Mistrzowie tycia z Alaski: trwa konkurs na najgrubszego niedźwiedzia. To coś więcej niż zabawna akcja
Do końca września można głosować w plebiscycie The Fat Bear Week, organizowanym przez park narodowy Katmai na Alasce. Wbrew pozorom nie chodzi w nim tylko o żarty. To świetna okazja do upowszechnienia wiedzy niedźwiedziach, które przed zimą gromadzą ogromne zapasy tłuszczu.
W Katmai National Park (Alaska) od 2014 roku odbywa się konkurs, w którym internauci wybierają najtłustszego niedźwiedzia brunatnego. Akcja z czasem rozrosła się do globalnego wydarzenia – w 2024 roku oddano aż 1,2 mln głosów. Rywalizacja ma formę pojedynków – uczestnicy mogą zapoznać się z biografiami zwierząt, obejrzeć ich zdjęcia i zdecydować, który niedźwiedź zasługuje by przejść dalej. Liczy się nie tylko rozmiar, ale też doświadczenie życiowe. Utyć, by przeżyć: strategia niedźwiedzi na zimę Dla niedźwiedzi masa ciała to kwestia przetrwania. Latem przechodzą fazę hiperfagii (obsesyjnego jedzenia), by zgromadzić zapasy tłuszczu na okres snu zimowego. U niedźwiedzi jest on dość płytki i fachowo nazywa się torporem. W tym czasie zwierzęta nie jedzą, nie piją, nie wydalają, a ich metabolizm mocno zwalnia. Niektóre niedźwiedzie spędzają w legowiskach aż 7 miesięcy, a samice w tym okresie rodzą i karmią młode, co wymaga wcześniejszego zgromadzenia ogromnych rezerw tłuszczu. Niedźwiedzie z Alaski to mistrzowie tycia Światowymi mistrzami w przybieraniu na wadze są niedźwiedzie brunatne z Alaski. Mogą osiągać wagę 650 kg, wyraźnie więcej niż ich europejscy kuzyni. Kluczem do tego sukcesu są bogate w tłuszcz łososie. Jeden niedźwiedź w sezonie potrafi ich zjeść 40 dziennie. A to oznacza że przyjmuje nawet 100 tys. kilokalorii! Efekt? Przyrost masy ciała o ponad 2 kg dziennie. Samice, które nie zgromadzą wystarczających zapasów, ryzykują utratę potomstwa. Samce też walczą o przetrwanie – i to dosłownie. Te słabsze i chudsze mogą nie przeżyć bitew z innymi samcami, o terytoria, pożywienie i partnerki. Idea Fat Bear Week Fat Bear Week to coś więcej niż zabawa. Konkurs promuje ochronę przyrody i buduje świadomość ekologiczną. To także przypomnienie, że klimat wpływa na przyszłość niedźwiedzi. Zmiany w porach roku sprawiają, że okresy dostępności kluczowych pokarmów, np. jagód i łososi, nakładają się. Może to prowadzić do niebezpiecznych zmian w diecie. W niektórych miejscach (np. w Kantabrii w Hiszpanii) łagodne zimy sprawiają, że część niedźwiedzi w ogóle nie zapada w sen zimowy, co naraża je na niedożywienie a nawet śmierć. Uczestnicy konkursu często kibicują właśnie słabszym niedźwiedziom, takim jak osobnik nazwany 32 Chunk, który w lipcu tego roku złamał szczękę w walce, a jednak dzielnie przybiera na wadze. Póki co Chunk doszedł do ćwierćfinału. Wciąż można na niego zagłosować! Źródła: The Conversation, Fat Bear Week Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Poznaj niedźwiedzia brunatnego – największego ssaka w polskich górach
Niedźwiedź brunatny to jeden z największych drapieżników współczesnych lasów Europy i Azji, którego waga, siła i prędkość budzą respekt u ludzi. Choć często kojarzony jest wyłącznie z brunatną sierścią, jego ubarwienie bywa bardzo zróżnicowane – od prawie czarnego do niemal białego. Podczas gdy największe podgatunki osiągają olbrzymie rozmiary, europejski niedźwiedź brunatny, w tym populacja polska, cechuje się mniejszymi gabarytami, ale równie fascynującym zachowaniem i zdolnością do przystosowania się do różnych środowisk.
Spis treści: Charakterystyka niedźwiedzia brunatnego Gdzie występuje niedźwiedź brunatny? Czym żywi się niedźwiedź brunatny? Czy niedźwiedzie brunatne są pod ochroną? Czy niedźwiedź brunatny jest groźny? Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) to jeden z największych żyjących drapieżników na Ziemi, a jednocześnie ssak o niezwykłej zdolności adaptacji do różnych środowisk. Choć nazwa wskazuje na brunatną barwę, sierść tego gatunku może mieć odcień od jasnego kremowego aż po prawie czarny. Barwa często zależy od podgatunku, wieku i pory roku. Przykładowo, niedźwiedź grizzly, będący podgatunkiem Ursus arctos, ma sierść zabarwioną na odcienie szarości, czerwieni i brązu, z charakterystycznym srebrzystym połyskiem. Charakterystyka niedźwiedzia brunatnego Niedźwiedzie brunatne cechuje potężna budowa ciała: masywna głowa, krótkie, grube kończyny, krótki ogon i gęsta sierść. Są zwierzętami wszechstronnie przystosowanymi do życia zarówno w puszczach, tajgach, jak i zalesionych terenach górskich czy stepach. Podczas chodzenia niedźwiedź opiera się całą stopą, co odróżnia go od wielu innych drapieżników. W pozycji wyprostowanej na tylnych łapach niedźwiedź brunatny może osiągać wysokość blisko 2,5 metra, co dodatkowo potęguje jego imponującą prezencję w naturalnym środowisku. Waga Masa ciała niedźwiedzia brunatnego jest zmienna i zależy od płci, wieku oraz pory roku. Samce zazwyczaj ważą od 265 do 355 kg, a samice od 100 do 250 kg. Największy odnotowany niedźwiedź euroazjatycki ważył 481 kg i miał prawie 2,5 metra długości. W optymalnych warunkach średnia waga samców wynosi około 389 kg, a samic – 207 kg. Choć daleko im do największych niedźwiedzi na świecie, to przed zapadnięciem w sen zimowy przybierają na wadze, magazynując tłuszcz, który pozwala przetrwać im okres hibernacji. Prędkość Choć niedźwiedź brunatny wydaje się nieporadny w poruszaniu się, potrafi osiągać imponującą prędkość do 80 km/godz. na krótkich dystansach. Dzięki temu może skutecznie polować, unikać zagrożeń lub reagować na nagłe sytuacje. Szybkość w połączeniu z masą ciała sprawia, że zwierzę jest groźnym przeciwnikiem w starciu bezpośrednim, choć z natury stara się unikać konfrontacji z człowiekiem. Długość życia i rozmnażanie W warunkach naturalnych niedźwiedzie brunatne żyją średnio 30–40 lat. W niewoli mogą dożyć nawet 50 lat. Zarówno samce, jak i samice stają się dojrzałe płciowo w wieku 4–6 lat. W ciągu życia niedźwiedzica rodzi co dwa lata zwykle dwoje lub troje młodych, których opieka trwa do momentu osiągnięcia przez nie samodzielności, czyli około 2. roku życia. Zatem gody niedźwiedzi brunatnych w przypadku samic odbywają się średnio co 2 lata. Niedźwiedź brunatny a grizzly Grizzly (Ursus arctos horribilis) to podgatunek niedźwiedzia brunatnego, który występuje głównie w Ameryce Północnej. Jest większy od europejskiego niedźwiedzia brunatnego, a jego sierść ma charakterystyczne, srebrzyste lub złociste refleksy. Grizzly może osiągać wagę nawet do 680 kg, co czyni go jednym z największych lądowych drapieżników świata. Pomimo różnic w rozmiarze i umaszczeniu, zarówno grizzly, jak i niedźwiedź euroazjatycki mają podobne zwyczaje, tryb życia i dietę. Gdzie występuje niedźwiedź brunatny? Niedźwiedzie brunatne zajmują bardzo zróżnicowane środowiska. W Europie ich zasięg jest silnie pofragmentowany, natomiast w Azji i Ameryce Północnej można spotkać populacje o dużym zasięgu terytorialnym. Historycznie niedźwiedź brunatny występował niemal w całej Europie, Azji i Ameryce Północnej, a nawet w północnej Afryce. Niedźwiedź brunatny w Polsce W Polsce podgatunek Ursus arctos arctos występuje głównie w pięciu stałych ostojach: Beskid Żywiecki, Beskid Sądecki, Beskid Niski, Tatry i Bieszczady. Populacja jest stosunkowo niewielka – liczy około 80 osobników. Osobniki wędrujące w poszukiwaniu terytorium można spotkać sporadycznie także na nizinach. Historyczne dane pokazują, że niedźwiedź brunatny był niegdyś obecny w całej Polsce, lecz intensywne polowania i presja człowieka doprowadziły do jego niemal całkowitego zniknięcia z większości obszaru kraju. Czym żywi się niedźwiedź brunatny? Niedźwiedź brunatny to wszystkożerca. Jego dieta obejmuje zarówno pożywienie roślinne, jak i zwierzęce. W Europie Środkowej i Polsce przeważają pokarmy roślinne: trawy, korzenie, owoce, jagody, orzechy oraz owady i ich larwy. W Ameryce Północnej niedźwiedzie brunatne, szczególnie grizzly, polują na ssaki kopytne lub łososie w okresie wędrówki ryb. Miód pszczeli, choć kojarzony z tym gatunkiem w kulturze popularnej, stanowi jedynie dodatek energetyczny i jest spożywany głównie ze względu na larwy owadów znajdujące się w barciach. Najważniejszym okresem żerowania jest lato i wczesna jesień, kiedy niedźwiedzie gromadzą tłuszcz na zimowy sen. Czy niedźwiedzie brunatne są pod ochroną? W Polsce niedźwiedź brunatny jest ściśle chroniony od 1952 roku. Na świecie ochrona tego gatunku różni się w zależności od regionu i populacji. W Europie większość populacji objęta jest dyrektywą siedliskową, w Stanach Zjednoczonych niektóre populacje grizzly są chronione ustawą o gatunkach zagrożonych. Ochrona obejmuje tworzenie rezerwatów, parków narodowych, a także ograniczanie ingerencji człowieka w siedliska. W niektórych krajach polowania regulowane są w sposób zrównoważony, co pozwala na zachowanie liczebności populacji. Temat regulowania populacji tego gatunku poruszaliśmy już w artykule „Odstrzał niedźwiedzi w Bieszczadach” oraz „Niedźwiedź na celowniku. Jak słowacki rząd walczy z tymi drapieżnikami?”. Czy niedźwiedź brunatny jest groźny? Niedźwiedzie brunatne są uważane za zwierzęta niebezpieczne, głównie ze względu na masę ciała, siłę i prędkość. Choć z natury unikają kontaktu z człowiekiem, mogą stać się agresywne w obronie młodych lub w sytuacji, gdy są zaskoczone. Na obszarze ich występowania zaleca się wędrowanie w grupach oraz spokojne oddalanie się w przypadku spotkania niedźwiedzia. Warto też przemyśleć stosowanie środków odstraszających (np. dzwonków na niedźwiedzie). Większość ataków jest wynikiem zaskoczenia lub obrony terytorium, a nie chęci polowania na człowieka. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
DORASTAJĄC W MAŁYM MIASTECZKU w Wisconsin, byłem zapalonym czytelnikiem o zmiennych zainteresowaniach. Raz zajmowały mnie komety. Kiedy indziej wieloryby. Herkulanum. Płyty tektoniczne. Senegal. Przeczytałem coś, co wzbudziło moje zaciekawienie, i już biegłem do biblioteki, aby znaleźć książki, z których mógłbym dowiedzieć się więcej. Miałem szczęście, że moja babcia – osoba, która odkryła przede mną korzyści płynące z pozostawania ciekawym przez całe życie – dała naszej rodzinie prenumeratę National Geographic, gdy miałem osiem lub dziewięć lat. Zazwyczaj katalizatorem mojej nowej obsesji był artykuł w magazynie, który pokazywał mi coś, o czym nawet nie miałem pojęcia, lub o czym – jak sądziłem – wiedziałem, ale czego w istocie nie rozumiałem. Kiedy dorastałem, National Geographic otworzył mi oczy na cud naszego świata. To, co odkryłem na jego stronach, pomogło mi zbudować pełniejszy i bardziej zniuansowany obraz piękna, zagrożeń, a przede wszystkim ekscytującej różnorodności ludzi, miejsc i rzeczy na planecie Ziemia. Wreszcie magazyn National Geographic zainspirował mnie do tego, by wyruszyć w świat i odkrywać go dla siebie. To doświadczenie zwiększyło moją wiedzę, ale też wzmocniło przekonanie o konieczności ochrony naszej planety. Chociaż niniejszy numer jest moim pierwszym w roli redaktora naczelnego National Geographic, zespół przygotował go jeszcze przed moim pojawieniem się. Jako czytelnik szczególnie polecam materiał okładkowy, zatytułowany „Ameryka w nowym świetle”, który bada granice ochrony amerykańskiej natury oraz perspektywy objęcia nią 30 proc. ziemi i wody do 2030 r. To dla mnie zaszczyt, że mogę się na tych łamach zaprezentować. National Geographic pozostanie magazynem ważnym i cieszącymi się autorytetem – jak dotychczas. Jestem podekscytowany tym, co dla was przygotowujemy, i mam nadzieję, że będzie to nasza wspólna podróż. Nathan Lump redaktor naczelny
Niedźwiedź w fotopułapce z nagrodą Wildlife Photographer of the Year
Zack Clothier chciał uwiecznić na fotografiach dzikie zwierzęta w środowisku naturalnym. W tym celu umieścił fotopułapkę obok padliny łosia. Kiedy wrócił w to samo miejsce, zastał zdemolowany sprzęt i jedno zdjęcie.
W tym artykule: Niedźwiedź grizzly w fotopułapce Kulisy nagrodzonej fotografii Mistrzowie drugiego planu – znamy ich wszyscy, a może ktoś z nas również uświetnił cudze zdjęcie, wpraszając się nieświadomie w kadr. Ten niedźwiedź grizzly z amerykańskiego stanu Montana ma podobne doświadczenie. Z tą różnicą, że nie zapozował na dalszym planie, a na pierwszym i to dosłownie przed obiektywem. Polacy uratowali delfina na Oceanie Atlantyckim. Akcja została uwieczniona na nagraniu Takie historie przywracają wiarę w ludzi. Grupa żeglarzy z Polski uratowała delfina zaplątanego w rybacką sieć. Niedźwiedź grizzly w fotopułapce Wróćmy do początku tej historii. Zack Clothier – zawodowy fotograf z USA – jakiś czas temu postanowił uwiecznić na zdjęciu dzikie zwierzęta w środowisku naturalnym. W tym celu umieścił fotopułapkę obok padliny łosia. Kiedy wrócił w to samo miejsce, zastał zdemolowany sprzęt. Jedyne zachowane zdjęcie uwieczniło sprawcę, czyli właśnie wspomnianego niedźwiedzia grizzly. Clothier przekuł niepowodzenie w sukces. Okazało się bowiem, że niedźwiedź jest wyjątkowo fotogeniczny. Zdjęcie zatytułowane „Grizzly leftovers” otrzymało główną nagrodę w corocznym konkursie Wildlife Photographer of the Year (kategoria: Zwierzęta w swoim środowisku). W rozmowie z serwisem internetowym Live Science Amerykanin przyznał, że nagrodzone zdjęcie jest wyjątkowe, ale nadal nie może uwierzyć w to, że zostało docenione na arenie międzynarodowej. Konkurs Wildlife Photographer of the Year cieszy się ogromną popularnością zwłaszcza wśród internautów. Nagrodzone fotografie nierzadko stają się inspiracją dla twórców memów. Dodajmy, że profil inicjatywy na Instagramie śledzi prawie 200 tys. osób. WWF i BAS szukają ochotników do liczenia morsów z kosmosu Szacuje się, że w Oceanie Atlantyckim żyje nawet do 30 tys. morsów. Nietypowy projekt liczenia zwierząt ma pomóc uściślić te dane. Kulisy nagrodzonej fotografii Fotograf trafił na padlinę łosia niedaleko swojego domu w Montanie zimą 2019/2020 r. Wtedy też postanowił zainstalować obok fotopułapkę i zostawić ją na dwa miesiące, aż do wiosny. Sprzęt stał na statywie trójnogu i był przykryty pokrowcem. Jak się okazuje, tyle wystarczało, żeby zwrócić uwagę niedźwiedzią. Po powrocie w to samo miejsce Clothier znalazł aparat fotograficzny na ziemi. Na obudowie widać było ślady niedźwiedzich pazurów i śliny. Na szczęście wewnątrz sprzęt nie został uszkodzony. Zastawiona fotopułapka działała dzięki czujnikowi podczerwieni, robiąc zdjęcia po wykryciu ruchu. Grizzly najwyraźniej przestraszył się dźwięku migawki i przystąpił do ataku. Clothier wspomina, że to nie pierwszy raz, kiedy zwierzę zdemolowało jego fotopułapkę. Wcześniej podobne niespodzianki zostawiły po sobie niedźwiedzie czarne.
Oto pizzly – krzyżówka grizzly i niedźwiedzia polarnego. Powstała przez zmiany klimatu
Wzrost liczebności osobników pizzly zbiega się ze spadkiem liczby niedźwiedzi polarnych. Przewiduje się, że liczba tych drugich spadnie o ponad 30% w ciągu najbliższych 30 lat.
