale pozwalają datować budowlę na okres sprzed 1300 roku, ponieważ później takich aneksów już nie budowano. Co ciekawe, archeolodzy dzięki zastosowaniu georadaru, byli stanie prześledzić na podstawie pomiarów proces przemiany synagogi w kaplicę maryjną z początku XV wieku – od strony wschodniej dobudowano wieloboczne prezbiterium w stylu gotyckim. Udokumentowany plan Kaplicy Matki Boskiej odpowiada zachowanym ilustracjom z XVIII wieku. Historia pod nowym brukiem Dzięki technologii wiemy już, że cała synagoga wraz z dobudowaną częścią dla kobiet zajmowała aż 210 metrów kwadratowych. Mogła pomieścić blisko 400 osób, co świadczy o potędze ówczesnej gminy żydowskiej. Dziś archeolodzy nie muszą już wszystkiego wykopywać, by „zobaczyć” przeszłość. Większość fundamentów pozostanie bezpiecznie ukryta pod nowym brukiem placu Kapellenplatz. Plan synagogi zostanie jednak zaznaczony na powierzchni w postaci nowego układu kostki brukowej. W ten sposób, dzięki połączeniu średniowiecznych murów i XXI-wiecznej technologii, historia Rothenburga znów stanie się widoczna dla każdego przechodnia. Taki sposób markowania dawnych, nieistniejących budowli stosowany jest w różnych miastach na całym świecie. Innym kolorem kostki brukowej zaznaczono na przykład lokalizację bram miejskich w Poznaniu. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Eva Braun świadomie wybrała życie w zbrodniczym systemie. Do samego końca była lojalna wobec Hitlera
Eva Braun przez kilkanaście lat była najbliższą osobą człowieka, który wzniecił pożogę II wojny światowej. Mimo to historycy przez lata spychali ją na margines, szufladkując ją jako apolityczny „ozdobnik”, który zupełnym przypadkiem znalazł się w centrum historycznych wydarzeń. Czy słusznie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Rodzina Braunów „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Życie i śmierć w bunkrze Żona Adolfa Hitlera przez lata była traktowana jako historyczna ciekawostka – niewiele znaczący przypis do biografii sprawcy wielkiego zła. Należy jednak podkreślić, że Eva Braun nie była jedynie niewinną ofiarą, która znalazła się pod zgubnym wpływem uroku potwora w ludzkiej skórze. Dziś historycy nie mają wątpliwości, że „słodka” Eva, jak nazywał ją Hitler, świadomie wybrała życie w samym centrum zbrodniczego systemu. Wiedziała o prześladowaniach Żydów (choćby z racji tego, że jej własna rodzina przejęła mienie pożydowskie), widziała znikających ludzi, słyszała rozmowy o wojnie totalnej. Jakakolwiek „niewiedza” z jej strony była niczym innym, jak tylko świadomym odwracaniem wzroku. Rodzina Braunów Eva Anna Paula Braun urodziła się 6 lutego 1912 roku w Monachium. Była drugą z trzech córek Friedricha „Fritza” Brauna, nauczyciela w szkole zawodowej, i Franziski „Fanny” Kronberger, gospodyni domowej. Jej dzieciństwo przypadło na burzliwe czasy powojennego chaosu w Niemczech – okresu hiperinflacji, rewolucji w Bawarii i rodzącego się nazizmu. Mimo to w domu Braunów panowała względna stabilizacja, choć Fritz musiał ciężko pracować, by utrzymać standard życia, jakiego oczekiwał. W przeciwieństwie do swojej starszej siostry, Ilse, Eva nie przykładała zbyt dużej uwagi do edukacji. Uczyła się (z przeciętnymi wynikami) w katolickim liceum w Monachium, a następnie przez rok (1928/1929) uczęszczała do szkoły handlowej, co było typowe dla dziewcząt z jej sfery. Edukacja miała przygotować ją do roli żony i matki. Większy zapała przejawiała względem sportu. Była doskonałą lekkoatletką, a później – pływaczką i narciarką. „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” W 1929 roku podjęła pracę, która miała zdeterminować jej dalsze życie. Została asystentką, pomocnicą biurową i okazjonalną modelką w zakładzie fotograficznym przy Amalienstrasse 25 w Monachium, którego właścicielem był Heinrich Hoffmann – osobisty fotograf Hitlera, propagandysta i twórca wizerunku Führera. Pierwsze spotkanie nastąpiło w październiku 1929 roku. Stojąc na drabinie i porządkując dokumenty na górnych półkach, Eva została zaskoczona wejściem szefa w towarzystwie mężczyzny w średnim wieku. Nieznajomy miał charakterystyczny wąsik, nosił jasny, angielski płaszcz i trzymał w ręku duży filcowy kapelusz. Hoffmann przedstawił go enigmatycznie jako „herr Wolf”, czyli pana Wilka. Wszyscy zasiedli do posiłku w kantorku. Czterdziestoletni lider rosnącej w siłę partii był oczarowany dziewczyną. Co ciekawe, Eva, apolityczna i niezainteresowana bieżącymi wydarzeniami, nie rozpoznała w nim polityka, którego twarz zaczynała pojawiać się na plakatach w całym Monachium. Hitler od czasu do czasu bywał w zakładzie. Przynosił Evie kwiaty, zabierał ją do opery czy kina. Dla starszego o 23 lata mężczyzny, atrakcyjna nastolatka była „słodką dziewczynką” – odskocznią od polityki. W cieniu Geli Raubal Początkowo Eva Braun była jedynie tłem w życiu przyszłego przywódcy Rzeszy. Jego obsesyjna miłość do siostrzenicy, Geli Raubal, nie pozostawiała miejsca dla innych kobiet. Eva, spotykająca się z Hitlerem sporadycznie, musiała zadowolić się rolą „tej drugiej”. Przełom nastał w 1931 roku. Po samobójczej śmierci Geli, Hitler przeżył załamanie nerwowe. Eva dostrzegła jednak szansę dla siebie w jego osobistym dramacie. Pogrążony w żałobie, początkowo odsunął się od wszystkich. Z czasem zaczął szukać pocieszenia i wtedy Braun odegrała swoją rolę. Nie zadawała trudnych pytań, nie oceniała, była dyskretna i bezgranicznie oddana. Stopniowo zaczęła wypełniać pustkę po Geli. Pierwszy kryzys Mimo to Hitler wciąż trzymał ją na dystans. Rok 1932 był dla niego czasem nieustannych kampanii wyborczych. Gdy on walczył o władzę, Braun siedziała sama w Monachium, czekając na telefon, który często nie dzwonił tygodniami. Czując się zaniedbana i obawiając się, że wybranek ją porzuci, zdecydowała się na drastyczny krok. Sięgnęła po broń i strzeliła sobie w szyję. Pocisk o milimetry minął tętnicę i utkwił w karku. Zdaniem wielu historyków, nie była to autentyczna próba odebrania sobie życia, a jedynie demonstracja oparta na chłodnej kalkulacji. Eva wiedziała, że kolejna samobójcza śmierć bliskiej osoby mogłaby zrujnować politycznie Hitlera. Można powiedzieć, że trafiła w dziesiątkę. Przerażony perspektywą skandalu, przyjechał do szpitala. Od tego momentu ich relacja stała się bardziej intymna. Drugi kryzys Sytuacja Evy pogorszyła się w 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy. Jej wybranek stał się najważniejszą osobą publiczną, a ona musiała pozostać w ukryciu. Nie mogła przyjeżdżać do Berlina. Nie pokazywano jej oficjalnie. Nawrót kryzysu był tylko kwestią czasu. W 1935 roku połknęła pokaźną dawkę tabletek nasennych. Także tym razem udało się ją odratować i ponownie ten akt szantażu emocjonalnego przyniósł oczekiwany rezultat. Do Hitlera dotarło, że jeżeli chce uniknąć kolejnych dramatów, musi zapewnić swojej kochance odpowiedni poziom stabilizacji. Kupił dla niej dom w dobrej dzielnicy Monachium, w którym zamieszkała razem ze swoją młodszą siostrą Gretl, a w swojej rezydencji w Berghof zatrudnił ją jako sekretarkę. W tamtym momencie jej pozycja stała się niepodważalna. Dokumentalistka prywatnego życia Hitlera Ważnym aspektem życia Evy Braun była jej pasja do fotografii i filmu. Pracując wcześniej u Hoffmanna, zdobyła solidne techniczne podstawy. W Berghofie nie rozstawała się z kamerą 16 mm i aparatem fotograficznym. To dzięki niej dysponujemy dziś nagraniami z Berghofu, ukazującymi przywódcę III Rzeszy w prywatnych sytuacjach. Te filmy nie były jednak tylko niewinnym hobby. Badacze są zdania, że Braun świadomie kreowała w nich idylliczny obraz życia. Była reżyserką domowej sielanki, w której ludobójca zamieniał się w zwykłego, „dobrotliwego” człowieka. Te działania były niczym innym, jak elementem propagandy, służącym ociepleniu wizerunku Hitlera. Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Po wybuchu wojny Hitler coraz rzadziej bywał w Berghofie. Eva została w górach, otoczona luksusem i służbą, podczas gdy Europa zaczynała płonąć. Jej listy z tego okresu świadczą o niezachwianym oddaniu. Pisała w nich, że za swoim wybrankiem pójdzie wszędzie, nawet na śmierć. W 1944 roku jej młodsza siostra, Gretl, wdała się w romans z Hermannem Fegeleinem, oficerem łącznikowym Himmlera przy Hitlerze. Wódz, widząc szansę na ściślejsze związanie Evy ze swoim kręgiem bez konieczności własnego ożenku, pobłogosławił ten związek. Ślub Gretl i Hermanna odbył się 3 czerwca 1944 roku, w Salzburgu. Huczne wesele zorganizowano w Berghofie. Dzięki temu małżeństwu Eva przestała być tylko „przyjaciółką Hitlera”. Stała się szwagierką potężnego generała SS. Mogła odtąd oficjalnie pojawiać się na niektórych uroczystościach, a w protokole dyplomatycznym traktowano ją z większymi honorami. Życie i śmierć w bunkrze W 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód, a alianci bombardowali niemieckie miasta. W marcu, wbrew wyraźnym rozkazom Hitlera, który chciał, by została w bezpiecznej Bawarii, Eva wyruszyła samochodem do Berlina. W połowie kwietnia zamieszkała w bunkrze Führera pod kancelarią Rzeszy. Według relacji świadków, przez cały czas zachowywała spokój. Do samego końca dbała o wygląd. Codziennie robiła makijaż, układała włosy i zakładała najlepsze kreacje. 29 kwietnia Hitler postanowił nagrodzić ją za lojalność, spełniając jej największe marzenie. Do bunkra ściągnięto Waltera Wagnera, urzędnika stanu cywilnego, który udzielił ślubu w małej sali konferencyjnej. Świadkami byli Joseph Goebbels i Martin Bormann. Po ceremonii odbyło się skromne przyjęcie weselne w prywatnych apartamentach Hitlera. 30 kwietnia małżonkowie pożegnali się z personelem bunkra. Para udała się do prywatnego gabinetu Führera. Według zeznań adiutantów, Eva Braun miała usiąść na sofie i przegryźć kapsułkę z cyjankiem potasu. Zmarła niemal natychmiast. Hitler usiadł obok niej, również zgryzł kapsułkę, jednocześnie strzelając sobie w prawą skroń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bawaria pełna kontrastów: 4 pomysły na dzień poza Monachium
Bawaria zachwyca nie tylko Monachium. Wystarczy wsiąść do pociągu, by w ciągu kilku godzin znaleźć się w miejscu, które wygląda jak z baśni: pod alpejskim szczytem, nad krystalicznym jeziorem albo w średniowiecznym mieście o burzliwej historii. Oto cztery pomysły na jednodniową wycieczkę z Monachium, które pozwolą odkryć najpiękniejsze krajobrazy i najciekawsze miejsca południowych Niemiec.