Galopujące zmiany klimatyczne, topnienie pokryw lodowych, a co za tym idzie – utrata siedlisk i pożywienia zmusiły niedźwiedzie polarne do opuszczenia dotychczas zamieszkiwanych terenów i ucieczki w głąb lądu. Z drugiej strony, ocieplenie klimatu i środowiska sprawiło, że rozszerzyły się tereny łowieckie niedźwiedzi grizzly, które z roku na rok mogą wybierać się coraz dalej na północ, nie ryzykując, że zastaną tam niekorzystne dla siebie warunki. Nic dziwnego, że w końcu doszło do spotkania tych dwóch gatunków. A wraz z nasilającym się kontaktem między nimi, musiało też dojść do międzygatunkowego kojarzenia się w pary. Niedźwiedzie grizzly i niedźwiedzie polarne „rozstały się” zaledwie ok. 500-600 tys. lat temu, więc nadal zachowały zdolność do wspólnego płodzenia zdolnego do życia i do dalszego rozmnażania się potomstwa. Powstały z tych mieszanych par hybrydowy gatunek nazywany – nieco żartobliwie – pizzly, zaobserwowano po raz pierwszy na wolności w 2006 roku. Myśliwy polujący na terytoriach północno-zachodnich kanadyjskiej Arktyki zastrzelił zwierzę, które uznał za niedźwiedzia polarnego. Kiedy przyjrzał się bliżej odkrył, że ma do czynienia z niezwykłym osobnikiem. Testy DNA potwierdziły, że zwierzę było hybrydą – pierwszym dziko żyjącym udokumentowanym potomkiem niedźwiedzia polarnego i niedźwiedzia grizzly. Zmiany klimatu skazują niedźwiedzie polarne na zagładę. W 80 lat znikną prawie wszystkie Do końca tego stulecia może wymrzeć praktycznie cała populacja niedźwiedzia polarnego – wynika z najnowszych prognoz naukowych. Winne wymieraniu zwierząt są zmiany klimatyczne, powodujące... Polarna mama, grizzly tata Od tego czasu prowadzone są obserwacje hybryd żyjących na wolności. W badaniu z 2017 roku odnotowano osiem osobników pochodzących od jednej samicy niedźwiedzia polarnego, która sparowała się z dwoma niedźwiedziami grizzly. Naukowcy są przekonani, że ich liczba będzie stale rosła. Obserwacje przeprowadzone nad osobnikami pozostającymi w niewoli oraz badania przeprowadzone na wolności sugerują, że niedźwiedzie hybrydy są płodne i są w stanie rozmnażać się ze sobą i wydawać na świat zdrowe potomstwo. Dzięki cechom, które w ocieplającym się środowisku mogą dać im przewagę, pizzly z czasem mogą zdominować północne tereny około arktyczne – sugerują naukowcy. – Zwykle hybrydy nie są lepiej przystosowane do swojego środowiska niż ich rodzice, ale istnieje możliwość, że te hybrydy będą w stanie pozyskać szerszy zakres źródeł pożywienia. Niedźwiedzie polarne mają dłuższe czaszki, co czyni je ekspertami w wyłapywaniu fok z morza, ale ich zęby trzonowe są mniejsze niż byłoby to typowe dla ich wielkości ciała, ponieważ wszystko, co jedzą, to tłuszcz. Z drugiej strony grizzly mogą jeść, co chcą. Jeszcze nie wiemy, ale być może pośrednia czaszka pizzly da im przewagę biomechaniczną – ocenia Larisa DeSantis, paleontolog i profesor nauk biologicznych w Vanderbilt University in Tennessee. Pod koniec stulecia lodowce pozostaną tylko przy Grenlandii i Kanadzie. Zwierzęta będą wędrować? Lodowce przykrywające większość Arktyki, jak twierdzą progności, pod koniec tego stulecia zostaną tylko w pasie powyżej Grenlandii i Kanady. Ten teren stanie się jedynym schronieniem dla n... Wzrost liczebności osobników pizzly zbiega się ze spadkiem liczby niedźwiedzi polarnych. Przewiduje się, że liczba tych drugich spadnie o ponad 30% w ciągu najbliższych 30 lat (według badania z 2016 r.). Ten gwałtowny spadek jest częściowo związany z wkroczeniem niedźwiedzi grizzly na obszary niedźwiedzi polarnych, i koniecznością walki o źródła pożywienia. Dużym zagrożeniem jest też wysoce wyspecjalizowana dieta niedźwiedzi polarnych – zauważa DeSantis w nowych badaniach opublikowanych w Global Change Biologi. – Niedźwiedzie polarne spożywały miękkie pokarmy nawet w średniowiecznym optimum klimatycznym [okres ocieplenia znany głównie z rejonu północnego Atlantyku], poprzednim okresie gwałtownego ocieplenia. Ich dieta wcale się nie zmieniła. To dlatego teraz widzimy wszystkie te głodujące niedźwiedzie polarne, próbujące znaleźć alternatywne źródła pożywienia. To może naprawdę stanowić punkt zwrotny – stwierdziła DeSantis. Potomstwo niedźwiedzi polarnych i grizzly w poszukiwaniu i pozyskiwaniu pożywienia może radzić sobie o wiele lepiej. Ten aspekt może być też decydującym o przetrwaniu gatunku. Nowa funkcja Google Earth pozwala cofnąć się do 1984 roku. I zobaczyć, jak zmienił się klimat na Ziemi Google Earth wprowadza nową funkcję Timelapse, dzięki której użytkownicy będą mogli przenieść się w czasie i przekonać się na własne oczy, jak na przestrzeni ostatnich 40 lat zmieni.. Arktyka się topi Powierzchnia lodu morskiego Arktyki, który stanowi zwyczajowy teren łowiecki dla niedźwiedzi polarnych, zmniejszyła się ostatnio o około 870 000 kilometrów kwadratowych – podaje National Snow and Ice Data Center (NSIDC). Chociaż niedźwiedzie polarne mogą nieco modyfikować swoją dietę i np. żywić się jajami ptaków morskich, czy karibu na lądzie, to badanie z 2015 roku wykazało, że kalorie, które uzyskują z tych źródeł, nie równoważą tych, które spalają podczas żerowania. Niedobory mogą powodować niedożywienie, które nie tylko jest śmiertelnym zagrożeniem dla dorosłych osobników, lecz także sprawia, że samice nie są w stanie donosić młodych i wydać na świat zdrowego potomstwa. Naukowcy spekulują, że zmiany środowiskowe sprawią, że wkrótce tereny arktyczne zostaną zdominowane przez nowy, hybrydowy gatunek, co doprowadzi do utraty bioróżnorodności w przypadku zastąpienia niedźwiedzi polarnych. Zdaniem DeSantis powołanie do życia pizzly w obliczu zagrożenia niedźwiedzi polarnych może być „smutnym kompromisem”.
Turyści nie schodzą tu z głównych szlaków. Krwawa diorama Yellowstone
Od czasu powstania Yellowstone poglądy na to, czym jest dzika natura, stopniowo się zmieniały. Straż parku nie stara się już pokazywać dzikich zwierząt w formie oswojonego spektaklu. Jednak dziś, podobnie jak w roku 1972, większość odwiedzających nigdy nie oddala się od głównych szlaków.
Krwawa diorama 7 sierpnia 2015 r. w Parku Narodowym Yellowstone, w pobliżu szlaku turystycznego niedaleko jednego z największych hoteli na tym terenie, strażnik znalazł nadjedzone zwłoki mężczyzny. Zmarłym okazał się 63-letni Lance Crosby z Billings w stanie Montana. W sezonie pracował on jako pielęgniarz w przychodni na terenie parku. Śledztwo wykazało, że poprzedniego dnia Lance wybrał się na samotną wycieczkę bez spreju przeciw niedźwiedziom i natknął się na niedźwiedzicę z dwójką młodych. Po zabiciu i częściowym zjedzeniu mężczyzny (niekoniecznie w tej kolejności) samica zachęciła do posiłku także swoje dzieci, a następnie schowała niezjedzone resztki pod pryzmą ziemi i ściółki. Grizzly często tak robią, jeśli zamierzają wrócić po dokładkę. Gdy samicę złapano i powiązano ze śmiercią turysty (dzięki badaniu DNA), została uśpiona. Przyczyną tego kroku było przekonanie, że dorosły grizzly, który raz posmakuje ludzkiego mięsa i schowa resztę na potem, staje się zbyt niebezpieczny, żeby zachować go przy życiu, nawet jeśli całe zdarzenie nie było jego winą. „Bardzo zasmuciła nas ta tragedia. Łączymy się w bólu z rodziną i przyjaciółmi ofiary” – powiedział nadzorca Parku Dan Wenk, rozsądny mężczyzna, któremu powierzono trudne zadanie utrzymania Yellowstone jako miejsca bezpiecznego zarówno dla zwierząt, jak i odwiedzających je ludzi. Śmierć Lance’a Crosby’ego była zaledwie siódmym zgonem w wyniku spotkania z niedźwiedziem w ciągu stu lat. Do poprzedniego doszło latem 2011 r., gdy dwójka turystów zginęła niezależnie od siebie, ale prawdopodobnie zabita przez tę samą niedźwiedzicę. Po śmierci pierwszej ofiary – Briana Matayoshiego – Wenk, namówiony przez opiekunów zwierząt, oszczędził niedźwiedzia. Samica miała jedynie bronić swoich młodych i tylko tym był podyktowany atak na mężczyznę. Niedźwiedzicę ochrzczono po tym zdarzeniu samicą Wapiti, gdyż do ataku na człowieka doszło na szlaku Wapiti Lake. W tym samym sezonie, 13 km od tego miejsca, odkryto ciało kolejnego turysty, Johna Wallace’a. Najprawdopodobniej został zaatakowany bez powodu, a jego ciało (podobnie jak zwłoki Lance’a Crosby’ego) zostało częściowo zjedzone i schowane „na potem”. Twarde dowody nie potwierdziły, że ataku dokonała samica Wapiti, ale wskazywały, że przynajmniej ujadła trochę, więc ją uśpiono. Smutne wypadki z 2011 r. i konsekwencje oszczędzenia tamtej niedźwiedzicy po śmierci Matayoshiego pomagają zrozumieć decyzję o uśpieniu w 2015 r. kolejnej samicy już po pierwszym zdarzeniu tego rodzaju. Niedźwiedzie grizzly to z całą pewnością niebezpieczne zwierzęta, jednak zagrożenie z ich strony należy widzieć we właściwej perspektywie. W ciągu 144 lat istnienia parku Yellowstone na jego terenie więcej osób zmarło w wyniku utonięcia, poparzenia w gorących źródłach albo targnięcia się na własne życie, niż zostało zabitych przez te ssaki. Podobna liczba zginęła od uderzenia pioruna. Dwie osoby zabił bizon. Prawdziwą lekcją, jaką trzeba wyciągnąć ze śmierci Lance’a Crosby’ego i równie smutnej śmierci niedźwiedzicy, która go uśmierciła, jest pamiętanie o tym, o czym łatwo zapomnieć: Yellowstone to dziki obszar ograniczony przez człowieka w sposób mocno niedoskonały. To dzicz, którą ogarnęliśmy, otoczyliśmy, pocięliśmy drogami, nastawialiśmy tam hoteli i sklepów z pamiątkami, a mimo wszystko nie podporządkowaliśmy jej sobie, nie podbiliśmy.To miejsce, które cenimy za to, ze wciąż reprezentuje sobą dzikość. Miejsce pełne cudów natury – dzikich zwierząt, głębokich kanionów, gorących gejzerów – które dobrze jest podziwiać, ale bezpośredni kontakt z nim wciąż napawa niepokojem. Większość gości odwiedzających Yellowstone ogląda park niczym przez szybę. Siedząc w samochodzie, podziwia niedźwiedzia przy drodze, przystaje w punkcie widokowym na rzekę, przechadza się specjalnymi chodnikami miedzy gejzerami. Postrzega park jako dioramę, pozostając bezpiecznie niejako „obok”. Tyle ze nasza szyba nie istnieje, a diorama jest rzeczywistością. Jest malowana krwią. Krwią wielu stworzeń ginących tragicznie, lecz zgodnie z naturalnym cyklem życia, w wyniku interakcji drapieżników i ich ofiar, ale czasami także krwią ludzi. Już schodząc ze szlaku 200 m w leśny wąwóz albo na porośnięta bylica równinę, lepiej mieć ze sobą sprej na niedźwiedzie. Parkowy bilet wstępu raczej nas nie ochroni. Można zostać zabitym i zjedzonym. Jeśli jednak tak się stanie, choć to my sami dokonaliśmy świadomego wyboru, nieunikniona kara czeka… zwierze. To własnie paradoks Yellowstone i większości innych parków narodowych utworzonych od tamtego czasu: dzikość ma być kontrolowana, natura ujarzmiona, dzikie zwierzęta maja przestrzegać zasad ustanowionych przez człowieka. Paradoks hodowlanej dziczy. W Afryce gdy wjeżdżasz do parku narodowego – czy to będzie Serengeti w Tanzanii, Masai Mara w Kenii, czy Kruger w Republice Południowej Afryki – nie doświadczasz takiej schizofrenii. Oglądasz groźne zwierzęta – słonie i lwy, lamparty i bawoły – z bezpiecznego wnętrza land rovera albo busa. Piesze spacery po rezerwatach są rzadkością. Ale w Ameryce wybraliśmy inny model działania, a Yellowstone, pierwszy park narodowy, miejsce znane na całym świecie, odwiedzane co roku przez miliony turystów, jest tez miejscem, w którym ten paradoks widać najwyraźniej. Yellowstone to tez symbol największego i najbogatszego w zwierzynę obszaru w większości naturalnych krajobrazów i dzikiej fauny we wszystkich 48 stanach USA (poza Alaska). Greater Yellowstone Ecosystem to kompleks obejmujący dwa parki narodowe (drugim jest Grand Teton), a prócz tego krajowe lasy, rezerwaty przyrody i inne – prywatne i publiczne – tereny. Jest to obszar dziesięciokrotnie większy od samego Yellowstone, liczący jakieś 9,2 mln hektarów. Otacza go cienka strefa buforowa, gdzie łatwiej znaleźć krowę niż wapiti, zobaczyć silos zbożowy niż niedźwiedzia grizzly i usłyszeć szczekanie czarnego labradora niż wycie szarego wilka. Poza ta strefa rozpościera się Ameryka XXI w.: autostrady, miasta, parkingi, markety, rozpełzające się w nieskończoność przedmieścia, pola golfowe. Pytanie: Czy w środku nowoczesnej Ameryki możemy mieć nadzieje na zachowanie jakichkolwiek śladów pierwotnego krajobrazu naszego kontynentu? Choćby próbki prawdziwej dziczy? Miejsca niegościnnego w swym splendorze, pełnego drapieżników i ich ofiar? Miejsca, w którym natura nadal zachowuje kły i pazury, które spływają krwią? Czy takie miejsce można pogodzić z oczekiwaniami współczesnych ludzi i z ich wygoda? To pokaże tylko czas i nasze wybory. Odpowiedz tkwi jednak własnie w Yellowstone. Miś, który podjada kwiaty Park Yellowstone najlepiej podziwiać z wysokości ponad 90 m nad ziemią. Mając tego świadomość, pewnego letniego poranka spotkałem się więc z Rogerem Stradleyem na lotnisku niedaleko Bozeman w stanie Montana. Chciałem oblecieć park jego żółtym cudem o nazwie Piper (P-18) Super Cub z 1956 r. Wydał mi skafander pilota i hełm, a potem pokazał, jak wcisnąć się na tylne siedzenie; w ciasną przestrzeń bezpośrednio za pilotem. Widziałem już kajaki, w których było więcej miejsca na nogi. – Do Super Cub nie wsiadasz – powiedział – Ty go na siebie zakładasz. Niewielki i lekki samolocik wciąż jest ulubieńcem doświadczonych pilotów takich jak Stradley, latających w trudno dostępnym terenie, bo może lądować i startować z bardzo krótkich pasów, a kominy powietrzne wykorzystuje niczym kondor. Latanie nisko i powoli przydaje się zwłaszcza do podglądania zwierzyny, a Stradley to wśród potrzebujących tego do pracy biologów z Yellowstone prawdziwa legenda. Krzepki, wesoły 76-latek lata nad górami od 62 lat; w powietrzu spędził jakieś 70 tys. godzin. Wznieśliśmy się nad Bozeman, przelecieliśmy nad pasmem Gallatin i polecieliśmy na wschód, wzdłuż łagodnie nachylonych północnych zboczy Mount Everts, góry nazwanej tak po Trumanie Evertsie. Ów nieszczęśnik zaginął w trakcie jednej z pierwszych ekspedycji do Yellowstone zorganizowanych pod koniec XIX w. i zanim go odnaleziono, przeżył miesiąc o głodzie, chłodzie i w samotności. Następnie przelecieliśmy przez Blacktail Deer Plateau, kawał wzniesionego terenu, nad którym Stradley krzyknął do mnie przez mikrofon, że w dole jest wilcza jama. Świadczyła o niej obecność gołej ziemi i ślady kopania pod nagimi korzeniami daglezji zielonej. Ja nie dostrzegłem tego co on: samotnego czarnego wilka odpoczywającego w cieniu. Zwierzę było częścią stada Ósmej Mili, które od tamtego czasu rozdzieliło się, jak to robią wilcze watahy, gdy zbyt się rozrosną. Polecieliśmy w górę rzeki Yellowstone, aż za wodospad Tower, gdzie podziwialiśmy tęczę przez mgiełkę rozpylonej wody, a potem przecięliśmy strumień Antylopy ku górze Washburn, przelatując nad wyżynami upstrzonymi fragmentami czarnych, martwych drzew spalonych w niedawnym pożarze. – Dobre miejsce dla niedźwiedzi – rzucił pilot. – Dużo wapiti, a do tego smardze, grzyby wyrastające z pogorzeliska. Tyle że nie chciałbyś tam pójść na grzybobranie, bo grizzly to nierówna konkurencja. Zawróciliśmy w kierunku doliny Lamar na północno-wschodnim krańcu parku, szerokiej, porośniętej trawą przestrzeni między pokrytymi szałwią stokami wzgórz, z rozrzuconymi gdzieniegdzie głazami – nieregularnymi bryłami kamienia przyniesionymi tu skądinąd przez plejstoceński lodowiec. Zatoczyliśmy koło nad Rose Creek, jednym z miejsc aklimatyzacji, z których kanadyjskie wilki wypuszczono na teren parku w 1995 r., po niemal 70 latach nieobecności poprzedzonej systematyczną eksterminacją na początku ubiegłego stulecia. Na szumiących trawą i szałwią łąkach widzieliśmy mnóstwo żółtych kwiatów: od głębokiej żółci słonecznikowatych (Balsamorhiza), po jaśniejszą selerowatych (Lomatium), sygnalizującą występowanie bulw zjadanych przez niedźwiedzie. Dolina Lamar nie ma gejzerów ani wielkiego kanionu, nie ściągają do niej tłumy, ale dla wielu oczu jest to najpiękniejszy zakątek Yellowstone. Wzdłuż wschodniego brzegu jeziora o tej samej nazwie polecieliśmy w obszar zupełnie pozbawiony lądowych dróg, ograniczony z jednej strony wodą, a z drugiej granią górskiego łańcucha Absaroka. Niedaleko południowego krańca południowo-wschodniej odnogi do jeziora wpada deltą górna Yellowstone. To rozległa nizina porośnięta wierzbami, trawą i krzewami w pięciu odcieniach zieleni. Tego dnia górny odcinek rzeki miał brązowooliwkowy kolor odzwierciedlający szybki lipcowy spływ wody po roztopach. Zauważyłem jednak, że w jednym ze starorzeczy woda miała głęboką błękitną barwę. Lecieliśmy dalej powoli, tak nisko, że wydawało się, jakbyśmy byli podwieszeni pod latawcem. Przekroczyliśmy niewidzialną linię – granicę parku i polecieliśmy na wschód, wzdłuż Thorofare Creek, dopływu Yellowstone, najdłuższej nieprzeciętej tamą rzeki Stanów Zjednoczonych (poza Alaską), ku jej kamienistym źródłom. Obszar ten, nazywany po prostu Thorofare, to najbardziej dzika część w 48 „kontynentalnych” stanach. Prawdziwy środek niczego, jak powiedział Stradley. Po trzech godzinach lotu skierowaliśmy się z powrotem ku lotnisku, ale po drodze na krótko zajrzeliśmy nad Norris Geyser Basin. Widok na wszystkie niewielkie gorące źródła i stawy kraszące teren odcieniami akwamaryny, pomarańczu, żółci i zieleni. Potem przed nami zamajaczył grzbiet Gallatin Range, nie tak wyniosły i poszarpany jak Absaroka, ale mimo wszystko wystarczająco wysoki, by zachować na grani płaty śniegu nawet o tej porze roku. Na jednej z tych białych plam dostrzegliśmy grupkę ciemnych kształtów. Schodząc niżej, rozpoznaliśmy w nich siedem wilków i niedźwiedzia grizzly dzielących ze sobą spłachetek śniegu na wysokości 2800 m, zbyt mały dla komfortu każdej ze stron. Stradley wyciągnął aparat, by zrobić im zdjęcie przy kolejnym okrążeniu. Pilotował samolot kolanami. – Nie wiem, dlaczego zwierzaki znalazły się tak wysoko – zdziwił się – Co je tam ściągnęło? Zanim zdążyłem się zorientować, byliśmy już dwie góry dalej i patrzyliśmy na kolejnego niedźwiedzia. Ten był ogromny. Buszował sobie na równinie nad Fan Creek, pogryzając z apetytem słoneczniki i inne roślinki. Zatoczyliśmy kolejny krąg. Stradley wydawał się bardzo zdziwiony. Te rośliny nie są zazwyczaj wymieniane jako składnik niedźwiedziego menu, choć zgodnie z niedawną publikacją naukową w Yellowstone dieta tych ssaków jest zadziwiająco różnorodna. Obejmuje 266 gatunków roślin, grzybów i zwierząt, od bizona do smardza, od moczarki do łosia i od nieświszczuków po trawę, w 25 odmianach. Czy nasz niedźwiedź żuł trawę? Nie wyglądał na takiego. Może wygrzebywał bulwy? Nie. – Mógł jeść kwiaty – mówi pilot. To możliwe: Kerry Gunther, naczelny parkowy biolog ds. niedźwiedzi, powiedział mi później, że kwiaty tutejszych słonecznikowatych znajdowano w niedźwiedziej kupie. I to właśnie zapadło mi w pamięć. Ostatnie barwne wrażenie z naszej podniebnej wycieczki: wielgachny grizzly wcinający kwiatki, sam na wzgórzu, gdzieś nad rzeką Gallatin. (Geo)prace w toku Park leży nad czymś, co geolodzy nazywają Yellowstone Plateau, na wysokości mniej więcej 2400 m n.p.m. Ten płaskowyż pokrywają gęsto stanowiska sosny wydmowej, łąki wysokich traw i szałwii oraz mniejsze wyniosłości, takie jak Blacktail Deer Plateau i sieć łagodnie wijących się dróg. Wszystko to na powierzchni, która wydaje się zimna i twarda. Nie daj się jednak zwieść. Wysokość Yellowstone Plateau ma swoją geologiczną przyczynę. Tuż pod nią znajduje się ogromny ośrodek wulkanicznej aktywności, gigantyczny kanał w płaszczu i skorupie Ziemi, którym magma wznosi się, uwalniając ciepło, które z kolei topi skały, tworząc istny pióropusz lawy. Ten termalny strumień zawiera dwie leżące na sobie komory częściowo stopionych skał i unosi powierzchnię gruntu jak gigantyczny czyrak. Wokół niego, niczym słabo zaplanowane mury obronne, wznoszą się starsze i wyższe góry: Teton, Absaroka, Gallatin. Na samym płaskowyżu geolodzy odnaleźli ślady trzech ogromnych kalder – blizn po przebytych w ciągu ostatnich 2,1 mln lat eksplozjach o niewiarygodnej sile. Wybuchy i leżące u ich źródła wulkaniczne siły sprawiły, że ten gorący fragment Yellowstone dostał etykietkę „superwulkanu”. Zwyczajne wulkany zdarzają się na ogół na krawędziach płyt tektonicznych; superwulkany wybuchają dokładnie w środku takich płyt, niczym palnik wypalający bąble w przesuwającej się nad nim stalowej płycie. Palnik Yellowstone jest zresztą najpewniej największym tego typu zjawiskiem na ziemi. – Wszystko zaczyna się od ciepła – tłumaczy Robert B. Smith z University of Utah, geolog, który od ponad 50 lat bada Yellowstone. Podczas gdy płyta północnoamerykańska przez ostatnie 16 mln lat dryfuje na pióropuszu płaszcza na południowy zachód, bąbel Yellowstone zostawiał swój długi na 800 km ślad na północno-zachodnim szeregu wulkanicznych ośrodków, od miejsca, które dziś nazywamy południowo-wschodnim Oregonem, przez Idaho, aż do swojej obecnej lokalizacji. Najnowsze z trzech wielkich wypiętrzeń Yellowstone miało miejsce jakieś 640 tys. lat temu, wyrzucając do atmosfery 1000 km3 wulkanicznych popiołów i pozostawiając po sobie krater, w którym obecnie mieści się Old Faithful, Hayden Valley i połowa jeziora Yellowstone. Jest znany jako kaldera Yellowstone. Od tego czasu doszło jeszcze do szeregu mniejszych erupcji. Skutki tych dramatycznych geologicznych zdarzeń odczuwamy do dziś. Choć popiół opadł, a grunt ostygł, płaskowyż pozostał miejscem niezwykłej aktywności wulkanicznej, a jego stosunkowo cienka skorupa unosi się nad górną komorą magmy, która podgrzewa wody podziemne tak, że przebijają się na powierzchnię w postaci gejzerów, fumaroli, błotnych kałuż i barwnych gorących źródeł, dymiąc niczym piszczałki w wielkich parowych organach. Stopniowo znów wyrosły tu lasy i powróciły zwierzęta. W międzyczasie jednak współdziałanie sił drążących i rozdzielających (lodu, płynącej wody i erozji skał) utworzyło pęknięcie, wzdłuż którego rzeka Yellowstone wyżłobiła swój własny Wielki Kanion (ogromny i robiący wrażenie, choć nie tak przepastny, jak ten w Arizonie), opadając w dwóch miejscach spektakularnymi wodospadami. Pojawili się ludzie. Dalecy przodkowie plemion Tukudeka, Wron (Absaroka), Banoków, a potem inni autochtoni, których tradycja wciąż wiąże z tym miejscem. Przychodzili i odchodzili zgodnie ze swym wędrownym trybem życia, w poszukiwaniu żywności, futer i dogodnych warunków egzystencji. Sama nazwa tego miejsca – Yellowstone – zdaniem historyka Aubrey’a L. Hainesa może być tłumaczeniem z dialektu Hidatsa, gdzie Mitse a-da-zi oznacza żółtawe klify piaskowca wzdłuż dolnego biegu rzeki. Ten teren nie był obiektem pożądania, przedmiotem walk ani miejscem, gdzie chętnie się osiedlano w początkach inwazji na kontynent Europejczyków. Przynajmniej po części ze względu na niezwykle surowe zimy wynikające ze znacznej wysokości płaskowyżu. Zaglądali tu tylko górale i traperzy, tacy jak John Colter i Jim Bridger, którzy snuli opowieści o tutejszej przyrodzie. Dopiero znacznie później, w latach 1869–1871, przybyły tu trzy odrębne ekspedycje białych mieszczuchów, którzy w asyście wojska zwiedzili teren i byli pod wrażeniem, szczególnie gejzerów i kanionu. Jednym z tych turystów był Nathaniel Langford, którego Haines opisał jako chorowitego urzędnika bankowego z St. Paul. Langford w porę zwiał z Minnesoty i ruszył na zachód, po tym jak jego rodzinny bank… zbankrutował. Był zresztą opłacanym przez Northern Pacific Railroad rzecznikiem i specem od reklamy, a przy tym odegrał istotną rolę w ekspedycji z 1870 r. Inny członek tej wyprawy, Walter Trumbull, odnotował potem w artykule, że płaskowyż wydaje się obiecujący jako pastwiska dla owiec, ale przewidział, że gdy dzięki kolei Northern Pacific wodospady Yellowstone i niecki z gejzerami staną się łatwo dostępne dla ludzi, zapewne żaden region w Ameryce nie będzie równie popularny jako miejsce letniego wypoczynku i kąpieli. Langford i jego kumple dostrzegli, że taka popularność oznacza pieniądze, tak dla Northern Pacific, jak i dla wszystkich innych, którzy uszczkną swój kawałek tortu, sprzedając bilety i budując hotele. Prowadzona przez Ferdinanda V. Haydena, szefa United States Geological Survey, wyprawa 1871 r. miała bardziej oficjalny charakter. Była wspierana przez Kongres, który wyłożył na nią środki; miała własnego fotografa, Williama Henry’ego Jacksona, oraz malarza Thomasa Morana, których obrazy i zdjęcia pozwoliły ludziom na wschodzie (chodziło przede wszystkim o kongresmenów) zobaczyć Yellowstone i choć trochę je sobie wyobrazić. Moran stworzył w 1872 r. jeden szczególnie imponujący obraz o wymiarach 2 na 3,5 m, przedstawiający Wielki Kanion Yellowstone. Agent Northern Pacific zasugerował wtedy, by prawnicy dali ochronę obszarowi Wielkiej Niecki Gejzerów, tworząc tam park publiczny. Hayden, Langford i inni przedstawiciele kolei podchwycili pomysł i lobbowali, by ustawa o parku obejmowała nie tylko niecki z gejzerami, ale też Wielki Kanion Yellowstone, gorące źródła Mammoth, jezioro Yellowstone, dolinę Lamar i inne tereny zajmujące czworokąt o powierzchni w sumie niemal miliona hektarów. Jako precedens posłużyła kalifornijska Yosemite Valley, którą wcześniej wzięto pod ochronę, nadając jej status parku stanowego. Za negatywny przykład posłużyły z kolei wodospady Niagara w stanie Nowy Jork. Niagara to wyrzut sumienia każdego, komu leżał na sercu los amerykańskich pomników natury. Prywatni przedsiębiorcy wykupili tereny, z których można było podziwiać wodospady, i zasłonili widok, zmieniając majestatyczny spektakl natury w komercyjny peep-show. Postanowiono, że Yellowstone, jako ogromna publiczna atrakcja, która miała przyciągać na zachód turystów i pieniądze, będzie zarządzany inaczej. Kongres przyklasnął propozycji przedstawionej przez Ferdinanda Haydena z Northern Pacific i 1 marca 1872 r. prezydent Ulisses S. Grant, sam niespecjalnie przekonany do idei ochrony krajobrazu, podpisał ustawę powołującą do życia pierwszy park narodowy na świecie. Ustawa, jak wiele jej współczesnych, zupełnie ignorowała prawa autochtonów do tej ziemi. Ustanawiała publiczny park lub miejsce rekreacji dla korzyści i rozrywki ludzi, co oznaczało (choć nie wprost) wyłącznie nie-Indian. W ramach parku zabronione było nierozsądne niszczenie ryb i zwierzyny (cokolwiek kryło się pod określeniem „nierozsądne”) oraz komercyjne wykorzystywanie tychże. Granice chronionego obszaru biegły po prostych, choć ekosystemy takich nie przestrzegają. I tak oto paradoks zyskał swe ramy. "Ta niewiarygodna rzeź" Na początku park był tylko nieprzemyślanym pomysłem, bez wyraźnego celu, ludzi i pieniędzy. Kongres stracił nim zainteresowanie, jeszcze zanim wysechł atrament z podpisu prezydenta. Yellowstone stał się strefą chaosu, opuszczoną i wykorzystywaną przez ponad dekadę. Jego pierwszym nadzorcą został Nathaniel Langford, niespełniony urzędnik i kolejowy publicysta, z zerową pensją. Fakt, że i tak ledwie na nią zasłużył, bo w ciągu pięciu lat pojawił się w miejscu pracy może dwa lub trzy razy. Na terenach parku prawem kaduka rezydowali myśliwi, zabijając w przemysłowej skali bizony, jelenie, kanadyjskie muflony i inne kopytne. Są rejestry, zgodnie z którymi para zwana braćmi Bottler zastrzeliła na początku 1875 r. niedaleko gorących źródeł Mammoth jakieś 2 tys. jeleni, zabierając tylko skóry i języki i pozostawiając truchła. Rejestr nie wspomina, ile grizzly zabili – dla rozrywki lub dla zysku – bracia Bottler, czatując przy jelenich trupach, ale z pewnością takie ilości mięsa były dla niedźwiedzi niebezpieczną przynętą, zwabiając je wprost pod lufy. Jelenia skóra była warta 6–8 dol., co było sumą nie do pogardzenia, a człowiek mógł zabić 25, a nawet 50 jeleni dziennie. To była istna rzeź, którą kontynuowano od 1871 do co najmniej do 1881 r., pisze Lee Whittlesey, obecny historyk Yellowstone. Poroża dosłownie zaścielały zbocza wzgórz. Turyści w swoich wozach przyjeżdżali i wyjeżdżali bez żadnej kontroli i choć nie było ich wielu, zostawiali po sobie pobojowisko. Niektórzy niszczyli stożki gejzerów, ryjąc swoje imiona, zabijali łabędzie trąbiące (bliskich kuzynów naszego łabędzia krzykliwego) i inną zwierzynę po prostu dla rozrywki. Populacja kopytnych jednak spadała, więc i myśliwych przybywało coraz mniej; rzezie powoli wygasały, aż do przybycia armii w 1886 r. – wyjaśniał mi Whittlesey. W akcie desperacji, przy braku rządowych funduszy na zarządzanie parkiem, nie mówiąc już o kwalifikowanych kadrach czy choćby strażnikach egzekwujących przestrzeganie przepisów, sekretarz zasobów wewnętrznych USA w 1886 r. poprosił o pomoc wojsko. I tu na scenę wkracza niespodziewany bohater tej historii: generał Philip H. Sheridan. Człowiek ten najlepiej znany jest chyba jako bezlitosny dowódca kawalerii w wojsku Unii podczas wojny secesyjnej, a później jako dowodzący potwornymi kampaniami przeciwko Indianom z Wielkich Równin. Postulował zresztą wybicie wszystkich bizonów jako sposób wyniszczenia tutejszych plemion. Jednak po wizycie w Yellowstone w 1882 r. zaczęła się ujawniać inna, o wiele bardziej pozytywna strona charakteru generała. W tak odmiennych warunkach zaczął piętnować wyrzynanie naszej szlachetnej zwierzyny, najwidoczniej nawet bizonów, i zaoferował pomoc swoich oddziałów, żeby zapobiec takim działaniom. Był też zbulwersowany faktem, że monopol na usługi dla turystów przyznano komercyjnej Yellowstone Park Improvement Company – świeżo powołanej firmie ściśle powiązanej z koleją Northern Pacific. Z rosnącym smutkiem dowiaduję się, pisał do Waszyngtonu, że narodowy park wydzierżawiono prywatnym podmiotom. Wnikliwie zaobserwował też, że Kongres uczynił park zbyt małym. Po powrocie do stolicy Sheridan rozpoczął kampanię informacyjną, wspieraną przez sportowców i sympatyzujących z ideą prawników, by powiększyć Yellowstone o 64 km wzdłuż wschodniej i o 16 km wzdłuż południowej granicy. Takie rozwiązanie dałoby parkowi dodatkowe 850 tys. ha, czyli niemal podwoiło jego wcześniejszy obszar. Istotniejsze jednak, że w ten sposób włączono by do niego niziny, na których jelenie i inne kopytne spędzały zimy. Propozycja Sheridana, przedstawiona w Kongresie przez senatora George’a G. Vesta z Missouri, przepadła. Granice utrzymały dotychczasowy przebieg. Skorygowano je nieco w latach 20. i 30. XX w., żeby lepiej zgadzały się ze zlewniami rzek, a nie tylko stanowiły abstrakcyjne linie na mapie, ale problem bezpiecznych zimowisk dla dużych roślinożerców – szczególnie bizonów i jeleni – pozostał nierozwiązany do dziś. Nieposkromione Dzisiejsze Yellowstone to prawdziwe sanktuarium dla dzikich zwierząt. Wróciły tu wilki. Populacja niedźwiedzi grizzly odbudowała się po głębokim dołku z lat 70. i dziś wypełnia nisze ekosystemów takich jak Grand Teton, w których tych ssaków nie widziano od dziesięcioleci. Zahamowano wreszcie długotrwały spadek liczby bobrów. Bizony rozmnażają się aż za dobrze i wędrują poza granice parku. Kontynuowane są wysiłki na rzecz ochrony kluczowych korytarzy migracyjnych antylopy widłorogiej. Dużo jest też jeleni, choć nie tak dużo jak w czasach, gdy żyły tu nieniepokojone przez wilcze stada. Radzą sobie i bieliki amerykańskie. Biorąc to wszystko pod uwagę, Yellowstone można by uznać za niezwykle skuteczny rezerwat. Ale nie zawsze tak było. Pod koniec XIX i na początku XX w. drapieżniki prześladowano tu bezlitośnie, zarówno przez zaniedbanie (podczas gdy kłusownictwo kwitło), jak i w wyniku złej polityki. Sama idea, że park powinien chronić zwierzynę tak samo jak gejzery i kaniony, odnosiła się początkowo tylko do „dobrych” zwierząt – zwierzyny łownej pożądanej przez myśliwych, pstrągów, które łowili wędkarze i łagodnych roślinożerców, które turyści mogli bez obawy podziwiać, takich jak jelenie wapiti, owce gruborogie, łosie, bizony i antylopy widłorogie. Choć Armia Stanów Zjednoczonych przejęła opiekę nad parkiem, dopiero uchwalenie w 1894 r. ustawy Laceya (o ochronie ptaków i zwierząt Parku Narodowego Yellowstone oraz o karaniu przestępstw na terenie tegoż parku) dało strażnikom możliwość ścigania i aresztowania kłusowników. Ustawa pomogła wojsku, a później straży parku (ustanowionej w 1916 r.) chronić faunę Yellowstone, choć dla bizonów był to już niemal ostatni dzwonek. Do roku 1901 w całej Ameryce pozostało ledwie kilkaset osobników tego gatunku, z których jakieś dwa tuziny schroniło się w Pelican Valley, zapomnianej dolinie na północny wschód od jeziora Yellowstone. Parkowym urzędnikom jakimś cudem udało się je zachować, potem zaczęto je rozmnażać, dobierając do puli udomowione bizony sprowadzane nawet z odległych farm. W końcu powstała hodowla w dolinie Lamar, w której zwierzęta pasły się wolno przez całe lato, a na zimę zaganiano je do korrali i dokarmiano sianem. Kolejny przykład hodowanej dzikości. Z punktu widzenia ekologii istnienie takiej hodowli można kwestionować, ale patrząc na te działania w kontekście strachu przed całkowitą zagładą tych zwierząt, nietrudno je zrozumieć. Horace Albright, nadzorca Yellowstone w latach 1919–1929, bał się, że w wyniku rzezi poza granicami parku oraz ostrych zim na płaskowyżu los podobny do bizonów może spotkać też amerykańskie wapiti. Albrighta do dziś wspominają z czułością, choć jego dziedzictwo, podobnie jak Sheridana, nie jest jednoznaczne. Duże, imponujące stada wapiti były atrakcją dla tłumów, więc Albright chciał ich wiele, nawet kosztem innych zwierząt zamieszkujących Yellowstone. Wprowadził program zimowego dokarmiania tych kopytnych sianem w nadziei, że odwiedzie je to od migracji poza bezpieczne granice parku, wprost pod lufy myśliwych. Zachęcał też strażników do zabijania drapieżników. Innym magnesem przyciągającym turystów było wędkarstwo, zabrano się więc do pelikanów – tych niepoprawnych zjadaczy pstrągów – niszcząc ich jaja i zabijając młode w koloniach. Prześladowania „złych” zwierząt nie zaczęły się jednak w Yellowstone dopiero za Albrighta. Do drapieżców strzelano, chwytano je w sidła i truto już od lat 70. XIX w. Jeden z szefów zachęcał nawet zawodowych myśliwych, by setkami zabijali bobry, żeby te gryzonie nie budowały tam i nie zalewały „jego” parku. Feralną etykietę przypięto też wydrom, a przez jakiś czas wytoczono świętą wojnę skunksom. W czasach panowania tu armii nieuprawnieni oficerowie i cywilni zwiadowcy byli „autoryzowani do zabijania pum, kojotów i szarych wilków”. Wszystko z rozkazu sekretarza terytoriów. Rzeź wilków skończyła się dopiero, gdy wszystkie wytępiono; nie tylko w Yellowstone (ok. 1930 r.), ale na całym Dzikim Zachodzie. Strzelanie do kojotów i ich trucie trwało mniej więcej do 1935 r. Z niedźwiedziami było jednak inaczej. Misie są wszystkożerne i, dla wielu osób, słodkie. Są też sprytne i oportunistyczne. Już w 1883 r. przystosowały się do żerowania na resztkach ze śmietników w pobliżu parkowych hoteli i to zachowanie sprawiło, że turyści mogli je łatwo obserwować. Stały się więc turystyczną atrakcją. Nauczyły się także przyjmować przysmaki od przechodzących ludzi. Ta tendencja zaczęła się jeszcze w erze dyliżansów i trwała w najlepsze, gdy na te tereny (począwszy od 1915 r.) wpuszczono prywatne samochody. Sam Albright zachęcał do karmienia niedźwiedzi, przez co turyści zaczęli myśleć, że misie – nawet grizzly – to całkiem łagodne, trochę gamoniowate przytulanki. Śmietniki obok hoteli w Old Faithful, przy jeziorze i w pobliżu Wielkiego Kanionu stały się rodzajem osobliwych teatrów, w których w letnie wieczory turyści przyglądali się „misiowemu przedstawieniu”. Przez 80 lat grizzly z Yellowstone obżerały się resztkami z ludzkich stołów i uzależniły się od tego źródła pożywienia, przy przyzwoleniu parkowych władz i ku zadowoleniu odwiedzających. Jedną z powinności służb Parku Narodowego – odnotował Albright po tym, jak w 1929 r. zastąpił Mathera na stanowisku głównego nadzorcy – jest przedstawiać dziką naturę jako „spektakl”. To zaś można uczynić jedynie tam, gdzie zwierzyny jest dostatek i jest ona oswojona. Tyle że grizzly z Yellowstone nigdy nie były oswojone...