Spis treści: Zamek Neuschwanstein – bajkowa wizja króla Ludwika II Lindau – wyspa na Jeziorze Bodeńskim Norymberga – miasto historii i pamięci Jezioro Königssee – alpejska cisza w Parku Narodowym Berchtesgaden Jak podróżować po Bawarii – Bayern Ticket Choć Monachium jest sercem Bawarii, to właśnie podróże poza stolicę regionu pozwalają odkryć jego prawdziwą różnorodność. W promieniu zaledwie kilkudziesięciu lub kilkuset kilometrów można zobaczyć bajkowe zamki, alpejskie jeziora, średniowieczne miasta i miejsca ważne dla historii Europy. Dzięki dobrze rozwiniętej sieci kolei regionalnej wiele z tych miejsc można odwiedzić podczas jednodniowej wycieczki, wracając wieczorem do Monachium. To sprawia, że Bawaria jest jednym z najbardziej atrakcyjnych regionów Europy dla osób, które chcą połączyć miejskie zwiedzanie z odkrywaniem natury i historii. Zamek Neuschwanstein – bajkowa wizja króla Ludwika II Jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Niemiec jest zamek Neuschwanstein, położony w Alpach Bawarskich w pobliżu miejscowości Füssen, około 120 kilometrów od Monachium. Jego strzeliste wieże i romantyczna sylwetka sprawiają wrażenie, jakby został przeniesiony wprost z baśni. Budowę zamku rozpoczęto w 1869 roku na polecenie króla Ludwika II Bawarskiego, władcy znanego z zamiłowania do sztuki, muzyki i romantycznej architektury. Neuschwanstein miał być prywatną rezydencją monarchy i hołdem dla twórczości Richarda Wagnera, którego Ludwik II był wielkim mecenasem. Choć zamek nigdy nie został w pełni ukończony, szybko stał się jedną z największych atrakcji turystycznych Europy. Co roku odwiedza go ponad 1,3 miliona turystów, którzy przyjeżdżają tu z całego świata. Inspiracja dla Disneya Neuschwanstein jest powszechnie uznawany za inspirację dla zamku Śpiącej Królewny w Disneylandzie. Walt Disney odwiedził Bawarię w latach 50., a charakterystyczna sylwetka zamku stała się wzorem dla baśniowej architektury parków rozrywki. Najlepszy widok na budowlę rozciąga się z mostu Marienbrücke, zawieszonego nad wąwozem rzeki Pöllat. To właśnie stąd powstają najbardziej znane zdjęcia zamku. Lindau – wyspa na Jeziorze Bodeńskim Na południowo-zachodnim krańcu Bawarii, około 180 kilometrów od Monachium, znajduje się niezwykłe miasto Lindau. Jego historyczne centrum położone jest na wyspie na Jeziorze Bodeńskim (Bodensee) i połączone z lądem groblą oraz mostem. Jezioro Bodeńskie należy do największych jezior Europy Środkowej i leży na styku trzech państw: Niemiec, Austrii i Szwajcarii. Dzięki temu Lindau ma wyjątkową atmosferę miejsca, w którym spotykają się różne kultury i tradycje. Najbardziej charakterystycznym miejscem miasta jest port z latarnią morską i monumentalnym posągiem lwa bawarskiego, strzegącym wejścia do przystani. Widok Alp odbijających się w tafli jeziora sprawia, że Lindau uchodzi za jedno z najpiękniejszych miast regionu. Spacer po wyspie prowadzi przez wąskie średniowieczne uliczki, kolorowe kamienice i zabytkowe place, które przypominają o wielowiekowej historii handlu nad Jeziorem Bodeńskim. Norymberga – miasto historii i pamięci Około 170 kilometrów na północ od Monachium leży Norymberga – jedno z najważniejszych historycznie miast Niemiec. W średniowieczu była potężnym ośrodkiem handlowym i politycznym Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Nad miastem góruje Zamek Cesarski (Kaiserburg), z którego rozciąga się panorama starówki pełnej gotyckich kościołów, mostów i kamienic. W XX wieku Norymberga zapisała się jednak w historii także z dużo mroczniejszych powodów. Miejsce nazistowskich zjazdów W latach 30. XX wieku miasto stało się głównym miejscem zjazdów partii nazistowskiej (Reichsparteitag). Na południowo-wschodnich obrzeżach Norymbergi powstał ogromny kompleks terenów zjazdowych NSDAP. Do dziś zachowały się monumentalne budowle, w tym niedokończona Hala Kongresowa, która obecnie mieści centrum dokumentacji poświęcone historii nazizmu. To jedno z najważniejszych miejsc pamięci w Niemczech, pokazujące mechanizmy propagandy i totalitaryzmu. Jednocześnie współczesna Norymberga jest tętniącym życiem miastem kultury, słynącym m.in. z najstarszego jarmarku bożonarodzeniowego w Niemczech – Christkindlesmarkt. Jezioro Königssee – alpejska cisza w Parku Narodowym Berchtesgaden Na południowym krańcu Bawarii, około 150–160 kilometrów od Monachium, znajduje się jedno z najbardziej malowniczych jezior w Niemczech – Königssee, czyli Jezioro Królewskie. Leży ono na terenie Parku Narodowego Berchtesgaden, jedynego parku narodowego w niemieckich Alpach. Utworzono go, aby chronić wyjątkowy krajobraz wysokogórski, obejmujący alpejskie doliny, lodowcowe jeziora i strome wapienne ściany. Königssee przypomina fiord – jest długie, wąskie i otoczone wysokimi górami, które niemal pionowo opadają do wody. Jezioro słynie z niezwykle czystej wody i wyjątkowej ciszy, ponieważ po jego powierzchni pływają wyłącznie elektryczne łodzie pasażerskie. Kościół św. Bartłomieja Najbardziej rozpoznawalnym miejscem nad jeziorem jest kościół pielgrzymkowy św. Bartłomieja z charakterystycznymi czerwonymi kopułami. Świątynia stoi na półwyspie otoczonym górami i jest jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w całych Alpach Bawarskich. Rejs po jeziorze prowadzi również do punktów startowych licznych szlaków turystycznych, dzięki którym można odkrywać dziką przyrodę Parku Narodowego Berchtesgaden. Jak podróżować po Bawarii – Bayern Ticket Planowanie jednodniowych wycieczek po regionie ułatwia Bayern Ticket, czyli specjalny bilet kolejowy umożliwiający nielimitowane podróże regionalnymi pociągami i komunikacją publiczną w całej Bawarii przez jeden dzień. To rozwiązanie szczególnie popularne wśród turystów chcących zobaczyć kilka miejsc poza Monachium bez wynajmowania samochodu. Bilet obowiązuje w pociągach regionalnych (RB, RE, S-Bahn) oraz w wielu autobusach i tramwajach. W dni robocze można z niego korzystać od godziny 9:00 do 3:00 następnego dnia, a w weekendy – już od północy. Aktualnie cena Bayern Ticket wynosi około 29 euro dla jednej osoby, a każda kolejna osoba dopisana do biletu podnosi koszt o kilka euro. Maksymalnie z jednego biletu może korzystać do pięciu osób podróżujących razem, co sprawia, że jest to jedna z najtańszych opcji zwiedzania regionu. Źródło: Bavaria.Travel, Germany.Travel, National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Muzeum BMW to unikatowe połączenie architektury i historii motoryzacji. Ta wyjątkowa bryła skrywa dziesięciolecia inżynieryjnej pasji
Muzeum BMW przyciąga miliony turystów, entuzjastów motoryzacji i koneserów designu. Nic w tym dziwnego. Nie mówimy tu bowiem o zwykłym muzeum techniki, w którym zakurzone maszyny stoją za aksamitnym sznurem, a o najprawdziwszej świątyni inżynierii i galerii sztuki użytkowej.
Spis treści: Jeden z symboli Monachium Siedem domów BMW Samochody z logo wirującego śmigła na masce od zawsze wzbudzają jednoznaczne skojarzenia. Trzy litery – BMW – stały się synonimem dynamiki, precyzji prowadzenia i radości z jazdy. Czy taki zestaw złożonych wrażeń można odzwierciedlić w bryle i wnętrzu budynku? Tak, a profesor Karl Schwanzer zrobił to po mistrzowsku. Muzeum BMW w Monachium to coś więcej niż tylko budynek. To najprawdziwsza nowoczesna rzeźba, która zachwyca nawet po ponad 50 latach od dnia otwarcia. Jeden z symboli Monachium Przełom lat 60. i 70. XX wieku to dla Monachium czas wielkiej transformacji. Decyzja o przyznaniu miastu organizacji Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1972 roku stała się katalizatorem bezprecedensowego rozwoju. Powstała wówczas nowa sieć metra, infrastruktura drogowa została zmodernizowana, a tereny Oberwiesenfeld zamieniały się w futurystyczny Park Olimpijski. W tym samym czasie koncern BMW przeżywał swój renesans. Po głębokim kryzysie lat 50., kiedy firma stała na krawędzi bankructwa i wrogiego przejęcia przez Daimlera, sukces rynkowy „Neue Klasse” w latach 60. pozwolił firmie stanąć na nogi. Zarząd, świadomy rosnącej potęgi marki, potrzebował nowej siedziby, która odzwierciedlałaby ambicje, technologiczną precyzję i dynamikę. W 1968 roku rozpisano międzynarodowy konkurs architektoniczny na projekt nowej centrali. Zwyciężył wiedeński profesor Karl Schwanzer. Jego projekt był śmiały, ale idealnie wpisywał się w ducha czasów. Budowa kompleksu rozpoczęła się w 1970 roku, a uroczyste otwarcie nastąpiło 18 maja 1973 roku. Cztery cylindry i kociołek na białą kiełbasę Centralnym punktem kompleksu stał się charakterystyczny, przypominający tłoki silnika spalinowego wieżowiec BMW, znany na całym świecie jako „Vierzylinder” (cztery cylindry). U stóp wieżowca, jako architektoniczny kontrapunkt, stanął tzw. kociołek na białą kiełbasę, nazywany też „misą” – niemal bezokienna bryła w kształcie odwróconego stożka, budynek Muzeum BMW. Podstawa muzeum jest niemal okrągła i ma średnicę około 20 metrów, podczas gdy dach rozszerza się do 40 metrów. Ta charakterystyczna forma stała się ikoną architektury brutalizmu i modernizmu. Dynamika zamiast statyki Koncepcja na wnętrze muzeum była równie rewolucyjna. Architekt wyszedł z założenia, że muzeum motoryzacji musi oddawać dynamikę jazdy, a nie statyczność tradycyjnej galerii sztuki. Jego kluczową ideą była „kontynuacja ulicy w zamkniętej przestrzeni”. Wnętrze oryginalnego „kociołka” to w rzeczywistości jedna, długa spirala. Zwiedzający wchodzą na parter, a następnie spiralną rampą kierują się ku górze, mijając eksponaty umieszczone na platformach. „Kociołek” jest z zewnątrz zamknięty. Srebrna skorupa odcina zwiedzających od świata zewnętrznego, ale wnętrze jest zaskakująco lekkie i przestronne. Światło wpada przez szczeliny i świetliki dachowe, tworząc grę cieni. To podejście sprawiło, że Muzeum BMW stało się pierwszym dedykowanym muzeum samochodowym w Niemczech o tak nowatorskiej koncepcji przestrzennej. Potrzeba zmian Na początku XXI wieku stało się jasne, że oryginalny budynek Karla Schwanzera jest za mały. Powierzchnia wystawiennicza wynosiła zaledwie 1000 metrów kwadratowych, co nie pozwalało na zaprezentowanie rosnącej kolekcji ani na obsłużenie setek tysięcy turystów, odwiedzających Monachium. BMW stanęło przed trudnym dylematem – jak rozbudować obiekt, nie niszcząc jego unikatowego charakteru i nie zaburzając harmonii z sąsiednim Parkiem Olimpijskim? Zdecydowano się na radykalny krok – ekspansję pod ziemię i w głąb przyległego budynku, który dotychczas pełnił funkcje techniczne, socjalne i parkingowe dla pracowników biurowca. Zadanie to powierzono pracowni architektonicznej Atelier Brückner ze Stuttgartu. Renowacja trwała od 2004 do 2007 roku. Rezultat był spektakularny. Powierzchnia wystawowa