Kanada: Grizzly na stopie, czyli wyprawa Góry Skaliste
Wizyta bez wiz. I ograniczeń. Z dziesięciu milionów kilometrów kwadratowych Kanady wybieram Góry Skaliste. Są piękne, dzikie. Zachwycające!
Jak głosi lokalna legenda, z braku przymiotników na opisanie własnego kraju Kanadyjczycy musieli wymyślić nowy – humongous, czyli „wyjątkowo ogromny” (de facto jest to wyraz z amerykańskiego slangu, ale mniejsza o to). Kiedy pierwszy raz zobaczyłam prerie na obrzeżach Calgary, zrozumiałam, że w określeniu humongous nie ma żadnej przesady. Pomiędzy szklanymi drapaczami chmur przechadzają się bankierzy, prawnicy, pracownicy firm konsultingowych. Tyle że chodzą w butach z ostrogami i kapeluszach kowbojskich. Przy biurowych automatach z kawą zamiast o kursach akcji rozmawia się o wyścigach wozów konnych i o tym, który zawodnik najdłużej utrzymał się na byku. No tak, w końcu jestem w Calgary, na które Kanadyjczycy ze wschodniego wybrzeża mówią z przekąsem Cowtown, krowie miasto. To ekonomiczna stolica prowincji Alberta, słynąca z tego, że zamieszkuje ją znacznie więcej krów niż ludzi – stosunek wynosi ponad pięć milionów do trzech i pół. Jest lipiec. Ulice downtown wysłane są sianem, wystawy sklepów wymalowane w bizony i tipi, a wodzowie lokalnych plemion indiańskich przechadzają się po zabytkowej Ósmej Alei wystrojeni w pióropusze. Powód? Stampede – z angielskiego „paniczny pęd” – największe na świecie rodeo i festiwal kowbojski, podczas którego na 10 dni lata całe miasto zamienia się w Dziki Zachód. Zresztą daleko w czasie cofać się nie musi. Jeszcze w 1875 r. nie było w tym miejscu nic prócz dwóch rzek i lasów świerkowo-jodłowych. Najpierw wybudowano fort, potem kolej, którą pierwsi pionierzy zaczęli zjeżdżać na te bogate w złoża węgla i ropy tereny. W 1912 r. w Calgary było jedynie 47 tys. mieszkańców. Dziś, czyli niecałe sto lat później, jest ich ponad milion. ŻADNYCH TRIKÓW, CZYSTE RODEO Idę na rodeo z pewnym powątpiewaniem. Kowboje, dzikie konie, łapanie cieląt na lasso – wątpliwa atrakcja dla kobiety, myślę. A jednak. Piętnaście minut po rozpoczęciu spektaklu z emocji ledwo mogę usiedzieć w plastikowym foteliku! Podobnie zresztą jak większość widzów dopingujących kowbojom (i kowbojkom), którzy z całego świata zjechali do Calgary ujeżdżać szalejące byki i walczyć o nagrody sięgające stu tysięcy dolarów. Ile sekund się utrzyma? Czy zwierzę go nie stratuje? Kto będzie szybszy? Cała arena kipi od adrenaliny. Gdybym oglądała podobne wyczyny w telewizji czy westernie na dużym ekranie, uznałabym, że to trik kamery, manipulacja, komputerowe sztuczki. Po emocjach rodeo można pójść na piwo do jednego z przerobionych na saloony barów downtown, nauczyć się tańca liniowego i posłuchać muzyki country na jednym z koncertów albo ( jak ja) wybrać się na kanadyjski obiad do restauracji The Ranche położonej na terenie Fish Creek Provincial Park, jednego z największych na świecie parków miejskich. Choć „miejski” to raczej nieodpowied- nie słowo dla tego dzikiego rezerwatu, po którym od czasu do czasu błąkają się niedźwiedzie. The Ranche znajduje się w uroczym XIX-wiecznym ranczu (stąd nazwa), a z jego tarasu można obserwować przechadzające się w wysokich trawach jelenie i kojoty. Jedzenie jest wyśmienite: smażone morskie przegrzebki (specjalność wschodniej Kanady) z grillowaną cukinią, kanadyjski łosoś z ciasteczkami krabowymi czy – dla mięsożernych – żeberka z bizona. A na deser miodowo-pomarańczowy krem brulée. PROSIMY HAŁASOWAĆ Kanadyjczycy uwielbiają rozmawiać o tym, co im weszło do ogródka. Jeżozwierz na tarasie? Skunks w jadalni? E, to nic, u mojego sąsiada kuguar cały dzień przesiedział na drzewie. Dopiero rangersi musieli zwierzaka uśpić i wywieźć z powrotem w góry. W Calgary istnieje nawet specjalna linia na którą można dzwonić, „jeśli masz problemy z niedźwiedziami, wilkami czy innymi dużymi zwierzętami”, jak ogłasza strona internetowa miasta. W Kanadzie trudno zapomnieć, jak dziki jest to kraj. Wzdłuż autostrady transkanadyjskiej, którą z Calgary jadę w Góry Skaliste, stoją billboardy: „Witamy w kraju grizzly”. Na parkingach tablice: „Pamiętaj, jesteś na terytorium niedźwiedzi”. Znaki w lesie: „Prosimy hałasować” (właśnie po to, żeby odstraszać zwierzęta). Kiedy po raz pierwszy idę w Góry Skaliste, biorę ze sobą młotek. Na kuguary. Nic lepszego nie mam, a czuję się bezpieczniej. (Następnym razem przygotowałam się już lepiej. Jedna wizyta w calgaryjskim sklepie Mountain Equipment Co-op wystarczy, by przyszykować się na przetrwanie najcięższych nawet warunków. Składany prysznic zasilany energią słoneczną, nadajnik lawinowy na wypadek zasypania, przenośny wen? on, niedźwiedzioodporne pojemniki na żywność. W Mountain Equipment Co-op można kupić niemal wszystko. Mnie wystarczył sprej na niedźwiedzie – gaz pieprzowy w takiej koncentracji, że może powstrzymać atak grizzly. Zdecydowanie lepsze niż młotek). Prawda jest jednak taka, że wypadków z dzikimi zwierzętami jest niezmiernie mało. Zwykle można je podziwiać z dystansu: kozice górskie przeskakujące przez urwiska czy łosie brodzące w moczarach. Jak na Kanadę, w Albercie grizzly jest niewiele – około 760 (w sąsiedniej Kolumbii Brytyjskiej jest ich 17 tys.), za to niedużych, czarnych niedźwiedzi jest aż 40 tys. (w Polsce żyje około 90 niedźwiedzi brunatnych). W Górach Skalistych najłatwiej niedźwiedzie zauważyć po samochodach. Mówi się o tym „kanadyjski korek”. Jedziesz pustą drogą, a tu nagle na poboczu pełno zaparkowanych aut – ktoś najwyraźniej zobaczył grizzly. Pierwszego niedźwiedzia wypatruję właśnie w ten sposób – przechadza się kilka metrów od brzegu autostrady. Mój mąż z wypiekami na twarzy i aparatem w ręce wybiega z samochodu. „Co robisz?!”, krzyczę za nim, „Przecież to niebezpieczne!”. „Ale za to jakie będą zdjęcia!”, słyszę w odpowiedzi. Zdjęcia mam, męża na szczęście jeszcze też. INDIAŃSKIE PĘDZLE Góry Skaliste to bezkresne pasma szczytów, nieodkrytych dolin, niezmierzonych dziewiczych lasów. Prawie pięć tysięcy kilometrów z północy na południe i prawie żadnych ludzi. Można spędzić miesiące, przemierzając coraz to inne szlaki, podziwiając jeziora, lodowce, wodospady. Kolory są tu niesamowite. Po pierwsze – niebo. Zwykle głęboko niebieskie, często wręcz fioletowe. Calgary to miejsce wyjątkowo słoneczne (średnio 2400 godzin słońca rocznie w porównaniu do około 1590 w Warszawie), a niezwykle czyste powietrze zapewnia tutejszemu niebu bajeczną przejrzystość. Po drugie – kwiaty. Łąki w Górach Skalistych usypane są kolorami, od złotych storczyków po czerwień „indiańskich pędzli”, które wczesnym latem przyciągają do siebie kolibry. Po trzecie – jeziora. Turkusowe barwy Louise Lake czy choćby Moraine Lake w parku narodowym Banff zapewniły im stałe miejsce w kalendarzach ściennych. I pewnie wiele oskarżeń, że muszą być podkręcone w programach graficznych, bo przecież takie kolory w naturze nie są możliwe. Są. Kryształowo czystej wodzie kolor nadaje pył skalny, który wody nanoszą z pobliskich lodowców. Szlak wijący się nad Louise Lake jest jednym z najpiękniejszych, jakie przechodzę w Górach Skalistych. Zaczyna się on od słynnego zamczyska hotelu wybudowanego w XIX w. podczas konstrukcji kolei transkanadyjskiej; obecnie mieści się tu luksusowy resort spa. Ścieżka wije się brzegiem jeziora i pnie na górę Big Beehive (Wielki Ul) na wysokość 2270 m n.p.m. Louise Lake wygląda ze szczytu jak szmaragd osadzony pośród ciemnozielonych lasów i postrzępionych szczytów. Dalej szlak przecina kwieciste hale ku bajkowej Równinie Sześciu Lodowców, gdzie u podnóża lodowca Victoria ( jednego z najbardziej obfotografowanych na świecie) można odzyskać siły, popijając herbatę czy gorącą czekoladę z tutejszego schroniska. Kilka bajkowych jezior Gór Skalistych znajduje się w standardowych programach wycieczek turystycznych – Lake Louise, Emerald Lake, Peyto Lake. Jest jednak wiele innych, mniej znanych, a często jeszcze piękniejszych, które na dodatek można podziwiać w niezakłóconym spokoju. Jak choćby te w Dolinie Pięciu Jezior w parku narodowym Jasper, gdzie różne kolory wody układają się od brzegu pasami – od zieleni, przez szmaragd, po ciemnoniebieski. Sama trasa z Calgary, przez park narodowy Banff, na północ do miejscowości Jasper jest wyjątkowo spektakularna, a jej nazwa – Icefield Parkway (Aleja Pól Lodowych) – uzasadniona widokami śnieżnobiałych szczytów. Tutaj też można zatrzymać się na nietypową przejażdżkę specjalnie przystosowanym do jazdy po lodzie i śniegu autobusem, który wspina się po polu lodowym Columbia, największym w Górach Skalistych. SKOK PO SZCZĘŚCIE Kanada to prawdziwy raj dla miłośników sportów na świeżym powietrzu. Zimą – narty zjazdowe, biegówki, wycieczki w rakietach śnieżnych i przejażdżki psimi zaprzęgami. Latem – chodzenie po górach, wspinaczki skalne, loty na paralotniach, łowienie ryb (wspaniałe łowiska pstrągów!), jazda konna i spływy pontonami po spienionych górskich rzekach. Ja decyduję się na to ostatnie. Tutejsze firmy oferujące rafting bardzo poważnie traktują bezpieczeństwo uczestników. Zanim zabiorą kogokolwiek na rzekę, zapewniają pełne szkolenie – jak wypłynąć z wiru, jak wiosłować, żeby ominąć zatopione drzewo, jak się ustawić, jeśli wpadnie się do wody. Poziomy są dostosowane do umiejętności – od łatwych spływów dla początkujących po szalone wiry (poziom 4+) dla zaawansowanych. Ja wybieram się na rzekę Bow. Chcę spłynąć przez kanion Horseshoe. Dzień jest słoneczny, a chłodna bryza przynosi ulgę od upału (tak, upału – temperatura przekracza 30°C). Spieniona rzeka przecina malownicze skalne zbocza kanionu. Tyle że jedyny moment, żeby to docenić, to krótkie postoje. Podczas spływu całą moją uwagę pochłaniają wiosłowanie i walka z wirami. Mięśnie bolą (i to jeszcze długo po zejściu na ziemię), ale zabawa jest świetna. No i ten skok. Do zimnej jak lód niebieskiej wody, z siedmiu metrów. Przewodnik zatrzymuje nasz ponton u podnóża wysokiego klifu. „To kto skacze?”, pyta. Waham się, ale na widok uśmiechniętych twarzy wracających ochotników postanawiam spróbować. Najtrudniejszy jest krok do przodu, w pustkę. Pierwsza myśl, kiedy zaczynam spadać: wspaniale, co za wolność! Druga: super, czemu nie robię tego częściej? Trzecia: gdzież ta rzeka, przecież już dawno powinna być, dlaczego ja wciąż lecę?! A potem zanurzenie, kryształowo czysta woda i zastrzyk endorfin. Efekt? Uśmiech od ucha do ucha – jak u reszty. WIADRO Z DINOZAUREM Większość turystów przylatujących do Calgary kieruje się prosto na zachód, w Góry Skaliste. A przecież Alberta to przede wszystkim kraina prerii – spalonych słońcem, ciągnących się od horyzontu po horyzont połaci zbóż i traw. Drogi są tu proste jak od linijki, miasteczka niewielkie, zapomniane. Na tutejszych targach staroci można kupić pamiątki po pierwszych osadnikach, a noc spędzić w saloonach rodem z Dzikiego Zachodu. Jednak największą atrakcją na wschód od Calgary są tzw. badlands, „złe ziemie”: księżycowe równiny poprzecinane głębokimi kanionami, wysuszone, nakrapiane skałami osadowymi w kształcie gigantycznych grzybów, pomiędzy którymi wygrzewają się grzechotniki (tak, nawet w Kanadzie). To na wschodzie Alberty znajduje się największe na świecie cmentarzysko dinozaurów. W Dinosaur Provincional Park znaleziono do tej pory szczątki ponad 35 gatunków – od mięsożernego albertozaura po rogate ceratopsy. Podobno niemal każdy mieszkaniec badlands ma w garażu wiadro ze skamielinami, które wykopał we własnym ogródku. Światowej sławy muzeum paleontologiczne, Royal Tyrrell Museum w Drumheller, robi na mnie ogromne wrażenie – nie tylko ze względu na ilość zgromadzonych tu szkieletów dinozaurów, ale i profesjonalizm prezentacji oraz trójwymiarowe galerie, w których odtworzono świat sprzed tysięcy lat, epoka po epoce. Po zwiedzaniu można samemu spróbować pracy paleontologa w terenie (wyprawy dla dorosłych i dla dzieci organizuje muzeum). Nocą niebo nad preriami wysypane jest gwiazdami. Warunki do obserwacji są wymarzone. Siedzimy z mężem w ciszy, którą przerywa tylko odległe wycie kojotów, kiedy nagle zaczyna się spektakl. Najpierw na niebie pojawiają się białawe chmury, potem z góry płyną strumienie światła, jakby ktoś włączył reflektory. Horyzont pokrywa się falującymi firanami światła. Mienią się od zieleni po pomarańcz. Zorza polarna! Jeszcze jedna niespodzianka Kanady. Powierzchnia: 9 984 670 km2. Stolica: Ottawa. Ludność: 33,76 mln. Języki: oficjalnie – angielski i francuski, w Albercie w praktyce tylko angielski. Waluta: dolar kanadyjski, 1 CAD Najlepsze miesiące na wizytę to czerwiec, lipiec, sierpień, początek września. Na okres Stampede (daty ruchome, można sprawdzić na stronie – http://calgarystampede.com) – zakwaterowanie trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem. Bezwizowy wjazd możliwy jest jedynie dla posiadaczy paszportów biometrycznych, tj. wydawanych w Polsce od 28 sierpnia 2006 r. Okres bezwizowego pobytu wynosi do 6 miesięcy. Więcej informacji – www.canada.pl. Najwygodniej i najszybciej dotrzeć do Calgary przez Amsterdam, Frankfurt, Londyn, Paryż. Bilety rezerwowane z dużym wyprzedzeniem od ok. 1250 zł (z dwiema przesiadkami), zwykle ok. 2600 zł. Najlepiej wynająć samochód. Na lotnisku w Calgary punkty mają wszystkie największe sieci; koszt – od 30 dol. za dzień. Autobusy – Greyhound Canada ma połączenia z Calgary do Banff (5 dziennie, 1 godz. 40 min); do Lake Louise (4 dziennie, 2 godz. 30 min), do Jasper (4 dziennie, 9 godz. 15 min), www.greyhound.ca. Pociąg – nie można kupować biletów z miejscowości do miejscowości, jedynie pakiety turystyczne – www.rockymountaineer.com – np. przejazd Calgary–Vancouver (dwa dni, jeden nocleg) – 709 dol. od osoby z wyżywieniem. Po Calgary można poruszać się pociągiem miejskim Ctrain, ma on dość ograniczony zasięg, ale wystarczy, by przemieszczać się między głównymi atrakcjami turystycznymi (www.calgarytransit.com). Autobusy jeżdżą rzadko; taksówki są trudno dostępne. Najlepszy stosunek jakości do ceny – pensjonaty bed & breakfast www.bbalberta.com, www.bedandbreakfast.com. Ceny od 60 do ok. 175 dol. za pokój. Sieć zabytkowych hoteli Fairmont (www.fairmont.com) oferuje zakwaterowanie w pięciogwiazdkowym standardzie – Fairmont Lake Louise od ok. 350 dol. za pokój. W Calgary Mountain Equipment Co-op można kupić sprej na niedźwiedzie; sklepy w Banff oferują dzwonki odstraszające niedźwiedzie (przynajmniej w teorii), które montuje się np. do plecaka. Najlepiej jednak hałasować w lesie i po odludnych szlakach chodzić w grupie minimum czterech osób. Napięcie w sieci 110 V, gniazdka w stylu amerykańskim. Ceny w sklepach podawane są bez podatku VAT, w Albercie jest to 5 proc. Słowa „Indianie” i „Eskimosi” uchodzą za obraźliwe. Indian nazywa się „członkami Pierwszych Narodów”, Eskimosów – Inuitami. Rafting – 80 dol. od osoby; Rodeo – od 24,50 do 120,50 dol. (zależy od miejscówki). Konsulat Generalny RP w Calgary, 30-8211; 15 Street NE, Alberta, T2E 7L8. tel. dyżurny: (00-1403) 279-2877 (nagłe wypadki), calgary@polishconsulate.ca. www.travelalberta.com Filmy nakręcone w Albercie: „Tajemnica Brokeback Mountain”, „Tańczący z wilkami”.
Co robić w razie spotkania z niedźwiedziem? Poradnik dla wszystkich, którzy wybierają się w góry
W Polsce takie spotkania to rzadkość, ale już w parkach narodowych USA - nic dziwnego.
To jest tak słodkie, że odstawiamy ciastka na tydzień! Zobacz dwa niedźwiadki pokonujące rzekę na grzbiecie swojej mamy
Niedźwiedzie grizzly są nie tylko świetnymi pływakami. Ich samice to bardzo troskliwe mamy.
Krótki filmik zarejestrowany przez pracującego w Wood Tikchick State Park na Alasce Davida Rosemana, pokazuje jak te piękne zwierzęta wykorzystują swoje potężne łapy do wiosłowania by pokonać silny nurt rzeki. Szeroki grzbiet samicy służy przy okazji jako prom dla jej dwóch maluchów, które uczepione jej futra uważają by się nie zamoczyć. Roseman pracuje w parku od 21 lat, to pierwszy raz gdy udało mu się zobaczyć taką scenę. Grizzly mimo swoich rozmiarów i pozornej zwalistości są świetnymi pływakami. Zobacz film! Wayne Kasworm, zajmujący się tym gatunkiem przyrodnik w U.S. Fish and Wildlife Service, wyjaśnia, że dzięki tłuszczowi i oleistej powierzchni futra niedźwiedzie doskonale radzą sobie na wodzie. Na oko niedźwiadki z filmu mają około 6 miesięcy. Gdy podrosną do około 32 kilogramów szybko nauczą się pływać. - Pewnego razu widziałem niedźwiedzia brunatnego, który przepłynął 6 mil - dodaje Dave Garsheils, naukowiec Minnesota Department of Natural Resources, choć zaznacza, że wsród niedźwiedzi najlepszymi pływakami są polarne. Źródło: National Geographic News
Gdy pierwszy Europejczyk opisał cuda parku Yellowstone, zarzucono mu, że zmyśla. Bo jak tu uwierzyć w żółte góry, kolorowe jeziora i gejzery wybuchające z dokładnością szwajcarskiego zegarka.
Pamiętam swój chrzest bojowy: nagle widzę trzymetrową bestię. Niedźwiedź w pełnej krasie, jakieś sto kroków ode mnie. Na przestronnej polanie w dolinie Hayden wygrzewa się na słońcu. Jest olbrzymi: 600 kilo żywego mięsa plus ostre pazury. Boję się. Mam w plecaku kupiony w sklepiku turystycznym sprej ochronny. W razie ataku muszę psiknąć zwierzęciu między oczy. Ale czuję, że nie jestem w tej chwili gotowy na walkę z najpotężniejszym niedźwiedziem świata. Chcę się wycofać, uciec do sosnowego lasu, wdrapać na drzewo. Po chwili opanowuję nerwy. Potężny zwierz dostojnie krąży po polanie. Staje na dwóch łapach, rozgląda się na cztery strony świata. Po kilkunastu minutach znika wśród gęstych krzewów, kompletnie nie zwracając na mnie uwagi. Dopiero po chwili zaczynam rozumieć, że przytrafiło mi się wielkie szczęście: na własne oczy zobaczyłem niedźwiedzia grizli, legendę Gór Skalistych! W równie legendarnym Yellowstone. Na żywo. Nie w telewizorze. Bez komentarza Krystyny Czubówny. Czuję się, jakbym właśnie przeszedł pasowanie na prawdziwego amerykańskiego trapera. Tego dnia widziałem jeszcze łosie przy wodopoju, bieliki na niebie oraz czarne kruki jedzące padlinę. Ale to niedźwiedź zrobił na mnie największe wrażenie. Średnia wysokość, na jakiej położony jest Yellowstone, wynosi 2,4 tys. m n.p.m. Mniej więcej tyle co najwyższy szczyt Polski. Duża część parku jest prawie płaska i to właśnie te słoneczne doliny niedźwiedzie lubią najbardziej. Na początku XIX w. inny traper John Colter opisał cuda krainy Yellowstone. Był pierwszym Europejczykiem, który tam dotarł. Czytelnicy uznali, że zmyśla, a przynajmniej koloryzuje. Nie wierzyli w żółte góry, wodospady w kanionach, kolorowe jeziora, bulgoczące błota. Przekonały ich dopiero szkice i obrazy wykonane kilkadziesiąt lat później przez członków ekspedycji finansowanej przez amerykański rząd. W 1872 r. postanowiono objąć teren ochroną państwową. Zakazano osiedlania się, myślistwa, zbieractwa i połowu. Powstał tu pierwszy na świecie narodowy park przyrody. Yellowstone National Park rozciąga się na terenie 9 tys. km². Prawie 50 razy większym niż Tatrzański Park Narodowy. Położony jest w stanie Wyoming, najmniej zaludnionej części USA, zahacza również o stany Idaho i Montanę. To kraina jak z westernu: na obszarze niewiele mniejszym od Polski żyje zaledwie pół miliona ludzi. Otwarte przestrzenie, skaliste góry, stada pasących się wolno koni. Najbliższe duże miasto, mormońskie Salt Lake City, znajduje się setki kilometrów autostradą na południe. Dlaczego jest tu tak pusto? Bo w XIX w. nie odkryto tutaj cennych kopalin. Gorączka złota zagnała wszystkich do Kalifornii, bo tam były pieniądz i zysk. Dziś za prawdziwy skarb Ameryki uważa się jednak nie złoto, lecz Yellowstone. Większość z 3 mln Amerykanów, którzy rocznie odwiedzają to miejsce, praktycznie nie wychodzi z samochodu. W parku znajduje się bowiem kilkupasmowa droga zakręcająca w pomysłowe ósemki. Wszystkie główne atrakcje, takie jak jezioro Yellowstone, gejzer Old Faithful, gorące źródła Mammoth oraz Wielki Kanion, można objechać autem lub specjalnym żółtym autobusem. W dodatku przy najlepszych punktach widokowych pobudowano olbrzymie parkingi. Widać z nich kaniony, wodospady, przełęcze i doliny, a także wodopoje i pastwiska, gdzie o określonych porach zbierają się dzikie zwierzęta. Większość turystów siada więc na masce samochodu i obserwuje Yellowstone przez lornetkę. „Ale to nie są prawdziwi traperzy!” – myślałem o nich z wyższością. Bo ja przemierzałem szlaki pieszo. Miałem ze sobą niebieski plecak ze stelażem, prawdziwy vintage. Mój ojciec chodził z nim po Tatrach jeszcze w czasach, gdy Polską rządził towarzysz Gomułka. Nosiłem też ze sobą namiot. W Polsce jego rozbijanie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego jest karalne. W Yellowstone – mile widziane. Trzeba tylko wcześniej powiadomić rangersów, słynnych parkowych stróży, dokąd ma się zamiar pójść. Amerykańskie parki narodowe słynną bowiem z wolności: nocować można wszędzie tam, gdzie się ma ochotę. W ciepłe wieczory lubiliśmy z przyjaciółmi biwakować. Noce w Górach Skalistych pośród niedźwiedzi i wilków, kilometry od cywilizacji, na terenach zamieszkanych dawniej przez Szoszonów, przypominały mi, że nie jestem zwykłym turystą. Tym bardziej że niestety traperem mogłem być tylko po pracy. Jako student zatrudniłem się bowiem na trzy miesiące w biurze turystycznym w wiosce Canyon Village, w samym sercu parku. Wprawdzie mój uniform: koszula w kratę i spodnie khaki, sprawiał przyzwoite wrażenie, ale terenem moich wypraw były głównie recepcja i restauracja. Do moich obowiązków należało nalewanie gościom wody i przecieranie stolików mokrą szmatką. Pewnego dnia mój amerykański boss rzucił na biurko strój Misia Yogi. Zapowiedział, że od tego momentu raz w tygodniu każdy z nas, pracowników, będzie zabawiać gości przebrany za tę postać z kreskówki. Wyznaczył dyżury. Jak wiadomo, Yogi zamieszkuje bajkowy park Jellystone (podobieństwo nazw nieprzypadkowe). W każdym odcinku chodzi po lesie i podkrada piknikowe koszyki beztroskim turystom. Czułem się upokorzony, że muszę nim być. Dopiero z czasem go polubiłem. Strój misia miał bowiem duże kieszenie na duże napiwki od rodziców dzieci, które robiły sobie ze mną zdjęcia. W całym parku przy obsłudze turystów pracowało ponad dwa tysiące osób, głównie studentów. Rozlokowani byliśmy w pięciu wioskach, odwiedzaliśmy się, razem imprezowaliśmy. Nie wszystkim się przyznawałem, że na co dzień chodzę przebrany za misia. Żeby pomarzyć, każdego dnia chodziłem nad Wielki Kanion Yellowstone. Ściany skalne, w zależności od pory dnia, przybierają fascynujące kolory: żółte, złote, różowe i czarne. To właśnie od żółtych kamieni (yellow stones) park bierze swoją nazwę. W dole, jakieś 300 m pod nogami, rwie zielono-niebieska rzeka. Można ją oglądać z dużych tarasów przez uruchamiane za dolary lornety. Ale są również setki dzikich miejscówek, z dala od turystów, w których można rozbić namiot lub zaszyć się na cały dzień z książką. Kanion jest długi na ponad 30 km. Huczą w nim dwa wodospady: Górny (33 m) i Dolny (92 m). Gdy rano wychodziłem z domu, widziałem jelenie, sarny i wapiti oraz stada znudzonych bizonów. Te ostatnie stały się dla mnie powszechne, jak na polskiej prowincji krowy. Tyle że od polskiego byka są dwa razy większe, mają włochate futro i rogi. Wyobrażam sobie, że bizon jest podobny do prehistorycznego mamuta. Zwierzęta te są jedną z głównych atrakcji Yellowstone, żyje ich tu ponad 20 tys. Nie boją się ludzi. Blokują ruch na drogach, zaglądają do samochodów, leniwie przeżuwają pokarm. Kierowcy muszą uważać, bo zranienie bizona jest surowo karane. Czasem trzeba pokryć koszty leczenia zwierzęcia lub nawet „wypłacać mu” dożywotnią rentę. Jednak był czas, gdy ludzie nie mieli dla tych zwierząt żadnej litości. Groziło im całkowite wyginięcie. Strzelanie do nich było ulubioną rozrywką białych mężczyzn. W XIX w. wybito kilkumilionową populację tego gatunku, w konsekwencji pod koniec XX w. w Ameryce Północnej pogłowie spadło do kilkudziesięciu tysięcy. Polowano nawet z okien pociągu. Do zagłady przyczynili się również Indianie. Szoszoni uważali bowiem, że bizony rozmawiają między sobą. W trakcie polowań starali się więc zabić jak najwięcej osobników, by wieść o masakrze nie rozniosła się wśród stada. Niezwyczajne piękno Yellowstone potrafi też przerażać – zapachem siarki, dymem znad jezior, bulgoczącym błotem i wypłowiałym kolorem roślin, które nie są zielone, lecz żółte, pomarańczowe, pastelowe, mało nasycone, melancholijnie rozmyte. Ale głównie hektarami spopielonych drzew. Ten księżycowy krajobraz to rezultat wielkiego pożaru w 1988 r., kiedy spłonęła jedna trzecia parku. Efekt jest przerażający: spalone drzewa, które nieustannie przewraca wiatr. Ale nikt po tamtej katastrofie nie posprzątał. Opiekujący się Yellowstone naukowcy uważają, że nie wolno ingerować w ekosystem. Pożary są naturalnym procesem przyrody. Na zgliszczach wyrastają silniejsze gatunki. Park leży na zapadlisku po erupcji gigantycznego wulkanu. Superwulkan Yellowstone (kaldera Yellowstone), który wybuchł 600 tys. lat temu, nadal jest czynny. Jeśli wybuchnie, Stany Zjednoczone przestaną istnieć, a fragmenty skał dolecą do Meksyku. Pył wulkaniczny przesłoni słońce, na planecie zapanuje noc, wymrze wiele roślin i zwierząt. Amerykański rząd powołał do życia Obserwatorium Wulkanu Yellowstone. Naukowcy monitorują go za pomocą odbiorników GPS, radarów oraz satelitów. Pesymiści twierdzą, że wybuch może być kwestią bliskiej przyszłości, ponieważ dotychczasowe erupcje były stosunkowo regularne – przydarzały się mniej więcej co 600 tys. lat. Myślę o tym, patrząc na gejzer Old Faithful (Stary Niezawodny), jeden z 250 znajdujących się na terenie parku. Ten nie jest ani największy, ani najpiękniejszy, jest jednak niezwykle punktualny. Wybucha według planu: co 70 min, 17 razy na dzień. Grafik wybuchów wywieszony jest na każdej kasie biletowej. Old Faithful, jak dobry, zgrany aktor, powtarza codziennie tę samą sztuczkę. Wybucha gorącą wodą na wysokość 30 razy większą od człowieka. Razem z tysiącem turystów czekam na erupcję. Nagle jest! Czterdziestometrowy słup wrzątku i pary wodnej. Wszyscy klaszczą, gwiżdżą, krzyczą, cieszą się. Trwa zadziwiający spektakl: popis potęgi, która drzemie w ziemi. Wspaniałe show, które daje sama Natura. – Dwie minuty i trzydzieści sześć sekund. Słabo! – mówi stojący koło mnie Amerykanin ze stoperem w dłoni. – Wczoraj widziałem erupcję pięciominutową. To dopiero było coś! Niestety niektóre wyloty gorących źródeł Morning Glory Pool zostały zatkane przez przedmioty nawrzucane przez turystów. Wierzą oni, że wrzucenie do źródła małego przedmiotu, np. monety, przyniesie im szczęście. (Fot. BEW) NO TO W DROGĘ: Yellowstone (USA) - czas: 7 dni koszt: 5 tys. zł (z biletem lotniczym) INFO ■ Powierzchnia i położenie: 8980 km². Leży na terenie trzech stanów: Wyoming, Idaho, Mon­tana. ■ Języki: angielski, ale również hiszpański (wiele informacji w tym języku). ■ Waluta: dolar amerykański; 1 USD = 3 zł. KIEDY ■ Najlepiej pojechać w lecie, gdy jest ciepło, a wszystkie drogi są przejezdne. Zimą Yellowstone odwiedza zaledwie kilkadziesiąt tysięcy turystów. Warunki są trudne: śnieg, zimno, nieprzejezdne trasy. WIZA ■ Obywatele polscy wjeżdżający do USA muszą posiadać wizę. DOJAZD ■ Yellowstone leży na pustkowiu. Najlepiej dolecieć samolotem do jednego z miast w Montanie, Idaho lub Wyoming: Bozeman, Idaho Falls lub Cody. Z każdego lotniska do parku jadą specjalne autobusy (kilkadziesiąt kilometrów). Ale warto też przyjechać własnym lub wypożyczonym samochodem. KOMUNIKACJA ■ Po parku jeżdżą charakterystyczne żółte autobusy turystyczne. W West Yellowstone znajdują się wypożyczalnie samochodów i rowerów, łatwiej niż gdzie indziej złapać też autostop. NOCLEGI ■ Cały park obsługuje jedna firma Xanterra. Hotele i domki kempingowe znajdują się w pięciu wioskach: Mammoth, Canyon, Lake, Grant i Old Faithful. ■ Na terenie parku można rozbić namiot. www.yellowstonenationalparklodges.com JEDZENIE ■ Na miejscu znajdują się restauracje, fast foody i sklepy z jedzeniem. Przeważa kuchnia amerykańska: frytki i hamburgery. Lokalny przysmak to sucha wołowina do żucia. Do kupienia w każdym kiosku. ZAKUPY ■ W każdej wiosce znajduje się duży sklep z pamiątkami, najpopularniejsze są koszulki, bluzy, albumy i figurki bizonów. Na większy shopping nie ma co liczyć. Sprzęt do trekkingu warto kupić przez przyjazdem do parku. BEZPIECZEŃSTWO ■ Park jest miejscem bezpiecznym. Nie ma tu przestępstw, kradzieże zdarzają się rzadko. ■ Pewnym zagrożeniem mogą być dzikie zwierzęta. W ostatnich latach zdarzyło się kilka tragicznych wypadków z udziałem bizonów i grizli. ZDROWIE ■ Należy uważać na ukąszenie żmii. ■ W Yellowstone można podreperować swoje zdrowie w gorących źródłach termalnych przystosowanych do kąpieli. NIEPEŁNOSPRAWNI ■ Mogą jeździć po parku sa­mochodem lub turystycznym autobusem. Wiele atrakcji jest przystosowanych dla poruszających się na wózku, m.in. gejzer Old Faithful. WARTO WIEDZIEĆ ■ Na miejscu można się zaopatrzyć w mapę parku oraz w jeden z przewodników (duży wybór). POCZUJ KLIMAT ■ Warto przeczytać książkę Wirgińczyk, której autorem jest Owen Wister. Należy do klasyki gatunku western. Akcja dzieje się w stanie Wyoming. Powstało wiele ekranizacji tej powieści (w 1929 r. rolę Wirgińczyka zagrał Gary Cooper). ADRESY ■ Yellowstone National Park, WY 82190, Stany Zjednoczone, tel. +1 307 344 73 81. WWW ■ www.yellowstone.net ■ www.yellowstonetransportation.com ■ www.nps.gov/yell
Kwietniowy numer Travelera dziś pojawił się w kioskach. A w nim między innymi przeczytacie o największych Parkach Narodowych. Na łamach serwisu przedstawiamy park Yellowstone, od którego warto rozpocząć przygodę