zwiększyła się pięciokrotnie. Stary „kociołek” został połączony z nową częścią, tworząc spójny kompleks. Siedem domów BMW Stała ekspozycja muzeum, zlokalizowana w nowej części, została podzielona na siedem tematycznych obszarów, zwanych „Domami”. Każdy z nich poświęcony jest innemu kluczowemu aspektowi działalności marki. Dom Designu Dom Designu nie tylko prezentuje gotowe samochody, ale przede wszystkim proces ich powstawania, od pierwszej kreski w szkicowniku, po gotowy produkt. Zwiedzający mogą prześledzić ewolucję narzędzi projektantów, od ołówka i papieru, przez gliniane modele w skali rzeczywistej, aż po zaawansowane projektowanie cyfrowe VR. Ciekawym elementem tej części kompleksu jest szklana podłoga, która pozwala spojrzeć na proces projektowy z innej perspektywy. Dom Firmy Ta część to lekcja historii biznesowej i korporacyjnej. W Domu Firmy zwiedzający mogą zapoznać się z kluczowymi momentami dla BMW, od produkcji pierwszych silników lotniczych, przez trudne czasy powojenne, aż po dramatyczny rok 1959, kiedy akcjonariusze i dealerzy zablokowali przejęcie firmy przez koncern Daimler-Benz. Ekspozycja nie pomija trudnych tematów, takich jak wykorzystywanie pracy przymusowej w zakładach BMW w czasie II wojny światowej. Dom Motocykli Nie można zapomnieć, że zanim BMW zaczęło sygnować swoją marką samochody, produkowało motocykle, które do dziś cieszą się uznaniem wśród miłośników dwóch kółek. Dom Motocykli to wielopiętrowa szklana witryna, w której zgromadzono dziesiątki maszyn: od przedwojennych klasyków, po współczesne cuda i prawdziwie sportowe maszyny, startujące w seriach rajdowych i wyścigowych. Dom Technologii W tej części prezentowane są mechaniczne „serca” maszyn, od wspaniałych rzędowych sześciocylindrowców, przez potężne widlaste ósemki i dwunastki, aż po napędy hybrydowe i elektryczne. Znajduje się tam również sekcja poświęcona aerodynamice, gdzie można zobaczyć, jak powietrze opływa karoserię samochodu. Dom Sportu Motorowego BMW od zawsze było obecne w sporcie – od wyścigów górskich, przez rajdy, wyścigi długodystansowe i samochodów turystycznych, aż po królową sportów motorowych – Formułę 1. Ekspozycja w tym domu jest dynamiczna. Samochody są ustawione tak, jakby mknęły po torze wyścigowym. Można tam podziwiać między innymi bolidy F1, maszyny startujące w kultowej serii DTM i wiele innych „potworów”, które odnosiły mniejsze lub większe sukcesy na torach wyścigowych. Dom Marki Ten dom skupia się na marketingu, reklamie i komunikacji. Pokazuje, jak zmieniał się wizerunek BMW na przestrzeni dekad. Można tam zobaczyć stare plakaty reklamowe, słynne kampanie telewizyjne i prześledzić ewolucję hasła „Radość z jazdy”, które towarzyszy marce od 1972 roku. Dom Serii Ostatni z domów jest dedykowany modelom seryjnym. Można tam zobaczyć, jak poszczególne serie zmieniały się na przestrzeni lat, a także jak ewoluowały słynne „nerki”, czyli charakterystyczna dla marki, składająca się z dwóch segmentów atrapa chłodnicy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
ITB Berlin 2026 – Polska zaskakuje turystyką slow i kulinarnymi emocjami na powierzchni 500 m²!
3–5 marca 2026 roku Berlin zamieni się w światową stolicę turystyki podczas ITB Berlin 2026. Polska zaprezentuje się jako odpowiedzialna destynacja, oferując degustacje dań od mistrzów kuchni Michelin i nowoczesne podejście do turystyki slow na stoisku o powierzchni ponad 500 m².
Międzynarodowe Targi Turystyczne ITB Berlin 2026 to wydarzenie, które już od 3 do 5 marca przyciągnie uwagę całego świata turystycznego do Berlina. Polska, wykorzystując powierzchnię ponad 500 m² na Polskim Stoisku Narodowym, wywoła emocje i zaskoczenie. Na miejscu pojawi się ponad 40 wystawców – regiony, miasta, organizacje turystyczne i przedsiębiorcy. Wspólna prezentacja ma wzmocnić obraz Polski jako nowoczesnej i odpowiedzialnej destynacji, silnie zakorzenionej w autentyczności i różnorodności. Turystyka slow i kontakt z lokalną kulturą motywem przewodnim polskiej ekspozycji Temat przewodni wystąpienia Polski to turystyka slow. Polska postawiła na zrównoważone podróżowanie, głębokie przeżycia i autentyczne spotkania z kulturą oraz naturą. W programie polskiego stoiska nacisk położono na jakość doświadczeń – nie liczy się wyłącznie cel podróży, lecz również droga i przeżycie. Uczestnicy targów ITB Berlin 2026 będą mogli przekonać się, jak wygląda współczesna Polska: otwarta, nowoczesna, a zarazem wierna swoim tradycjom. Kulinarne show: degustacje na żywo i gwiazdorska obsada kuchni Michelin Jednym z najbardziej wyczekiwanych elementów polskiej obecności na ITB Berlin 2026 są degustacje dań przygotowywanych na żywo. Za kuchnię odpowiadają szefowie z restauracji wyróżnionych gwiazdkami Michelin, Bib Gourmand, Zieloną Gwiazdką oraz rekomendacjami Michelin. To właśnie kuchnia stanie się kluczem do emocjonalnego przyciągania gości. Smaki regionalnych produktów, sezonowe składniki i nowoczesne interpretacje tradycyjnych dań będą fundamentem polskiej opowieści o turystyce. Intensywna platforma biznesowa i branżowe rozmowy przy polskim stoisku ITB Berlin 2026 to nie tylko pokazy i degustacje, ale również kluczowe spotkania biznesowe. Polskie stoisko stanie się miejscem dialogu branżowego, spotkań z touroperatorami, liniami lotniczymi, portami lotniczymi, organizacjami międzynarodowymi oraz przedstawicielami mediów. Celem jest wzmocnienie obecności Polski na strategicznych rynkach zagranicznych i zacieśnianie międzynarodowej współpracy. To także okazja do podkreślenia strategicznej roli turystyki w polskiej gospodarce. Polska jako autentyczna i atrakcyjna destynacja przez cały rok Obecność Polski na ITB Berlin 2026 to konsekwentna realizacja strategii budowania marki kraju jako destynacji atrakcyjnej i otwartej o każdej porze roku. Połączenie turystyki slow, lokalnej kuchni i silnej reprezentacji branżowej tworzy przekaz o odpowiedzialności i nowoczesności. Polska pokazuje, że autentyczność, kontakt z lokalnymi społecznościami i nowoczesne podejście do podróżowania mogą być siłą napędową rozwoju turystyki na arenie międzynarodowej. Źródło: Polska Organizacja Turystyczna
Ślady po II wojnie światowej obok średniowiecznego kościoła. Tu archeolodzy mieli pełne ręce roboty
Potężne fundamenty średniowiecznego kościoła oraz schron z okresu II wojny światowej odkryli archeolodzy w centrum miasta Borken w Niemczech. Znalezisk było jednak zdecydowanie więcej. Wśród nich zagadkowy dół sprzed kilkuset lat.
Wiele współczesnych europejskich miast powstało już w czasach średniowiecza. Tak też jest w przypadku Borken w Nadrenii Północnej-Westfalii. Prawdopodobnie zatrzymał się w nim w czasie wojen saskich w 800 roku słynny Karol Wielki. Nazwa Borken wskazuje na to, że już od początku było to ufortyfikowane osiedle. Początkowo było określane jako „Burg” lub „Burk”, co oznacza rodzaj twierdzy, z czasem nazwa zmieniała się na Burken, a potem obecne Borken. Takie miasta skrywają pod współczesną zabudową wiele nawarstwień sprzed wielu stuleci. Dlatego podczas inwestycji budowlanych najpierw do pracy wkraczają archeolodzy. Tak też było i tym razem. Inwestycja wiedzie do odkryć Tym razem archeologów z LWL-Archäologie für Westfalen wezwano w miejsce planowanej budowy ośrodka zdrowia i nowego budynku Caritas w dzielnicy Brinkerhof. Wykopaliska poprzedziły badania geofizyczne, które umożliwiają zajrzenie pod ziemię bez wbijania w nią łopaty. Potężny kościół Pod zwałami ziemi skrywały się relikty po olbrzymiej świątyni. Są to dobrze zachowane fundamenty kościoła dawnego klasztoru Marienbrink, które spoczywały ukryte pod grubymi warstwami gruzu. Na inną część natrafiono już w 2024 roku. Najstarsze fragmenty tej budowli sakralnej pochodzą z XV wieku, co plasuje jej powstanie w okresie późnego średniowiecza. Podczas prac archeologicznych badaczom udało się odsłonić, zmierzyć oraz udokumentować części zachodniej i południowej ściany świątyni. Konstrukcja ta imponuje swoimi wymiarami. – Fundamenty kościoła są wyjątkowo dobrze zachowane w niektórych sekcjach. Udało nam się zidentyfikować mur zewnętrzny o szerokości do 1,25 metra i wysokości fundamentu około 1,60 metra – wyjaśnia kierownik wykopalisk dr Ulrich Holtfester. Do budowy tych masywnych elementów wykorzystano czerwoną cegłę połączoną z zaprawą wapienną. Naukowcy przypuszczają, że wewnątrz oraz wokół dawnego kościoła mogą znajdować się również pochówki. Piwnice i dół na zwłoki Wśród obiektów archeologicznych były też liczne ślady świadczące o intensywnym osadnictwie na przestrzeni ostatnich kilkuset lat. Udało się udokumentować zasypane piwnice starych budynków, dół na zwłoki zwierząt, a także jamy i dołki posłupowe z okresu wczesnonowożytnego. Odnotowano też liczne skorupy ceramiczne. Ślady po II wojnie światowej Archeolodzy natknęli się też na schron przeciwlotniczy, który pochodzi z okresu II wojny światowej. Znajduje się on w południowo-zachodniej części badanego obszaru, w bezpośrednim sąsiedztwie fundamentów dawnego kościoła klasztornego. Na ślad schronu natrafiono już w 2024 roku podczas wstępnych sondaży i pomiarów geofizycznych. Według wstępnych ocen archeologów, obiekt ten zajmuje znaczną część terenu przeznaczonego pod planowaną inwestycję. Jego obecność potwierdza, że centrum Borken było intensywnie przekształcane aż do czasów współczesnych, a zabudowa z okresu wojennego znacząco wpłynęła na dzisiejszy układ miasta. Wojna niszczy wszystko Dzisiejsze ulice Borken wyglądają zupełnie inaczej niż te dawne. Druga wojna światowa niemal całkowicie zatarła stary układ zabudowy. Podczas powojennej odbudowy zmieniono bieg dróg i orientację budynków. Dlatego podczas prowadzonych wykopalisk ratowniczych dochodzi czasem do niespodziewanych odkryć. W miejscu prowadzonych wykopalisk znajdowała się również synagoga powstała w XIX wieku i zniszczona w 1939 roku. Nie udało się jednak odkryć po niej żadnego śladu. Źródło: LWL-Archäologie für Westfalen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Walka o twierdzę i honor zakończona rzezią. Mija 110 lat od bitwy pod Verdun
Kampania pod Verdun była jednym z najbardziej krwawych epizodów I wojny światowej i elementem niemieckiego planu wyniszczenia armii francuskiej. Rozpoczęta w lutym 1916 roku ofensywa miała zmusić Francję do kapitulacji poprzez walkę o twierdzę o ogromnym znaczeniu symbolicznym, lecz niewielkiej wartości strategicznej. Starcie, w którym dominowała artyleria, gaz bojowy i miotacze ognia, pochłonęło około pół miliona ofiar i stało się punktem zwrotnym zarówno dla Francji, jak i Niemiec. 21 lutego mija dokładnie 110 lat od rozpoczęcia walk pod Verdun. Przeczytaj fragment nowej książki Michaela Howarda „I wojna światowa”.