Gdy pierwszy Europejczyk opisał cuda parku Yellowstone, zarzucono mu, że zmyśla. Bo jak tu uwierzyć w żółte góry, kolorowe jeziora i gejzery wybuchające z dokładnością szwajcarskiego zegarka. Pamiętam swój chrzest bojowy: nagle widzę trzymetrową bestię. Niedźwiedź w pełnej krasie, jakieś sto kroków ode mnie. Na przestronnej polanie w dolinie Hayden wygrzewa się na słońcu. Jest olbrzymi: 600 kilo żywego mięsa plus ostre pazury. Boję się. Mam w plecaku kupiony w sklepiku turystycznym sprej ochronny. W razie ataku muszę psiknąć zwierzęciu między oczy. Ale czuję, że nie jestem w tej chwili gotowy na walkę z najpotężniejszym niedźwiedziem świata. Chcę się wycofać, uciec do sosnowego lasu, wdrapać na drzewo. Po chwili opanowuję nerwy. Potężny zwierz dostojnie krąży po polanie. Staje na dwóch łapach, rozgląda się na cztery strony świata. Po kilkunastu minutach znika wśród gęstych krzewów, kompletnie nie zwracając na mnie uwagi. Dopiero po chwili zaczynam rozumieć, że przytrafiło mi się wielkie szczęście: na własne oczy zobaczyłem niedźwiedzia grizli, legendę Gór Skalistych! W równie legendarnym Yellowstone. Na żywo. Nie w telewizorze. Bez komentarza Krystyny Czubówny. Czuję się, jakbym właśnie przeszedł pasowanie na prawdziwego amerykańskiego trapera. Tego dnia widziałem jeszcze łosie przy wodopoju, bieliki na niebie oraz czarne kruki jedzące padlinę. Ale to niedźwiedź zrobił na mnie największe wrażenie. Średnia wysokość, na jakiej położony jest Yellowstone, wynosi 2,4 tys. m n.p.m. Mniej więcej tyle co najwyższy szczyt Polski. Duża część parku jest prawie płaska i to właśnie te słoneczne doliny niedźwiedzie lubią najbardziej. Na początku XIX w. inny traper John Colter opisał cuda krainy Yellowstone. Był pierwszym Europejczykiem, który tam dotarł. Czytelnicy uznali, że zmyśla, a przynajmniej koloryzuje. Nie wierzyli w żółte góry, wodospady w kanionach, kolorowe jeziora, bulgoczące błota. Przekonały ich dopiero szkice i obrazy wykonane kilkadziesiąt lat później przez członków ekspedycji finansowanej przez amerykański rząd. W 1872 r. postanowiono objąć teren ochroną państwową. Zakazano osiedlania się, myślistwa, zbieractwa i połowu. Powstał tu pierwszy na świecie narodowy park przyrody. Yellowstone National Park rozciąga się na terenie 9 tys. km². Prawie 50 razy większym niż Tatrzański Park Narodowy. Położony jest w stanie Wyoming, najmniej zaludnionej części USA, zahacza również o stany Idaho i Montanę. To kraina jak z westernu: na obszarze niewiele mniejszym od Polski żyje zaledwie pół miliona ludzi. Otwarte przestrzenie, skaliste góry, stada pasących się wolno koni. Najbliższe duże miasto, mormońskie Salt Lake City, znajduje się setki kilometrów autostradą na południe. Dlaczego jest tu tak pusto? Bo w XIX w. nie odkryto tutaj cennych kopalin. Gorączka złota zagnała wszystkich do Kalifornii, bo tam były pieniądz i zysk. Dziś za prawdziwy skarb Ameryki uważa się jednak nie złoto, lecz Yellowstone. Większość z 3 mln Amerykanów, którzy rocznie odwiedzają to miejsce, praktycznie nie wychodzi z samochodu. W parku znajduje się bowiem kilkupasmowa droga zakręcająca w pomysłowe ósemki. Wszystkie główne atrakcje, takie jak jezioro Yellowstone, gejzer Old Faithful, gorące źródła Mammoth oraz Wielki Kanion, można objechać autem lub specjalnym żółtym autobusem. W dodatku przy najlepszych punktach widokowych pobudowano olbrzymie parkingi. Widać z nich kaniony, wodospady, przełęcze i doliny, a także wodopoje i pastwiska, gdzie o określonych porach zbierają się dzikie zwierzęta. Większość turystów siada więc na masce samochodu i obserwuje Yellowstone przez lornetkę. „Ale to nie są prawdziwi traperzy!” – myślałem o nich z wyższością. Bo ja przemierzałem szlaki pieszo. Miałem ze sobą niebieski plecak ze stelażem, prawdziwy vintage. Mój ojciec chodził z nim po Tatrach jeszcze w czasach, gdy Polską rządził towarzysz Gomułka. Nosiłem też ze sobą namiot. W Polsce jego rozbijanie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego jest karalne. W Yellowstone – mile widziane. Trzeba tylko wcześniej powiadomić rangersów, słynnych parkowych stróży, dokąd ma się zamiar pójść. Amerykańskie parki narodowe słynną bowiem z wolności: nocować można wszędzie tam, gdzie się ma ochotę. W ciepłe wieczory lubiliśmy z przyjaciółmi biwakować. Noce w Górach Skalistych pośród niedźwiedzi i wilków, kilometry od cywilizacji, na terenach zamieszkanych dawniej przez Szoszonów, przypominały mi, że nie jestem zwykłym turystą. Tym bardziej że niestety traperem mogłem być tylko po pracy. Jako student zatrudniłem się bowiem na trzy miesiące w biurze turystycznym w wiosce Canyon Village, w samym sercu parku. Wprawdzie mój uniform: koszula w kratę i spodnie khaki, sprawiał przyzwoite wrażenie, ale terenem moich wypraw były głównie recepcja i restauracja. Do moich obowiązków należało nalewanie gościom wody i przecieranie stolików mokrą szmatką. Pewnego dnia mój amerykański boss rzucił na biurko strój Misia Yogi. Zapowiedział, że od tego momentu raz w tygodniu każdy z nas, pracowników, będzie zabawiać gości przebrany za tę postać z kreskówki. Wyznaczył dyżury. Jak wiadomo, Yogi zamieszkuje bajkowy park Jellystone (podobieństwo nazw nieprzypadkowe). W każdym odcinku chodzi po lesie i podkrada piknikowe koszyki beztroskim turystom. Czułem się upokorzony, że muszę nim być. Dopiero z czasem go polubiłem. Strój misia miał bowiem duże kieszenie na duże napiwki od rodziców dzieci, które robiły sobie ze mną zdjęcia. W całym parku przy obsłudze turystów pracowało ponad dwa tysiące osób, głównie studentów. Rozlokowani byliśmy w pięciu wioskach, odwiedzaliśmy się, razem imprezowaliśmy. Nie wszystkim się przyznawałem, że na co dzień chodzę przebrany za misia. Żeby pomarzyć, każdego dnia chodziłem nad Wielki Kanion Yellowstone. Ściany skalne, w zależności od pory dnia, przybierają fascynujące kolory: żółte, złote, różowe i czarne. To właśnie od żółtych kamieni (yellow stones) park bierze swoją nazwę. W dole, jakieś 300 m pod nogami, rwie zielono-niebieska rzeka. Można ją oglądać z dużych tarasów przez uruchamiane za dolary lornety. Ale są również setki dzikich miejscówek, z dala od turystów, w których można rozbić namiot lub zaszyć się na cały dzień z książką. Kanion jest długi na ponad 30 km. Huczą w nim dwa wodospady: Górny (33 m) i Dolny (92 m). Gdy rano wychodziłem z domu, widziałem jelenie, sarny i wapiti oraz stada znudzonych bizonów. Te ostatnie stały się dla mnie powszechne, jak na polskiej prowincji krowy. Tyle że od polskiego byka są dwa razy większe, mają włochate futro i rogi. Wyobrażam sobie, że bizon jest podobny do prehistorycznego mamuta. Zwierzęta te są jedną z głównych atrakcji Yellowstone, żyje ich tu ponad 20 tys. Nie boją się ludzi. Blokują ruch na drogach, zaglądają do samochodów, leniwie przeżuwają pokarm. Kierowcy muszą uważać, bo zranienie bizona jest surowo karane. Czasem trzeba pokryć koszty leczenia zwierzęcia lub nawet „wypłacać mu” dożywotnią rentę. Jednak był czas, gdy ludzie nie mieli dla tych zwierząt żadnej litości. Groziło im całkowite wyginięcie. Strzelanie do nich było ulubioną rozrywką białych mężczyzn. W XIX w. wybito kilkumilionową populację tego gatunku, w konsekwencji pod koniec XX w. w Ameryce Północnej pogłowie spadło do kilkudziesięciu tysięcy. Polowano nawet z okien pociągu. Do zagłady przyczynili się również Indianie. Szoszoni uważali bowiem, że bizony rozmawiają między sobą. W trakcie polowań starali się więc zabić jak najwięcej osobników, by wieść o masakrze nie rozniosła się wśród stada. Niezwyczajne piękno Yellowstone potrafi też przerażać – zapachem siarki, dymem znad jezior, bulgoczącym błotem i wypłowiałym kolorem roślin, które nie są zielone, lecz żółte, pomarańczowe, pastelowe, mało nasycone, melancholijnie rozmyte. Ale głównie hektarami spopielonych drzew. Ten księżycowy krajobraz to rezultat wielkiego pożaru w 1988 r., kiedy spłonęła jedna trzecia parku. Efekt jest przerażający: spalone drzewa, które nieustannie przewraca wiatr. Ale nikt po tamtej katastrofie nie posprzątał. Opiekujący się Yellowstone naukowcy uważają, że nie wolno ingerować w ekosystem. Pożary są naturalnym procesem przyrody. Na zgliszczach wyrastają silniejsze gatunki. Park leży na zapadlisku po erupcji gigantycznego wulkanu. Superwulkan Yellowstone (kaldera Yellowstone), który wybuchł 600 tys. lat temu, nadal jest czynny. Jeśli wybuchnie, Stany Zjednoczone przestaną istnieć, a fragmenty skał dolecą do Meksyku. Pył wulkaniczny przesłoni słońce, na planecie zapanuje noc, wymrze wiele roślin i zwierząt. Amerykański rząd powołał do życia Obserwatorium Wulkanu Yellowstone. Naukowcy monitorują go za pomocą odbiorników GPS, radarów oraz satelitów. Pesymiści twierdzą, że wybuch może być kwestią bliskiej przyszłości, ponieważ dotychczasowe erupcje były stosunkowo regularne – przydarzały się mniej więcej co 600 tys. lat. Myślę o tym, patrząc na gejzer Old Faithful (Stary Niezawodny), jeden z 250 znajdujących się na terenie parku. Ten nie jest ani największy, ani najpiękniejszy, jest jednak niezwykle punktualny. Wybucha według planu: co 70 min, 17 razy na dzień. Grafik wybuchów wywieszony jest na każdej kasie biletowej. Old Faithful, jak dobry, zgrany aktor, powtarza codziennie tę samą sztuczkę. Wybucha gorącą wodą na wysokość 30 razy większą od człowieka. Razem z tysiącem turystów czekam na erupcję. Nagle jest! Czterdziestometrowy słup wrzątku i pary wodnej. Wszyscy klaszczą, gwiżdżą, krzyczą, cieszą się. Trwa zadziwiający spektakl: popis potęgi, która drzemie w ziemi. Wspaniałe show, które daje sama Natura. – Dwie minuty i trzydzieści sześć sekund. Słabo! – mówi stojący koło mnie Amerykanin ze stoperem w dłoni. – Wczoraj widziałem erupcję pięciominutową. To dopiero było coś!
Czy Treadwell był wariatem, skoro mieszkał bez broni w miejscu pełnym niedźwiedzi? Być może. Jednak bezpiecznie spędził tam kilkanaście sezonów. Pewnej jesieni popełnił błąd, który kosztował go życie.
Nie wiadomo, od czego zacząć opowieść o Timothym Treadwellu, amerykańskim ekologu. Może od tego, jak stoi przed kamera i złorzeczy całemu światu? A może od sceny, w której pochyla się nad kupa niedźwiedzicy i gładzi ją z czułością, z jaką dotyka się włosów ukochanej? A może wreszcie podsumowaniem jego życia byłaby opowieść lekarza, który wyciągnął szczątki Timothy’ego i jego dziewczyny z żołądka wielkiego misia? Trudno wybrać, bo nikt do końca nie poznał Treadwella, a już na pewno nikt naprawdę go nie zrozumiał. Ale tez nasz bohater nie zamierzał tego komukolwiek ułatwiać. Przystojny szalony blondyn z mroczna przeszłością odciął się od cywilizacji, by zamieszkać z niedźwiedziami w Parku Narodowym Katmai na Alasce. Za miłość do przyrody zapłacił najwyższą cenę. Kilka ostatnich chwil życia, około sześciu minut beznadziejnej walki z potężnym grizzly, zarejestrowała jego kamera. Podobnie zresztą jak 13 letnich sezonów, w których starał się równocześnie zostać częścią natury, niedźwiedziem, władcą niedźwiedzi albo ich przyjacielem. Tak naprawdę Treadwell nie potrafił się zdecydować, choć znajomi opowiadali, że z czasem zaczął na nich warczeć jak grizzly. Trudno obok niego przejść obojętnie. Można go albo kochać, albo nienawidzić. Sam zresztą mówił, że aby poczuć życie, musi podróżować przez emocjonalne góry i doliny. Już sam wygląd Timothy’ego zwracał uwagę. Niemal białe włosy opadały w nieładzie na czoło i kark. Najchętniej ubierał się na czarno lub w kolorze khaki, twarz chował za okularami przeciwsłonecznymi, włosy pod bandana. Najbardziej charakterystyczny był jednak nie jego wygląd, ale forma, w jakiej wyrażał myśli. Często co drugie słowo przeplatały bluzgi, obelgi, wulgaryzmy. Cały czas był nakręcony, niespokojny, pełen to wściekłości na świat ludzi, to bezwarunkowej miłości do świata zwierząt, a za chwile chęci ich zdominowania. Do kamery, która zawsze woził ze sobą, mówił jak zaangażowany raper. Od gniewu przechodził do intymnych zwierzeń, zupełnie jakby zamierzał się wyspowiadać. Ale możliwe, ze sam nie potrafi ł poukładać się w środku. Może dlatego dziki, surowy i prosty świat wielkich drapieżnych ssaków wydawał mu się lepszy do życia. W jakiś dziwaczny sposób łatwiej było w nim funkcjonować niż z tymi wszystkimi pokręconymi ludźmi. Niedźwiedzie to doskonałość – uważał Treadwell. Paź na haju Kocham je z całego serca, chronię je. Umrę za nie, ale nie od ich kłów i pazurów. Będę walczył. Będę silny. Będę jednym z nich. Ich... panem – Timothy wyrzuca te słowa z siebie z szybkością automatycznej broni. Siedzi przed kamera, a w tle przechadzają się wielkie niedźwiedzie. Jest bardzo blisko nich. Zbyt blisko. Często bywam łagodnym wojownikiem – mówi dalej. Czasami jestem delikatny jak kwiat, jak... jak mucha na ścianie nie, obserwuje, nie mieszam się, nie staje im na drodze. Czasami jednak pada wyzwanie. I wtedy łagodny wojownik musi stać się samurajem. Musi stać się wspaniały, nie bać się śmierci, być tak silnym, żeby wygrać. I wtedy nawet niedźwiedzie uwierzą, że jest od nich silniejszy. Co takiego stało się z przeciętnym amerykańskim przystojniakiem, że całkowicie poświecił się niedźwiedziom? Treadwell urodził się w Nowym Jorku w rodzinie należącej do średniej klasy. Miał czwórkę rodzeństwa. W szkole uczył się dobrze, nigdy nie sprawiał kłopotów. Trochę popalał marihuanę, w college’u opowiadał, ze jest angielskim sierota odnalezionym w Australii. Jego ulubiona zabawka był pluszowy mis, którego potem często zabierał na swoje samotne wyprawy. Z domu wyprowadził się w wieku 19 lat, zmienił nazwisko na nazwisko panieńskie matki. Chciał zostać aktorem. Kiedy nie dostał wymarzonej roli, zaczął brać narkotyki. Studiował, pracował w sklepie z pamiątkami i jako kelner w restauracji, gdzie wszyscy byli przebrani w różne bajkowe postaci. On był paziem. Z czasem, jak wspominają przyjaciele, zaczął „zadawać się z najgorszym gatunkiem ludzi”, miał kontakty z gangami, dużo pił. Ledwie uszedł z życiem po przedawkowaniu heroiny. Wtedy postanowił zmienić swoje życie. Zupełnie. W dziennikach zapisał, że kiedy pierwszy raz zobaczył dzikiego niedźwiedzia, poczuł, że to jego powołanie. To powołanie uczyniło go sławnym. Tak bardzo, że w 2005 r., już po jego śmierci, Werner Herzog nakręcił o nim dokument Grizzly Man, w którym wykorzystał materiały zarejestrowane przez Timothy’ego. W jednym z nich Treadwell zwierza się małej lisicy, której dał imię Iris: Miałem kłopoty. Dużo piłem. Znasz to? Nie ma możliwości, żebyś znała. Piłem tyle, że pomyślałem, ze albo na to umrę, albo to rzucę. Ale nic, nic, Iris, nie mogło mnie odciągnąć... od picia. Nic! Chodziłem na grupy. Chciałem ze sobą skończyć. Robiłem, co mogłem, żeby nie pic, i wszystko, żeby się znowu napić. A to... to mnie zabijało. Az odkryłem ziemie niedźwiedzi i zdałem sobie sprawę, w jakim są niebezpieczeństwie. Że potrzebują obrońcy, kogoś, kto się nimi zajmie. Ale nie pijaka. Nie kogoś otumanionego. Wiec obiecałem niedźwiedziom, ze jeśli zajmę się nimi, one naucza mnie, jak być lepszym człowiekiem. Stały się dla mnie inspiracja. Jak zostać zwierzęciem Z czasem Timothy chciał coraz więcej. Pragnął przebywać z niedźwiedziami całymi miesiącami, 24 godziny na dobę. I tak, wraz z początkiem lata samolot zabierał go na granicę Parku Narodowego Katmai, do zatoki Hallo, gdzie spędzał czas do września. Bez broni, z kamera samotnie obserwował niedźwiedzie. Był w swoim – jak to nazywał – „Sanktuarium Grizzly”. Z niego zapuszczał się do leżącego głębiej „Labiryntu Grizzly”, ulubionego miejsca niedźwiedzi. Sam park narodowy zajmuje prawie 20 tys. km2 i zamieszkuje go największa na świecie chroniona populacja niedźwiedzi brunatnych. Ich liczbę szacuje się na ponad 2 tys. Oprócz brunatnych żyje tu sporo niedźwiedzi grizzly. To dla nich w 2001 r. Treadwell założył wraz ze swoją ówczesna dziewczyną Jewel Palovak organizację Grizzly People. Jej zadaniem była opieka nad niedźwiedziami, dla których – jak twierdził – największym zagrożeniem są ludzie. O swojej misji opowiadał również dzieciom w szkołach. Robił to całkowicie bezpłatnie. – To był jeden z najuboższych ludzi, jakich znaliśmy – mówią jego przyjaciele. Z czasem jednak ekolog aktywista stał się prawdziwa gwiazda. Był barwny, wyrazisty, dziennikarze go lubili. Wydał książkę, pokazywał się w najlepszych stacjach telewizyjnych. – To, co robisz, jest kompletnie szalone. Te niedźwiedzie są najniebezpieczniejszymi zwierzętami na świecie. Chcesz narażać się 24 godziny na dobę? Nie uwierzę, ze gdyby niedźwiedź chciał cię zabić, nie powiedziałbyś: „Pomyłka, poproszę o bron”? – pytał go jeden z dziennikarzy. Timothy z uporem odpowiadał: – Myślę, ze ich się nie rozumie. Nigdy nie zabiłbym niedźwiedzia w obronie swojego życia. Watek zagrożenia, zmagania człowieka z naturą, która pozbawiona jest przecież emocji (czego Treadwell wydawał się nie zauważać), pojawia się niemal w każdym udzielonym przez niego wywiadzie. Zawsze był po stronie przyrody. Twierdził, że rozumie ja lepiej niż inni. W swoich pamiętnikach przedstawiał się jako samotny jeździec walczący z podłymi ludźmi, którzy chcą zrobić krzywdę niewinnym niedźwiedziom. Działał na nerwy strażnikom parku, którzy uważali, ze swoją obecnością wprowadza zamieszanie w przyrodzie. Kamera Treadwella rejestruje, jak ten usiłuje bawić się z niedźwiedziami, głaskać je. Rozmawia z nimi jak z domowymi pupilami. Kiedy zwierzęta przyjmują agresywna postawę, prosi: Nie rób mi tego, nie rób tego więcej. A potem przeprasza i wielokrotnie zapewnia: Kocham cię, kocham cię, kocham cię. Sam Egli, pilot helikoptera, który brał udział w akcji ratunkowej Treadwella, twierdzi, ze ekolog traktował niedźwiedzie nie jak zwierzęta, ale jak przebranych za nich ludzi. – Przecież te niedźwiedzie są wielkie i agresywne, mogą każdego zabić i pożreć – mówi. – Według mnie Treadwell uważał, że są wielkimi, groźnie wyglądającymi, nieszkodliwymi bestiami, które można przygarnąć i oswoić i które się do człowieka przywiążą jak dzieci natury czy cos takiego. Chyba stracił rozeznanie, co się naprawdę dzieje. Chciał być jak niedźwiedź. Rzeczywiście, Treadwell pisał o tym w listach do przyjaciół. Te dwoistość widać w jego filmach. Potrafił warczeć jak niedźwiedź na ludzi i przemawiać do niedźwiedzic jak do kobiet. Trudno patrzeć obojętnie, gdy pochyla się nad odchodami niedźwiedzia i podnieconym głosem mówi do kamery: To jej kupa. Wprost z tyłka. Czuje to. Jeszcze ciepłe, wprost z jej tyłka. Było w jej środku. Moja dziewczynka. Dotykam. To kupa Wendy. Może wydaje się dziwne, ze tego dotykam, ale to było w niej. O krok za daleko Sven Haakanson, dyrektor Muzeum Etnograficznego Eskimosów Alutiiq, uważa, że Treadwell złamał zasady, które obowiązywały na Alasce od 7 tys. lat. Tam ludzie unikają niedźwiedzi, a one unikają ludzi. To niepisany kodeks tego obszaru. Ekolog, mieszkając z niedźwiedziami, uczył je, że człowiek nie jest groźny. To kompletny brak szacunku dla tych zwierząt. Już na początku, gdy Treadwell pojawił się w Parku Narodowym Katmai, pracownicy tego obszaru chronionego mieli dużo zastrzeżeń do jego zachowania. Człowiek niedźwiedź oprowadzał turystów bez wymaganej licencji, przechowywał żywność w niedozwolony sposób i ingerował w życie dzikich zwierząt. Biwakował również w jednym miejscu przez okres przekraczający określone regulaminem siedem dni. Wielokrotnie pouczany przez strażników o konieczności cotygodniowej zmiany miejsca biwaku, początkowo stosował się do przepisów. Jednak po pewnym czasie zaczął ukrywać namiot w zaroślach przed oczami straży. Używał tez zabronionego w tym miejscu agregatu prądotwórczego. Często kłócił się z przewodnikami i osobami, które oprowadzali. Poza tym Timothy nie zachowywał należytej ostrożności. Konsekwentnie odmawiał ogradzania obozu i stosowania środków odstraszających groźne zwierzęta, co pozostawało w sprzeczności z wymogami bezpieczeństwa na terenie parku. Gardził ludźmi, którzy zabezpieczali się przed niedźwiedziami. Werner Herzog, przygotowując się do filmu o Treadwellu, przez dwa tygodnie przeglądał taśmy z jego nagraniami. Ponad sto godzin. Timothy rejestrował niemal każdy swój krok, w nieskończoność powtarzał ujęcia i tekst, jeśli cos mu się nie spodobało. Robił ujęcia w chustce i bez chustki, z lewej albo z prawej, z krótsza albo dłuższą wypowiedzią. Choć stylizował się na samotnika, dwa ostatnie sezony spędził na Alasce z Amie Huguenard, swoją młodszą o dziewięć lat dziewczyna, asystentka medyczna. Herzog zauważa, że Amie pojawia się w kamerze zaledwie dwa razy i to na chwilę. Z dzienników Treadwella wiadomo, ze bała się niedźwiedzi. Podczas 13., feralnej wyprawy Timothy’ego w 2003 r. Amie towarzyszyła mu do końca, mimo że powinna była wracać. Dostała właśnie nową pracę, ale tez coraz mniej rozumiała przyjaciela. Uważała, że dąży do samozniszczenia. On zapisał w pamiętnikach, że jakoś nie ma szczęścia do kobiet. Feralna trzynastka W 2003 r. para została w Parku Narodowym Katmai znacznie dłużej niż zwykle, aż do października. Bilet lotniczy Timothy’ego z Alaski do Kalifornii wygasł i gdy przewoźnik odmówił jego przedłużenia, ekolog zdecydował się poczekać w „Sanktuarium Grizzly”. Na dodatek utrzymywała się kiepska pogoda, w okolicy obozowiska nie mógł wylądować hydroplan. Cała przyroda, a wraz z nią niedźwiedzie, szykowała się już do zimy. Były rozdrażnione i bardziej agresywne niż zwykle. To oczywiste, musiały zdobywać pożywienie, by przed zapadnięciem w sen zgromadzić zapas tkanki tłuszczowej. Timothy i Amie czekali na poprawę pogody. Powoli likwidowali obóz. W każdej chwili sytuacja mogła zmienić się na tyle, że mógł po nich przylecieć pilot. Większość trzymanych do tamtej pory w namiocie rzeczy czekała już spakowana na zewnątrz. Wokół roznosiły się nieznane zwierzętom zapachy. Ludzie hałasowali. Jesienna pora sprzyjała też migracjom niedźwiedzi. Te, które zwykle zerowały w okolicy obozu, wędrowały na inne tereny, szukając coraz trudniej dostępnego pożywienia. W ich miejsce pojawiały się nowe zwierzęta. Być może właśnie jednym z nich był 28-letni samiec noszący tatuaż z numerem 141. To właśnie on zaatakował. Dr Franc Fallico, patolog, który przeprowadzał sekcję zwłok szczątków Timothy’ego i Amie, z zacięciem aktora z horrorów przedstawia w filmie Herzoga hipotetyczny przebieg wydarzeń. Znamy go nie tylko dzięki lekarzowi. Całe zajście, a właściwie same dźwięki, zostało zarejestrowane przez dwie kamery ekologa. Jedną zasłaniał but u wejścia do namiotu, druga miała zamknięty obiektyw. Od początku ataku do śmierci Treadwella minęło około sześciu minut. Najpierw niedźwiedź zaatakował Timothy’ego. Amie krzyczała, przez jej oszalałe wycie słychać głos mężczyzny, który każe jej uciekać, każe jej go zostawić. Amie nie posłuchała. Zginęła razem z Timothym. Szczegóły są bardzo drastyczne. Zwierzę chwyciło Treadwella za czubek czaszki, pozostawiając na niej ślady ogromnych kłów, i oderwało skalp. Potem zwolniło uścisk, by natychmiast złapać za udo. O czym myślał człowiek niedźwiedź w ostatnich chwilach życia? Czy miał czas, żeby uzmysłowić sobie, co naprawdę się dzieje? Czy rozumiał? Czy może zrozumiał, ze być może nie rozumiał nigdy? Na szczycie wzgórza, gdzie doszło do tragedii, znaleziono jedynie fragment ciała Timiego: głowę i kawałek kręgosłupa oraz ramię z dłonią i zegarkiem. Resztę wydobyto z żołądka niedźwiedzia. Ciała pary przywieziono w dwóch niewielkich workach. Samca, który ich zabił, zastrzelono, a jego szczątki zostawiono na pożarcie innym zwierzętom. Ktoś stwierdził potem, że Timothy nie chciałby, aby niedźwiedź zginał przez niego. Śmierć 46-letniego Treadwella przyniosła wiele komentarzy: „Oto, co robi heroina”, „Zasłużył sobie”, „Mógł zabijać siebie, ale dlaczego narażał dziewczynę”. Niektórzy zauważyli jednak, że przez 13 sezonów Treadwell znakomicie sobie radził na ziemi niedźwiedzi. Czy było to tylko szczęście? Żyłem dłużej niż ktokolwiek na ziemi we współczesnych czasach, bezbronny na ziemi dzikich niedźwiedzi. Właśnie – bezbronny. I tym samym bezpieczny – mówił Treadwell. Ale równocześnie patrząc na potężne niedźwiedzie, nieczułe wobec ludzkiego świata (czego nie dostrzegał), obojętne i kierujące się instynktem, zauważał: Czuje śmierć całym sobą. Ale czy rzeczywiście czuł?
Włóczęga w bezmiarze krajobrazu - Alaska
Nieprzebyte lasy zamiast sieci autostrad, stada niedźwiedzi grizzly zamiast tłumów ludzi, walka z przyrodą o przetrwanie zamiast codziennego dojeżdżania do pracy paliwożernym samochodem. Alaska to jedno z ostatnich miejsc na świecie, gdzie natura utrzymała swą nienaruszoną okazałość. Tutaj biały człowiek, mimo że obecny od ponad 300 lat, jest tylko gościem.
Alaska to największy, a zarazem najsłabiej zaludniony ze stanów Ameryki. Zdajemy sobie sprawę, że w 10 dni, które mamy do dyspozycji, na pewno nie zobaczymy wszystkiego. Zamiast zaliczania najważniejszych atrakcji wybieramy więc swobodną włóczęgę. Chcemy poznać Alaskan, posłuchać ich opowieści. Poczuć tę krainę. O tym, jak bardzo „innym” stanem jest Alaska, świadczy m.in. sposób, w jaki mówi się tutaj o reszcie kraju – Lower 49, czyli „tamten daleki świat poniżej 49 równoleżnika”. Oferując spokój, ciszę i komfortową izolację od polityki i wielkomiejskiego zgiełku, Alaska przyciąga różnej maści dziwaków z całego kontynentu. Pierwszego spotykamy już na trasie do parku Denali. Staruszek resztki siwych włosów ma związane w długi kucyk, a ciemne okulary maskują przepite oczy. Minivan, którym nas podwozi, cały obwieszony jest indiańskimi symbolami i stanowi jednocześnie dom dla niego i psa, z którym dzielimy coś, co od dawna nie jest już tylnym siedzeniem. – Widzicie te chmury? – Tak... Co z nimi? – Widzicie, jakie są nienaturalnie regularne? Zdradzę wam tajemnicę – to chmury wyprodukowane przez człowieka. Armia USA ma w okolicy tajne podziemne bazy, z których za pomocą mikrofal próbuje kreować pogodę. Ale to im się nie uda. Przyroda jest silniejsza! Park Narodowy Denali, w którym położony jest szczyt McKinley, to symbol Alaski i punkt obowiązkowy każdej wycieczki. Nas przyciąga tu także magia miejsca, którą stworzył Jon Krakauer, opisując historię młodego Chrisa MacCandlessa w książce Into the Wild (Wszystko za życie). Niestety, mit najdzikszego miejsca w USA szybko znika za sprawą setek turystów, asfaltowych parkingów, kas biletowych i dziesiątek formalnych procedur. Do wnętrza parku dostęp jest możliwy tylko w oficjalnych autobusach, które przemierzają 90-kilometrowy odcinek szutrowej drogi od siedziby parku do wioski Kantishna pod masywem McKinley. Siedziba nosi nazwę Centrum Dostępu do Dziczy, a pozbawieni poczucia humoru parkowi rangersi traktują to śmiertelnie serio. Każdy odwiedzający park musi przejść półgodzinne szkolenie, po którym składa podpis na „kontrakcie z dziczą”. W jego ramach spędzający noc na terenie parku muszą wywiesić na namiocie pozwolenie na przebywanie w danej strefie. Biorąc pod uwagę, że to największy park narodowy USA, z jedną drogą, zastanawiamy się, kto będzie te pozwolenia sprawdzał. Niedźwiedzie? Kolejne punkty kontraktu precyzują nawet, jak należy stawiać kroki. Dowiadujemy się, że zużyty papier toaletowy trzeba zabrać ze sobą. Dostajemy na to specjalny pojemnik, w którym mamy też trzymać... jedzenie. – Jeśli coś się nie podoba, w Ameryce jest wiele innych parków! – kończy szkolenie strażniczka. Idziemy za jej radą i rezygnujemy z pomysłu „noclegu w dziczy”. Zamiast tego wybieramy kemping. Wieczorem pójdziemy na pokaz psich zaprzęgów. Niesmak dnia poprzedniego przygasa za sprawą widoków i przeżyć, które zapewnia nam Park Denali. Poranna zła pogoda nie wróżyła niczego dobrego, lecz jak to bywa w górach w jednej sekundzie chmury się rozchodzą, ukazując oddaloną o prawie 80 km samotną ogromną sylwetkę sięgającego ponad 6 000 m Denali („Wielki” w języku Indian Athabasca). Spektakl trwa, niestety, niecałe dziesięć minut. Przez okno autobusu z niecierpliwością wypatrujemy obiecanej „dziczy”, lecz – pewnie za sprawą silników dziesiątek autobusów – dzicz wybrała się na kawę. Po kilku godzinach jazdy przez czerwono-złote jesienne wrzo-sowiska, wśród górskich masywów, docieramy do Kantishny – dawnej osady traperskiej w górach Alaska Range.Z tego punktu wyruszały pionierskie ekspedycje na najwyższy szczyt Ameryki Północnej, w tym wyprawa pierwszych zdobywców w 1913 r. W latach 30. ubiegłego wieku samoloty startujące z położonej po południowej stronie masywu Talkeetny zaczęły wozić ekspedycje wprost na lodowiec Kalhitna. Pozwoliło to oszczędzić 1 400 m podejścia, przeprawy przez rwące rzeki oraz... kilka miesięcy. Obecnie skuteczna ekspedycja zajmuje średnio mniej niż dwa tygodnie. Denali powszechnie uważa się za górę trudniejszą do zdobycia niż się-gającą ponad 2,5 km wyżej Everest. A to za sprawą zimna – średnia roczna temperatura wierzchołka wynosi bowiem –40 stopni! Rozmawiamy chwilę z rangersem. Opowiada, że przynajmniej raz do roku trafia się grupa zapaleńców, którzy chcą wejść na Denali drogą pierwszych zdobywców. Zazwyczaj kończy się to zatopieniem więk-szości sprzętu podczas próby pokonania McKinley River. Polacy na dachu Ameryki Północnej stanęli po raz pierwszy 26 lipca 1974 r. Wśród sześciu zdobywców był młody, nikomu nieznany Jerzy Kukuczka... Wsiadamy do autobusu powrotnego i szczęście znów się do nas uśmiecha. Najpierw widzimy niedźwiedzicę grizzly z dwoma małymi psotnikami, któ-re biegają jak szalone, zderzając się co chwila z wielką mamą. Następnie dwa łosie widowiskowo walczą o względy miss klempy. Na koniec dostajemy prawdziwy deser – potężny grizzly szukając jagód, podchodzi tuż pod okna autobusu. Urzeczeni tym widowiskiem auto-stopem uciekamy czym prędzej od zatłoczonego Centrum Dostępu do Dziczy w kierunku Fairbanks. Fairbanks to małe, prowincjonalne miasteczko – aż trudno uwierzyć, że jest centrum regionu kilkakrotnie większego od Polski. Z miejscowego lotniska odlatują awionetki będące jedynym środkiem transportu stąd aż po Morze Beringa i Ocean Arktyczny. Znajduje się tu chyba najbardziej północny uniwersytet świata, którego wydział biologiczny prowadzi pod miastem hodowlę karibu i wołów piżmowych. O ile widok stada migrujących karibu przytrafia się niektórym podróżującym po północnej Alasce lub sąsiednim kanadyjskim Jukonie, o tyle dla piżmowołów Fairbanks to prawdziwe tropiki. Ich naturalny rejon występowania zaczyna się daleko na północy, u wybrzeży Oceanu Arktycznego. Dzięki posiadaniu najgrubszego futra świata nie muszą zapadać w sen zimowy. To grube futro i wielkie rogi wyrastające wprost z gołej czaszki tworzą bardzo sympatyczny wizerunek. Przed paniczną ucieczką powstrzymuje mnie jedynie oddzielająca nas siatka. Centrum miasta jest dosyć nietypowe, nawet jak na Alaskę. Zamiast szachownicy uliczek i budynków jest tam... wielka łąka Creamera, miejsce na „przerwę techniczną” dla migrujących ptaków. Raj dla ornitologów i fotografów. Po naszej „technicznej przerwie” ruszamy dalej. Drogi asfaltowe prowadzą stąd już tylko na południe. Na północ wiedzie prawie 700 km szutru przez tundrę, rzekę Jukon i Góry Brooksa do Prudhoe Bay, gdzie z Morza Arktycznego od lat 60. wydobywa się ropę naftową. Przejażdżka Dalton Highway może sama w sobie stać się przygodą życia. Stąd najłatwiej ruszyć w naprawdę dzikie ostępy, by odnaleźć miejsca nietknięte jeszcze ludzką stopą. Jednak przejazd przez Bramy Arktyki to co najmniej dwa dni w jedną stronę – zapisujemy w notatniku kolejny cel na przyszłe podróże i zamiast na północ, docieramy do Delta Junction. Tutaj swój początek bierze AlaskaHighway, prowadząca w kierunku zachodnim do odległego o ponad 2 200 km Dawson Creek w Kanadzie. Gdy w grudniu 1941 r. Japończycy zaatakowali Pearl Harbor, Amerykanie przestraszyli się utraty Alaski. Ze swoimi bogactwami naturalnymi, ogromnym i prawie niezaludnionym terytorium oraz długą i skomplikowaną linią brzegową była oczywistym i jednocześnie trudnym do obrony celem. Co najważniejsze jednak, Alaska nie miała lądowego połączenia z resztą Stanów. Zaledwie ośmiu miesięcy potrzebowało amerykańskie wojsko, by położyć półtora tysiąca mil asfaltu! Alaska Highway nie miała jednak okazji pokazać swego militarnego znaczenia, bo Japończycy po zajęciu dwóch wysp w archipelagu Aleutów odstąpili od kolejnych ataków. W Delcie nie czekamy długo na transport. Do swojego rozklekotanego pick-upa zabiera nas Dave. Starszy i