Spis treści: Dlaczego Verdun stało się celem ofensywy Plan wyniszczenia armii francuskiej Początek bitwy i przewaga artylerii Dowodzenie Pétaina i obrona twierdzy Skala strat i piekło artyleryjskiej wojny Skutki bitwy dla Francji i Niemiec U schyłku 1915 roku armia niemiecka zwyciężała na wszystkich frontach, a jednak koniec I wojny światowej nie był blisko. Cierpliwość cywilów wspierających wysiłek militarny została wystawiona na próbę. Wpływowa grupa opozycyjna w armii z Hindenburgiem i Ludendorffem na czele, wspierana przez kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega, chciała usunięcia Falkenhayna. Ten natomiast wciąż cieszył się zaufaniem kajzera, któremu nie podobały się takie próby kwestionowania jego autorytetu i który wciąż wierzył, że klucz do zwycięstwa leży na zachodzie. Dlaczego Verdun stało się celem ofensywy Kanclerz miał dobre powody, by twierdzić, że głównym wrogiem nie jest Francja, lecz Wielka Brytania. Jej armie wciąż były świeże i ledwie wykorzystane w boju, a siły morskie nie tylko utrzymywały blokadę handlową Niemiec, lecz także pozwalały na utrzymanie komunikacji ze Stanami Zjednoczonymi, od których alianci byli coraz bardziej zależni w zakresie zasobów. Aby zaradzić temu drugiemu zjawisku, Falkenhayn nalegał na nieograniczoną wojnę podwodną. Wierzył też, że na lądzie najgroźniejszą bronią Wielkiej Brytanii nie były jej własne, słabo wyszkolone wojska, lecz sojusznicza armia francuska. Gdyby tej ostatniej zadać druzgoczący cios, tak by musiała błagać o pokój, to „angielski miecz”, jak mawiał Falkenhayn, zostałby wytrącony z ręki. Jak to zrobić, biorąc pod uwagę umocnienia obronne frontu zachodniego? Plan wyniszczenia armii francuskiej Aby rozwiązać ten problem, Falkenhayn zastosował metodę, która sprawdziła się już wcześniej na wschodzie, a więc wyniszczenie przeciwnika. Francja miała być wykrwawiona na śmierć poprzez zniszczenie jej armii. Trzeba było zmusić Francuzów, by walczyli o tereny, na których utratę nie mogli sobie pozwolić – w tym wypadku chodziło o umocnioną twierdzę Verdun. Nie miała ona strategicznego znaczenia, ale leżała na newralgicznym przyczółku i była istotnym historycznie miejscem, związanym z niegdysiejszymi zwycięstwami Francji. Początek bitwy i przewaga artylerii Falkenhayn zdawał sobie sprawę, że Joffre nie mógł przystać ani na brak obrony tego miejsca, ani na zaniechanie jego odbicia w przypadku utraty. Na pewno wojska niemieckie poniosłyby straty podczas ataku, ale te by zminimalizowano dzięki zastosowaniu technik sprawdzonych podczas ataku na linii Gorlice–Tarnów, czyli zaskoczeniu i przewadze artylerii. Tak więc 21 lutego 1916 roku rozpoczął się atak, po dziewięciogodzinnym ostrzale z niemal tysiąca dział. Dowodzenie Pétaina i obrona twierdzy Falkenhayn miał rację. Joffre nie uważał Verdun za istotne strategicznie miejsce i niewiele zrobił na rzecz przygotowania jego obrony, ale presja polityczna sprawiła, że nie mógł odpuścić. Dowódcą był generał Philippe Pétain, który nie mógł awansować ze względu na swoje przekonanie o wyższości obrony nad ofensywą. Żołnierze Pétaina wypełniali rozkazy, by bronić każdego metra ziemi i odbijać każdy, który został utracony. Skala strat i piekło artyleryjskiej wojny Wyniszczenie uderzyło w obie strony. Francuzi zadawali tyle strat, ile sami odnosili. Pétain starał się oszczędzać swych ludzi poprzez system rotacji, ale Falkenhayn rzucał do boju żołnierzy coraz bardziej desperacko. Na polu bitwy dominowały działa. Pod koniec czerwca, gdy ataki niemieckie wreszcie zelżały, artyleria obu walczących stron wykreowała krajobraz zniszczenia, jakiego świat jeszcze nie widział. Dzieła zniszczenia dopełniły stosowane w walce bezpośredniej gaz i miotacze ognia. W tym piekle obie strony straciły 0,5 mln żołnierzy i już nigdy zapewne nie dowiemy się, ilu z nich wciąż leży w tej spopielonej ziemi. Verdun pozostało w rękach Francuzów. Było to dla nich wielkie zwycięstwo, chociaż spowodowało prawie całkowite rozbicie ich armii. Skutki bitwy dla Francji i Niemiec Dla Niemców natomiast była to pierwsza niekwestionowana porażka, która odbiła się i na morale armii, i na nastrojach społeczeństwa. Falkenhayn musiał za to zapłacić, więc w sierpniu pozbawiono go dowództwa. Na jego miejsce kajzer powołał Hindenburga jako szefa sztabu generalnego z wiernym Ludendorffem u boku. Źródło: Fragment książki Michaela Howarda „I wojna światowa” (seria „Krótkie wprowadzenie”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego). Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji
Ten miecz z Bawarii lśni po 3400 latach. Badania w Berlinie odsłoniły jego ukryty sekret
Archeolodzy odkryli w Bawarii miecz, który po 3400 latach wciąż lśni i budzi podziw kunsztem wykonania. Aby poznać jego sekrety, naukowcy prześwietlili go najpotężniejszymi promieniami rentgena w berlińskim akceleratorze cząstek.
W 2023 roku w Nördlingen w Bawarii odkryto podczas wykopalisk niezwykły przedmiot. Był to tzw. miecz ośmiokątny, pochodzący ze środkowej epoki brązu. Znalezisko było wprost fenomenalne. Mimo upływu ponad trzech tysięcy lat, metal w niektórych miejscach wciąż odbijał światło. Na rękojeści widoczne były kunsztowne zdobienia, a sama krawędź tnąca była ciągle dość ostra. Miecz wyglądał tak, jakby jego właściciel odłożył go zaledwie wczoraj, a nie tysiące lat temu. Dla naukowców z Bawarskiego Urzędu Konserwacji Zabytków (BLfD) był to sygnał, że trzymają w rękach coś więcej niż zwykły zabytek. Postanowili poznać artefakt na wylot. Miecz w „maszynie czasu” Aby zrozumieć, jak wykonano to arcydzieło, miecz musiał opuścić Bawarię i trafić do Berlina. Tamtejsze laboratoria Helmholtz-Zentrum Berlin (HZB) oraz Federalny Instytut Badań i Testowania Materiałów (BAM) dysponują sprzętem, który widzi to, co niewidoczne dla ludzkiego oka. Kluczowym narzędziem stał się synchrotron BESSY II. To gigantyczne urządzenie generuje promieniowanie tak intensywne, że pozwala badać materię na poziomie atomowym. Zderzając cząstki przy prędkościach bliskich prędkości światła, odtwarza warunki panujące ułamek sekundy po Wielkim Wybuchu. Dlatego takie urządzenia bywają nazywane „maszynami czasu”. Naukowcy użyli trzech różnych metod, by „rozebrać” miecz na części pierwsze. – Dzięki najnowocześniejszym metodom pomiarowym możemy odtworzyć sposób obróbki metalu sprzed blisko trzech i pół tysiąca lat. Cechuje go zdumiewająca precyzja i wysoko rozwinięte umiejętności wytwórcze – mówi prof. Mathias Pfeil, główny konserwator BLfD. Badacze chcieli się między innymi dowiedzieć, jak wówczas łączono rękojeść z głownią i w jaki sposób nanoszono widoczne wzory. Solidne nity i ukryte naprężenia Pierwsze odpowiedzi przyniosła tomografia komputerowa 3D. Obraz o wysokiej rozdzielczości pozwolił zajrzeć do wnętrza rękojeści. Badanie wykazało, że głownia miecza została bardzo solidnie zamocowana. Wsunięto ją w uchwyt za pomocą specjalnego trzpienia i dodatkowo zanitowano. To odkrycie ucina spekulacje – ten miecz nie był tylko symbolem statusu. To była w pełni funkcjonalna i groźna broń, gotowa do walki. Ale naukowcy poszli jeszcze dalej. Wykorzystali dyfrakcję rentgenowską, by zbadać tak zwane naprężenia własne w strukturze metalu. Każde uderzenie młotem, każde podgrzanie i hartowanie zostawia w krysztale metalu swoisty „odcisk palca”. Analiza tych mikrośladów pozwala odtworzyć kroki kowala, który formował brąz tysiące lat temu. Na wnioski z tych analiz trzeba jeszcze poczekać Artystyczna precyzja i chemiczne triki Największe zaskoczenie czekało jednak podczas analizy zdobień na głowicy miecza. Widnieją tam głębokie rowki ułożone w geometryczne wzory. Naukowcy spodziewali się, że wypełniono je cyną, która jest miękka i łatwa w obróbce. Jednak spektroskopia fluorescencji rentgenowskiej (tu użyto synchrotronu BESSY II) wykazała coś zupełnie innego. Intarsje wykonano z drobnych kawałków miedzianych drutów, pieczołowicie do siebie dopasowanych. Użycie miedzi wymagało znacznie większych umiejętności rzemieślniczych. Co więcej, miedź i brąz mają podobne kolory. Aby wzory były dobrze widoczne, starożytni mistrzowie prawdopodobnie barwili miedź chemicznie na czarno. Być może używali w tym celu... moczu. Ten kontrast między czernią miedzi a złotym blaskiem brązu musiał robić piorunujące wrażenie. Wszystko to dowodzi, że południowe Niemcy były w okresie epoki brązu niezwykle zaawansowanym ośrodkiem przetwarzania metali. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kobiety nauczyły łowców i zbieraczy uprawy roli? Tak sugerują badania DNA w Zachodniej Europie
Rola kobiet w rozwoju rolnictwa w Europie okazała się większa, niż dotąd sądzono. Analiza kopalnego DNA z Belgii i Holandii pokazuje, że to właśnie one przekazywały wiedzę o uprawach i hodowli. Zmiany zachodziły powoli i bez gwałtownej wymiany ludności. To jeden z najciekawszych wniosków najnowszych badań genetycznych.
Europa od dawna była areną olbrzymich migracji. Jedną z nich była ta, która miała miejsce około 6500 lat p.n.e., kiedy z Anatolii zaczęli napływać pierwsi rolnicy. Przynieśli ze sobą udomowione zboża i zwierzęta hodowlane. To zjawisko nazywane jest neolityzacją. Nie we wszystkich miejscach ten proces przebiegał szybko. Na przykład na obecnych terenach Polski pierwsze osady rolników pochodzą z już z drugiej połowy VI tysiąclecia p.n.e. Ale były w Europie enklawy, gdzie dawne społeczności łowiecko-zbierackie uchowały się zdecydowanie dłużej. Kobiety jako ambasadorki nowej wiedzy Analiza DNA ujawniła, że kiedy około 4500 lat p.n.e. rolnictwo dotarło do dzisiejszej Belgii i Holandii, nie wywołało ono genetycznego trzęsienia ziemi. Zamiast gwałtownej wymiany populacji, doszło do powolnego przenikania się dwóch grup – zastanej łowiecko-zbierackiej i imigrantów-rolników. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety z rolniczych społeczności. Badania chromosomu X oraz mitochondrialnego DNA wykazały, że to imigrantki „wżeniały się” z lokalnie żyjącymi mężczyznami. W ten sposób – zdaniem naukowców – dzieliły się nie tylko swoimi genami, ale przede wszystkim bezcenną wiedzą na temat upraw i hodowli. – Badanie to ujawniło również kluczową rolę, jaką kobiety odegrały w przekazywaniu wiedzy od napływających społeczności rolniczych lokalnym łowcom-zbieraczom. Dzięki badaniom kopalnego DNA możemy nie tylko odkryć przeszłość, ale także dać wyraz nieocenionej, choć często pomijanej roli, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu ewolucji człowieka – skomentowała współautorka badania, dr Maria Pala z University of Huddersfield. Powolne zmiany wśród łowców W regionie dolnego Renu i Mozy wysoki poziom domieszki genetycznej od łowców-zbieraczy (wynoszący około 50%) utrzymywał się wyjątkowo długo, bo aż do końca neolitu, czyli do około 2500 r. p.n.e. Był to ewenement na skalę europejską, gdyż w innych częściach kontynentu geny te zostały znacznie szybciej zdominowane przez rolników. Do takiego wniosku doszedł międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował na ten temat artykuł w „Nature”. Kierował nimi prof. David Reich z Uniwersytetu Harvarda. Genetyka oknem na pradziejowe relacje W jaki sposób naukowcom udało się dojść do wniosków o dużej roli kobiet? Połączyli techniki archeologiczne, biologiczne i zaawansowane modelowanie statystyczne. Przeanalizowali dane genomowe 112 osób, które żyły w okresie od 8500 do 1700 r. p.n.e. Dane te pochodziły ze szczątków ludzkich odkrytych w regionie dolnego Renu i Mozy, obejmującym dzisiejszą Belgię, Holandię oraz przyległe części Niemiec. Materiał badawczy obejmował zarówno nowo odkryte szczątki z wykopalisk w jaskiniach, jak i wcześniej opublikowane dane. Jak wyglądały procedury laboratoryjne i pobieranie DNA? Prace laboratoryjne przeprowadzono w sterylnych pomieszczeniach, aby uniknąć zanieczyszczenia próbek współczesnym DNA. Naukowcy pobierali proszek kostny z zębów i kości długich. Stosowano wolnoobrotowe wiercenie, aby zapobiec termicznemu uszkodzeniu DNA. Zsekwencjonowano również genom mitochondrialny (dziedziczony w linii żeńskiej) oraz chromosom Y (w linii męskiej) i chromosom X. Nie tylko badania genetyczne Aby precyzyjnie osadzić dane genetyczne w czasie i kontekście kulturowym, naukowcy wykorzystali kilka narzędzi: Datowanie radiowęglowe. Wykonano 14 nowych pomiarów, aby potwierdzić wiek badanych osobników. Modelowanie qpAdm. To zaawansowane narzędzie statystyczne pozwoliło oszacować proporcje trzech głównych komponentów genetycznych (łowców-zbieraczy, wczesnych rolników i ludności stepowej) u każdej z badanych osób. Analiza IBD (Identity-by-Descent). Szukano długich wspólnych odcinków genomu między osobnikami. Pozwoliło to na wykrycie bliskich powiązań rodzinnych (nawet do dziesiątego stopnia pokrewieństwa) oraz dalekosiężnych kontaktów między populacjami oddalonymi o tysiące kilometrów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Irma Grese siała postrach w Auschwitz-Birkenau. Jej niewyobrażalne okrucieństwo do dziś budzi grozę
Irma Grese, jeden z najokrutniejszych trybów w niemieckiej machinie zagłady, zapisała się na kartach historii krwawymi literami. Młoda kobieta, tak naprawdę dopiero przekraczająca próg dorosłości, była jedną z najokrutniejszych nadzorczyń w obozie Auschwitz-Birkenau. Jak to możliwe, że zwyczajna dziewczyna z wiejskiej rodziny stała się symbolem bestialstwa?
Spis treści: Traumatyczne dzieciństwo Zanim stała się katem, chciała pomagać Ucieczka w ideologię Piękna bestia z Birkenau Proces w Lüneburgu Wśród wykonawców planu „ostatecznego rozwiązania” nie brakowało potworów o iście sadystycznych skłonnościach. Właściwie każdy strażnik w dowolnym obozie koncentracyjnym musiał mieć w sobie coś nieludzkiego, by móc wykonywać swoje okrutne obowiązki. Jednak jedna osoba wyróżniała się w tym pokaźnym gronie okrucieństwem, które wykraczało dalece poza granice ludzkiej wyobraźni. To Irma Grese, nazwana przez więźniów „piękną bestią”. Traumatyczne dzieciństwo Irma Grese urodziła się 7 października 1923 roku we Wrechen – niewielkiej osadzie rolniczej w Meklemburgii, w regionie Feldberger Seenlandschaft. Była trzecim z pięciorga dzieci Alfreda Antona Alberta Grese i Berty Wilhelmine Winter. Rodzina Grese reprezentowała typową dla tego regionu i okresu warstwę pracującą. Alfred był zatrudniony jako starszy dojarz w lokalnym majątku ziemskim. Według relacji jej siostry, Helene, Irma w dzieciństwie była osobą wycofaną i nieśmiałą. Stroniła od konfliktów i nie przejawiała żadnych cech sadystycznych. Była raczej dzieckiem lękliwym, unikającym konfrontacji. Co zatem zadecydowało, że w przyszłości stała się katem dla tak wielu osób? Niewykluczone, że wpływ na to miała trauma, której doświadczyła jako 13-latka. W 1936 roku jej matka odebrała sobie życie, wypijając kwas solny. Dla dziewczynki w okresie dojrzewania, kiedy formuje się tożsamość, to wydarzenie musiało być ogromnym wstrząsem. Zanim stała się katem, chciała pomagać Po śmierci matki, Irma pozostała pod opieką surowego ojca. W wieku 14 lat rzuciła szkołę i opuściła rodzinny dom. Przeprowadziła się do Fürstenbergu, gdzie odbyła „rok pracy na roli” Reichsarbeitsdienst. Później pracowała w mleczarni i sklepie, ale to jej nie wystarczało. Chciała zostać pielęgniarką i to nie byle gdzie, bo w sanatorium w Hohenlychen, ekskluzywnym ośrodku SS. Dostała tam posadę pomocy pielęgniarskiej, ale próby zdobycia wymarzonej pracy spełzły na niczym. Grese kilkukrotnie podchodziła do egzaminu i za każdym razem uzyskiwała negatywny wynik. Ucieczka w ideologię Braki w wykształceniu zamknęły przed nią wiele drzwi, ale Grese i tak znalazła nową drogę zawodową. W tamtym czasie panowało duże zapotrzebowanie na nowych rekrutów, mogących zasilić szeregi SS. Dla niej, był to oczywisty wybór. Fascynację nazistowską ideologią przejawiała już jako nastolatka, gdy dołączyła do Bund Deutscher Mädel (Ligi Niemieckich Dziewcząt), żeńskiego odpowiednika Hitlerjugend. Tkwiąc w próżni po rozpadzie rodziny uwierzyła, że brutalność i przemoc mogą być cnotami służącymi wyższemu dobru narodu, a w kulcie siły, pogardzie dla słabości i podziale na „nadludzi” i „podludzi” znalazła odpowiedzi na swoje problemy emocjonalne. Inicjacja w piekle kobiet W lipcu 1942 roku, mając zaledwie 18 lat, Irma Grese została skierowana do Ravensbrücku. Był to główny obóz kobiecy w III Rzeszy, ale pełnił też funkcję centralnego ośrodka szkoleniowego dla nadzorczyń SS. To właśnie tam młode rekrutki przechodziły proces dehumanizacji. Tam trafiła pod skrzydła doświadczonych nadzorczyń. Jedną z jej nauczycielek była słynąca z sadyzmu Dorothea Binz. Szkolenie nie polegało na nauce regulaminów więziennych, a na systematycznym łamaniu barier moralnych. Młode strażniczki uczono, że litość jest słabością, a więzień nie jest człowiekiem, tylko numerem, wrogiem Rzeszy. W marcu 1943 roku, po niespełna roku „nauki”, została uznana za gotową do transferu do miejsca, które miało stać się areną jej najstraszniejszych zbrodni – do Auschwitz-Birkenau. Piękna bestia z Birkenau Początkowo pracowała jako telefonistka. Później pilnowała komanda budowy dróg i ogrodowego. Jej kariera rozkwitała. Pod koniec wojny zdobyła stopień oberaufseherin, czyli starszej nadzorczyni – drugą najwyższą rangę dostępną dla kobiety w strukturach obozowych. Jako zastępczyni Marii Mandel pełniła nadzór nad Obozem C w Birkenau. To właśnie tam zyskała swój przydomek. Według wspomnień ocalałych z piekła Auschwitz, Grese obsesyjnie dbała o swój wygląd. Była uosobieniem nazistowskiego ideału piękna – miała naturalne blond włosy, błękitne oczy i regularne rysy twarzy. Jej mundur był zawsze idealnie skrojony – często przerabiany przez więźniarki-krawcowe tak, by opinał jej sylwetkę i podkreślał figurę. Nosiła ciężkie oficerki, zawsze wypolerowane na błysk Najcharakterystyczniejszym elementem jej wizerunku był zapach. Grese w nadmiarze używała ciężkich perfum. Olga Lengyel, więźniarka i autorka wspomnień „Five Chimneys. A Woman Survivor’s True Story of Auschwitz”, pisała, że ta słodka woń luksusu mieszała się z zapachem palonych ciał, wywołując u więźniarek mdłości. To było narzędzie psychologicznej tortury. Perfumy miały przypominać ofiarom o utraconym świecie cywilizacji i podkreślały ich degradację. Sadystyczne praktyki Irmy Grese Grese czerpała wręcz perwersyjną przyjemność z fizycznego dręczenia kobiet. Często zmuszała wycieńczone, zagłodzone więźniarki do wielogodzinnych ćwiczeń, biegania, noszenia kamieni czy stania na baczność w deszczu i mrozie podczas niekończących się apeli. Ci, którzy upadali, byli bici do nieprzytomności lub zabijani. Inną jej „rozrywką” było szczucie więźniarek psami. Miała w zwyczaju wybierać młode, piękne więźniarki, którym zazdrościła urody. Biczowała je po piersiach, doprowadzając do powstania otwartych ran. W warunkach obozowych te szybko ulegały zakażeniu. Według świadectwa dr Giselli Perl, żydowskiej ginekolożki, kiedy stan ofiar był krytyczny, zaciągała je do obozowego szpitala. Zmuszała lekarkę do nacinania ropni. Bez znieczulenia i prymitywnymi narzędziami. Grese obserwowała te zabiegi z widocznym podnieceniem seksualnym. Widok bólu, krwi i nacinanego ciała wywoływał u niej drgawki rozkoszy. Relacje i romanse W obozowym piekle „piękna bestia” prowadziła ożywione życie towarzyskie i erotyczne. Miała utrzymywać relacje nie tylko z komendantem Josefem Kramerem i dr. Josefem Mengele, ale także ze swoją przełożoną, Marią Mandel. Wiadomo też, że zmuszała do spółkowania więźniów i więźniarki, mimo że groziły za to surowe konsekwencje. Najwyraźniej drzemiący w niej ogromny apetyt seksualny brał górę nad strachem. A może po prostu czuła, że jest bezkarna i stoi ponad zasadami? Proces w Lüneburgu W marcu 1945 roku została przydzielona do obozu Bergen-Belsen, gdzie otrzymała funkcję kierowniczki służby pracy. III Rzesza chyliła się już wtedy ku upadkowi. 15 kwietnia 1945 roku obóz został wyzwolony przez Brytyjczyków. 17 kwietnia Irma Grese została aresztowana. Zachowanie Grese podczas procesu było szokujące dla obserwatorów. Nie okazywała cienia skruchy czy żalu. Siedząc na ławie oskarżonych, często poprawiała włosy i śmiała się w momentach, gdy świadkowie opisywali makabryczne szczegóły. Traktowała proces jak farsę, wierząc w swoją niewinność lub po prostu gardząc sądem swoich wrogów. Dowody były jednak bezsprzeczne, a typową dla nazistów linią obrony – „wykonywałam tylko rozkazy” – nie podważyła swojej winy. Wyrok zapadł 17 listopada 1945 roku. Piękna bestia została skazana na śmierć przez powieszenie. Egzekucja odbyła się 13 grudnia, w więzieniu w Hameln. Grese umarła tak, jak żyła – wydając rozkazy. Swoje ostatnie słowa skierowała do kata Alberta Pierrepointa. „Schnell” – rzuciła władczym tonem, zanim ten zwolnił zapadnię. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sześć tysięcy lat historii zamknięte na jednej wyspie, czyli Wyspa Muzeów w Berlinie
Wyspa Muzeów to jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie historia idei muzealnictwa jest tak samo istotna jak same zbiory. Berliński kompleks nie powstał przypadkowo. Od początku projektowano go jako przestrzeń edukacyjną, która będzie dostępna dla wszystkich, a nie wyłącznie dla elit. Dziś, jako obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, stanowi unikatowe połączenie architektury i nauki ukazując, jak zmieniało się europejskie podejście do ochrony i prezentowania kultury.