zupełnie łysy, ale krzepki i żywotny, jest prawdziwym Alaskanem, jednym z niewielu w swoim pokoleniu urodzonych na tej ziemi. Budowa w latach 60. rurociągu, wzdłuż którego jedziemy już od Fairbanks, „otworzyła rzekę z ludźmi”. Z rzadka mijamy maleńkie wioski. Dla nas to raj pustych prze-strzeni i dzikiej przyrody. Dla Dave’a – nieznośne tłumy. Przez kilka godzin słuchamy z otwartymi buziami opowieści o „wielkiej rybie”, polowaniach na dziką zwierzynę, spotkaniach z niedźwiedziami, włóczęgach po tajdze i wspinaczce na McKinleya w latach 70. A wszystko to w rytmach Franka Sinatry. – Teraz już nie ma prawdziwych alpinistów. Jak z kumplami wchodziliśmy na Denali, do plecaków pakowaliśmy whisky i fajki. Ale była impreza w ostatnim obozie! Do McCarthy docieramy nocą, w strugach deszczu. Gdy zastanawiamy się, co ze sobą począć, jak zwykle w takich sytuacjach rozwiązanie pojawia się znikąd. Dostajemy zaproszenie od przewodników na imprezę w rytmach Boba Marleya z okazji zakończenia sezonu w górach. Poza nami jest jeszcze jeden turysta – Szwajcar Alain, który przyjechał tutaj na rowerze z... południa Argentyny! Park Narodowy Gór Wrangla i św. Eliasza, który rozciąga się jeszcze hen daleko za granicą kanadyjską, ma powierzchnię większą niż cała Szwajcaria. Są tylko dwie wioski: McCarthy i sąsiednie Kennecott, do których turyści docierają tylko przez trzy miesiące w roku. Od połowy września pozostają już tylko stali mieszkańcy, łącznie 15 osób. Szczyty dwóch potężnych pasm górskich przekraczają 5000 m. Ruszając w głąb parku, należy liczyć się z rwącymi rzekami, śniegiem oraz niedźwiedziami grizzly. Nareszcie odnaleźliśmy prawdziwą, dziką Alaskę. Wrzesień to ostatnie dni funkcjonowania taksówek powietrznych, które oferują przeloty nad zapierającymi dech widokami największych na świecie lodowców górskich. My musimy obejść się smakiem – od paru dni deszcz nie przestaje padać nawet na sekundę. – Macie pecha. Sześć tygodni świeciło słońce, to teraz musi się wypadać – mówi właścicielka hoteliku wywieszając tabliczkę: „Zapraszamy w maju”. Zanim odjedziemy, poznani wczoraj przewodnicy zabierają nas kilka kilometrów w górę doliny do Kennecott, opuszczonej wioski górniczej zawieszonej nad lodowcem. Aż trudno uwierzyć, że 60 lat temu mieszkało i pracowało tutaj kilkaset osób, a kolej codziennie wywoziła urobek do odległego o sto mil portu nad Pacyfikiem. Dziś po kolei zostały walące się wiadukty, a po kopalni miedzi upiorne budynki. Atak japoński sprowokował nie tylko budowę wielkiej szosy, lecz również destrukcję kopalń i ich linii zaopatrzeniowych. Do głównej drogi podwozi nas z powrotem wielka ciężarówka, za której kierownicą siedzi... 14-latek. – Przez deszcze odwołali nam szkołę! – Macie szkołę w McCarthy? – No, w domu. Mama uczy mnie, siostrę i syna sąsiadów. Ale od tych deszczów mogą pójść wały powodziowe, a trzeba się przygotować na zimę. – I ty też to robisz? – Wszyscy. Ojciec kazał mi nawieźć piachu. Znam miejsce z dobrym piachem na trzydziestej mili. Valdez zostało założone pod koniec XVIII w. przez Hiszpanów, którzy w tym okresie wraz z Rosjanami i Brytyjczykami ścigali się o zajęcie północnych rubieży kontynentu. Choć całe wybrzeże Alaski jest urocze, trzeba przyznać Hiszpanom, że miejsce wybrali najpiękniejsze: u stóp gór Chugach, na końcu cudownego fiordu. Matka Natura przysyła tu co rok największe w świecie ławice łososi, które wpływają w górę Copper River na tarło. W zeszłym roku zatokę pokonało ponad 30 mln sztuk. Gdy na jesieni opadł poziom wody w rzece pobliskie łąki i bagna usiane były rybami. Symbolem Valdez może być zatem tylko łosoś. Jest wszędzie – malowany na plakatach, drewniany na płotach, nawet betonowy w asfalcie. Oraz rzecz jasna w knajpach – smażony, wędzony, solony, łosoś-burger, łosoś-taco. W pewnym sensie nietaktem jest pytać miejscowych, czym się zajmują w czasie wolnym. Jak to czym? Wędkowaniem! Z jednym z nich przyjechaliśmy właśnie do Valdez. Opowiadał, jak wygląda okoliczna produkcja łososia w puszce, w jaki sposób należy ułożyć, wędzić, suszyć i jak uzyskać słynny różowy kolor mięsa. Koszt pozyskania „surowca” jest praktycznie zerowy: – Wystarczy włożyć patyk do wody... Najwięcej to mnie puszki kosztują, 5 dolarów za sztukę. – A potem po ile sprzedajesz? Sprzedajesz? Nie żartuj. Robię dla siebie. Kto by to kupił, jak ma swoje! A żeby sprzedawać, to jeszcze jakieś homologacje, etykiety, daty ważności... Valdez reklamuje się jako „Ulubieniec Matki Natury”. I faktycznie, mimo że miasteczko samo w sobie jest mało ciekawe, ofertę krajoznawczą ma bogatą: trasy rowerowe wokół fiordu, kajaki morskie, wycieczki kutrami na halibuta, spacery do lodowcowych jęzorów ginących w wodzie zatoki, raftingi i wspinaczki o wszystkich poziomach trudności. Po drugiej stronie fiordu znajduje się terminal końcowy rurociągu. Nie uda nam się jednak go obejrzeć – po 11 września obiekty strategiczne w USA są strzeżone jak Fort Knox. Innych aktywności też nie mamy szansy zażyć – znów pada. Każda pora roku ma swoje wady i zalety. We wrześniu mamy okazję podziwiać krajobrazy upstrzone kolorami jesieni, choć ciągle pada. W lecie jest więcej słońca, lecz życie uprzykrzają komary i meszki. Po południu siadamy na prom Chenega odpływający do Whittier. Przed rejsem oglądamy z pokładu „morskich pieszczochów” – przesympatyczne wydry. Spędzają całe dnie, wylegując się w wodzie na plecach, z łapkami założonymi na brzuchu i zadartym ogonem – jakby oglądały telewizję, trzymając nogi na stole. To ich futro w XVII w. przywiodło tutaj rosyjskich traperów. Przez 150 lat rosyjska kolonia zamorska istniała tylko dzięki i dla futer wydr. Sprzedano ją Amerykanom za-raz po tym, jak gatunek został wytrzebiony. Obecnie pieszczochy znów pływają w wodach Pacyfiku. Rejs trwa trzy godziny. Pogoda okazuje łaskawość i z zapartym tchem podziwiamy ten cudowny zakątek świata. Krystalicznie czysta woda z milionem maleńkich skalistych wysp i biała skalno-lodowa ściana Gór Chugach. Nasz prom powoli dopływa do „ukrytego portu” Whittier. Zbudowany w trakcie wojny, do lat 90. w ogóle nie widniał na mapach. Utrzymanie portu w Zatoce Księcia Williama w razie ataku było kluczowe, bo miejsce to nie zamarza w zimie. Wybrano lokalizację, której nikt nie będzie się spodziewał, obok lodowca i bez żadnego logicznego dostępu od strony lądu (jego brak zastąpiono siedmiokilometrowym wąskim tunelem w skałach). Po raz kolejny zmieniamy środek transportu. Alaska Railroad, zbudowana w czasie gorączki złota, rozciąga się od Fairbanks na północy po południowy kraniec Półwyspu Kenai. Mamy szczęście podziwiać południowy, najpiękniejszy odcinek trasy kolejki. Półwysep Kenai niekiedy nazywany jest Alaską w pigułce: ośnieżone szczyty, pola lodowe, fiordy i zatoki, wyspy wulkaniczne, jeziora, dzika zwierzyna i linia kolejowa przez środek tego wszystkiego. Początek trasy wiedzie brzegiem oceanu wzdłuż ogromnej zatoki wcinającej się głęboko w ląd – Turnagain Arm. Pływy potrafią tu sięgać 16 stóp, czyli ponad 5 m! Zatoka ucieka, a my wjeżdżamy w jesienną, kolorową tundrę. Mijamy duże jezioro Kenai, którego brzegi porastają purpurowe wrzosy. Sceneria szybko się zmienia, gdy zaczynamy piąć się w kierunku przełęczy. Trasa nie raz jest wyryta w skałach. Jęzorów lodowcowych możemy prawie dotknąć przez okno. Tuż przed przełęczą pociąg pokonuje serpentyny, aby wspiąć się na wysokość prawie 1 000 stóp (330 m), którą traci w ciągu kolejnych kilku kilometrów, docierając do Pacyfiku w Seward. Szwendamy się chwilę po Seward, które robi miłe wrażenie. Wąskie uliczki z zabudową pamiętającą czasy gorączki złota, wśród których poukrywane są klimatyczne kafejki. Niektóre sklepy rozdają towar za pół ceny – end of season. W Seward gwarno i tłoczno jest nie tylko w lecie. Styczeń przynosi ze sobą tłumy szaleńców gotowych wystartować w najtrudniejszej gonitwie psich zaprzęgów – Iditarod. Zes-poły złożone z 16 zwierzaków i maszera przez dwa tygodnie pokonują ponad 1 800 km zimowej tajgi i tundry, w terenach zupełnie bezludnych. Trasa kończy się w Nome nad Morzem Beringa. Schodzimy ścieżką przez krzaki wzdłuż wąwozu. Nagle zarośla zaczynają szumieć – na dnie wąwozu dostrzegamy grizzly. Ucieka jak poparzony. Faktycznie, to płochliwe zwierzęta, które boją się człowieka, dopóki nie nauczą się kojarzyć go z jedzeniem. Kolejnym naszym celem są słynne alaskańskie wulkany, wyrastające z oceanu po zachodniej stronie półwyspu Kenai. Do pokonania mamy niewiele ponad 100 km, więc spokojnie zatrzymujemy się w ciekawszych miejscach. Rano odwiedzamy Exit Glacier, północny jęzor pola lodowego Harding Icefield. Idąc przez las, daleko przed czołem lodowca mijamy tabliczki z różnymi datami liczonymi od początku XIX w. Oznaczają one zasięg lodowca w kolejnych latach. Widok przemawia do wyobraźni. Globalne ocieplenie jest faktem, który tutaj widać szczególnie wyraźnie. Na temat odpowiedzialności człowieka za taki stan rzeczy Alaskanie mają jednak wyraźne zdanie: – Bzdura... Widzisz tu gdzieś jakiś przemysł, fabryki? A samochodów ile dziś widziałeś? Może pięć. Lód się cofa od 1800 r., pół wieku przed rewolucją przemysłową. Teraz jest cieplej, kiedyś będzie zimniej, zwyczajna kolej rzeczy. Od Kenai Lake droga prowadzi wzdłuż rzeki Kenai. Można wypożyczyć kajak i popływać po jeziorze, spłynąć fragmentem rzeki lub pokonać ją aż do ujścia do oceanu. Ale nie we wrześniu, dziś temperatura nie chce przekroczyć 10ºC, a właścicielka wypożyczalni zamyka interes na zimę. Zamiast w dół kajakiem ruszamy pieszo w górę. Skyline Trail prowadzi skrajem gór Kenai. Po wyjściu nad linię lasu mamy półwysep jak na dłoni: Turnagain Arm na północ, góry i Harding Icefield na południe, nakrapianą jeziorami nizinę na zachód, ocean, z którego hen wystają piramidy przekraczające 3 000 m: Iliamna, Redoubt i Spurr. Jake’owi akurat przegrzał się płyn hamulcowy i zatrzymał się w miejscu, gdzie staliśmy. Jak każdy Alaskanin jest początkowo zamknięty. Zadaje pytania i pozwala nam mówić. Chce się przekonać, z kim ma do czynienia. Wreszcie zaczyna się odkrywać i raczy nas historiami o prawdziwej walce z przyrodą, o tym jak w wieku 10 lat został drwalem, zanim jeszcze wybudowano rurociąg i wyasfaltowano drogi. Alaskanie w zaskakujący sposób potrafią łączyć amerykański indywidualizm z poświęceniem dla innych. Każdy poza swoim domem w miasteczku ma chatę gdzieś głęboko w lesie, o której nikt nie wie. Widząc natomiast, że auto stoi na poboczu albo ktoś potrzebuje podwózki, zawsze się zatrzymają. Dawniej zostawienie kogoś przy drodze na mrozie i wietrze oznaczało śmierć. Te nawyki pozostały, co nas cieszy. – Słuchajcie, akurat trwa sezon, więc na wszelki wypadek wożę broń na pace. Nie mielibyście nic przeciwko, żebym zatrzymał się na chwilę ustrzelić łosia, jak by wypadł nam na drogę? Wiecie, 800 kilo mięsa to zapas na cały rok! Po porannej kawie wybieramy się na długi spacer plażą. Wielkie lodowe piramidy wulkanów wystające z ciemnych wód Oceanu Spokojnego wyglądają trochę irracjonalnie. Prawdziwym wyzwaniem jest wspinaczka na taki wulkan. Wysokość i trudność porównywalne z alpejskimi, a start – dokładnie z poziomu zero. Na miejsce może nas dowieźć tylko hydroplan, do wynajęcia w Kenai bądź w Homer. Następnie kierujemy się do centrum Kenai, gdzie podobnie jak w odległym o 50 mil Ninilczyku stoi najprawdziwsza... cerkiew. To przedziwnie trwałe skutki działalności misjonarzy prawosławnych w XVIII i XIX w. Pośród społeczności Indian Athabasca żyjących wzdłuż traktów rzecznych oraz wyspiarskich Aleutów i tutaj, na Kenai, prawosławie jest najczęściej wyznawaną religią. Prawosławna msza po angielsku, pop Eskimos śpiewający litanię po rosyjsku i Biblia sprzed dwóch wieków w języku aleuckim zapisanym cyrylicą – takie dziwy spotykasz tylko na Alasce! W drodze powrotnej odwiedzamy jeszcze Homer, z trzykilometrową sztuczną mierzeją zbudowaną po to, by zmniejszyć pływy na zatoce i uratować statki przed osiadaniem na mieliznach. Krajobraz zmienił się od ostatnich kilku dni. Na kopułach Gór Chugach pojawia się śnieg. – Na Alasce mówimy na to termination dust (kurz końcowy). Dawniej pierwszy śnieg oznaczał, że ludzie zaczynali serio myśleć o zimie. I tak macie szczęście, bo w zeszłym roku termination dust pojawił się już na początku, a nie w drugiej połowie września – wyjaśnia Elaine, z którą jedziemy do Anchorage. Oczywiście, chwilę później zaprasza nas na nocleg i oferuje, że rano odwiezie nas na lotnisko. Nastrój psuje nam rzut oka na notatnik. Żal odjeżdżać, jeszcze tyle zostało do zobaczenia! Na pewno tu wrócimy! No to w drogę – Alaska ■ Najsłabiej zaludniony (627 tys.), a zarazem największy stan USA (1 717 tys. km2, czyli 5,3 razy więcej niż Polska). ■ Każda pora roku jest tutaj na swój sposób atrakcyjna. Wiosna w tundrze przypada na czerwiec, białe noce – od maja do lipca, kolorowa jesień – od połowy sierpnia do połowy września, zorza polarna – zima. ■ Nie ma bezpośredniego połączenia z Polski na Alaskę. Z jedną przesiadką (we Frankfurcie, Pa-ryżu, Londynie, Nowym Jorku) można dotrzeć za ok. 4,5 tys. zł (w dwie strony). Z dwiema przesiadkami (dodatkowo w Salt Lake City, Houston lub Seattle) – bilet wychodzi ok. 1 tys. zł taniej. ■ Wynajęcie samochodu na tydzień to koszt ok. 350 USD. Benzyna kosztuje ok. 3 USD za galon (1,9 zł za litr). ■ Dobrze jest mieć międzynarodowe prawo jazdy – wielojęzyczna książeczka, którą dostaniemy w urzędzie na podstawie nasze-go prawa jazdy (formalnie nie jest to konieczne, ale polski dokument będzie dla stróża prawa zupełnie niezrozumiały). ■ Transport autobusowy jest słabo rozwinięty i bardzo drogi. Istnieje jedna linia kolejowa z Seward na Płw. Kenai, przez Anchorage i Denali, do Fairbanks. ■ Najbardziej niezawodnym środkiem transportu na Alasce jest autostop – ludzie są tu Przyzwyczajeni do pomagania sobie. ■ Jeśli dysponujemy czasem oraz funduszami, warto polecieć do jednej z wiosek położonych z dala od cywilizowanego świata w prawdziwym „alaskańskim buszu”. Loty tego typu obsługuje lokalne lotnisko w Fairbanks, ceny w dwie strony wahają się od 400 do 700 USD. ■ Wśród najciekawszych miejsc, które mogą się stać celem takiej wycieczki, warto wymienić: Galena (Indianie Athabaska żyjący nad Jukonem), Nome (nad Morzem Beringa) oraz Point Barrow (osada eskimoskich łowców wielorybów). ■ W Nome istnieje możliwość wynajęcia helikoptera i dotarcia do prawdziwego „końca świata” – na skalną wyspę Mała Diomeda, z której widać rosyjską Wielką Diomedę. ■ W każdej miejscowości jest biblioteka miejska, gdzie za niewielki datek można korzystać z szybkiego internetu. ■ W większych miasteczkach znajdziemy hostele, motele oraz lodges (20–40 USD za noc). ■ Dobrze rozwinięta jest sieć kempingów samoobsługowych (5–10 USD za namiot). ■ Nie ma formalnych problemów z rozbijaniem się na dziko. ■ Na lunch godne polecenia są mufinki (2 USD) z kawą (1,5 USD) w przytulnej kawiarence ■ Na obiad wszędzie dostaniemy tradycyjną amerykańską potrawę, czyli burger, na tysiąc sposobów (6 USD). ■ Na wybrzeżu trzeba spróbować łososia oraz halibuta (10 USD). W interiorze warto zapoznać się z myśliwym i dostać zaproszenie na domową kolację z łosia lub niedźwiedzia. ■ W restauracjach jest zakaz serwowania dziczyzny. ■ Ceny produktów spożywczych przy obecnym kursie dolara są niższe niż w Warszawie. Wędrówki i wspinaczka www.aktrekking.com www.summitpost.org ■ W „przygotowaniu do odbioru” Alaski pomogą lektury: Różaniec w śniegu. Zapiski z Alaski ks. Andrzeja Maślanki, Wszystko za życie Jona Krakauera, Klondike: The Last Great Gold Rush Pierre’a Bertona, Biały Kieł Jacka Lon-dona, Alaska – przewodnik Lonely Planet.