Spis treści: Kiedy zbudowano Wyspę Muzeów? Jakie muzea są na Wyspie Muzeów w Berlinie? Dlaczego Wyspa Muzeów jest tak wyjątkowa? Wyspa Muzeów w Berlinie to jeden z najważniejszych kompleksów muzealnych w Europie i symbol kulturowych ambicji XVIII- i XIX-wiecznych Prus. Położona na niewielkiej wyspie na rzece Sprewie, w centrum Berlina, skupia pięć muzeów państwowych o randze międzynarodowej. To miejsce, w którym sztuka, archeologia i architektura tworzą spójną opowieść o dziejach cywilizacji – od starożytnego Egiptu i Mezopotamii, przez Grecję i Rzym, aż po sztukę XIX wieku. Wyspa Muzeów w Niemczech pełni nie tylko funkcję ekspozycyjną, lecz także edukacyjną i symboliczną. Od początku była projektowana jako „świątynia sztuki” dostępna dla szerokiej publiczności, a nie zamknięta kolekcja dworska. Dziś stanowi jedno z kluczowych miejsc na mapie kulturalnej Berlina i punkt obowiązkowy dla osób zainteresowanych historią, sztuką i dziedzictwem Europy. Kiedy zbudowano Wyspę Muzeów? Początki Wyspy Muzeów sięgają końca XVIII wieku, kiedy król Fryderyk Wilhelm II pozytywnie ocenił pomysł budowy obiektu. Jego następca, król Fryderyk Wilhelm III, w 1810 roku wskutek żądań obywateli zlecił stworzenie zbioru dzieł sztuki. Za symboliczny moment narodzin kompleksu uznaje się otwarcie Starego Muzeum w 1830 roku, zaprojektowanego przez Karla Friedricha Schinkla. Określenie Wyspa Muzeów funkcjonuje od końcówki lat 70. XIX wieku. Wówczas nazwa ta zaczęła być powszechnie stosowana w odniesieniu do tego obszaru. Kolejne dekady przyniosły rozbudowę założenia o następne gmachy, wznoszone aż do początku XX wieku. Każde muzeum powstawało w innym kontekście historycznym i stylistycznym, jednak całość podporządkowano wspólnej wizji urbanistycznej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/shutterstock583683247-0558e64.jpg" width="4293" height="2795" alt="Jeden z najważniejszych komplesów muzealnych świata – Wyspa Muzeów leżąca na Sprewie. Została wpisana na listę UNESCO w 1999 r." title="Jeden z najważniejszych komplesów muzealnych świata – Wyspa Muzeów leżąca na Sprewie. Została wpisana na listę UNESCO w 1999 r." /> Mimo licznych zniszczeń wojennych i późniejszych podziałów Berlina, Wyspa Muzeów została odbudowana i zmodernizowana, zachowując swój pierwotny charakter. W 1999 roku kompleks wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, co podkreśla jego wyjątkową wartość kulturową. Jakie muzea są na Wyspie Muzeów w Berlinie? Na Wyspie Muzeów znajduje się pięć instytucji, z których każda ma wyraźnie określony profil tematyczny. Razem tworzą one jedną z najbardziej wszechstronnych kolekcji tego typu na świecie. Muzeum im. Bodego Muzeum im. Bodego wyróżnia się monumentalną bryłą i kopułą widoczną z wielu punktów miasta. Jego zbiory koncentrują się na rzeźbie europejskiej od średniowiecza, a także na sztuce bizantyjskiej i numizmatyce. Obecnie obiekt ten nosi imię pierwszego dyrektora generalnego berlińskich muzeów królewskich, jednak jego pierwotna nazwa brzmiała Muzeum Cesarza Fryderyka. Muzeum Pergamońskie Muzeum Pergamońskie to najbardziej rozpoznawalna część Wyspy Muzeów w Berlinie. Znane jest z monumentalnych rekonstrukcji architektonicznych, takich jak Ołtarz Pergamoński czy Brama Isztar. Ekspozycje poświęcone są sztuce starożytnego Bliskiego Wschodu, Grecji i Rzymu, a także kulturze islamu. Obecnie w muzeum trwają prace renowacyjne i możliwe jest zwiedzanie jedynie wystawy czasowej. Nowe Muzeum Nowe Muzeum, odbudowane i zmodernizowane po zniszczeniach wojennych, łączy historyczną architekturę z nowoczesną koncepcją wystawienniczą. Jego kolekcje obejmują zabytki starożytnego Egiptu, prehistorii i sztuki antycznej. Najbardziej znanym eksponatem jest popiersie królowej Nefertiti z 1340 roku p.n.e. Stara Galeria Narodowa Stara Galeria Narodowa poświęcona jest sztuce XIX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem malarstwa i rzeźby. W jej zbiorach znajdują się dzieła romantyków, realistów i impresjonistów, a także prace artystów europejskich, którzy mieli wpływ na rozwój nowoczesnej sztuki. Sam gmach, inspirowany antyczną świątynią, stanowi istotny element architektoniczny całego zespołu. Stare Muzeum Stare Muzeum, jako najstarszy obiekt na Wyspie Muzeów, pełniło kluczową rolę w kształtowaniu idei publicznego muzeum w Niemczech. Jego zbiory obejmują rzeźby etruskie, rzymskie, greckie i staroegipskie. Klasycystyczna forma budynku podkreśla edukacyjny charakter ekspozycji i nawiązują do wzorców antycznych. Dlaczego Wyspa Muzeów jest tak wyjątkowa? Wyspa Muzeów w Berlinie nie jest zwykłym zespołem muzealnym, lecz przemyślaną koncepcją urbanistyczną i kulturową, która od blisko dwóch stuleci realizuje ideę powszechnego dostępu do dziedzictwa ludzkości. Zgromadzono tam obiekty reprezentujące różne epoki, style architektoniczne i tradycje artystyczne, tworząc spójną narrację o rozwoju cywilizacji. Wyjątkowość tego miejsca polega także na jego ciągłości – mimo wojen, zniszczeń i politycznych podziałów Berlina, kompleks po odbudowach odzyskał swoją tożsamość i funkcję. Dziś Wyspa Muzeów w Niemczech łączy rolę zabytku, nowoczesnej instytucji naukowej oraz przestrzeni dialogu między kulturami. Dla zwiedzających oznacza to nie tylko kontakt z arcydziełami światowej klasy, lecz także możliwość spokojnego, pogłębionego obcowania z historią w samym sercu współczesnej metropolii. To właśnie ta równowaga między monumentalnością a dostępnością sprawia, że Wyspa Muzeów pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla europejskiej kultury muzealnej i jednym z najbardziej znaczących miejsc na mapie Berlina. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Plac budowy pełen niespodzianek. Pod ziemią skrywała się starożytna świątynia
Naczynia z motywami węży i kadzielnice odkryli archeolodzy pod współczesną zabudową Ratyzbony. Okazało się, że były to ślady po świątyni sprzed dwóch tysięcy lat. Czczono w niej jednego z najbardziej zagadkowych bogów starożytności. Co o niej wiemy?
Ratyzbona to miasto położone w dzisiejszej Bawarii. W 79 roku na terenie dzisiejszej dzielnicy Kumpfmühl Rzymianie wznieśli kasztel, będący punktem obserwacyjny nad ujściami rzek Naab i Regen. Składał się z fortyfikacji otoczonych fosą i palisadą. Stacjonujący w tym forcie legioniści rzymscy oddawali cześć różnym bogom. Teraz archeolodzy mają dowód, że wśród nich był Mitra. Świątynie poświęcone temu bogowi odkryto m.in. w Rzymie, w Brytanii, a także nad Renem, Dunajem i Eufratem. Tajemnice boga żołnierzy Kim był Mitra i dlaczego budowano mu świątynie? To bóg pochodzenia orientalnego, który stał się niezwykle popularny wśród rzymskich żołnierzy. Jego kult był owiany tajemnicą i dostępny tylko dla wtajemniczonych osób. Świątynie Mitry często znajdowały się pod ziemią lub przypominały jaskinie, co miało nawiązywać do mitycznych czynów boga. Kult ten ostatecznie przegrał z chrześcijaństwem w IV i V wieku. Mieszkaniówka w miejscu sanktuarium Jest zasadą, że w miejscu nowych inwestycji w miastach archeolodzy prowadzą nadzór. Zaglądają w łyżki koparek i pod łopaty robotników, czy aby nie wykopują one jakichś artefaktów. Takie prawdopodobieństwo rośnie w przypadku ośrodków o dawnej metryce – a tak było w przypadku inwestycji w Ratyzbonie. W czasie kopania fundamentów pod nowe budynki mieszkalne natrafiono na starożytne relikty. Podczas prac w 2023 roku znaleziska wydawały się typowe, a ich interpretacja była utrudniona, ponieważ wykopaliska prowadzono etapami wśród ciasnej zabudowy. Dopiero późniejsza, drobiazgowa ocena naukowa przeprowadzona przez dr. Stefana Reutera pozwoliła połączyć wszystkie elementy w jedną całość i zidentyfikować budowlę jako świątynię Mitry. Drewniane ściany i wężowe naczynia Po świętym przybytku nie zachowało się wiele. Budowla była wykonana z drewna. Archeologom udało się jednak znaleźć kamień wotywny, choć czas zatarł na nim napisy. Odkryto też fragmenty wotywnych blaszek i okucia ołtarzyka, znane z innych rzymskich świątyń. Najważniejszym dowodem okazały się jednak fragmenty naczyń ceramicznych. W ziemi leżały skorupy dzbanów zdobionych motywami węży. Obok nich spoczywały kielichy do kadzideł oraz naczynia do picia. Dla ekspertów był to jasny sygnał – kult Mitry wiązał się z rytualnymi ucztami. A te przedmioty sprawiały wrażenie jakby porzucono je po wielkiej, uroczystej kolacji, która zakończyła się wieki temu. Najstarszy ołtarz Mitry w Bawarii Wynik analizy znalezisk wprawił badaczy w osłupienie. To nie jest zwykłe sanktuarium, jakich wiele w dawnym imperium. Mitreum – bo tak określa się świątynie poświęcone Mitrze – z Ratyzbony jest najstarszą taką świątynią w całej dzisiejszej Bawarii. Wcześniej w tym regionie odkryto tylko osiem podobnych miejsc. To konkretne sanktuarium pochodzi z lat 80–171 n.e. Oznacza to, że istniało jeszcze przed powstaniem słynnego obozu legionów w Ratyzbonie. Było częścią mniejszej osady naddunajskiej przy forcie Kumpfmühl. Do tej pory sądzono, że kult Mitry rozkwitł w rejonie Ratyzbony znacznie później, dopiero pod koniec II wieku. Źródło: Urząd Miasta w Ratyzbonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Oto dowód na bliskie kontakty szamanów z pierwszymi rolnikami. To niezwykła maska
Poroże sarny odkryte kilka dekad temu w pradziejowej osadzie rolników, okazało się czymś znacznie bardziej doniosłym, niż tylko odpadem po uczcie. Nowe analizy wskazują, że było to rytualne nakrycie głowy. To mocny argument w dyskusji na temat kontaktów między nowo przybyłymi społecznościami rolniczymi a lokalnymi łowcami i zbieraczami.
Około 7500 lat temu Europa Środkowa zaczęła się gwałtownie zmieniać. Z południa przybyli pierwsi rolnicy. Były to społeczności określane przez archeologów mianem kultury ceramiki wstęgowej rytej. Imigranci przybyli terenów dzisiejszej Anatolii i basenu Morza Egejskiego. Szukali żyznych gleb pod uprawę zboża i dogodnych pastwisk dla bydła. W gęstych lasach spotkali jednak dawnych mieszkańców – łowców-zbieraczy, którzy żyli tam od tysięcy lat. Jak przebiegały te spotkania ludzi z tak różnych światów? Oknem na to zagadnienie jest między innymi pradziejowa osada w Eilsleben-Vosswelle na terenie landu Saksonii-Anhalt w Środkowych Niemczech. Niezwykła osada pierwszych rolników W Eilsleben-Vosswelle jest bardzo ważnym stanowiskiem archeologicznym – to jedna z największych i najważniejszych osad pierwszych rolników w Europie Środkowej. Datowana jest na około 7500 lat. Stanowisko zidentyfikowano już w latach 20. XX wieku, a szeroko zakrojone prace wykopaliskowe prowadzono tam w latach 1974–1989 oraz ponownie od 2024 roku. Osada zajmowała imponujący obszar około 12 hektarów, choć najnowsze badania geomagnetyczne sugerują, że mogła być znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Miejsce to stanowi unikalny dowód na intensywne kontakty i wymianę między nowymi osadnikami a rdzenną ludnością łowców-zbieraczy. Maska, która zmieniła historię Zespół archeologów z Landowego Urzęd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt – Muzeum Prehistorii w Halle opublikował właśnie na łamach „Praehistorische Zeitschrift” intrygujące wyniki badań. Dotyczą nowej analizy przedmiotu odkrytego przez archeologów w 1987 roku. Chodzi o poroże sarny, które spoczywało w niepozornym dole osadniczym. Dopiero niedawne, bardzo szczegółowe badania ujawniły jego prawdziwe przeznaczenie. Naukowcy dostrzegli ślady precyzyjnej obróbki: fragment czaszki został docięty w kształt prostokąta. Przy nasadzie rogów odkryto nacięcia, które służyły do mocowania sznurków. Dzięki nowoczesnemu datowaniu radiowęglowemu wiemy, że przedmiot ma około 7 tysięcy lat. Jaka była funkcja poroża? Zdaniem badaczy poroże nie było odpadkiem po porządnym obiedzie. Jego specyficzna obróbka wskazuje, że była to rytualna maska lub nakrycie głowy. Co warte podkreślenia, rolnicy z tamtego okresu nigdy nie używali takich przedmiotów – były znakiem rozpoznawczym szamanów z grup łowców-zbieraczy. Naukowcy doszukują się podobieństw do słynnej maski tzw. szamanki z Bad Dürrenberg, która żyła dwa tysiące lat wcześniej. Zdjęcie rekonstrukcji tej maski widoczne jest w lewej części grafiki, którą można zobaczyć nad artykułem. Po prawej jest natomiast znalezisko z Eilsleben. Szaman do wynajęcia Dlaczego rolnicy mieliby przechowywać u siebie szamańskie atrybuty łowców i zbieraczy? Odpowiedź może się kryć się w problemach, z jakimi mierzyli się pierwsi osadnicy. Przejście na osiadły tryb życia mogło wiązać z konsekwencjami związanymi ze zdrowiem. Dieta oparta na mącznych produktach niszczyła ich zęby. Z kolei bliskość zwierząt hodowlanych przynosiła nieznane wcześniej choroby bakteryjne i wirusowe. Kiedy medycyna rolników zawodziła, mogli oni szukać pomocy u specjalistów z zewnątrz. Archeolodzy sugerują, że uciekali się do „lekarzy” łowców i zbieraczy, którymi byli szamani. Znali każdą roślinę w lesie i potrafili leczyć ziołami. Mieli też kontakt z duchami zwierząt, co dla ówczesnych ludzi było kluczowe w procesie uzdrawiania. Maska z poroża sarny sugeruje, że w osadzie Eilsleben mogło dochodzić do rytualnych spotkań. Rolnicy zapraszali szamanów do siebie. Szukali u nich ratunku i ochrony – taka w każdym razie jest przemawiająca do wyobraźni hipoteza. Źródło: Praehistorische Zeitschrift Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jednocześnie wzgórze pełne „pogańskich grobów” mogło budzić lęk i być omijane przez postronnych mieszkańców. To sprawiało, że podziemny tunel był bezpiecznym schronem, którego wejście dodatkowo maskowano stosem kamieni. Europa usiana zagadkowymi tunelami Tunele znane jako Erdställe (l. mn. Od Erdstall) to podziemne systemy korytarzy i komór, których główne obszary występowania rozciągają się od Lasu Bawarskiego, przez Górną i Dolną Austrię, aż po Słowację, ale zbliżone struktury występują także w Polsce, Czechach (szczególnie na południowych Morawach ), Słowacji, na Węgrzech oraz we Francji. Główną cechą odróżniającą Erdställe od zwykłych tuneli jest ich ekstremalnie ciasna konstrukcja, która uniemożliwia swobodne poruszanie się. Korytarze mają zazwyczaj zaledwie 60 cm szerokości oraz od 1,0 do 1,7 metra wysokości. Ich najbardziej charakterystycznym elementem są niezwykle wąskie przejścia łączące poszczególne części systemu. Erdställe nigdy nie biegną w jednym kierunku ani na jednym poziomie. Są kręte, a czasem tworzą pętle prowadzące z powrotem do punktu wyjścia. Czym były te obiekty? Pochodzenie i cel budowy Erdställi nie są jasne, jednak naukowcy sformułowali dwie główne teorie: Krótkotrwałe kryjówki (schrony). Miejsca ucieczki i ukrycia dla mieszkańców wsi podczas najazdów lub konfliktów. Pozwalały one ukryć się np. kobietom z dziećmi przed napastnikami niszczącymi gospodarstwa. Nie nadawały się one jednak do dłuższego przebywania; Miejsca kultu i obrzędów. Być może były to obiekty sakralne lub kultowe związane z ludowymi tradycjami „przeciskania się”, co miało pomagać w pozbyciu się dolegliwości fizycznych. Obiekty te były wykorzystywane intensywnie od XI do XIII wieku, a większość z nich została opuszczona lub zasypana w wiekach XIV i XV. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt, Historisches Lexikon Bayerns Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tajemnicza skamieniałość sprzed 40 milionów lat. Sekret krył się w kolekcji słynnego poety
Nietypowa kolekcja słynnego niemieckiego poety Johanna Wolfganga von Goethego przez lata skrywała niesamowite skarby ze świata przyrody. Naukowcy z Uniwersytetu Friedricha Schillera w Jenie - dzięki wyjątkowym zbiorom artysty - dokonali odkrycia zmieniającego wiedzę na temat wymarłego gatunku prehistorycznej mrówki. Szczegółowe badania nad insektem zastygniętym w bałtyckim bursztynie pozwalają ponownie opisać gatunek z dużo większa dokładnością i precyzją.
Johann Wolfgang von Goethe uznawany jest za jednego z najwybitniejszych niemieckich poetów. Autor „Cierpień młodego Wertera”, był twórcą romantyzmu — nurtu w kulturze, który rozwinął się w Europie na przełomie XVIII i XIX wieku — ale interesował się również przyrodą. Jednym z kluczowych elementów pasji artysty była spektakularna kolekcja bursztynów, którą gromadził przez całe swoje życie. Obecnie — 200 lat po śmierci Goethego — naukowcy przeprowadzili badania nad tymi zbiorami, których wyniki ukazują zupełnie nowe informacje na temat prehistorycznego owada. Jak udało się odnaleźć niewidocznego owada? Naukowcy z Uniwersytetu Friedricha Schillera w Jenie odkryli skamieniałość prehistorycznego stworzenia w jednym z czterdziestu bursztynów wchodzących w skład kolekcji Goethego. Co ciekawe, dotarcie do wiekowej mrówki nie było takie proste i wymagało wykorzystania nowoczesnych technologii. Wymarły gatunek nie jest bowiem widoczny „gołym okiem” w zastygniętej żywicy, a dotarcie do niego wymagało specjalistycznej wiedzy. Niemieccy badacze wykorzystali technikę mikrotomografii komputerowej, która pozwala zajrzeć do wnętrza bardzo małych obiektów bez ich niszczenia. Wyjątkowo silne i precyzyjne promieniowanie dało możliwość dotarcia do mikroskopijnego insekta oraz jego dokładnego odwzorowania w modelu 3D. W ten sposób mrówka, której wiek datowany jest na około 34–47 milionów lat, stała się możliwa do zidentyfikowania. Prehistoryczny gatunek mrówki — co udało się znaleźć w bursztynie? Owad został zidentyfikowany jako wymarły gatunek Ctenobethylus goepperti. Liczne egzemplarze tego zwierzęcia były już znajdywane w bałtyckich bursztynach, jednak dopiero mrówka z kolekcji Goethego pozwala na szczegółowe opisanie jej anatomii. W trakcie procesu fosylizacji, który polega na przekształcaniu się szczątków organizmu w skamieniałość, zwykle uszkodzeniu ulegają wnętrza głowy i tułowia. Inaczej było w przypadku nowo znalezionej mrówki, u której udało się bardzo szczegółowo odwzorować te części ciała w trójwymiarowej rekonstrukcji. Znaczenie odkrycia w bursztynie Badacz z Muzeum Filogenetycznego w Jenie (placówki zajmującej się nauką o ewolucji organizmów), Bernhard Bock uważa, że bursztynowe odkrycie pozwala nie tylko zidentyfikować skamieniałość, ale również dokładniej opisać gatunek, którego potomkowie poruszają się współcześnie po planecie. Wyniki badań sugerują bowiem, że Ctenobethylus goepperti może być silnie spokrewniona z obecnie żyjącym rodzajem mrówek Liometopum. Te zamieszkujące tereny Ameryki Północnej, Europy i Azji owady prowadzą życie na drzewach oraz znane są ze zdolności tworzenia bardzo rozległych i licznych kolonii. Te umiejętności prawdopodobnie dotyczyły również wymarłego prehistorycznego gatunku. Częsta obecność Ctenobethylus goepperti zatopionych w bałtyckim bursztynie ukazuje nie tylko rozległy zasięg lasów iglastych, ale również zasięg owada, który około 40 milionów lat temu mógł być jednym z dominujących gatunków mrówek swoich czasów. Bursztyn — prehistoryczna kapsuła czasu Odkrycie ma nie tylko znaczenie paleontologiczne. Autorzy badania zaznaczają, że prace nad odnalezieniem mrówki mają również wymiar kulturowo-historyczny. Wszystko za sprawą sposobu, dzięki któremu bursztyn przetrwał do naszych czasów. Gdyby nie XVIII-wieczna pasja Goethego, nie moglibyśmy dziś dokonać tego przełomowego badania. W pracach nad Ctenobethylus goepperti spotykają się trzy bardzo odległe od siebie pokolenia: mrówka z okresu eocenu, który miał miejsce około 40 milionów lat temu; Johann Wolfgang von Goethe, tworzący swoją kolekcję w okresie romantyzmu; oraz naukowcy z Uniwersytetu w Jenie, którzy 200 lat po śmierci artysty prowadzą nowoczesne technologicznie badania nad skamieniałościami. Źródło: Arkeonews Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymianie głęboko w Germanii. Nie powinno ich tam być, a jednak odkryto ich obozy
Naukowcy odkryli w Saksonii-Anhalt w Niemczech coś, czego szukano od dekad. Po raz pierwszy udało się zlokalizować rzymskie obozy marszowe tak daleko na północny wschód Europy. To dowód, że legiony rzymskie zapuszczały się w głąb dzikiej Germanii znacznie później, niż sądziliśmy.
Najnowsze znaleziska ogłoszone przez Landowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii (Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA) w Saksonii-Anhalt w Niemczech naprawdę robi wrażenie i sporo zmienia w naszym postrzeganiu rzymskiej obecności w „barbarzyńskiej” Europie. Do tego stopnia, że nawet w komunikacie tego urzędu napisano, że jest to „znalezisko o randze sensacji archeologicznej”. Jak wygląda odkrycie? W miejscowościach Aken, Trabitz i Deersheim na terenie Saksonii-Anhalt badacze zlokalizowali zarysy rzymskich obozów marszowych. Obozy marszowe były wysoce ustandaryzowanymi instalacjami obronnymi, które rzymskie wojsko zakładało codziennie po osiągnięciu celu marszu. Konstrukcje te miały zazwyczaj prostokątny kształt z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami oraz wewnętrzny układ dróg przecinających się przy budynku sztabowym. Rozmieszczenie takich obozów w odstępach około 20 kilometrów pozwala współczesnym badaczom rekonstruować trasy rzymskich wypraw w głąb Germanii. Kluczowym dowodem wizualnym są geometryczne zarysy struktur widoczne na zdjęciach lotniczych i satelitarnych, które odróżniają się od innych obiektów archeologicznych. Nie tylko archeologia lotnicza W latach 2024 i 2025 przeprowadzono celowe wykopaliska archeologiczne w celu potwierdzenia charakteru tych odkryć. Podczas badań archeolodzy odsłonili charakterystyczne dla rzymskiej inżynierii wojskowej rowy o profilu w kształcie litery V. Z kolei w wyniku systematycznych poszukiwań z użyciem wykrywaczy metali zabezpieczono łącznie ponad 1500 pojedynczych zabytków. Większość znalezisk stanowią przedmioty żelazne, wśród których dominuje bardzo duża liczba gwoździ oraz bełtów. Odnaleziono liczne gwoździe z sandałów rzymskich legionistów, które żołnierze często gubili podczas codziennych marszów. Z ziemi wydobyto również kilka fragmentów rzymskich fibul, czyli ozdobnych zapinek służących do spinania szat. Moneta kluczowym dowodem na obecność Rzymian Do najcenniejszych zabytków ruchomych należą monety rzymskie z czasów panowania cesarzy Antoninusa Piusa, Marka Aureliusza oraz Karakalli. Srebrny denar Karakalli wybity około 213 roku n.e. stał się dla naukowców kluczowym dowodem na obecność legionów w tym regionie w III wieku. Znaczenie odkrycia obozów marszowych To odkrycie jest przełomowe, ponieważ dostarcza pierwszych fizycznych dowodów na obecność rzymskich legionów na obszarze dzisiejszej Saksonii-Anhalt. Wcześniej historycy znali jedynie pisemne wzmianki o wyprawach nad Łabę, jednak brakowało im konkretnych śladów architektonicznych w tym regionie. Zidentyfikowane obozy stanowią obecnie najbardziej wysunięte na północny wschód rzymskie fortyfikacje odnalezione na terenach wolnej Germanii. Kluczowe jest to, że znaleziska potwierdzają rzymską aktywność wojskową jeszcze w III wieku n.e., co zmienia dotychczasowe postrzeganie historii tego obszaru. Przed tym odkryciem badacze zakładali, że wyprawy wojenne cesarza Karakalli ograniczały się wyłącznie do terenów położonych blisko rzymskiej granicy, czyli limesu. Nowe dane dowodzą jednak, że rzymskie wojska prowadziły operacje o znacznie większym zasięgu, docierając setki kilometrów w głąb terytorium germańskiego. Wyniki tych badań zmuszają naukowców do rewizji wiedzy o skali rzymskiej obecności militarnej w dorzeczu środkowej Łaby i Soławy. Warto wspomnieć, że te niemieckie ustalenia ukazują w nowym świetle znaleziska ekwipunku rzymskich legionistów w Polsce ogłoszone w 2018 r. przez zespół prof. Bartosza Kontnego z UW. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu pochowano zmarłych na „czarną śmierć”. Archeolodzy odkryli to miejsce bez wykopalisk
Niemieccy naukowcy odnaleźli miejsce spoczynku ofiar „czarnej śmierci”, nie wykonując przy tym żadnych tradycyjnych wykopalisk. Dzięki nowoczesnej technologii „prześwietlili” grunt i precyzyjnie namierzyli jedną z jedenastu mogił z 1350 roku. To pierwsze w Europie odkrycie masowego grobu ofiar dżumy wykonane systematycznie metodami niemal bezinwazyjnymi.
W połowie XIV wieku Europa zmagała się z najstraszniejszą katastrofą w swojej historii. „Czarna śmierć”, wywołana przez bakterię Yersinia pestis (tzw. pałeczkę dżumy), zabiła od 30 do 50% populacji kontynentu. W niemieckim Erfurcie zaraza uderzyła latem 1350 roku. Kroniki podają, że w ciągu kilku miesięcy zmarło tyle osób, iż zabrakło miejsca na miejskich cmentarzach. Władze musiały szybko zareagować w kwestii pochówków. Zdecydowano o wykopaniu jedenastu gigantycznych rowów poza murami miasta, w pobliżu wsi Neuses. Do niedawno nie było jasne, gdzie to miejsce się znajdowało. Teraz naukowcy wskazali lokalizację jednego z dołów, nie prowadząc nawet wykopalisk. Naukowcy wszystkich specjalności, łączcie się! Interdyscyplinarny zespół badaczy, w którego składzie znaleźli się archeolodzy, geografowie, historycy oraz specjaliści od nauk o środowisku, ogłosił właśnie odkrycie lokalizacji jednego z rowów, w którym złożono zmarłych na dżumę. Pracami kierował geograf z Uniwersytetu w Lipsku dr Michael Hein. Wnioski opublikowano na łamach „PLOS One”. Nowe technologie i kwerenda zamiast tradycyjnej łopaty Lokalizację mogiły wytypowano dzięki połączeniu szczegółowej analizy źródeł historycznych z nowoczesnymi badaniami geofizycznymi. Badacze wykorzystali średniowieczne kroniki oraz mapy z lat 20. XX wieku, które zintegrowano w systemach GIS (system informacji geograficznych), aby zawęzić obszar poszukiwań do okolic dawnej wsi Neuses. Zamiast archeologii satelitarnej, do precyzyjnego namierzenia mogił pod powierzchnią pola użyto tomografii elektrooporowej (ERT) oraz wierceń rdzeniowych. Zastosowanie tych metod pozwoliło na odkrycie masowego grobu bez konieczności prowadzenia od razu pełnoskalowych wykopalisk. A to ważne, bo wykopaliska są niszczące – raz przebadanej warstwy nie da się odtworzyć. Dlatego – zgodnie z obecną doktryną konserwatorską – powinno się je prowadzić w ostateczności. Mogiła przemówiła Co wiemy o gigantycznej mogile? Z analiz badaczy wynika, że w planie miała 9 na 15 metrów i sięga ponad 3,5 metra w głąb ziemi. Wiercenia potwierdziły, że wewnątrz znajdują się ludzkie szczątki, w tym fragmenty czaszek i kości kończyn. Są one przemieszane z ziemią, co sugeruje pośpieszne zasypywanie dołu. Z analizy radiowęglowej fragmentów kości wynika, że pochodzą z XIV wieku. Wynik ten idealnie pokrywa się z czasem trwania wielkiej epidemii „czarnej śmierci” w Europie. Mimo uzyskania tak licznych dowodów na to, że faktycznie udało się namierzyć średniowieczną mogiłę, badacze nadal planują przeprowadzić wykopaliska. – Nasze wyniki zdecydowanie sugerują, że zlokalizowaliśmy jeden z masowych grobów, na którym pochowano osoby chore na dżumę opisane w kronikach erfurckich. Ostateczne potwierdzenie będzie jednak możliwe dopiero po zaplanowanych wykopaliskach archeologicznych – stwierdził dr Michael Hein. Genetyka prawdę nam powie? Jednym z powodów prowadzenia wykopalisk jest chęć pozyskania materiału genetycznego z kości i ich zaawansowane badania antropologiczne. Materiał ten umożliwi specjalistom z Instytutu Maxa Plancka w Lipsku przeprowadzenie analiz DNA w kierunku zbadania ewolucji wywołującej dżumę bakterii Yersinia pestis. Badania te mają pomóc w zrozumieniu przyczyn wyjątkowo wysokiej śmiertelności podczas epidemii oraz sposobów, w jakie ówczesne społeczeństwa radziły sobie z kryzysem. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.